Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:18

Ιωάν. 1, 17 «Η χάρις και η αλήθεια διά Ιησού Χριστού εγένετο. Η χάρις και η αλήθεια», λέει. Διότι και αυτά του Μωυσή, αν και ήταν χάρη, δόθηκαν όμως με τη μορφή τύπων και σκιάς. Τώρα όμως η χάρη δεν είναι σε τύπο, αλλά είναι η ίδια η χάρη και η ίδια η αλήθεια, γι' αυτό ορθά λέει: «Ο νόμος δόθηκε διά του Μωυσή, η χάρη όμως και η αλήθεια έγινε διά του Ιησού Χριστού». Ιωάν. 1, 18 Επειδή ονόμασε Θεό τον Πατέρα και Θεό τον Υιό, δηλώνοντας το άναρχο αυτών, την ανέκφραστη και ακατάληπτη για τον νου σχέση μεταξύ τους, και ότι «εν αρχή ην ο Λόγος προς τον» Πατέρα, επειδή, λοιπόν, ασχολήθηκε με αυτή την υψηλή και θαυμαστή θεολογία, για να μην πει κάποιος: «Άνθρωπε, είναι μεν υψηλά και θαυμαστά αυτά που λέγεις, αλλά από πού μπόρεσες να τα γνωρίζεις αυτά; Είδες τον Θεό; Αλλά κανείς δεν τον έχει δει. Από πού έμαθες αυτά τα απόρρητα; Ποιος σε δίδαξε;» για να μην αμφιβάλλει κανείς στους λογισμούς του, σκεπτόμενος τέτοια πράγματα, προλαμβάνει ο ίδιος και λέει: «Θεόν» βέβαια γυμνό και χωρίς σάρκα «ουδείς εώρακε πώποτε». Έπειτα, εσύ από πού τα έμαθες και τα λες αυτά;

Μόνο ο Θεός, λοιπόν, υμνείται ως η αγέννητη, ανενδεής και ακάματη φύση, επειδή είναι ασώματος· γι' αυτό είναι και αόρατος· «διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Οι ψυχές, από την άλλη, προερχόμενες από τον δημιουργό και πατέρα των όλων, ούσες νοερά σώματα, έχουν συγκροτηθεί σε μέλη νοητά, έχοντας λάβει αυτή τη διαμόρφωση. Εξού και στον Άδη, όπως ακριβώς στην περίπτωση του Λαζάρου και του πλουσίου, αναφέρεται ότι έχουν και γλώσσα και δάχτυλο και τα υπόλοιπα μέλη, όχι επειδή συνυπάρχει σε αυτές κάποιο άλλο αόρατο σώμα, αλλά διότι οι ίδιες οι ψυχές από τη φύση τους, έχοντας απογυμνωθεί από κάθε περίβλημα, είναι τέτοιες ως προς την ουσία τους.

Έτσι λοιπόν ο νόμος, όπως αναφέρει η θεολογία, μας δωρήθηκε μέσω αγγέλων, και τους ένδοξους πατέρες μας, τόσο πριν από τον νόμο όσο και μετά τον νόμο, άγγελοι τους ανήγαγαν προς το θείο, είτε υποδεικνύοντάς τους το πρακτέο και μεταστρέφοντάς τους προς την ευθεία οδό της αλήθειας από την πλάνη και την ανίερη ζωή, είτε φανερώνοντάς τους ερμηνευτικά ιερές τάξεις, ή απόκρυφες οράσεις υπερκόσμιων μυστηρίων, ή κάποιες θείες προρρήσεις. Εάν δε κάποιος ισχυριστεί ότι έγιναν θεοφάνειες σε κάποιους από τους αγίους απευθείας και αμέσως, ας διδαχθεί σαφώς και αυτό από τα ιερότατα λόγια, ότι αυτό καθαυτό το κρύφιο του Θεού, ό,τι κι αν είναι, «ουδείς εώρακεν» ούτε πρόκειται να το δει· θεοφάνειες όμως έγιναν στους οσίους σύμφωνα με τις πρέπουσες στον Θεό εκφαντορίες, μέσω κάποιων ιερών οράσεων, ανάλογων προς τη δεκτικότητα εκείνων που τις έβλεπαν. Η πάνσοφη δε θεολογία εύλογα ονομάζει θεοφάνεια εκείνη την όραση, η οποία φανέρωνε αποτυπωμένη μέσα της τη θεία ομοίωση ως μορφοποίηση των αμόρφωτων, εξαιτίας της αναγωγής όσων την έβλεπαν προς το θείο, διότι μέσω αυτής χορηγούνταν θεία έλλαμψη στους θεώμενους και μυούνταν ιερώς σε κάποια από τα ίδια τα θεία. Σε αυτές δε τις θείες οράσεις οι ένδοξοι πατέρες μας μυήθηκαν με τη μεσολάβηση των ουρανίων δυνάμεων.

Τι λοιπόν; Βλέπετε καθόλου μέσα σας, ω άνθρωποι, το Πνεύμα να καίει και να λάμπει, όπως είναι φυσικό; Και σε αυτό όχι μόνο δεν απαντούν τίποτα, αλλά και, αφού αλλάξουν αμέσως όψη, αποστρέφουν το πρόσωπο και δυσανασχετούν σαν να άκουσαν βλασφημία. Έπειτα, θέλοντας να φανούν ευγενικοί σε αυτόν που ρωτά και υποκρινόμενοι δήθεν τους πράους, απαντούν χωρίς στρυφνότητα: «Και ποιος ποτέ θα μπορούσε με τόλμη να πει ότι το έχει δει αυτό ή ποιος το αντίκρισε καθόλου; Άπαγε. Τον Θεό», λέγει, «κανείς δεν τον έχει δει ποτέ». Ω, τι σκοτισμός! Ποιος το είπε αυτό, πες μας. «Ο μονογενής», λέγει, «Υιός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». Αλήθεια λες και η μαρτυρία σου είναι μεν αληθινή, αλλά στρέφεται εναντίον της δικής σου ψυχής.

Κεφάλαιο Γ' Έχει γραφτεί: Αρχή σοφίας, φόβος Κυρίου· σοφός δε, είναι μόνο ο Θεός. Γι' αυτό και εκείνος που πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού και να βασιλευθεί από τον Θεό, δηλαδή να διευθύνεται και να κυβερνάται ο νους, οι φρένες και η διάνοιά του από Αυτόν μόνο, τον μόνο βασιλιά και κυρίως βασιλιά, πριν από οτιδήποτε άλλο έχει ανάγκη από φόβο. Πώς όμως θα φοβηθεί κάποιος αυτόν που δεν βλέπει; Γι' αυτό είναι απόλυτη ανάγκη να δει πρώτα τον Θεό. Αλλά πώς θα αντικρίσει κάποιος τον Θεό, τον οποίο ουδείς είδε ποτέ; Πρέπει λοιπόν να ζητά το νοητό φως του Θεού, μέσω του οποίου, αφού φωτιστεί η διάνοια, θα μπορέσει να δει τον Θεό. Διότι εκείνος που είδε τον Θεό, αυτός μπορεί να Τον φοβηθεί· ενώ εκείνος που φοβήθηκε τον Θεό, μπορεί να δει και τον εαυτό του και τον παρερχόμενο τούτο κόσμο και τα πράγματα του κόσμου. Και όποιος βλέπει κατ' αυτόν τον τρόπο εν φόβω Θεού ούτε να αδικήσει μπορεί, ούτε όταν αδικείται αμύνεται, αλλά κατανοώντας και θαυμάζοντας τη θεόθεν προστασία που έρχεται σε αυτόν επειδή αδικείται, δοξάζει τον Θεό που βλέπει τις αδικίες και μακροθυμεί, και γι' αυτό τον λόγο, με πολλή υπομονή καρποφορεί τους καρπούς του Πνεύματος.

101. Όταν, μέσω πολλών κόπων και ιδρώτων, βρεθείς πάνω από την ταπείνωση του σώματος και, έχοντας απεκδυθεί τις ανάγκες του, το περιφέρεις ελαφρύ και σαν να είναι πνευματικό, ώστε να μην αισθάνεται ούτε κόπο ούτε πείνα ούτε δίψα, και τότε βλέπεις Εκείνον που είναι υπεράνω του νου καθαρότερα από καθρέφτη, και με ξεσκέπαστα τα μάτια από τα δάκρυα βλέπεις Εκείνον που κανείς δεν έχει δει ποτέ, και καθώς η ψυχή σου κεντρίζεται από τον έρωτα προς Αυτόν, αναπέμπεις θρήνο ανακατεμένο με δάκρυα· τότε θυμήσου εμένα και προσευχήσου θερμά για εμένα τον ταπεινό, αφού θα έχεις αποκτήσει ένωση με τον Θεό και ακαταίσχυντη παρρησία προς Αυτόν.

Ότι όλοι οι άγιοι δεχόμενοι την έλλαμψη ακτινοβολούν και βλέπουν καθαρά τη δόξα του Θεού, όσο είναι θεμιτό στην ανθρώπινη φύση να βλέπει τον Θεό. Κοίταξε από ψηλά, Θεέ μου, και ευδόκησε να φανείς και να συνομιλήσεις σε μένα τον πτωχό· αποκάλυψε το φως σου ανοίγοντας τους ουρανούς για εμένα, ή μάλλον άνοιξε τον νου μου, εισέλθε και τώρα μέσα μου, μίλησε όπως παλιά μέσα από τη ρυπαρή μου γλώσσα για εκείνα που μερικοί λένε, ότι δηλαδή τώρα δεν υπάρχει κανείς που να έχει δει εν επιγνώσει τον Θεό, ούτε υπήρξε πριν από αυτόν εκτός από τους αποστόλους· αλλά λένε ότι ούτε καν εκείνοι δεν είδαν καθαρά τον Θεό και Πατέρα σου, αλλά δογματίζουν ότι είναι σε όλους άγνωστος, και ομοίως αθέατος, προβάλλοντας το ρητό του υπεραγαπημένου μαθητή σου Ιωάννη που λέει ότι κανένας από τους ανθρώπους δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ναι, Χριστέ μου, μίλησε γρήγορα, για να μη φανώ εγώ στους ασύνετους ότι φλυαρώ.

Αφού, λοιπόν, ολοκληρώθηκαν τα λόγια αυτού, ποια ήταν η απάντηση του Επιφανίου; «Ας σκεφτεί η θεοσέβειά σου, αν είναι πρέπον να έχουμε Θεό ζωγραφισμένο με χρώματα». Δες, λοιπόν, τον ψευδολόγο· δεν είπε «Χριστό», στο πρόσωπο του οποίου δηλώνεται το περιγραπτό μαζί με το απερίγραπτο (διότι έτσι γίνεται η δήλωση και των δύο φύσεων), αλλά είπε το να έχουμε Θεό ζωγραφισμένο, απογυμνώνοντας τον Λόγο από την ανθρωπότητα με μανιχαϊκό φρόνημα και προβάλλοντας τον Θεό γυμνό, ώστε με το άτοπο της πρότασής του να εκπλήξει τον ακροατή. Έτσι, βεβαίως, είναι άτοπο να μιλάμε για ορατό Θεό, εφόσον τα ιερά λόγια λένε ότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό. Και όμως, ο μονογενής Υιός, ο οποίος είναι Θεός και έγινε ορατός, το εξήγησε αυτό· αλλά είναι ολοφάνερο ότι κανείς δεν έχει δει τον Θεό γυμνό από την ανθρωπότητα. Επειδή, όμως, ο μονογενής δεν είναι γυμνός μετά τη σάρκωση, γι' αυτόν τον λόγο είναι και ορατός. Και ο ιερός απόστολος βροντοφωνάζει: «Θεός εφανερώθη εν σαρκί, εδικαιώθη εν πνεύματι, ώφθη αγγέλοις, εκηρύχθη εν έθνεσιν, επιστεύθη εν κόσμω, ανελήφθη εν δόξη». Το «εν σαρκί», λοιπόν, πρέπει να εξυπακούεται από κοινού σε κάθε απόφανση· διότι η πρώτη αυτή φράση αποτελεί τον ειρμό όχι μόνο για τις επόμενες, αλλά και για όλες τις ιδιότητες της ενσωμάτωσης.

Και βεβαίως, τιμαλφέστατε, είναι ολοφάνερη η πλάνη των εικονομάχων. Διότι παλαιά, όταν ο Θεός ήταν άσαρκος, δεν ήταν δυνατόν να απεικονιστεί ο Θεός. επειδή, όπως λέει, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, και όποιος το επιχειρούσε αυτό ήταν ειδωλολάτρης. Όταν όμως ο Λόγος και Θεός έγινε σάρκα, έχοντας ομοιωθεί με εμάς σε όλα, τότε πλέον περιγράφεται, δηλαδή απεικονίζεται ακριβώς όπως και εμείς, αν βέβαια λέει την αλήθεια ο απόστολος που αναφέρει: «ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί». Αν όμως ισχύει αυτό, τότε και απεικονίστηκε εν σαρκί, και ό,τι άλλο ανθρώπινο και αν πεις, έφαγε εν σαρκί, ίδρωσε εν σαρκί, έκλαψε εν σαρκί, έπαθε εν σαρκί. Επομένως, ό,τι και αν θελήσεις να πεις, θα συναντήσεις το «εν σαρκί». Και είναι ξεκάθαρα ισχυρός ο λόγος, και το να ανατρέψει κανείς την απεικόνισή Του εν σαρκί, συνανατρέπει αδιαμφισβήτητα όλα τα προαναφερθέντα. Και έτσι καταντά ανάγκη να λέγεται «δεν φανερώθηκε ο Θεός εν σαρκί»· από το οποίο, τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο ιουδαϊκό;

ΑΙΡ. Εφόσον η Γραφή λέει, Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις, δεν μας προστάζει ο λόγος της Γραφής να προσφέρουμε την προσκύνηση ταυτόχρονα στον Πατέρα και στον Υιό; Ε΄. ΟΡΘ. Ολοφάνερα· αλλά στους παλαιούς αυτό δεν είχε νομοθετηθεί για Εκείνον ως έχοντα λάβει σάρκα, διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, σύμφωνα με τα Λόγια της Γραφής. Επειδή όμως έγινε σάρκα και ο απερίγραπτος φανερώθηκε εντός περιγραφής, και ο αψηλάφητος και αθέατος υποβλήθηκε σε σωματική όραση και αφή, προσκυνείται αφενός ταυτόχρονα με τον Πατέρα, ως ίσος με Αυτόν Θεός, και αφετέρου προσκυνείται και στην οικεία του εικόνα, της οποίας αποτελεί το πρωτότυπο, εφόσον έγινε άνθρωπος σαν εμάς σε όλα εκτός από την αμαρτία.

Άλλο, κατά την ευαγγελική αντιπαραβολή. 14. Αν τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, όπως εξήγησε ο μονογενής Υιός του Πατρός, ο οποίος είναι και ο ίδιος Θεός, πώς λέει στον τυφλό που ανέβλεψε: «Και τον έχεις δει, και αυτός που μιλά μαζί σου, εκείνος είναι»; Επομένως, ο ίδιος είναι και ορατός και αόρατος. Το μεν ένα κατά την απερίγραπτη φύση του, διότι το απερίγραπτο είναι αόρατο, το δε άλλο κατά την περιγεγραμμένη ανθρωπότητά του, διότι το περιγεγραμμένο είναι ορατό. Πράγμα που είναι αληθές.

Διότι ο μεν νόμος δόθηκε από τον Θεό μέσω του Μωυσή· η χάρη έγινε, δεν δόθηκε, μέσω του Ιησού Χριστού. Το μεν «έγινε» αποτελεί έκφραση αυθεντίας, ενώ το «δόθηκε» έκφραση δούλου. «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». Επειδή είπε ότι «η χάρη και η αλήθεια ήρθαν μέσω του Ιησού Χριστού», θέλοντας να το θεμελιώσει αυτό, λέει: Δεν έχω πει τίποτα το απίστευτο. Διότι ο μεν Μωυσής ούτε τον Θεό είδε, όπως άλλωστε ούτε και κανένας άλλος, ούτε μπορούσε να μας πει μια απολύτως ξεκάθαρη και σαφή εξήγηση για Αυτόν· αλλά, όντας δούλος, υπηρέτησε μόνο στη διακονία του γράμματος του νόμου. Ο Χριστός όμως, όντας Υιός και Μονογενής, και ευρισκόμενος στους πατρικούς κόλπους, όχι μόνο Τον βλέπει, αλλά και μιλά για Αυτόν σε όλους τους ανθρώπους. Ώστε, επειδή είναι Υιός, και βλέπει τον Πατέρα, αφού μάλιστα βρίσκεται στους κόλπους Του, δικαιολογημένα έδωσε σε εμάς τη χάρη και την αλήθεια. Αλλά ίσως πει κάποιος: Πώς εδώ μαθαίνουμε ότι κανείς δεν έχει δει τον Θεό, ενώ ο προφήτης λέει: «Είδα τον Κύριο;» Ο προφήτης μεν είδε, αλλά όχι την ίδια την ουσία, αλλά κάποιο ομοίωμα και κάποια οπτασία, όσο του ήταν δυνατόν να δει. Και άλλος πάλι Τον είδε με άλλο τύπο, και άλλος με άλλο. Από αυτό είναι φανερό ότι δεν έβλεπαν την ίδια την αλήθεια· διότι δεν θα την έβλεπαν σε διάφορα σχήματα, εφόσον αυτή είναι απλή και ασχημάτιστη.