Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:3

Μακεδ. Αλλά, είναι γραμμένο: «Όλα δι' αυτού έγιναν»· και είναι γραμμένο: «Τα σύμπαντα είναι δούλοι σου». Ορθ. Αποκαλείς λοιπόν το Πνεύμα δούλο; Μακεδ. Μη γένοιτο! Ορθ. Επομένως δεν συναριθμείται μαζί με τα πάντα. Μακεδ. Λες λοιπόν ότι υπάρχουν τρία αγένητα; Ορθ. Αλλά όχι αναίτια, ούτε απάτορα. Διότι και αν το Πνεύμα είναι αγένητο, ωστόσο δεν είναι αναίτιο· διότι έχει ως αίτιο τον Θεό, του οποίου και είναι Πνεύμα. Και αν ο Υιός είναι αγένητος, ωστόσο δεν είναι απάτωρ· διότι έχει Πατέρα τον Θεό, από τον οποίο και έχει γεννηθεί. Ο δε Πατέρας είναι και αγένητος και αναίτιος και απάτωρ. Μακεδ. Δεν έγινε λοιπόν το Πνεύμα δια του Υιού; Ορθ. Μη γένοιτο! Διότι πώς ο Πατέρας λέει ότι το θέτει επάνω στον Υιό, εάν πράγματι έγινε δι' αυτού;

Είναι δε φανερό ότι όλα όσα έχουν δημιουργηθεί, δημιουργήθηκαν μέσω του Λόγου, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα. Έπρεπε, λοιπόν, και εσύ, μέσα από την άριστη σύνθεση των στοιχείων, να αναλογιστείς αναλόγως τον Δημιουργό, και να αποκτήσεις ο ίδιος επίγνωση ότι ο κόσμος αποτελεί έργο του αΐδιου Θεού, και όχι μιας κτιστής φύσης, η οποία δεν έχει τη δύναμη να επιτελέσει τόσο σπουδαία έργα.

Λοιπόν, ας εξετάσουμε το ζήτημα περί του Αγίου Πνεύματος. Επειδή μάλιστα εσύ όρισες στην αρχή ότι αυτό είναι ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό, εγώ αντιλέγω, έχοντας την απόδειξη από τις Άγιες Γραφές ότι τυγχάνει κτιστό. Και με συντομία θα εκθέσω την επιχειρηματολογία γι' αυτό, βασιζόμενος στο ότι ο Ιωάννης ισχυρίζεται ρητά πως τα πάντα δημιουργήθηκαν διά του Υιού, χωρίς να συμπεριλάβει και το Πνεύμα σε αυτόν τον λόγο, αλλά και στο ότι αποστέλλεται από τον Πατέρα από τους ουρανούς για τη βοήθεια των αποστόλων· αυτό όμως που μεταβαίνει από έναν τόπο σε άλλον έχει μεταβατική ουσία. Από αυτό καθίσταται ολοφάνερο ότι είναι κτιστής φύσεως, και όχι άκτιστης, όπως εκείνη η μακάρια ουσία που λέγεται του Πατέρα και του Υιού, η οποία περιέχει τα σύμπαντα και είναι πανταχού παρούσα κατ' ουσίαν, όπως ακριβώς έχει ήδη διατυπωθεί από εσένα στα προηγούμενα, όπου κι εγώ συγκατένευσα όχι σε εσένα, αλλά στην αλήθεια. Ακόμη δε και επειδή ο Θεός λέει διά του προφήτη: «Εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα», στα οποία νομίζω ότι δεν μπορείς να φέρεις αντίρρηση.

Συμφωνεί, λοιπόν, με τον λόγο του προφήτη το «συναναστράφηκε με τους ανθρώπους» και το «κατοίκησε ανάμεσά μας». Επομένως, πριν από τη σύλληψη, το παιδί ονομάζεται Θεός. Πώς, λοιπόν, δεν είναι Θεοτόκος η αγία Παρθένος Μαρία; Επειδή, λοιπόν, το όνομα αυτό δεν επιδέχεται καθόλου την ερμηνεία ότι πρόκειται για απλό άνθρωπο, το παιδί που γεννήθηκε είναι Θεός, ο οποίος δεν κατέλυσε τη φυσική παρθενία της Παρθένου· αλλά, έχοντας γεννηθεί με αυτόν τον τρόπο από τη Θεοτόκο, είναι Θεός και άνθρωπος· Θεός μεν κατά φύση, άνθρωπος δε από δική του ευδοκία. Αν και έγινε άνθρωπος, είναι και Θεός, με ενωμένες βέβαια τις δύο φύσεις. Αλλά ίσως πει ο αντίπαλος: Αν η Παρθένος είναι Θεοτόκος, τότε αποδίδεις στον Θεό Λόγο αρχή από την Παρθένο. Δεν λέω ότι αυτός έλαβε αρχή από την αγία Παρθένο· μη γένοιτο! Διότι υπήρχε προ των αιώνων· άλλωστε, αυτός δημιούργησε και τους αιώνες, αυτός είναι και ο δημιουργός όλης της κτίσης, όπως λέει ο Ευαγγελιστής: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει». Αυτός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, βρέθηκε για διάστημα εννέα μηνών στη μήτρα, και όμως δεν αποχωρίστηκε από τους πατρικούς κόλπους.

Αναμφίβολα, και τότε πάλι ο αντίδικός μας διάβολος, βλέποντας τα όσα κατορθώνονταν για το ανθρώπινο γένος, φθόνησε όπως συνήθιζε. Διότι, νομίζοντας ότι ο Κύριος ήταν ένας από τους κοινούς ανθρώπους, υποκινεί τον Ηρώδη να αναζητήσει τον νεογέννητο αληθινό βασιλιά, ώστε να τον εξολοθρεύσει. Χαρακτηριστικό γνώρισμα του παμμιάρου και παγκακίστου, άλλωστε, είναι να καταστρέφει και να φονεύει· ενώ χαρακτηριστικό του Ιησού είναι να σώζει και να διαφυλάσσει. Διότι σπλαγχνίζεται τα δικά του δημιουργήματα, επειδή «τα πάντα έγιναν δι' αυτού». Ας αναζητήσουμε, λοιπόν, τον αληθινό βασιλιά, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Ας εξετάσουμε τους εαυτούς μας, εάν έχουν λυθεί τα δεσμά μας. Και εάν είναι λυμένα, ας προοδεύσουμε προς το καλύτερο. Εάν όμως δεν έχουν λυθεί ακόμη τα δεσμά σου, παράδωσε τον εαυτό σου στους μαθητές του Ιησού. Έχε θάρρος, διότι είναι παρόντες και τώρα εκείνοι που μας λύνουν, έχοντας λάβει αυτή την εξουσία από τον Σωτήρα, ότι «ό,τι δέσετε πάνω στη γη, θα είναι δεμένο στους ουρανούς, και ό,τι λύσετε πάνω στη γη, θα είναι λυμένο στους ουρανούς». Και πάλι: «Σε όποιους συγχωρήσετε τις αμαρτίες, τους έχουν συγχωρεθεί». «Μακάριοι», λοιπόν, «εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι αμαρτίες και των οποίων σκεπάστηκαν οι ανομίες». Είπαν, λοιπόν, οι κύριοι του πώλου προς τους μαθητές: «Γιατί λύνετε τον πώλο;» Και εκείνοι αποκρίθηκαν και είπαν: «Διότι ο Κύριος τον έχει ανάγκη». Βλέπεις τη σοφή απάντηση των μαθητών.

Διότι αυτό ισοδυναμεί με το να πει: Και Θεός ήταν ο Λόγος· τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και ο Λόγος έγινε σάρκα. Γι' αυτόν τον λόγο, γνωρίζοντας και το «εκ Παρθένου», δεν το αποσιώπησε, αλλά αμέσως δίνει μια σχετική έμφαση στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό, λέγοντας: Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και κλίνε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου, διότι ο βασιλιάς επιθύμησε την ομορφιά σου.

Διότι τη γη τη δημιούργησε εκ του μηδενός· και είναι «εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα»· άρα πρόκειται για δημιουργήματα και κτίσματα· γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έχουν και αρχή της ύπαρξής τους. Διότι, «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και όλα όσα βρίσκονται μέσα σε αυτά· και πάλι: «Το χέρι μου τα δημιούργησε όλα αυτά». Ο Υιός όμως είναι ο Ων και Θεός επί πάντων, όπως ο Πατέρας· και αυτό έχει αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν είναι δημιούργημα, αλλά δημιουργός· ούτε κτίσμα, αλλά κτίστης και αυτός που επιτελεί τα έργα του Πατέρα. Διότι δι' αυτού δημιουργήθηκαν οι αιώνες· και τα πάντα δι' αυτού έγιναν· και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· και όπως δίδαξε ο Απόστολος παραθέτοντας τα λόγια του ψαλμού, αυτός εξ αρχής θεμελίωσε τη γη, και έργα των χεριών του είναι οι ουρανοί.

Αυτός είναι μεν ο χαρακτήρας που προέρχεται από τους αποστόλους μέσω των Πατέρων· πρέπει λοιπόν, όταν κάποιος μελετά τη Γραφή, να εξετάζει και να διακρίνει πότε αυτή κάνει λόγο για τη θεότητα του Λόγου και πότε για την ανθρώπινη φύση του· για να μην κατανοούμε άλλα αντί άλλων και πλανηθούμε, όπως ακριβώς έπαθαν οι Αρειανοί. Όπως λοιπόν, επειδή τον γνωρίζουμε ως Λόγο, ξέρουμε ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και, «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· και, «Αποστέλλει τον Λόγο του και θεραπεύει τα πάντα»· και επειδή τον γνωρίζουμε ως Σοφία, ξέρουμε ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ο Πατέρας τα πάντα δημιούργησε εν σοφία· και επειδή τον γνωρίζουμε ως Θεό, έχουμε πιστέψει ότι αυτός είναι ο Χριστός· διότι, «Ο θρόνος σου, Θεέ», ψάλλει ο Δαβίδ, «παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Εκτός από όλα αυτά, με βάση αυτό, η αρειανική αίρεση θα καταδικαστεί ακόμη περισσότερο, και πάλι μέσω του Υιού θα αναγνωριστεί η γνώση περί του Πνεύματος. Επομένως, ο Υιός είναι Κτίστης όπως ο Πατέρας· «Διότι όσα βλέπω», λέγει, «τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω κι εγώ». «Όλα», λοιπόν, «δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Εάν δε ο Υιός, ως Κτίστης που είναι όπως ο Πατέρας, δεν είναι κτίσμα· και εάν, επειδή δι' αυτού κτίζονται τα πάντα, δεν ανήκει στα κτιζόμενα· είναι προφανές ότι ούτε το Πνεύμα είναι κτίσμα. Επειδή και για αυτό είναι γεγραμμένο στον εκατοστό τρίτο Ψαλμό: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και θα επιστρέψουν στο χώμα τους· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Εφόσον αυτά έχουν γραφεί κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι φανερό ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά μετέχει στο έργο της δημιουργίας· διότι ο Πατέρας δημιουργεί τα πάντα διά του Λόγου εν τω Πνεύματι, επειδή όπου είναι ο Λόγος, εκεί βρίσκεται και το Πνεύμα. Και τα κτιζόμενα διά του Λόγου λαμβάνουν εκ του Πνεύματος, μέσω του Λόγου, τη δύναμη της υπάρξεώς τους. Διότι έτσι έχει γραφεί στον τριακοστό δεύτερο Ψαλμό: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Αναμφίβολα, λοιπόν, το Πνεύμα είναι τόσο αδιαίρετο ως προς τον Υιό, ώστε να μην χωρά καμία αμφιβολία εξ όσων αναφέρθηκαν.

Και επιπλέον αυτών, επειδή τα πάντα δημιουργήθηκαν διά του Λόγου και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και τα πάντα τα εποίησε με σοφία (έχει δε γραφτεί, όπως έχει αποδειχθεί προηγουμένως: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν»), επομένως, είτε το Πνεύμα είναι ο Λόγος, είτε ο Θεός εποίησε τα πάντα μέσω δύο, δηλαδή και διά της Σοφίας και διά του Πνεύματος. Και πώς τότε λέει ο Παύλος: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα»; Και πάλι: «Επειδή ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Πατέρα», και το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού (διότι έχει γραφτεί: «Αυτούς που προγνώρισε και προόρισε να είναι σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»), άρα, σύμφωνα με αυτή τη λογική, ο Πατέρας είναι παππούς. Και επειδή ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατέρα, ενώ «Το Άγιο Πνεύμα», λέει ο Υιός, «το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου», άρα και έτσι ο Πατέρας είναι παππούς. Τι απαντάτε σε αυτά, παρόλο που για όλα μιλάτε με ευκολία; Τι διαλογίζεστε μέσα σας; Ή μήπως, βλέποντας τους εαυτούς σας σε αδιέξοδο, κατακρίνετε τέτοιου είδους ερωτήσεις; Αλλά πρώτα να κατακρίνετε τους εαυτούς σας (διότι εσείς συνηθίζετε να κάνετε τέτοιες ερωτήσεις), και να υπακούτε στις Γραφές. Και εφόσον αδυνατείτε να απαντήσετε, μάθετε λοιπόν: Το Πνεύμα στις Γραφές δεν ονομάστηκε Υιός, αλλά Άγιο Πνεύμα και Πνεύμα του Θεού. Και όπως ακριβώς το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, έτσι δεν έχει γραφτεί ούτε για τον Υιό ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα.

Διότι εποίησε τη γη από το μηδέν· και είναι «εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα»· και αποτελούν ποιήματα και κτίσματα· γι' αυτό άλλωστε έχουν και αρχή γενέσεως. Διότι «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· και πάλι: «Το χέρι μου τα εποίησε όλα αυτά». Ο δε Υιός υπάρχει και είναι Θεός επί πάντων, όπως ο Πατέρας· και αυτό έχει αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν είναι ποιούμενος, αλλά ποιητής· και δεν είναι κτιζόμενος, αλλά αυτός που κτίζει και ποιεί τα έργα του Πατέρα. Διότι δι' αυτού έγιναν οι αιώνες· και τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα· και όπως δίδαξε ο Απόστολος παραθέτοντας τα λόγια του ψαλμού, αυτός κατ' αρχάς θεμελίωσε τη γη, και έργα των χεριών του είναι οι ουρανοί.

Αυτός μεν ο χαρακτήρας προέρχεται από τους αποστόλους διαμέσου των Πατέρων· πρέπει λοιπόν, όταν κανείς μελετά τη Γραφή, να εξετάζει και να διακρίνει πότε αυτή ομιλεί για τη θεότητα του Λόγου και πότε για τα ανθρώπινα ιδιώματά του, ώστε να μην κατανοούμε άλλα αντί άλλων και παραπαίουμε, όπως ακριβώς έχουν πάθει οι Αρειανοί. Όπως λοιπόν, γνωρίζοντάς τον ως Λόγο, γνωρίζουμε ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και, «με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί»· και, «αποστέλλει τον Λόγο του, και θεραπεύει τα πάντα»· και γνωρίζοντάς τον ως σοφία, γνωρίζουμε ότι ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και τα πάντα τα εποίησε εν σοφία ο Πατέρας· και γνωρίζοντάς τον ως Θεό, έχουμε πιστέψει ότι αυτός είναι ο Χριστός· διότι, «ο θρόνος σου, Θεέ», ψάλλει ο Δαβίδ, «παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου».

Εκτός από όλα αυτά, η αρειανική αίρεση θα καταδικαστεί ακόμη περισσότερο εξαιτίας αυτού, και η γνώση περί του Πνεύματος θα κατανοηθεί και πάλι μέσω του Υιού. Επομένως, ο Υιός είναι Κτίστης, όπως ο Πατέρας· διότι «όσα βλέπω», λέει, «να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ». «Όλα», λοιπόν, «δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα». Εάν όμως ο Υιός, επειδή είναι Κτίστης όπως ο Πατέρας, δεν είναι κτίσμα· και εάν, επειδή δι' αυτού κτίζονται τα πάντα, δεν συγκαταλέγεται στα κτίσματα, είναι προφανές ότι ούτε το Πνεύμα είναι κτίσμα. Επειδή και γι' αυτό έχει γραφεί στον εκατοστό τρίτο ψαλμό: «Θα αφαιρέσεις το πνεύμα τους, και θα εκλείψουν, και στο χώμα τους θα επιστρέψουν· θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης». Αφού λοιπόν αυτό έχει γραφεί με αυτόν τον τρόπο, είναι φανερό ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, αλλά μετέχει στο δημιουργικό έργο· διότι ο Πατέρας διά του Λόγου εν Πνεύματι δημιουργεί τα πάντα, επειδή όπου είναι ο Λόγος, εκεί είναι και το Πνεύμα· και όσα δημιουργούνται διά του Λόγου λαμβάνουν από το Πνεύμα, μέσω του Λόγου, τη δύναμη να υπάρχουν. Διότι έτσι έχει γραφεί στον τριακοστό δεύτερο ψαλμό: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Ασφαλώς, το Πνεύμα είναι τόσο αδιαίρετο ως προς τον Υιό, ώστε να μην υπάρχει καμία αμφιβολία εξ όσων λέγονται.

Και επιπλέον, επειδή τα πάντα έγιναν διά του Λόγου, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, και «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη», και τα πάντα τα εποίησε με σοφία (διότι έχει γραφτεί, όπως αποδείχθηκε προηγουμένως: «Θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν»), επομένως, είτε το Πνεύμα είναι ο Λόγος, είτε ο Θεός εποίησε τα πάντα με δύο, δηλαδή και με τη Σοφία και με το Πνεύμα. Και πώς λέει ο Παύλος: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, διά του οποίου έγιναν τα πάντα»; Και πάλι: «Επειδή ο Υιός είναι εικόνα του αόρατου Πατέρα», και το Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού (διότι έχει γραφτεί: «Αυτούς που προγνώρισε και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»), επομένως, σύμφωνα με αυτό, ο Πατέρας είναι παππούς. Και επειδή ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατέρα, «το Άγιο Πνεύμα όμως», λέει ο Υιός, «το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου»· επομένως και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας είναι παππούς. Τι έχετε να πείτε σε αυτά, αν και όλα τα λέτε με ευκολία; Τι συλλογίζεστε μέσα σας; Ή, βλέποντας τους εαυτούς σας να βρίσκονται σε αδιέξοδο, κατηγορείτε τέτοιου είδους ερωτήσεις; Αλλά πρώτα να καταδικάσετε τους εαυτούς σας (διότι εσείς συνηθίζετε να θέτετε τέτοιες ερωτήσεις), και να πεισθείτε από τις Γραφές, και αφού βρίσκεστε σε αδυναμία να απαντήσετε, μάθετε λοιπόν: Το Πνεύμα στις Γραφές δεν ονομάστηκε Υιός, αλλά Άγιο Πνεύμα και Πνεύμα του Θεού. Και όπως ακριβώς το Πνεύμα δεν ονομάστηκε Υιός, έτσι και για τον Υιό δεν έχει γραφτεί ότι αυτός είναι το Άγιο Πνεύμα.

[Αντίγραφο του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, το οποίο έγραψε στον Λιβέριο αρχιεπίσκοπο Ρώμης, ότι ο Θεός Λόγος προσέλαβε τέλειον άνθρωπον για τη δική μας σωτηρία.] Ένας είναι ο Θεός, αθάνατος, αόρατος, αψηλάφητος· «διότι ο Θεός είναι πνεύμα», αυτός είναι αχώρητος, μη έχοντας τόπο όπου να μην είναι παρών. Ο Λόγος Του είναι αθάνατος, σοφία άφθαρτη, αόρατος, ονομάζεται πρωτότοκος Υιός Του, συνεργός, άναρχος, αψηλάφητος, ο οποίος «δεν έχει ούτε αρχή ημερών ούτε τέλος ζωής» να προσδοκά. «Δι' αυτού έγιναν τα πάντα και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Αυτός είναι που έπλασε τον άνθρωπο· αυτός που υπέδειξε για την κιβωτό, πώς έπρεπε να κατασκευαστεί· αυτός που έδωσε την επαγγελία στον Αβραάμ· αυτός που κατέβηκε για να σώσει τον λαό, ο οποίος έδωσε τον νόμο στον Μωυσή· αυτός είναι «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», «αυτός που μίλησε μέσω των προφητών», ο οποίος συνήψε την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη· ο οποίος «επ' εσχάτων των ημερών» έλαβε σάρκα θνητή από την Παρθένο, χωρίς ο ίδιος να είναι θνητός, σάρκα ασθενή, χωρίς ο ίδιος να είναι ασθενής, υποκείμενη στον θάνατο, χωρίς ο ίδιος να υπόκειται σε αυτόν, ορατή, χωρίς ο ίδιος να είναι ορατός· αυτή κρεμάστηκε στον σταυρό, όχι ο ίδιος, αυτή ετάφη, όχι ο ίδιος, αυτή υπέμεινε όλα τα ανθρώπινα πάθη ως άνθρωπος, όχι ο ίδιος· εκείνος δε είναι δύναμις Θεού, δηλαδή Θεός.

Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και ονομάζουν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να χρησιμοποιούν τον όρο «υπόσταση» αναφορικά με τον Θεό (διότι αυτό έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους), πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, αφού λένε και αυτοί, όπως ο άφρων μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»; Εξάλλου, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Υιός Λόγος δεν είναι κτίσμα ή δημιούργημα, αναγιγνώσκοντας τα χωρία: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Εν αυτώ τα πάντα κτίσθηκαν και υφίστανται».

Διότι η υπόσταση και η ουσία είναι ύπαρξη· επειδή είναι και υπάρχει. Έχοντας αυτό κατά νου και ο Παύλος έγραψε στους Εβραίους: «ο οποίος όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και αποκαλούν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να κάνουν λόγο για υπόσταση στον Θεό —διότι αυτά έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους— πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, εφόσον λένε και αυτοί όπως «ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός»; Και πάλι, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα ή ποίημα, έχοντας αναγνώσει: «τα πάντα έγιναν δι’ αυτού» και «εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα» και «συνίστανται». Αυτοί όμως, που είναι περισσότερο Αρειανοί παρά Χριστιανοί, στις άλλες δικές τους συνόδους τόλμησαν να τον ονομάσουν κτίσμα και ένα από τα ποιήματα, των οποίων ο ίδιος ο Λόγος είναι δημιουργός και ποιητής. Διότι, εάν δι’ αυτού έγιναν τα πάντα, και είναι και ο ίδιος κτίσμα, τότε θα έκτιζε και τον εαυτό του. Και πώς είναι δυνατόν το κτιζόμενο να κτίζει ή πώς αυτός που κτίζει να κτίζεται;

Έπειτα, ενώ ο Πατέρας λέει: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και ενώ οι Γραφές αναφέρουν ότι αυτός είναι ο Λόγος του Πατρός, διά του οποίου στερεώθηκαν και οι ουρανοί, και απλώς τα πάντα έγιναν δι' αυτού· αυτοί, έχοντας γίνει εφευρέτες νέων δογμάτων και πλασμάτων, παρεισάγουν κάποιον άλλον λόγο και ισχυρίζονται ότι άλλη είναι η σοφία του Πατρός, και ότι αυτός εδώ ονομάζεται Λόγος και Σοφία κατ' επίνοιαν, για χάρη των λογικών όντων, μη βλέποντας το άτοπο που προκύπτει από αυτό.

Πώς, λοιπόν, ο Κύριος έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», εάν υπήρχε άλλος μέσα στον Πατέρα, διά του οποίου και ο ίδιος ο Κύριος δημιουργήθηκε; Πώς, εξάλλου, ο Ιωάννης, αφήνοντας εκείνον, ομιλεί περί τούτου λέγοντας: «Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»; Εάν, δε, όλα όσα δημιουργήθηκαν με το θείο θέλημα έγιναν δι' αυτού, πώς είναι και ο ίδιος ένα από τα δημιουργήματα; Πώς επίσης, ενώ ο Απόστολος λέγει: «Δι' ον τα πάντα και δι' ου τα πάντα», αυτοί ισχυρίζονται: «Δεν δημιουργηθήκαμε εμείς δι' αυτόν, αλλά εκείνος δημιουργήθηκε για εμάς»; Διότι θα έπρεπε, εάν έτσι είχαν τα πράγματα, να πει: «Δι' ους δημιουργήθηκε ο Λόγος». Εφόσον όμως τώρα δεν λέγει αυτό, αλλά «δι' ον τα πάντα και δι' ου τα πάντα», αποδεικνύει ότι αυτοί είναι αιρετικοί και συκοφάντες. Εξάλλου, εάν αποτολμούν να ισχυρίζονται ότι υπάρχει άλλος Λόγος μέσα στον Θεό, εφόσον δεν διαθέτουν σαφείς αποδείξεις από τις Γραφές, ας υποδείξουν έστω και ένα δικό του έργο, ή κάποιο έργο του Πατρός που να έγινε χωρίς αυτόν τον Λόγο, ώστε να φανεί ότι έχουν κάποια δικαιολογία για την επινόησή τους. Διότι τα έργα του αληθινού Λόγου είναι φανερά σε όλους, ώστε μέσω αυτών να κατανοείται και ο ίδιος αναλόγως· όπως, δηλαδή, βλέποντας την κτίση αντιλαμβανόμαστε τον Θεό που την εδημιούργησε, έτσι και βλέποντας ότι δεν υπάρχει τίποτα το άτακτο στα δημιουργήματα, αλλά ότι τα πάντα κινούνται και διατηρούνται με τάξη και πρόνοια, συλλογιζόμαστε ότι υπάρχει ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι υπεράνω όλων και κυβερνά τα πάντα.

Αυτό μαρτυρούν και οι θείες Γραφές, λέγοντας ότι αυτός είναι ο Λόγος του Θεού και ότι δι' αυτού δημιουργήθηκαν τα πάντα και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Για εκείνον δε, για τον οποίο κάνουν λόγο, κανένα απολύτως ρητό ή έργο δεν καταδεικνύεται από αυτές. Διότι και ο ίδιος ο Πατέρας, λέγοντας «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», φανερώνει ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος εκτός από αυτόν.

Και ο μεν απόστολος κατηγορεί τους Έλληνες ότι σέβονται κτίσμα, λέγοντας: «ελάτρευσαν την κτίση παρά τον κτίσαντα Θεό»· αυτοί όμως, που λένε ότι ο Κύριος είναι κτίσμα και τον λατρεύουν ως κτίσμα, σε τι διαφέρουν από τους Έλληνες; Πώς, άλλωστε, αν έχουν αυτό το φρόνημα, δεν στρέφεται το ανάγνωσμα και εναντίον τους, και δεν τους κατακρίνει ο μακάριος Παύλος; Και ενώ ο μεν Κύριος λέει: «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα» και: «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και ο απόστολος που στάλθηκε από αυτόν για να κηρύξει γράφει: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· αυτοί τολμούν να εισάγουν διαίρεση και να λένε ότι αυτός είναι ξένος προς την ουσία και την αϊδιότητα του Πατέρα. Τον παρουσιάζουν δε ως τρεπτό οι άθεοι, μη βλέποντας ότι, λέγοντας αυτά, δεν τον καθιστούν πλέον ένα με τον Πατέρα, αλλά ένα με τα κτίσματα. Διότι ποιος δεν βλέπει ότι το απαύγασμα είναι αδιαίρετο ως προς το φως, και ότι συνυπάρχει φυσικώς ως ίδιον αυτού, και δεν δημιουργήθηκε εκ των υστέρων; Έπειτα, ενώ ο Πατέρας λέει: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», και οι Γραφές μαρτυρούν ότι αυτός είναι ο Λόγος του Πατέρα, μέσω του οποίου «οι ουρανοί εστερεώθηκαν» και γενικά «τα πάντα δι' αυτού έγιναν», αυτοί, αφού αναδείχθηκαν εφευρέτες κενών και πλαστών δογμάτων, εισάγουν την άποψη ότι υπάρχει άλλος Λόγος και άλλη Σοφία του Πατέρα, και ότι αυτός ονομάζεται Λόγος και Σοφία κατ' επίνοιαν προς χάριν των λογικών όντων, μη διακρίνοντας το άτοπο που προκύπτει από αυτό.

Πώς, λοιπόν, έλεγε ο Κύριος: «εγώ είμαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα», εάν υπήρχε άλλος μέσα στον Πατέρα, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε και ο ίδιος ο Κύριος; Και πώς ο Ιωάννης, παραβλέποντας εκείνον, αναφέρεται σε τούτον λέγοντας: «τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»; Εάν, όμως, όλα όσα δημιουργήθηκαν με το θείο θέλημα έγιναν μέσω αυτού, πώς είναι και ο ίδιος ένα από τα δημιουργήματα; Και πώς, ενώ ο Απόστολος λέει: «δι' αυτόν υπάρχουν τα πάντα και δι' αυτού δημιουργήθηκαν τα πάντα», αυτοί ισχυρίζονται: «δεν δημιουργηθήκαμε εμείς για εκείνον, αλλά εκείνος δημιουργήθηκε για εμάς»; Διότι θα έπρεπε, εάν πράγματι ίσχυε αυτό, να πει: «για τους οποίους δημιουργήθηκε ο Λόγος». Τώρα όμως, μη λέγοντας αυτό, αλλά «δι' αυτόν υπάρχουν τα πάντα», αποδεικνύει ότι αυτοί είναι αιρετικοί και συκοφάντες. Εξάλλου, εάν είναι πεπεισμένοι ότι υπάρχει άλλος Λόγος στον Θεό, εφόσον δεν διαθέτουν σαφείς αποδείξεις από τις Γραφές, ας υποδείξουν έστω και ένα δικό του έργο ή έργα του Πατέρα τα οποία να έγιναν χωρίς τον Λόγο, ώστε να φανεί ότι έχουν κάποια πρόφαση για τη δική τους επινόηση. Διότι τα έργα του αληθινού Λόγου είναι σε όλους φανερά, ώστε από αυτά να κατανοείται αναλόγως και ο ίδιος. Διότι, όπως ακριβώς βλέποντας την κτίση σκεπτόμαστε τον Θεό που την έκτισε, έτσι και βλέποντας ότι δεν υπάρχει καμία αταξία στα δημιουργήματα, αλλά ότι τα πάντα κινούνται και διατηρούνται με τάξη και πρόνοια, κατανοούμε ότι υπάρχει Λόγος του Θεού, ο οποίος βρίσκεται πάνω από όλα και τα κυβερνά.

Αυτό μαρτυρούν και οι Γραφές, λέγοντας ότι αυτός είναι ο Λόγος του Θεού και ότι «δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· ενώ για εκείνον, περί του οποίου αυτοί κάνουν λόγο, τίποτε, ούτε ρητό ούτε έργο, δεν υποδεικνύεται από αυτές. Διότι και ο ίδιος ο Πατέρας, λέγοντας «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός», φανερώνει ότι δεν υπάρχει κανένας άλλος εκτός από αυτόν.

Γιατί, λοιπόν, φαντάζεστε ότι υπήρξαν χρόνοι πριν από τον Υιό; Ή γιατί βλασφημείτε τον Λόγο λέγοντας ότι υπήρξε έπειτα από χρόνους, μέσω του οποίου μάλιστα δημιουργήθηκαν οι αιώνες; Διότι πώς είναι δυνατόν να υπήρξε καθόλου χρόνος ή αιώνας όταν, κατά τη γνώμη σας, δεν είχε ακόμη φανερωθεί ο Λόγος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και χωρίς τον οποίο δεν έγινε ούτε ένα; Ή γιατί, ενώ εννοείτε χρόνο, δεν λέτε ξεκάθαρα: «Υπήρξε χρόνος κατά τον οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος»; Αλλά τη μεν λέξη «χρόνος» την αποκρύπτετε για να εξαπατήσετε τους άδολους, το δε φρόνημά σας δεν το κρύβετε καθόλου, αλλά ούτε και αν το κρύβατε θα μπορούσατε να περάσετε απαρατήρητοι· διότι πάλι χρόνους υπονοείτε λέγοντας: «Υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε» και «Δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Ενώ αυτά αποδεικνύονται έτσι, αυτοί γίνονται ακόμη πιο θρασείς λέγοντας: «Αν δεν υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε, αλλά ο Υιός είναι αΐδιος και συνυπάρχει με τον Πατέρα, τότε δεν τον ονομάζετε πλέον Υιό, αλλά αδελφό του Πατρός».

Αλλά όσα προέρχονται από αυτούς είναι ψεύδη· η δε Αλήθεια μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι αΐδια πηγή της δικής Του σοφίας. Εφόσον δε η πηγή είναι αΐδια, κατ' ανάγκην πρέπει και η Σοφία να είναι αΐδια. Διότι μέσω αυτής έγιναν τα πάντα, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας»· και ο Σολομών λέει: «Ο Θεός με τη Σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Αυτή ακριβώς η Σοφία είναι ο Λόγος, και δι' αυτού, όπως λέει ο Ιωάννης, έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· και αυτός είναι ο Χριστός.

Διότι θεώρησε αδιάφορη τη λέξη, γνωρίζοντας ότι, όταν πρόκειται για τον ομολογουμένως γνήσιο Υιό, εκείνος που λέει «έγινε», το λέει ως ισοδύναμο του «έχει γεννηθεί», και ότι είναι ανώτερος. Διότι, ως προς μεν το γεννητό, δεν υπάρχει διαφορά ακόμη κι αν πει κανείς «έγινε» ή «κατασκευάστηκε»· τα γενητά όμως είναι αδύνατον, εφόσον είναι δημιουργήματα, να ονομάζονται γεννητά, εκτός εάν, αποκτώντας στη συνέχεια μετοχή στον γεννητό Υιό, λέγεται και για αυτά ότι έχουν γεννηθεί· και τούτο όχι βέβαια εξαιτίας της δικής τους φύσης, αλλά λόγω της μετοχής τους στον Υιό εν τω Πνεύματι. Και αυτό πάλι το γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν για μεν τα γενητά λέγει: «Πάντα δι᾽ αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», και: «Πάντα εν σοφία εποίησας»· για δε τους γεννητούς υιούς: «Εγένοντο στον Ιώβ επτά υιοί και τρεις θυγατέρες», και: «Ο Αβραάμ ήταν εκατό ετών, όταν εγένετο σε αυτόν ο Ισαάκ ο υιός του».

Εφόσον, λοιπόν, έχουν πάλι έτσι τα πράγματα, αποτελεί φανερή απόδειξη σε όλους ότι η φράση που λέει, «σε αυτόν που τον εποίησε», δεν αποβαίνει προς όφελος της αίρεσής τους, αλλά μάλλον προς καταδίκη της. Διότι έχει αποδειχθεί ότι η λέξη «εποίησε» χρησιμοποιείται στη θεία Γραφή ακόμη και για τα γνήσια και κατά φύση τέκνα. Επομένως, αφού αποδεικνύεται ότι ο Κύριος είναι κατά φύση και γνήσιος Υιός, Λόγος και Σοφία του Πατρός, έστω κι αν λέγεται για αυτόν το «εποίησε» ή το «έγινε», δεν λέγεται με την έννοια ότι αυτός είναι ποίημα (δημιούργημα), αλλά οι άγιοι χρησιμοποιούν τη λέξη χωρίς να κάνουν τέτοια διάκριση, όπως συμβαίνει στην περίπτωση του Σολομώντα και των τέκνων του Εζεκία. Διότι, μολονότι και εκείνοι τα γέννησαν από τον εαυτό τους, έχει γραφτεί: «εποίησα» και «εκτησάμην» και «εγένετο». Επομένως, οι θεομάχοι, που πολλές φορές προβάλλουν ως πρόφαση τέτοια λεξίδια, οφείλουν έστω και τώρα, με βάση όσα έχουν λεχθεί, να αποβάλουν το ασεβές τους φρόνημα και να φρονήσουν για τον Κύριο ότι είναι Υιός αληθινός, Λόγος και Σοφία του Πατρός, και όχι ποίημα, ούτε κτίσμα. Διότι, εάν ο Υιός είναι ποίημα, διά ποιου Λόγου άραγε και διά ποιας Σοφίας δημιουργήθηκε ο ίδιος; Επειδή όλα τα ποιήματα έγιναν διά του Λόγου και της Σοφίας, καθώς είναι γραμμένο: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας» και, «Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα».

Δεν θα προσκυνούνταν ούτε ο ίδιος, ούτε θα λέγονταν αυτά γι' αυτόν, αν ανήκε διόλου στα κτίσματα. Τώρα όμως, επειδή δεν είναι κτίσμα, αλλά γνήσιο γέννημα της ουσίας του προσκυνούμενου Θεού, και είναι κατά φύση Υιός, γι' αυτόν τον λόγο προσκυνείται, και πιστεύεται ως Θεός, και είναι Κύριος των στρατιών και εξουσιαστής και παντοκράτορας, όπως ο Πατέρας. Διότι ο ίδιος είπε: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου». Επειδή είναι ίδιον του Υιού να έχει τα γνωρίσματα του Πατέρα, και να είναι τέτοιος, ώστε στο πρόσωπό του να θεωρείται ο Πατέρας· και μέσω αυτού να έχουν δημιουργηθεί τα πάντα, και εντός του να πραγματοποιείται και να συνίσταται η σωτηρία των πάντων. Είναι καλό λοιπόν να τους ρωτήσουμε και τούτο, ώστε να φανεί ακόμη περισσότερο ο έλεγχος της αίρεσής τους: Γιατί, ενώ τα πάντα είναι κτίσματα και τα πάντα αντλούν τη σύστασή τους εκ του μη όντος, και ενώ ο Υιός είναι και ο ίδιος, σύμφωνα με εσάς, κτίσμα και δημιούργημα, και συγκαταλέγεται σε αυτούς που κάποτε δεν υπήρχαν, (ο Πατέρας) δημιούργησε τα πάντα μόνο μέσω αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα; Ή γιατί, όταν γίνεται λόγος για τα «πάντα», δεν νοεί κανείς ότι μέσα σε όλα αυτά συγκαταλέγεται ο Υιός, αλλά (ότι νοούνται) τα δημιουργήματα; Και όταν οι Γραφές μιλούν για τον Λόγο, δεν θεωρούν πάλι ότι αυτός αποτελεί μέρος των «πάντων», αλλά τον συντάσσουν με τον Πατέρα, εντός του οποίου ο Πατέρας εργάζεται και επιτελεί την πρόνοια και τη σωτηρία των πάντων; Και μάλιστα, ενώ τα πάντα θα μπορούσαν να έχουν δημιουργηθεί με το ίδιο πρόσταγμα, με το οποίο (καθώς λέτε) και εκείνος δημιουργήθηκε αποκλειστικά από τον Θεό;

Διότι ο Μωυσής δεν εστάλη για να δημιουργήσει, ούτε για να καλέσει τα μη όντα στην ύπαρξη και να πλάσει όμοιους ανθρώπους, αλλά μόνο για να διακονήσει μεταφέροντας λόγια προς τον λαό και προς τον βασιλιά Φαραώ. Αυτό δε έχει μεγάλη διαφορά, επειδή το να διακονεί είναι ίδιον των δημιουργημάτων ως δούλων· ενώ το να δημιουργεί και να κτίζει ανήκει μόνο στον Θεό, και στον ίδιο Του τον Λόγο και στη σοφία. Γι' αυτό, λοιπόν, ως προς το έργο της δημιουργίας δεν θα μπορούσε να βρει κανείς άλλον, παρά μόνο τον Λόγο του Θεού· διότι τα πάντα έγιναν εν σοφία, και χωρίς τον Λόγο δεν έγινε ούτε ένα. Ως προς τις διακονίες, όμως, δεν υπάρχει μόνο ένας, αλλά από όλους υπάρχουν πολλοί, τους οποίους αποστέλλει ο Κύριος, εάν το θελήσει. Διότι πολλοί είναι οι αρχάγγελοι, πολλοί δε οι θρόνοι και οι εξουσίες και οι κυριότητες, και χίλιες χιλιάδες, και μύριες μυριάδες παρίστανται λειτουργώντας και όντας έτοιμοι να αποσταλούν. Και οι προφήτες βέβαια είναι πολλοί, και οι απόστολοι δώδεκα, καθώς και ο Παύλος· και ο ίδιος ο Μωυσής δεν ήταν μόνος, αλλά είχε μαζί του και τον Ααρών, και έπειτα από αυτά άλλοι εβδομήντα πληρώθηκαν από το Άγιο Πνεύμα· τον δε Μωυσή διαδέχθηκε ο Ιησούς του Ναυή, και εκείνον οι κριτές, και εκείνους όχι ένας, αλλά πάρα πολλοί βασιλείς.

Ο δε Λόγος του Θεού, όπως είπε ο Απόστολος, είναι ζωντανός ο Λόγος του Θεού και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο σπαθί, και διαπερνά βαθιά μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και είναι κριτής των προθέσεων και των σκέψεων της καρδιάς· και δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αφανές ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια εκείνου, στον οποίο πρόκειται να δώσουμε λόγο. Είναι λοιπόν Δημιουργός, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα, ούτε είναι δυνατόν να γίνει κάτι χωρίς αυτόν.

Υποδηλώνοντας, λοιπόν, ο Σωτήρας ότι τα τέτοια είναι διαφορετικά από τον Εαυτό Του, είπε ο Ίδιος: «Τα λόγια, τα οποία εγώ σας έχω πει». Διότι βεβαίως τέτοιου είδους λόγια δεν είναι γεννήματα ή υιοί, ούτε υπάρχουν τόσοι πολλοί δημιουργικοί λόγοι, ούτε τόσες πολλές εικόνες του ενός Θεού, ούτε είναι τόσοι πολλοί αυτοί που έγιναν άνθρωποι για χάρη μας, ούτε αυτός που, κατά τον Ιωάννη, έγινε σάρκα είναι ένας από πολλούς τέτοιους· αντίθετα, επειδή είναι ο μόνος Λόγος του Θεού, κηρύχθηκε ευαγγελικά από τον Ιωάννη: «Ο Λόγος έγινε σάρκα», και, «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού». Γι' αυτό και μόνο για αυτόν, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, και για την ενότητά Του με τον Πατέρα έχουν γραφτεί και προβάλλονται οι μαρτυρίες, αφενός με τον Πατέρα να υποδεικνύει ότι ο Υιός είναι ένας, και αφετέρου με τους αγίους να το έχουν διδαχθεί αυτό και να διακηρύσσουν ότι ένας είναι ο Λόγος και ότι αυτός είναι Μονογενής· και τα έργα που επιτελέστηκαν δι' αυτού αποδεικνύονται· διότι τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα, δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Για κανέναν έτερο ή άλλον δεν διανοούνται, αλλά πλάθουν για τον εαυτό τους λόγους ή σοφίες, των οποίων ούτε το όνομα ούτε το έργο μαρτυρείται από τη Γραφή, παρά ονομάζονται έτσι μόνο από αυτούς.

Αλλά όπως εμείς, αποκαλώντας τον Κύριο Πατέρα, δεν αρνούμαστε τη φυσική μας κατάσταση ως δούλων· διότι είμαστε δικά του έργα, και αυτός μας έπλασε και όχι εμείς· έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας μορφή δούλου, λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι εν αρχή ην ο Λόγος, και τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα. Το δε ρητό στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου· διότι, αν λέει ότι κτίστηκε για έργα, φαίνεται πως δεν επιθυμεί να υποδηλώσει τη δική του ουσία, αλλά τη θεία οικονομία που τελέστηκε για τα έργα του, πράγμα που έπεται της ίδιας της ύπαρξης. Διότι όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως έχουν το να πράττουν όσα τους προστάζει ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει σε όλα. Διότι ο Αδάμ κτίστηκε όχι για να εργάζεται, αλλά πρωτίστως για να υπάρχει ως άνθρωπος· και έπειτα από αυτό έλαβε την εντολή να εργάζεται.

Διότι όλα όσα δημιουργήθηκαν, δημιουργήθηκαν με το χέρι και με τη σοφία του Θεού, καθώς λέει ο ίδιος ο Θεός: «Το χέρι μου τα έκανε όλα αυτά»· και ο Δαβίδ ψάλλει: «Και εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί»· και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, και μελέτησα όλα τα έργα σου, στα δημιουργήματα των χεριών σου στοχαζόμουν». Επομένως, εάν τα δημιουργήματα κατασκευάστηκαν από το χέρι του Θεού, και είναι γραμμένο ότι «Όλα διά του Λόγου έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και πάλι: «Ένας Κύριος Ιησούς, διά του οποίου υπάρχουν τα πάντα», και ότι: «Σε αυτόν συγκρατούνται τα πάντα»· είναι ολοφάνερο ότι ο Υιός δεν θα μπορούσε να είναι έργο, αλλά ο ίδιος είναι το χέρι του Θεού και η σοφία. Γνωρίζοντας αυτό και οι μάρτυρες που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα, ο Ανανίας, ο Αζαρίας και ο Μισαήλ, ελέγχουν την αρειανική ασέβεια. Διότι λέγοντας: «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο»· απαρίθμησαν όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα βρίσκονται στη γη, και ολόκληρη την κτίση, ως έργα· τον Υιό, όμως, δεν τον ονόμασαν. Διότι δεν είπαν: «Ευλόγει, Λόγε, και ύμνει, σοφία»· για να δείξουν ότι όλα τα υπόλοιπα συγκαταλέγονται σε αυτά που υμνούν, και είναι έργα· ενώ ο Λόγος δεν είναι έργο, ούτε ανήκει σε αυτούς που υμνούν, αλλά υμνείται μαζί με τον Πατέρα, προσκυνείται και θεολογείται, όντας ο Λόγος και η σοφία Του, και ο δημιουργός των έργων.

Επειδή όμως προσθέτει λέγοντας, «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν μαζί του», πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι ο Πατέρας δεν ετοίμαζε τον ουρανό ή τα άνω νέφη δι' αυτής· διότι δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα πάντα κτίστηκαν εν Σοφία και χωρίς αυτήν δεν έγινε ούτε ένα. Αλλά αυτό είναι που εννοεί: Τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσα σε μένα και μέσω εμού· επειδή όμως υπήρχε ανάγκη να εγκτιστεί η σοφία στα έργα, ως προς μεν την ουσία βρισκόμουν μαζί με τον Πατέρα, ως προς δε τη συγκατάβαση προς τα δημιουργήματα, εναρμόνιζα τον δικό μου τύπο με τα έργα, ώστε ολόκληρος ο κόσμος, σαν ένα σώμα, να μην στασιάζει, αλλά να ομονοεί με τον εαυτό του. Όσοι, λοιπόν, με ορθή διάνοια και σύμφωνα με τη σοφία που τους έχει δοθεί, γίνονται θεωροί των κτισμάτων, μπορούν να πουν και αυτοί: «Με τη διάταξή σου διατηρούνται τα πάντα»· όσοι όμως αδιαφόρησαν γι' αυτό θα ακούσουν: «Ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό ανάμεσά τους». Ο Θεός δηλαδή το φανέρωσε σε αυτούς. Διότι τα αόρατα γνωρίσματά του από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή τόσο η αιώνια δύναμή του όσο και η θεότητά του, ώστε αυτοί να είναι αναπολόγητοι, επειδή, αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά λάτρευσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη των πάντων, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες, αμήν.

Σε τι λοιπόν χαίρεται ο Πατέρας, παρά βλέποντας τον εαυτό Του στη δική Του εικόνα, η οποία είναι ο Λόγος Του; Και αν βέβαια ευφραινόταν με τους υιούς των ανθρώπων αφού ολοκλήρωσε την οικουμένη, όπως είναι γραμμένο στις ίδιες τις Παροιμίες, όμως και αυτό το ίδιο ακριβώς νόημα έχει. Διότι ευφραινόταν και κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι επειδή Του προστέθηκε κάποια νέα χαρά, αλλά επειδή έβλεπε και πάλι τα έργα πλασμένα σύμφωνα με τη δική Του εικόνα· ώστε και το να χαίρεται έτσι ο Θεός, να έχει ως αφορμή τη δική Του εικόνα. Πώς όμως και ο Υιός ευφραίνεται, παρά βλέποντας τον εαυτό Του μέσα στον Πατέρα; Διότι αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και, «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Αποδείχθηκε λοιπόν από παντού εντελώς κενό το καύχημά σας, ω χριστομάχοι, και μάταια περιφέρατε πομπωδώς και διατυμπανίζατε παντού το «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών Του», παρερμηνεύοντας το νόημά του και διακηρύσσοντας μάλλον τη δική σας επινόηση παρά τον νου του Σολομώντα. Διότι ιδού, το μεν δικό σας φρόνημα αποδείχθηκε ότι είναι μονάχα φαντασία· ενώ το ρητό στις Παροιμίες, και όλα όσα προαναφέρθηκαν, αποδεικνύουν ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα ως προς τη φύση και την ουσία, αλλά γνήσιο γέννημα του Πατέρα, αληθινή Σοφία και Λόγος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα.

Εάν λοιπόν λέγεται ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αυτό δεν έχει ειπωθεί για να αθετήσει Εκείνον που λέει, «Εγώ είμαι η αλήθεια», αλλά για να αναιρέσει πάλι εκείνους που δεν είναι εκ φύσεως αληθινοί, όπως είναι ο Πατέρας και ο δικός Του Λόγος. Διότι έτσι και ο ίδιος ο Κύριος αμέσως προσέθεσε: «Και τον Ιησού Χριστό, τον οποίο απέστειλες». Αν όμως ήταν κτίσμα, δεν θα είχε συνδέσει και συναριθμήσει τον εαυτό Του με Εκείνον που Τον έκτισε. Διότι ποια κοινωνία μπορεί να υπάρχει μεταξύ του αληθινού και του μη αληθινού; Τώρα όμως, συνδέοντας τον εαυτό Του με τον Πατέρα, έδειξε ότι προέρχεται από τη φύση του Πατέρα, και μας έδωσε να γνωρίσουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Αυτό έμαθε και δίδαξε ο Ιωάννης, γράφοντας στην Επιστολή του: «Και βρισκόμαστε στον Αληθινό, στον Υιό Του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός, και η αιώνια ζωή». Και όταν ο μεν προφήτης λέει σχετικά με την κτίση: «Αυτός που μόνος άπλωσε τον ουρανό», και ο δε Θεός: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό», έχει γίνει σε όλους φανερό ότι μέσα στο «μόνος» υποδηλώνεται και ο Λόγος του μόνου, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς Αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Επομένως, αν έγινε (η κτίση) μέσω του Λόγου, και (ο Πατέρας) λέει «Εγώ μόνος», και μαζί με τον μόνο εννοείται και ο Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο ουρανός, κατ' αυτόν τον τρόπο, ακόμη και αν λέγεται, «Ένας Θεός», και, «Εγώ μόνος», και, «Εγώ πρώτος», εννοείται ότι στον έναν και μόνο και πρώτο συνυπάρχει ο Λόγος, ακριβώς όπως το απαύγασμα μέσα στο φως.

Αυτός λοιπόν είναι ο σκοπός και ο χαρακτήρας της Αγίας Γραφής, όπως έχουμε αναφέρει πολλές φορές, ότι δηλαδή η εξαγγελία της περί του Σωτήρος είναι διπλή: ότι αφενός ήταν πάντοτε Θεός και είναι Υιός, όντας Λόγος και απαύγασμα και σοφία του Πατρός· και ότι αφετέρου αργότερα, αφού έλαβε σάρκα για εμάς από την Παρθένο Θεοτόκο Μαρία, έγινε άνθρωπος. Και είναι δυνατόν να βρει κανείς αυτό το γεγονός να επισημαίνεται σε ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, όπως ακριβώς έχει πει ο ίδιος ο Κύριος: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές μαρτυρούν για εμένα». Για να μη γίνω όμως μακροσκελής στο γράψιμο συγκεντρώνοντας όλα τα σχετικά χωρία, ας αρκεστούμε στα λόγια του Ιωάννη, θεωρώντας ότι τα έχουμε μνημονεύσει όλα: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα».

Μέσω δε του Ιερεμία λέει: «πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα», και ο μεν Δαβίδ ψάλλει: «Κύριε, έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά· πριν στερεωθούν τα όρη και πλαστεί η γη και η οικουμένη, και από τον αιώνα εσύ υπάρχεις», στο δε βιβλίο του Δανιήλ: «αναφώνησε με μεγάλη φωνή η Σωσάννα και είπε: Θεέ αιώνιε, που γνωρίζεις τα κρυφά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους». Το «κάποτε δεν υπήρχε» λοιπόν, το «πριν δημιουργηθεί», το «όταν» και όσες άλλες παρόμοιες λέξεις, ταιριάζει μεν να λέγονται για τα γενητά και τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, είναι όμως ξένα προς τον Λόγο. Εάν λοιπόν οι Γραφές αναφέρουν αυτά για τα γενητά, αλλά για τον Υιό αναφέρουν το «πάντοτε», τότε, ω θεομάχοι, ο Υιός ούτε δημιουργήθηκε «εκ του μη όντος» ούτε συγκαταλέγεται καθόλου στα γενητά, αλλά είναι αιώνια εικόνα και Λόγος του Πατέρα, ο οποίος ποτέ δεν υπήρξε σε ανυπαρξία, αλλά υπάρχει πάντοτε ως αιώνιο απαύγασμα αιώνιου φωτός. Γιατί λοιπόν φαντάζεστε χρόνους πριν από τον Υιό; Ή γιατί βλασφημείτε τοποθετώντας μετά από χρόνους τον Λόγο, «μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν και οι αιώνες»; Διότι πώς υπήρξε καθόλου χρόνος ή αιώνας, εφόσον, κατά τη γνώμη σας, δεν είχε ακόμη φανεί ο Λόγος, μέσω του οποίου «έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»; Ή γιατί, ενώ υπονοείτε χρόνους, δεν λέτε ξεκάθαρα: «υπήρξε χρόνος κατά τον οποίο δεν υπήρχε ο Λόγος»;

Αλλά όσα προέρχονται από αυτούς είναι ψεύδη· η δε αλήθεια μαρτυρεί ότι ο Θεός είναι αΐδια πηγή της δικής του σοφίας. Εφόσον δε η πηγή είναι αΐδια, εξάπαντος και η σοφία πρέπει να είναι αΐδια. Διότι μέσα σε αυτήν έχουν γίνει τα πάντα, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «τα πάντα εν σοφία εποίησας» και ο Σολομών λέει: «ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη, και ετοίμασε τους ουρανούς με φρόνηση». Αυτή ακριβώς η σοφία είναι ο Λόγος και «δι’ αυτού», όπως λέει ο Ιωάννης, «έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Και αυτός είναι ο Χριστός· «διότι ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού». Εάν λοιπόν τα πάντα έγιναν μέσω αυτού, ο ίδιος δεν θα μπορούσε να συγκαταλέγεται στα πάντα. Διότι εκείνος που τολμά να λέει ότι αυτός «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα» είναι ένα από τα πάντα, οπωσδήποτε το ίδιο θα σκεφτεί και για τον Θεό, «από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Εάν όμως κάποιος το αποφεύγει αυτό ως άτοπο και διαχωρίζει τον Θεό ως κάτι διαφορετικό από τα πάντα, φυσικό επακόλουθο θα ήταν και για τον Μονογενή Υιό, εφόσον είναι γνήσιος ως προς την ουσία του Πατέρα, να λέει ότι είναι κάτι διαφορετικό από τα πάντα· και εφόσον αυτός δεν ανήκει στα πάντα, δεν είναι θεμιτό να λέγεται γι' αυτόν το «υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε» και το «δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Διότι τέτοιου είδους φράσεις αρμόζει να λέγονται για τα δημιουργήματα· ο ίδιος ο Υιός όμως είναι τέτοιος, όπως ακριβώς είναι ο Πατέρας, του οποίου και αποτελεί γνήσιο γέννημα της ουσίας, Λόγος και Σοφία.

Γι' αυτό, λοιπόν, θα μπορούσε κανείς να απορήσει με τη φιλόνικη επιμονή τους στην ασέβεια, διότι, μολονότι το όνομα «αγένητος» έχει την προαναφερθείσα ορθή έννοια και μπορεί να χρησιμοποιείται με ευσέβεια, αυτοί, σύμφωνα με τη δική τους αίρεση, το προφέρουν προς ατίμωση του Υιού, μην έχοντας διαβάσει ότι «εκείνος που τιμά τον Υιό τιμά τον Πατέρα και εκείνος που ατιμάζει τον Υιό ατιμάζει τον Πατέρα». Διότι, αν πραγματικά τους ένοιαζε καθόλου η ευφήμηση και η τιμή προς τον Πατέρα, θα έπρεπε μάλλον —και αυτό θα ήταν καλύτερο και σπουδαιότερο— να γνωρίζουν και να ονομάζουν τον Θεό, Πατέρα, παρά να τον αποκαλούν με εκείνον τον τρόπο. Διότι εκείνοι, αποκαλώντας τον Θεό «αγένητο» με βάση τα έργα που έχουν γίνει, όπως έχει λεχθεί, τον ονομάζουν μόνο ποιητή και δημιουργό, νομίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο μπορούν να υποδηλώσουν και τον Λόγο ως δημιούργημα, σύμφωνα με τη δική τους αρέσκεια· αντίθετα, εκείνος που ονομάζει τον Θεό, Πατέρα, τον προσδιορίζει μέσω του Υιού, μη αγνοώντας ότι, εφόσον υπάρχει ο Υιός, κατ' ανάγκην μέσω του Υιού κτίστηκαν όλα τα δημιουργήματα. Και αυτοί μεν, αποκαλώντας τον «αγένητο», τον προσδιορίζουν μόνο από τα έργα του και δεν γνωρίζουν ούτε οι ίδιοι τον Υιό, όπως ακριβώς οι Έλληνες· ενώ εκείνος που αποκαλεί τον Θεό, Πατέρα, τον προσδιορίζει μέσω του Λόγου. Γνωρίζοντας δε τον Λόγο, αναγνωρίζει ότι Αυτός είναι ο δημιουργός και κατανοεί ότι «τα πάντα δι’ αυτού έγιναν».