Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:3

Εφ' όσον λοιπόν έχουν γραφεί αυτά κατ' αυτόν τον τρόπο, ω Αρειανοί, δεν υποδηλώνεται από αυτά ότι ο Υιός είναι γενητός, αλλά μάλλον ότι είναι διαφορετικός από τα γενητά, και γνήσιος του Πατρός, ευρισκόμενος στους κόλπους Του. Διότι και το «γενόμενος» που αναγράφεται εδώ, δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι γενητός, όπως εσείς νομίζετε. Επειδή, αν είχε πει απλώς «γενόμενος» και έπειτα είχε σιωπήσει, θα υπήρχε πρόφαση για τους Αρειανούς· επειδή όμως χρησιμοποίησε προηγουμένως τον όρο «Υιός», αποδεικνύοντας σε όλη την περικοπή ότι Αυτός είναι διαφορετικός από τα γενητά, δεν έθεσε ούτε το «γενόμενος» απολύτως, αλλά συνέδεσε το «κρείττων» με το «γενόμενος». Διότι θεώρησε τη λέξη αδιάφορη, γνωρίζοντας ότι, όταν πρόκειται για ομολογουμένως γνήσιο υιό, εκείνος που λέει το «γενόμενος» λέει κάτι ταυτόσημο με το να έχει γεννηθεί και ότι είναι «κρείττων». Διότι για το γεννητό δεν υπάρχει διαφορά, ακόμη και αν πει κάποιος «έγινε» ή «έχει φτιαχτεί», ενώ τα γενητά, όντας δημιουργήματα, είναι αδύνατον να ονομάζονται «γεννητά», εκτός εάν βεβαίως, μετέχοντας στη συνέχεια στον γεννητό Υιό, λέγεται ότι έχουν γεννηθεί και αυτά, όχι βέβαια λόγω της δικής τους φύσης, αλλά λόγω της μετοχής τους στον Υιό εν Πνεύματι. Και αυτό πάλι το γνωρίζει η Θεία Γραφή, όταν λέει αφενός για τα γενητά: «πάντα δι’ αὐτοῦ ἐγένετο» και «πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν», και αφετέρου για τους υιούς των γενητών: «έγιναν στον Ιώβ επτά υιοί και τρεις θυγατέρες» και «ο Αβραάμ ήταν εκατό ετών, όταν του έγινε ο Ισαάκ ο υιός του»· και ο Μωυσής έλεγε: «εάν γίνουν σε κάποιον υιοί».

Εάν λοιπόν δικός Του ήταν ο Λόγος και μέσω του Λόγου λέγονταν αυτά, και δεν υπάρχει τίποτε που να λέγει και να πράττει ο Θεός, το οποίο να μην το λέγει και να το πράττει εν τω Λόγω, τότε δεν ειπώθηκαν για Αυτόν, ω θεομάχοι, αλλά για τα ξένα και για όσα δεν προέρχονται από Αυτόν. Διότι, σύμφωνα με την προαναφερθείσα εικόνα, εάν και ο ήλιος εξέφερε εκείνα τα λόγια, έχοντας το απαύγασμά του όχι εκτός του, αλλά φανερώνοντας το φως του μέσα στο απαύγασμα, θα ήλεγχε την πλάνη και θα έλεγε τέτοια λόγια. Επομένως, τα ρητά αυτά δεν στοχεύουν στην αναίρεση του Υιού, ούτε λέγονται για Αυτόν, αλλά για την αθέτηση του ψεύδους. Εξαρχής, άλλωστε, ο Θεός δεν απηύθυνε στον Αδάμ τέτοια λόγια, αν και ο Λόγος, «δι' ου τα πάντα εγένετο», ήταν μαζί Του. Διότι δεν υπήρχε ανάγκη, εφόσον δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί τα είδωλα· όταν όμως οι άνθρωποι στράφηκαν ενάντια στην αλήθεια και ονόμασαν θεούς αυτούς που οι ίδιοι ήθελαν, τότε ακριβώς δημιουργήθηκε η ανάγκη για τέτοια λόγια, προς αναίρεση των ανύπαρκτων θεών. Εγώ δε θα πρόσθετα λέγοντας ότι τέτοια ρητά έχουν προειπωθεί και εναντίον της αφροσύνης των χριστομάχων, προκειμένου να γνωρίζουν ότι όποιον Θεό και αν επινοήσουν έξω από την ουσία του Πατρός, αυτός δεν είναι αληθινός, ούτε είναι εικόνα και Υιός του μόνου και πρώτου.

Αυτός, λοιπόν, είναι ο σκοπός και ο χαρακτήρας της Γραφής, όπως έχουμε πει πολλές φορές: ότι δηλαδή η αναγγελία της για τον Σωτήρα είναι διπλή. Ότι, αφενός, ο Υιός ήταν και είναι πάντοτε Θεός, όντας Λόγος και απαύγασμα και σοφία του Πατέρα, και ότι, αφετέρου, αργότερα έλαβε σάρκα για χάρη μας από την Παρθένο και Θεοτόκο Μαρία και έγινε άνθρωπος. Και μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι αυτό υποδηλώνεται σε ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι αυτές είναι που μαρτυρούν για μένα». Για να μη μακρηγορώ, όμως, στο γράψιμο συγκεντρώνοντας όλα τα χωρία, ας αρκεστούμε, σαν να τα μνημονεύαμε όλα, σε εκείνα που λέει αφενός ο Ιωάννης: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Έπειτα: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα, και κατοίκησε ανάμεσά μας». Και αφετέρου σε όσα γράφει ο Παύλος: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, και, αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού».

Εάν, λοιπόν, δεν είναι Υιός, ας ονομάζεται και ποίημα· και όλα όσα αποδίδονται στα ποιήματα ας καταλογίζονται και σε αυτόν· και μόνο ας μην ονομάζεται Υιός, ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, και ο ίδιος ο Θεός ας μην ονομάζεται Πατέρας, αλλά μόνο δημιουργός και κτίστης όσων γίνονται από αυτόν. Και ας είναι μεν η κτίση εικόνα και χαρακτήρας της δημιουργικής του βούλησης· ο ίδιος όμως, σύμφωνα με αυτούς, ας μην έχει γεννητική φύση, ώστε της δικής του ουσίας να μην υπάρχει Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε καμία απολύτως εικόνα. Διότι, εάν δεν είναι Υιός, δεν είναι ούτε εικόνα. Εάν όμως δεν υπάρχει Υιός, πώς λοιπόν λέτε ότι ο Θεός είναι κτίστης, εφόσον «διά του Λόγου» και «εν Σοφία» γίνονται όλα τα δημιουργήματα και χωρίς αυτόν δεν θα γινόταν τίποτα, ενώ, σύμφωνα με εσάς, δεν διαθέτει εκείνο εν τω οποίω και διά του οποίου ποιεί τα πάντα; Και εάν αυτή η θεία ουσία δεν είναι καρπογόνος, αλλά στείρα σύμφωνα με αυτούς, σαν φως που δεν φωτίζει και σαν ξερή πηγή, πώς δεν ντρέπονται να λένε ότι αυτός έχει δημιουργική ενέργεια; Και ενώ αναιρούν το κατά φύσιν, πώς δεν κοκκινίζουν από ντροπή επιδιώκοντας να προηγείται το κατά βούλησιν; Εάν, πάλι, δημιουργεί τα εξωτερικά και προηγουμένως μη όντα, επειδή βούλεται να υπάρξουν, και γίνεται ποιητής τους, πολύ νωρίτερα θα ήταν Πατέρας γεννήματος από τη δική του ουσία. Διότι, εάν αποδίδουν στον Θεό το να βουλεύεται για τα μη όντα, γιατί δεν αναγνωρίζουν εκείνο που είναι ανώτερο της βούλησης του Θεού;

Επομένως, έχοντας προβάλει πολλάκις τέτοιου είδους λόγια ως προφάσεις, οι θεομάχοι οφείλουν, έστω και καθυστερημένα, από όσα έχουν λεχθεί να αποβάλουν την ασεβή τους φρόνηση και να φρονήσουν ορθά για τον Κύριο, ότι δηλαδή είναι Υιός αληθινός, Λόγος και Σοφία του Πατρός, όχι δημιούργημα, όχι κτίσμα. Διότι αν ο Υιός είναι δημιούργημα, τότε με ποιον Λόγο και με ποια Σοφία έγινε και ο Ίδιος; Καθότι όλα τα δημιουργήματα έγιναν μέσω του Λόγου και της Σοφίας, όπως είναι γραμμένο: «πάντα εν σοφία εποίησας» και «πάντα δι’ αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν». Εάν όμως Αυτός είναι ο Λόγος και η Σοφία, μέσω της οποίας τα πάντα γίνονται, τότε δεν ανήκει στα δημιουργήματα ούτε καθόλου στα γεννητά, αλλά είναι γέννημα του Πατρός.

Ούτε όμως ο ίδιος θα προσκυνούνταν, ούτε θα λέγονταν αυτά για εκείνον, εάν ανήκε στο σύνολο των κτισμάτων. Τώρα όμως, επειδή δεν είναι κτίσμα, αλλά γνήσιο γέννημα της ουσίας του προσκυνούμενου Θεού και κατά φύση Υιός, για τον λόγο αυτόν προσκυνείται και πιστεύεται ως Θεός, και είναι Κύριος των δυνάμεων και εξουσιαστής και παντοκράτορας όπως ο Πατέρας. Διότι ο ίδιος έχει πει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Επειδή είναι γνώρισμα του Υιού να κατέχει τα του Πατέρα και να είναι τέτοιος, ώστε σε αυτόν να ενοράται ο Πατέρας, και μέσω αυτού να έχουν δημιουργηθεί τα πάντα, και σε αυτόν να συντελείται και να συνίσταται η σωτηρία των πάντων. Επομένως, είναι καλό να τους ρωτήσουμε και το εξής, προκειμένου να καταφανεί ακόμη περισσότερο η αναίρεση της αίρεσής τους: Γιατί, ενώ όλα είναι κτίσματα και όλα έχουν λάβει την ύπαρξή τους από το μηδέν, και ενώ και ο Υιός είναι —σύμφωνα με εσάς— κτίσμα και δημιούργημα και ένας από αυτούς που κάποτε δεν υπήρχαν, [ο Θεός Πατέρας] δημιούργησε τα πάντα μόνο μέσω αυτού και «χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»; Ή γιατί, όταν γίνεται λόγος για «τα πάντα», κανείς δεν θεωρεί ότι ο Υιός συγκαταλέγεται στα πάντα, αλλά ότι εννοούνται τα δημιουργήματα, ενώ αντίθετα, όταν οι Γραφές μιλούν για τον Λόγο, και πάλι δεν τον θεωρούν ως μέρος των δημιουργημάτων, αλλά τον συντάσσουν με τον Πατέρα, μέσω του οποίου ο Πατέρας εργάζεται και πραγματοποιεί την πρόνοια και τη σωτηρία των πάντων; Και αυτό μάλιστα τη στιγμή που τα πάντα θα μπορούσαν να δημιουργηθούν με το ίδιο πρόσταγμα, με το οποίο κι εκείνος, [όπως ισχυρίζονται,] δημιουργήθηκε μόνο από τον Θεό;

Αλλά ισχυρίζονται το εξής: «Ιδού λοιπόν, και μέσω του Μωυσή εξήγαγε τον λαό από την Αίγυπτο και μέσω αυτού έδωσε τον νόμο, καίτοι και αυτός τυγχάνει άνθρωπος· επομένως, είναι δυνατόν μέσω του ομοίου να γίνονται τα όμοια». Αυτό, όμως, θα έπρεπε να το λένε με καλυμμένο το πρόσωπο, για να μην υποστούν μεγάλη αισχύνη. Διότι ο Μωυσής δεν στάλθηκε για να δημιουργεί, ούτε για να καλέσει τα μη όντα στην ύπαρξη και να πλάσει τους όμοιούς του ανθρώπους, αλλά μόνο για να διακονήσει μεταφέροντας λόγια προς τον λαό και προς τον βασιλιά Φαραώ. Αυτό όμως έχει μεγάλη διαφορά, διότι η διακονία είναι έργο των κτιστών όντων ως δούλων, ενώ το να δημιουργεί και να κτίζει ανήκει μόνο στον Θεό και στον δικό Του Λόγο και στη Σοφία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, στο έργο της δημιουργίας δεν θα έβρισκε κανείς άλλον παρά μόνο τον Λόγο του Θεού· διότι «τα πάντα δημιουργήθηκαν με σοφία» και «χωρίς τον Λόγο δεν έγινε τίποτε». Για τις διακονίες, αντίθετα, δεν υπάρχει μόνο ένας, αλλά ανάμεσα σε όλους είναι πολλοί, αυτούς που όποτε θέλει αποστέλλει ο Κύριος. Διότι υπάρχουν πολλοί αρχάγγελοι, πολλοί «θρόνοι και εξουσίες και κυριότητες», «χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες παρίστανται λειτουργώντας» και όντας έτοιμοι να αποσταλούν.

Και ο μεν λόγος των ανθρώπων είναι συνθεμένος από συλλαβές και ούτε ζει ούτε ενεργεί κάτι, αλλά είναι μόνο δηλωτικός της διάνοιας αυτού που μιλάει, και απλώς εξήλθε και παρήλθε χωρίς να φαίνεται πια, αφού ούτε καν υπήρχε καθόλου πριν ειπωθεί· γι' αυτό ο λόγος των ανθρώπων ούτε ζει ούτε ενεργεί ούτε είναι καθόλου άνθρωπος. Και το παθαίνει αυτό, όπως προείπα, επειδή και ο άνθρωπος που τον γεννά έχει τη φύση του από το μη ον. Ο Λόγος του Θεού, όμως, δεν είναι, όπως θα μπορούσε να πει κανείς, προφορικός ούτε ήχος ρημάτων, ούτε είναι ο Υιός απλώς μια προσταγή του Θεού, αλλά όπως ακριβώς το απαύγασμα του φωτός, έτσι είναι γέννημα τέλειο προερχόμενο από τέλειο. Γι' αυτό και είναι Θεός και εικόνα του Θεού· διότι «και Θεός», λέει, «ήταν ο Λόγος». Επίσης, οι λόγοι των ανθρώπων δεν έχουν καμία ισχύ ως προς την ενέργεια· γι' αυτό ο άνθρωπος δεν εργάζεται μέσω των λόγων, αλλά μέσω των χεριών, διότι αυτά υπάρχουν, ενώ ο λόγος τους δεν έχει δική του υπόσταση. Αλλά ο Λόγος του Θεού, όπως είπε ο απόστολος: «είναι ζωντανός ο λόγος του Θεού και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα, και διεισδύει μέχρι τον διαχωρισμό της ψυχής και του πνεύματος, των αρθρώσεων και των μυελών, και κρίνει τις προθέσεις και τις σκέψεις της καρδιάς· και δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του, προς τον οποίο οφείλουμε να δώσουμε λόγο». Είναι λοιπόν δημιουργός, και «χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα» και ούτε είναι δυνατόν να δημιουργηθεί κάτι χωρίς αυτόν.

Διότι πού άραγε βρήκαν να αναφέρεται στη Θεία Γραφή ή από ποιον άκουσαν ότι υπάρχει άλλος Λόγος και άλλη Σοφία εκτός από αυτόν τον Υιό, ώστε να επινοούν τέτοια πράγματα; Διότι είναι μεν γεγραμμένο: «Δεν είναι οι λόγοι μου σαν φωτιά;» και στις Παροιμίες: «Θα σας διδάξω τους λόγους μου»· αλλά αυτά είναι εντολές και προστάγματα, τα οποία ο Θεός μίλησε στους αγίους μέσω του δικού Του και μοναδικού αληθινού Λόγου, για τα οποία έλεγε ο ψαλμωδός: «Από κάθε πονηρή οδό απέτρεψα τα πόδια μου, για να φυλάξω τους λόγους σου». Δηλώνοντας, λοιπόν, ο Σωτήρας ότι τέτοιου είδους λόγοι είναι κάτι το διαφορετικό από τον εαυτό Του, έλεγε επίσης: «Τα ρήματα, τα οποία εγώ σας έχω πει». Διότι βέβαια τέτοιοι λόγοι δεν είναι γεννήματα ή υιοί, ούτε υπάρχουν τόσοι πολλοί δημιουργικοί Λόγοι, ούτε τόσες πολλές εικόνες του ενός Θεού, ούτε είναι τόσοι πολλοί αυτοί που έγιναν άνθρωποι για χάρη μας. Ούτε Εκείνος που έγινε σάρκα, σύμφωνα με τον Ιωάννη, είναι ένας ανάμεσα σε πολλούς τέτοιους λόγους, αλλά, όντας ο μοναδικός Λόγος του Θεού, ευαγγελίστηκε από τον Ιωάννη: «Ο Λόγος έγινε σάρκα» και «Όλα δημιουργήθηκαν δι' Αυτού».

Γι’ αυτό, άλλωστε, μόνο για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό και για την ενότητά Του με τον Πατέρα έχουν γραφεί και παρατίθενται οι μαρτυρίες, αφού ο μεν Πατέρας φανερώνει ότι ένας είναι ο Υιός, ενώ οι άγιοι, έχοντας διδαχθεί αυτό, διακηρύσσουν ότι ένας είναι ο Λόγος και ότι Αυτός είναι ο μονογενής. Ακόμη και τα δημιουργικά έργα αποδεικνύεται ότι έγιναν δι’ Αυτού: «διότι τα πάντα, και τα ορατά και τα αόρατα» «δι’ Αυτού δημιουργήθηκαν, και χωρίς Αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Αναφορικά δε με κάποιον έτερο ή διαφορετικό, τον οποίο οι ίδιοι φαντάζονται και επινοούν ως Λόγο ή Σοφία, ούτε όνομα ούτε έργο του μνημονεύεται στην Αγία Γραφή, παρά μόνο από αυτούς και μόνο ονομάζεται. Διότι αυτά αποτελούν δική τους εφεύρεση και χριστομάχο επινόηση, και καταχρώνται μεν το όνομα του Λόγου και της Σοφίας, αλλά πλάθοντας διαφορετικά πράγματα για τους εαυτούς τους αρνούνται τον αληθινό Λόγο του Θεού και την όντως και μοναδική Σοφία του Πατέρα, και τελικά οι άθλιοι μιμούνται τους Μανιχαίους. Επειδή και εκείνοι, αν και βλέπουν τα έργα του Θεού, αρνούνται τον ίδιο τον μόνο υπαρκτό και αληθινό Θεό, και πλάθουν για τους εαυτούς τους κάποιον άλλον, για τον οποίο δεν μπορούν να υποδείξουν ούτε κάποιο έργο ούτε καμία μαρτυρία από τα θεία λόγια.

Εξάλλου, εάν ο Υιός είναι κτίσμα, από τη στιγμή που η φύση των λογικών κτισμάτων είναι μία, καμία βοήθεια δεν πρόκειται να προσφερθεί από ένα κτίσμα προς τα άλλα κτίσματα, επειδή όλοι έχουν ανάγκη από τη χάρη του Θεού. Αναφέραμε λοιπόν ήδη προηγουμένως λίγα λόγια για το πώς κατά συνέπεια «δι' αυτού έγιναν τα πάντα». Επειδή όμως η ακολουθία του αγίου βαπτίσματος μάς έδωσε την αφορμή να το αναφέρουμε, είναι αναγκαίο, όπως τουλάχιστον κατανοώ και πιστεύω, να πούμε ότι ο Υιός δεν αναφέρεται μαζί με τον Πατέρα επειδή τάχα ο Πατέρας δεν είναι αυτάρκης, ούτε απλώς και τυχαία, αλλά επειδή είναι Λόγος του Θεού και δική Του σοφία, και, όντας απαύγασμά Του, βρίσκεται πάντοτε μαζί με τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο είναι αδύνατον, όταν ο Πατέρας χορηγεί τη χάρη, να μη δίνεται αυτή μέσω του Υιού· διότι ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα όπως το απαύγασμα μέσα στο φως. Διότι ο Θεός, όχι επειδή έχει κάποια έλλειψη, αλλά ως Πατέρας «με τη δική Του σοφία θεμελίωσε τη γη» και «με τον Λόγο» που προέρχεται από Αυτόν «δημιούργησε τα πάντα», και βεβαιώνει το άγιο λουτρό δια του Υιού. Διότι όπου είναι ο Πατέρας, εκεί είναι και ο Υιός, όπως όπου υπάρχει το φως, εκεί υπάρχει και το απαύγασμα. Και όπως ακριβώς όσα εργάζεται ο Πατέρας τα εργάζεται δια του Υιού, καθώς λέει ο ίδιος ο Κύριος: «όσα βλέπω τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνω κι εγώ», έτσι και όταν χορηγείται το βάπτισμα, όποιον βαπτίζει ο Πατέρας, αυτόν βαπτίζει και ο Υιός· και όποιον βαπτίζει ο Υιός, αυτός τελειούται εν Αγίω Πνεύματι.

Επομένως, το πολυθρύλητο που λέγεται από εσάς, ότι ο Υιός είναι κτίσμα, δεν είναι αληθινό, αλλά αποτελεί μόνο δική σας φαντασίωση, και κατηγορείστε από τον Σολομώντα ότι πολλές φορές παραποιήσατε τα λόγια του. Διότι δεν τον ονόμασε κτίσμα, αλλά γέννημα και σοφία του Θεού, λέγοντας: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Και αυτή η ίδια η ρήση, αν εξεταστεί, ελέγχει τη δυσσέβειά σας· διότι έχει γραφτεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Συνεπώς, αν αυτός υπάρχει πριν από τα πάντα, και λέει «με έκτισε», όχι για να κάνω τα έργα, αλλά «για τα έργα», τότε είτε το «έκτισε» είναι μεταγενέστερο ως προς αυτόν, είτε θα φανεί ότι ο ίδιος έπεται των έργων, αφού, όταν κτίζεται, θα τα βρει να έχουν ήδη συσταθεί πριν από αυτόν, για τα οποία μάλιστα και δημιουργείται. Αν όμως συμβαίνει αυτό, πώς είναι πλέον ο ίδιος «πριν από τα πάντα»; Πώς επίσης «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «σε αυτόν συγκρατούνται»; Διότι, ιδού, σύμφωνα με εσάς, τα έργα για τα οποία κτίζεται και αποστέλλεται είχαν συσταθεί και πριν από αυτόν. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο· ψευδής είναι η αντίληψη των αιρετικών. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι ο Κτίστης· και λέει τότε παροιμιωδώς «με έκτισε», όταν ενδύθηκε την κτιστή σάρκα. Και αυτό πάλι είναι δυνατόν να το κατανοήσει κανείς και από την ίδια τη ρήση.

Αν πάλι φλυαρούν επειδή ονομάστηκε «παις», ας γνωρίζουν ότι και ο Ισαάκ ονομάστηκε παις του Αβραάμ, και ο υιός της Σουμανίτιδος ονομάστηκε παιδάριον. Εύλογα, λοιπόν, εφόσον εμείς είμαστε δούλοι, όταν εκείνος έγινε σαν κι εμάς, ονομάζει και ο ίδιος τον Πατέρα «Κύριο», όπως ακριβώς κι εμείς. Και το έπραξε αυτό ενεργώντας από φιλανθρωπία, ώστε κι εμείς, που είμαστε εκ φύσεως δούλοι, αφού λάβουμε «το Πνεύμα του Υιού», να βρούμε το θάρρος να αποκαλούμε αυτόν που είναι εκ φύσεως Κύριός μας, Πατέρα κατά χάριν. Αλλά όπως ακριβώς εμείς, όταν αποκαλούμε τον Κύριο, Πατέρα, δεν αρνούμαστε την εκ φύσεως δουλεία μας —διότι είμαστε δικά του έργα, και «αυτός μας εποίησε και όχι εμείς οι ίδιοι»—, έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου, λέει «Ο Κύριος με έκτισε», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι «εν αρχή ην ο Λόγος» και «πάντα δι’ αυτού εγένετο» και «εν αυτώ τα πάντα εκτίσθη». Το ρητό, εξάλλου, στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου. Διότι, αν λέει ότι κτίστηκε «για έργα», φαίνεται πως δεν θέλει να υποδηλώσει την ουσία του, αλλά τη θεία οικονομία που επιτελέστηκε για τα έργα, η οποία είναι δευτερεύουσα ως προς το είναι. Επειδή, όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως για να πράττουν εκείνα για τα οποία τους δίνει προσταγή ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι συμβαίνει με όλα τα πράγματα.

Επειδή δε συνεχίζει λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρούσα μαζί του», πρέπει να γνωρίζουμε ότι δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι ο Πατέρας δεν «ετοίμαζε τον ουρανό» ή «τα άνω νέφη» μέσω αυτής· διότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι τα πάντα κτίστηκαν εν σοφία, και «χωρίς αυτήν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Αλλά αυτό είναι που εννοεί: τα πάντα μεν έγιναν εν εμοί και δι' εμού· επειδή όμως υπήρχε ανάγκη να ενκτιστεί η σοφία στα έργα, κατά μεν την ουσία βρισκόμουν εντός του Πατρός, κατά δε τη συγκατάβαση προς τα δημιουργήματα προσάρμοζα τον τύπο που βρισκόταν σε εμένα στα έργα, ώστε όλος ο κόσμος, σαν ένα σώμα, να μην βρίσκεται σε διχόνοια, αλλά να έχει ομόνοια προς τον εαυτό του. Όσοι, λοιπόν, με ορθή διάνοια και σύμφωνα με τη σοφία που τους έχει δοθεί, γίνονται θεωροί των κτισμάτων, μπορούν να πουν και οι ίδιοι: «με τη διάταξή σου διαμένουν» τα πάντα· όσοι όμως αδιαφόρησαν για αυτό, θα ακούσουν: «ισχυριζόμενοι ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί· διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό είναι φανερό σε αυτούς. Επειδή ο Θεός τους το φανέρωσε· διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου, μέσω της κατανόησης των δημιουργημάτων, γίνονται καθαρά ορατά, καθώς και η αιώνια αυτού δύναμη και θειότητα, ώστε να είναι αναπολόγητοι, διότι ενώ γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ως Θεό, αλλά» «λάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα τα πάντα, ο οποίος είναι ευλογητός εις τους αιώνας, αμήν».

Αποδείχθηκε λοιπόν από παντού κενό το καύχημά σας, ω Χριστομάχοι, και μάταια διατυμπανίσατε και διαδώσατε παντού το «ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του», παρερμηνεύοντας το νόημά του και διακηρύσσοντας μάλλον τη δική σας επινόηση παρά τη σκέψη του Σολομώντα. Διότι ιδού, το μεν δικό σας φρόνημα αποδείχθηκε ότι αποτελεί απλώς φαντασία· το δε χωρίο των Παροιμιών και όλα όσα προαναφέρθηκαν αποδεικνύουν ότι ο Υιός δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά γνήσιο γέννημα του Πατρός, αληθινή σοφία και λόγος, «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα».

Αυτός λοιπόν ο παντοδύναμος και παντέλειος άγιος Λόγος του Πατρός, επιβαίνοντας στα πάντα και έχοντας απλώσει παντού τις δυνάμεις Του, και αφού φώτισε όλα τα ορατά και τα αόρατα, τα συγκρατεί και τα συνδέει σφιχτά στον Εαυτό Του, μην έχοντας αφήσει τίποτα στερημένο από τη δική Του δύναμη, αλλά ζωοποιώντας και διαφυλάσσοντας τα πάντα και διαμέσου των πάντων, τόσο το καθένα ξεχωριστά όσο και όλα μαζί ταυτόχρονα. Αναμειγνύοντας σε ένα τις αρχές κάθε αισθητής ουσίας, οι οποίες είναι το θερμό και το ψυχρό και το υγρό και το ξηρό, κάνει ώστε να μην αντιστρατεύονται το ένα το άλλο, αλλά να αποτελούν μία και σύμφωνη αρμονία. Εξαιτίας Του και μέσω της δικής Του δύναμης ούτε η φωτιά μάχεται με το ψυχρό, ούτε το υγρό με το ξηρό· αλλά, μολονότι από τη φύση τους είναι αντίθετα, ενώνονται ως φίλα και αδελφά, ζωογονούν τα ορατά και γίνονται οι αρχές της ύπαρξης για τα σώματα. Υπακούοντας σε αυτόν τον Θεό Λόγο, όσα βρίσκονται στη γη ζωογονούνται, και όσα βρίσκονται στους ουρανούς συγκροτούνται. Και εξαιτίας Του κάθε θάλασσα και ο μέγας ωκεανός κινούνται μέσα στα δικά τους καθορισμένα όρια· ενώ όλη η ξηρά βλαστάνει και κοσμείται από κάθε λογής και διάφορα φυτά, όπως προείπα. Και για να μη χρονοτριβώ κατονομάζοντας ξεχωριστά το καθένα από αυτά που είναι ολοφάνερα, τίποτα δεν υπάρχει από τα όντα και τα γινόμενα το οποίο να μην έχει δημιουργηθεί και να μην υφίσταται μέσα σε Αυτόν και δι' Αυτού, όπως ακριβώς αναφέρει και ο θεολόγος άνδρας: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα».

Του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου κατά πασών των αιρέσεων. Το προκείμενο χωρίο προέρχεται από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει». Ο καθένας από τους αγίους προφήτες και ευαγγελιστές, επειδή ήταν διορατικοί και εμπνέονταν από το Άγιο Πνεύμα, διηγείται ολόκληρη την αγία και μεγάλη σωτηρία, η οποία επρόκειτο να πραγματοποιηθεί για το γένος των ανθρώπων.

Και πάλι λέγει ο ίδιος προφήτης: «Παιδί γεννήθηκε για εμάς και υιός μάς δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του. Και το όνομά του καλείται Άγγελος της Μεγάλης Βουλής». Αφού λοιπόν εκπληρώθηκαν αυτά, λέγει ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης, ο υιός της βροντής: «Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν εν αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Εάν δι' αυτού έγιναν τα πάντα, άρα βρίσκεται εκτός των δημιουργημάτων, και είναι φανερό ότι βρισκόταν πάντοτε εντός του Πατρός. Άθλιοι είναι οι νέοι Ιουδαίοι, οι Αρειομανίτες, οι οποίοι δεν ανέγνωσαν ορθά, ούτε ερεύνησαν με ακρίβεια, έχοντας τυφλούς τους οφθαλμούς της διανοίας, θεωρώντας ότι ο Κτίστης και Δημιουργός των πάντων είναι κτίσμα. Ακούστε τον λόγο του μεγάλου ευαγγελιστή: «Εν αρχή». Ω χριστομάχε Αρειανέ, εάν είχε πει ότι «Εν αρχή έγινε», θα είχες την πρόφαση να ισχυριστείς: «Ιδού, ο ευαγγελιστής είπε: Εν αρχή έγινε».

Γνώριζε, ασύνετε, ότι, λέγοντας παιδίον, υποδεικνύει τον τέλειο άνθρωπο. Εφόσον λοιπόν καταδείχθηκε το τέλειο, ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης, ο υιός της βροντής, λέγει με απλό λόγο: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν. Πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέν.» Και ο ίδιος ο Κύριος λέγει: «Νυν η ψυχή μου τετάρακται.» Σε ποιον αναφέρεται αυτή η φωνή; Στον Θεό Λόγο; Μη γένοιτο! Ο ατάραχος Θεός Λόγος, που ήλθε για να καταπαύσει την ταραχή, εξέφερε ο ίδιος αυτά τα λόγια; Αλλά μήπως θέλεις μάλλον να πεις για το σώμα, ότι αυτό το είπε; Σφάλλεις, διότι το σώμα καθ' εαυτό είναι ακίνητο, εάν η ψυχή δεν βρισκόταν μέσα του. Δεν άκουσες τον Μωυσή που λέγει: «Φανέρωσέ μου τον εαυτό σου;» Και αμέσως ακούει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει.» Μετά δε την τοποθέτηση του σώματος στο μνημείο μαζί με τα σώματα, πώς κατέβαινε η θεότητα στον άδη γυμνή, για να σώσει τις ψυχές;

Εκείνον, λοιπόν, που ακούμε ότι πρέπει να κατανοήσουμε ως άνθρωπο Χριστό Ιησού, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για εμάς, και τον οποίο ονομάζει πιστό απόστολο και αρχιερέα, λέει ότι πρέπει να τον εννοούμε ως ποίημα (δημιούργημα). Όλα, λοιπόν, κτίστηκαν, όμως ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι Υιός, δεν είναι κτίσμα, αλλά γέννημα κατά φύση. Διότι ο Πατέρας έκτισε τα πάντα διά του Λόγου, όπως λέει ο Παύλος, ότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, και όπως λέει ο Ιωάννης, 〈τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα〉, ενώ τον ίδιο τον Λόγο δεν τον κτίζει, αλλά τον γεννά. Διότι διά του ίδιου του Λόγου τα πάντα έγιναν και κτίστηκαν, ενώ ο ίδιος δεν δημιουργήθηκε, αλλά οι Γραφές δηλώνουν ότι εκείνος που έγινε και κτίστηκε είναι ο άνθρωπος τον οποίο φόρεσε (προσέλαβε) για χάρη μας.

Προς τους Αρειανούς, αντιθέτως, πρέπει να τεθεί το εξής ερώτημα· διότι όσους μεν ακολουθούν τον Σαβέλλιο πρέπει να τους ελέγχουμε ξεκινώντας από την έννοια περί του Υιού, τους δε Αρειανούς από την έννοια περί του Πατρός. Πρέπει, λοιπόν, να λεχθεί το εξής: ο Θεός είναι σοφός και όχι άλογος, ή το αντίθετο, είναι άσοφος και άλογος; Αν, λοιπόν, ισχύει το δεύτερο, το άτοπο είναι αυταπόδεικτο· αν όμως ισχύει το πρώτο, πρέπει να ρωτήσουμε πώς είναι σοφός και όχι άλογος: άραγε έχοντας αποκτήσει τον Λόγο και τη Σοφία από έξω ή από τον εαυτό Του; Αν μεν τα απέκτησε από έξω, τότε θα υπάρχει κάποιος που Του τα προσέφερε, και πριν τα λάβει θα ήταν άσοφος και άλογος· αν δε τα έχει από τον εαυτό Του, είναι προφανές ότι δεν προέρχονται από τα μη όντα, ούτε υπήρξε ποτέ εποχή που δεν υπήρχε (ο Λόγος)· διότι υπήρχε πάντοτε, εφόσον και Εκείνος, του οποίου είναι εικόνα, υπάρχει πάντοτε. Εάν πάλι ισχυριστούν ότι είναι μεν σοφός και όχι άλογος, αλλά έχει μέσα Του δική Του σοφία και δικό Του λόγο, ο οποίος δεν είναι ο Χριστός, αλλά εκείνος μέσω του οποίου δημιούργησε και τον Χριστό, πρέπει να λεχθεί ότι, αν ο Χριστός δημιουργήθηκε μέσω εκείνου του Λόγου, είναι προφανές ότι δημιουργήθηκαν και τα πάντα. Και αυτός θα ήταν εκείνος για τον οποίο λέει ο Ιωάννης: «τα πάντα δι' αυτού εγένετο», καθώς και ο Ψαλμωδός: «πάντα εν σοφία εποίησας».

Είναι δε συνήθεια της Γραφής να εκφράζει τις λέξεις ανεπιτήδευτα και απλά· διότι έτσι θα το βρει κανείς και στο βιβλίο των Αριθμών: «είπε», αναφέρει, «ο Μωυσής στον Ραγουήλ τον Μαδιανίτη, τον πεθερό του Μωυσή». Διότι δεν ήταν άλλος ο Μωυσής που μιλούσε, και άλλος εκείνος του οποίου πεθερός ήταν ο Ραγουήλ, αλλά ένας ήταν ο Μωυσής. Διότι εάν ο Λόγος του Θεού ονομάζεται ομοίως και σοφία και δύναμη και δεξιά και βραχίονας και όλα τα παρόμοια (και έχει ενωθεί μαζί μας φιλάνθρωπα, έχοντας περιβληθεί την απαρχή μας και έχοντας ανακραθεί με αυτήν), άρα ο ίδιος ο Λόγος εύλογα έχει λάβει και τα υπόλοιπα ονόματα. Διότι το γεγονός ότι ο Ιωάννης έχει πει πως «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και αυτός ήταν προς τον Θεό, και ο ίδιος ήταν Θεός, και τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα», δείχνει σαφώς ότι και ο άνθρωπος είναι πλάσμα του Θεού Λόγου.

Ανόμ. Εάν η αγέννητη φύση είναι η αιτία της γιγνόμενης, και το αγέννητο δεν είναι τίποτα, πώς θα μπορούσε το μηδέν να είναι αιτία αυτού που δημιουργήθηκε; Ορθ. Αιτία του Υιού, του Αγίου Πνεύματος και όλης της κτίσεως είναι η φύση του Θεού, αλλά του μεν Υιού ως Λόγου, «εν αρχή γαρ ην ο Λόγος», του δε Πνεύματος ως πνοής, «διότι πνοή του Παντοκράτορος είναι εκείνη που με δίδαξε», της δε κτίσεως ως δημιουργήματος, «διότι από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως γνωρίζεται ο δημιουργός τους». Ούτε όμως πρόκειται για προφορικό λόγο που εκφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε για κάποια πνοή που διαχέεται και εξέρχεται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά για Λόγο ζωντανό και ενεργό, «διότι τα πάντα δι' αυτού έγιναν», και για Πνεύμα ζωντανό και ενεργό, «διότι όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας στον καθένα ξεχωριστά όπως βούλεται». Το αγέννητο, εξάλλου, δεν είναι η αιτία του γεννητού, διότι δεν αποτελεί το ότι ο Θεός δεν έχει γεννηθεί την αιτία των ουσιών, αλλά η ουσία είναι η αιτία των ουσιών, όπως έχει λεχθεί. Διότι, εάν το αγέννητο είναι αιτία, και εφόσον ο Υιός είναι αιτία των κτισμάτων, άρα είναι αγέννητος· όμως, σύμφωνα με εσένα, δεν είναι αγέννητος, ενώ είναι αιτία· συνεπώς, το αγέννητο δεν είναι η αιτία.

Εάν, λοιπόν, έχουν πεποίθηση σε όσα φρονούν και λέγουν, ας παρουσιάσουν γυμνή την αίρεσή τους και ας αποδείξουν βάσει αυτής εάν νομίζουν ότι διαθέτουν προς απολογία τους κάτι είτε από τις Γραφές είτε έστω κάποιον ανθρώπινο ευσεβή λογισμό· εάν όμως δεν έχουν τίποτα τέτοιο, ας σιωπήσουν. Διότι δεν πρόκειται να βρουν από πουθενά επιχειρήματα, παρά μάλλον τον ίδιο τον έλεγχο και την καταδίκη τους, αφενός από τις Γραφές, εφόσον ο Ιωάννης λέγει: «Εν αρχή ην ο Λόγος», για τον οποίο αυτοί ισχυρίζονται ότι δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, ο δε Δαβίδ ψάλλει εκ προσώπου του Πατρός: «Εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν», για τον οποίο αυτοί υποστηρίζουν ότι υπάρχει μόνο κατ' επίνοιαν και ότι προήλθε από την ανυπαρξία. Έπειτα, ο μεν Ιωάννης πάλι ευαγγελίζεται ότι «πάντα δι' αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», ο δε Παύλος γράφει: «Εις Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα», και σε άλλο σημείο: «ότι εν αυτώ εκτίσθη τα πάντα». Τι είδους παρρησία λοιπόν θα έχουν, και πώς δεν θα επισύρουν μάλλον επάνω τους την καταισχύνη αντιτιθέμενοι στα λόγια των αγίων, όταν ισχυρίζονται ότι ο Δημιουργός των πάντων είναι ποίημα, και αποκαλούν κτίσμα Εκείνον, εντός του οποίου τα κτίσματα δημιουργήθηκαν και συγκροτούνται; Ούτε όμως τους υπολείπεται έστω κάποιος ανθρώπινος ευσεβής λογισμός προς υπεράσπιση. Διότι ποιος άνθρωπος, είτε Έλληνας είτε βάρβαρος, αυτόν τον οποίο ομολογεί ως Θεό, θα αποτολμήσει να τον αποκαλέσει κτίσμα, ή να πει ότι δεν υπήρχε πριν δημιουργηθεί;

Οι οπαδοί των αιρέσεων επινοούν για τον εαυτό τους άλλον δημιουργό των πάντων εκτός από τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, έχοντας τυφλωθεί σε μεγάλο βαθμό ακόμη και ως προς αυτά που διακηρύσσουν. Διότι, ενώ ο Κύριος λέει προς τους Ιουδαίους: «Δεν διαβάσατε ότι από την αρχή ο Δημιουργός άρρεν και θήλυ τους έπλασε; Και είπε: Για τον λόγο αυτόν θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα και τη μητέρα του και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του· και θα γίνουν οι δύο μία σάρκα»· έπειτα, υποδεικνύοντας τον Δημιουργό, λέει: «Αυτό λοιπόν που ο Θεός συνέζευξε, άνθρωπος ας μην το χωρίζει», —πώς αυτοί εισάγουν την κτίση ως κάτι ξένο προς τον Πατέρα; Εάν δε, σύμφωνα με τον Ιωάννη, ο οποίος τα συμπεριέλαβε όλα λέγοντας «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα», πώς θα μπορούσε να είναι άλλος ο δημιουργός, παρά ο Πατέρας του Χριστού;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο κατέχει την ισοτιμία προς τον Πατέρα μέσα από τις εκφράσεις που δηλώνουν την ενότητά τους, και όσα λέγονται για τον Πατέρα, αυτά οι Γραφές τα αναφέρουν και για τον Υιό, με μόνη εξαίρεση το να ονομάζεται ο ίδιος Πατέρας. Διότι ο ίδιος ο Υιός είπε: «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και προς τον Πατέρα έλεγε: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά μου», όπως η ονομασία Θεός: «διότι Θεός ήταν ο Λόγος», η ονομασία Παντοκράτωρ: «αυτά λέει ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ», το ότι είναι φως: «εγώ είμαι», λέει, «το φως», το ότι αποτελεί τη δημιουργική αιτία: «διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «όσα βλέπω να κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνω κι εγώ», το ότι είναι αΐδιος: «διότι η αΐδια αυτού δύναμη και θειότητα» και «στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», το ότι είναι Κύριος: «διότι έβρεξε ο Κύριος θειάφι και πυρ παρά του Κυρίου». Και από τη μια ο Πατέρας λέει: «Εγώ είμαι ο Κύριος» και «αυτά λέει Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ», ενώ για τον Υιό ο Παύλος λέει: «ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και από τη μια τον Πατέρα τον υπηρετούν οι άγγελοι, ενώ ο Υιός προσκυνείται από αυτούς: «διότι ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού».

Αλλά μάλλον θα ομολογήσει ότι ο μεν Υιός είναι εικόνα του Πατέρα, η δε οικία είναι δημιούργημα τέχνης, εκτός εάν κάποιος νοσεί στη διάνοια και έχει χάσει τα λογικά του. Αναμφίβολα, η Θεία Γραφή, γνωρίζοντας καλύτερα από όλους τη φύση του καθενός, για μεν τα κτίσματα αναφέρει μέσω του Μωυσή: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν»· για δε τον Υιό δεν παρουσιάζει άλλον, αλλά τον ίδιο τον Πατέρα να λέει: «Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε»· και πάλι: «Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε». Και ο ίδιος ο Κύριος λέει για τον εαυτό Του στις Παροιμίες: «Πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με». Και για μεν τα γενητά και κτιστά ο Ιωάννης αναφέρει: «Πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο»· για δε τον Κύριο, ευαγγελιζόμενος, λέει: «Ὁ μονογενὴς Υἱός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο». Εάν λοιπόν είναι Υιός, δεν είναι κτίσμα, και εάν είναι κτίσμα, δεν είναι Υιός· διότι είναι μεγάλη η διαφορά μεταξύ τους. Και δεν θα μπορούσε ο ίδιος να είναι ταυτόχρονα και Υιός και κτίσμα, για να μη θεωρηθεί ότι η ουσία Του προέρχεται και από τον Θεό και έξω από τον Θεό.

Διότι, είτε τον ονομάσεις Υιό, έχεις φανερώσει ότι προέρχεται από Αυτόν κατά φύση· είτε αναλογιστείς τον Λόγο, πάλι συλλογίζεσαι ότι προέρχεται από Αυτόν και ότι είναι αδιαίρετος από Αυτόν· και αποκαλώντας τον Σοφία, δεν πιστεύεις τίποτε λιγότερο από το ότι δεν είναι κάτι το εξωτερικό, αλλά ότι προέρχεται από Αυτόν και βρίσκεται πάλι μέσα σε Αυτόν· αν δε τον ονομάσεις Δύναμη και Χείρα, πάλι εκφράζεις το ότι έχει την ίδια ουσία· και λέγοντας Εικόνα, εννοείς τον Υιό. Διότι τι θα μπορούσε να είναι όμοιο με τον Θεό παρά το γέννημα που προέρχεται από Αυτόν; Ασφαλώς, όσα έγιναν διά του Λόγου, αυτά έχουν θεμελιωθεί με τη Σοφία· και όσα έχουν θεμελιωθεί με τη Σοφία, αυτά όλα έχουν δημιουργηθεί με τη Χείρα και έγιναν διά του Υιού. Και την πίστη μας για αυτά δεν την αντλούμε από εξωτερικές πηγές, αλλά την έχουμε από τις Γραφές. Διότι ο ίδιος ο Θεός λέει διά του προφήτη Ησαΐα: «Η χείρα μου θεμελίωσε τη γη και η δεξιά μου στερέωσε τον ουρανό», και πάλι: «Και υπό τη σκιά της χειρός μου θα σε σκεπάσω, με την οποία έστησα τον ουρανό και θεμελίωσα τη γη». Ο δε Δαβίδ, έχοντας μάθει αυτό και γνωρίζοντας ότι αυτή η χείρα είναι η Σοφία, έψαλλε: «Τα πάντα εν σοφία εποίησας· επληρώθη η γη από την κτίση σου»· όπως και ο Σολομών, λαμβάνοντας τη γνώση από τον Θεό, έλεγε: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη». Και ο Ιωάννης, γνωρίζοντας ότι η χείρα και η Σοφία είναι ο Λόγος, ευαγγελιζόταν: «Εν αρχή ήτο ο Λόγος, και ο Λόγος ήτο προς τον Θεόν, και Θεός ήτο ο Λόγος. Ούτος ήτο εν αρχή προς τον Θεόν. Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα».

Αυτούς που έλεγαν αυτά τα πράγματα μαζί με τον Άρειο και αναισχυντούσαν για αυτά, τόσο αυτούς όσο και εκείνους που τους ακολούθησαν, εμείς, αφού συγκεντρωθήκαμε μαζί με τους επισκόπους της Αιγύπτου και της Λιβύης, που είναι σχεδόν εκατό, τους αναθεματίσαμε. Οι περί τον Ευσέβιο όμως τους αποδέχθηκαν, επιδιώκοντας να αναμείξουν το ψεύδος με την αλήθεια και την ασέβεια με την ευσέβεια. Αλλά δεν θα το κατορθώσουν· διότι η αλήθεια νικά, και δεν υπάρχει καμία κοινωνία μεταξύ φωτός και σκότους, ούτε συμφωνία του Χριστού με τον Βελίαρ. Διότι ποιος άκουσε ποτέ τέτοια πράγματα; Ή ποιος, ακούγοντάς τα τώρα, δεν παραξενεύεται και δεν κλείνει τα αυτιά του, ώστε να μην αγγίξει την ακοή του ο ρύπος αυτών των λόγων; Ποιος, ακούγοντας τον Ιωάννη να λέει, «Εν αρχή ην ο Λόγος», δεν καταδικάζει αυτούς που λένε ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε»; Ή ποιος, ακούγοντας στο Ευαγγέλιο το «μονογενής Υιός», και το «δι' αυτού εγένετο πάντα», δεν θα μισήσει αυτούς που ξεστομίζουν ότι είναι ένα από τα δημιουργήματα; Διότι πώς είναι δυνατόν να είναι ένα από εκείνα που δημιουργήθηκαν μέσω αυτού, ή πώς είναι μονογενής αυτός που συναριθμείται με όλα τα άλλα σύμφωνα με τις απόψεις τους, εφόσον και ο ίδιος είναι κτίσμα και δημιούργημα; Πώς δε θα μπορούσε να προέρχεται εκ του μη όντος, όταν ο Πατέρας λέει «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν» και «εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε»; Ή πώς είναι ανόμοιος κατά την ουσία προς τον Πατέρα εκείνος που είναι τέλεια εικόνα και απαύγασμα του Πατέρα και ο οποίος λέει «ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα»; Και πώς, εάν ο Υιός είναι Λόγος και Σοφία του Θεού, υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε;

«Αυτός ήταν στην αρχή μαζί με τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτε από ό,τι έχει γίνει.» Οι Πράξεις των Αποστόλων, των οποίων η αρχή είναι η εξής: «Τον μεν πρώτο λόγο συνέγραψα για όλα, ω Θεόφιλε, όσα άρχισε ο Ιησούς να κάνει και να διδάσκει.» Οι Καθολικές Επιστολές διαφόρων αποστόλων, που είναι συνολικά επτά, και αριθμούνται ως ένα βιβλίο.

Για χάρη σου αγνοεί και την ώρα και την ημέρα της Κρίσεως· αν και τίποτα δεν διαφεύγει από την όντως Σοφία, διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτής. Κανείς εξάλλου ποτέ, ούτε καν από τους ανθρώπους, δεν αγνοεί αυτό που ο ίδιος έχει δημιουργήσει. Αλλά το οικονομεί αυτό εξαιτίας της δικής σου αδυναμίας, ώστε ούτε εκείνοι που αμάρτησαν να καταπέσουν σε απελπισία λόγω του στενού χρονικού περιθωρίου, θεωρώντας ότι δεν έχει απομείνει καιρός μετανοίας, ούτε πάλι εκείνοι που πολεμούν μακροχρόνια την αντίπαλη δύναμη να λιποτακτήσουν λόγω της μεγάλης διάρκειας του χρόνου.

Μου φαίνεται, λοιπόν, σωστό να ερευνήσουμε το ζήτημα με αυτόν τον τρόπο. Κάθε αγαθό που φτάνει σε εμάς από τη θεία δύναμη λέμε ότι αποτελεί ενέργεια της χάριτος που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει». Ερευνώντας δε αν η χορηγία των αγαθών φτάνει στους άξιους λαμβάνοντας την αρχή της αποκλειστικά από το Άγιο Πνεύμα, και πάλι οδηγούμαστε από τη Γραφή στο να πιστεύουμε ότι αρχηγός και αίτιο της χορηγίας των αγαθών, τα οποία ενεργούνται σε εμάς δια του Πνεύματος, είναι ο Μονογενής Θεός. Διότι έχουμε διδαχθεί από την Αγία Γραφή ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού και συνίστανται εν αυτώ. Όταν, λοιπόν, υψωθούμε και προς αυτή την έννοια, και πάλι, αναγόμενοι από τη θεόπνευστη καθοδήγηση, διδασκόμαστε ότι ναι μεν δια της δυνάμεως εκείνης τα πάντα παράγονται από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, όχι όμως και από εκείνην ανάρχως, αλλά υπάρχει μια δύναμη που υφίσταται αγεννήτως και ανάρχως, η οποία είναι η αιτία της αιτίας όλων των όντων. Διότι από τον Πατέρα προέρχεται ο Υιός, δια του οποίου έγιναν τα πάντα, μαζί με τον οποίο νοείται πάντοτε και αχωρίστως το Άγιο Πνεύμα. Επειδή δεν είναι δυνατόν να φτάσει κάποιος στην κατανόηση του Υιού, αν δεν έχει προηγουμένως καταυγαστεί από το Πνεύμα.

Έπειτα, βέβαια, αξίζει κανείς να απορήσει με την ανοησία τους, εφόσον δεν κατανοούν ότι, λέγοντας πως ο Υιός προήλθε εκ του μη όντος, τον παρουσιάζουν νεότερο όχι μόνο από τον Πατέρα, αλλά και από εκείνο με το οποίο διαχωρίζουν τον Μονογενή από τον Πατέρα. Διότι είναι ανάγκη, εάν υπάρχει κάτι μεταξύ του Πατρός και του Υιού, αυτό να είναι αρχαιότερο από την ύπαρξη του Υιού. Τι θα μπορούσε λοιπόν να είναι αυτό; Τι άλλο βεβαίως παρά αιώνας ή χρόνος; Επειδή εκείνος που θεωρεί ότι η ζωή του Πατρός έχει μεγαλύτερη διάρκεια από εκείνη του Μονογενούς, με τι άλλο τη μετρά, ώστε να ισχυριστεί ότι βρήκε την επιπλέον διάρκεια, παρά με κάποιο διάστημα αιώνων ή χρόνων; Εάν όμως αυτό είναι αληθές, τότε είναι ψευδής η Γραφή που αναφέρει ότι οι αιώνες δημιουργήθηκαν δι' Αυτού, καθώς και εκείνη που διδάσκει ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' Αυτού· διότι στα «πάντα», προφανώς, συμπεριλαμβάνονται και οι αιώνες.

Προσκομίζουν δε αποδείξεις για να υποστηρίξουν ότι το Άγιο Πνεύμα έχει αποκληθεί κτίσμα, μία μεν από τον προφήτη που λέει: «Εκείνος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα»· και μία άλλη από το Ευαγγέλιο, ότι: «Τα πάντα δι' αυτού έγιναν». Εμείς, όμως, είμαστε πεπεισμένοι ότι ο προφητικός λόγος δεν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, αλλά σε αυτήν την κοινή πνοή, στο ρεύμα του αέρα.

Το δε «Πάντα δι' αυτού εγένετο» ουδαμώς μας αποδεικνύει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτιστό, ωσάν το Πνεύμα να συναριθμείται στα πάντα. Διότι, εάν το Άγιο Πνεύμα είναι ένα και μοναδικό, πώς είναι δυνατόν αυτό που είναι μοναδικής φύσεως να συμπεριλαμβάνεται στα πάντα;

Ζωντανός είναι ο Λόγος, εν τω οποίω δημιουργήθηκαν οι ουρανοί. Αυτός είναι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, για τον οποίο ο Ιωάννης βοά: «Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Το ζωοποιό Πνεύμα φανερώνει ζωή, σύμφωνα με το γεγραμμένο: Ζωή είναι το Πνεύμα που συγκροτεί τις ουράνιες δυνάμεις. Αυτό το ίδιο δοξάζεται μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι ο Θεός δεν δημιουργεί με την προφορά ρημάτων, έστω και αν, κατά τρόπο πιο ανθρώπινο, τα λόγια του Θεού ονομάζονται προφορικά ρήματα· ούτε οι ουρανοί διακοσμούνται με την έκχυση αέρινης πνοής.

Μέσω του Λόγου, λοιπόν, και εν τω Πνεύματι έγινε το κατ' εικόνα δημιούργημα. Αλλά λες ότι ο Θεός δημιουργεί το Πνεύμα, και το δημιουργεί μέσω του Υιού· και η φράση «τα πάντα δι' αυτού εγένετο» σου φαίνεται ότι συμπεριλαμβάνει και το Πνεύμα. Επομένως, για εσένα η Τριάδα αποδείχθηκε δυάδα; Διότι, αν το Πνεύμα συγκαταλέγεται μαζί με όλα τα κτίσματα, πώς είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό; Και αν το Πνεύμα δεν είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, πώς η Τριάδα είναι Τριάδα; Και πώς το βάπτισμα στο όνομα της Τριάδας είναι αγιαστικό για ολόκληρο τον κόσμο; Αλλά λες επίσης ότι αυτό συναριθμείται με το ύδωρ, επειδή ανήκει στην κτίση, όπως ακριβώς είναι και το ύδωρ· διότι ο Κύριος λέει: «Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος». Και αυτό είναι ακόμη το λιγότερο. Εσύ όμως συγκατατάσσεις το θείο Πνεύμα ακόμη και με το πυρ της γέεννας, επειδή ο Ιωάννης λέει: «Αυτός θα σας βαπτίσει εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Ποια υπερβολή ασέβειας απέμεινε έπειτα από αυτά, εάν αποδίδεις στο Άγιο Πνεύμα την αξία του ύδατος, επειδή το ύδωρ αγιάζεται με την κάθοδο του Πνεύματος; Διότι σου φάνηκε σωστό να εξισώσεις το αγιαζόμενο με το αγιάζον, και δεν φρίττεις να διασπάς αυθαίρετα τη μία ενέργεια και δόξα, ενώ αυτό συναριθμείται με τον Θεό Υιό στην ίδια ενέργεια και δόξα· επειδή δε χρησιμοποιείται το ύδωρ για τον καθαρισμό των σωμάτων, για τον λόγο αυτό θεώρησες το Πνεύμα άξιο ίσης τιμής με το ύδωρ.

«Εάν όμως κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν.» Έπειτα προσθέτει: «Εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας», αντί να πει, όπως θα ήταν η λογική συνέχεια: Εάν το Πνεύμα είναι μέσα σας. Ούτε υπάρχει θεία φωνή που να διδάσκει ότι το Πνεύμα είναι δημιούργημα. Διότι το «τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού», αναφέρεται στο πλήθος των κτισμάτων. Το δε Πνεύμα δεν ανήκει σε αυτό το πλήθος, αλλά μαζί με τη Δυάδα συμπληρώνει την Τριάδα, και είναι εντελώς ξένο προς την κτίση, και υπερέχει τα μέγιστα, εφόσον μάλιστα αγιάζει την κτίση και τη ζωοποιεί, και αποτελεί χρίσμα σε εμάς, αλλά ήδη και στην ίδια τη σάρκα του Κυρίου. Και βεβαίως ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δεν αγιάζεται μέσω κάποιου κτίσματος, όπως λέει ο Πέτρος: «Τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, πώς τον έχρισε ο Θεός με Άγιο Πνεύμα και δύναμη.» Ούτε λαμβάνει δύναμη μέσω κτίσματος· λέει δε: «Με το Πνεύμα του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια.» Ούτε καθοδηγείται από κτίσμα· διότι έχει γραφτεί ότι: «Οδηγούνταν από το Πνεύμα στην έρημο.» Ως αυθεντία του Θεού οι μεν παλαιοί προφήτες αναφωνούσαν: «Αυτά λέει ο Κύριος·» οι δε νέοι προφήτες: «Αυτά λέει το Άγιο Πνεύμα·» και οι απόστολοι: «Κρίθηκε ορθό από το Άγιο Πνεύμα και από εμάς.» Γι' αυτό και ο Απόστολος, αποδεικνύοντας ότι εκφέρει θεία λόγια, άλλοτε μεν λέει: «Ή μήπως ζητάτε απόδειξη ότι μιλάει μέσα μου ο Χριστός;» άλλοτε δε, «Νομίζω ότι έχω Πνεύμα Θεού.» Είναι δε πλήρης και η Παλαιά Γραφή από τη δοξολογία του Πνεύματος. «

Γι' αυτό λέει ο Κύριος: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου»· εφόσον σε αυτόν ανάγεται η αρχή των δημιουργημάτων· «Και τα δικά σου είναι δικά μου»· εφόσον από εκεί περιέρχεται σε αυτόν η αιτία της δημιουργίας, χωρίς να έχει ανάγκη βοήθειας για να ενεργήσει, ούτε να του ανατίθενται επιμέρους εντολές, σαν να του εμπιστεύονται τη διακονία του κάθε έργου. Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό υπηρέτη και απέχει πάρα πολύ από τη θεία αξία. Απεναντίας, ο Λόγος, όντας πλήρης από τα πατρικά αγαθά και έχοντας εκλάμψει από τον Πατέρα, τα δημιουργεί όλα σύμφωνα με την ομοιότητα εκείνου που τον γέννησε. Διότι, εάν ως προς την ουσία είναι απαράλλακτος, απαράλλακτος θα είναι και ως προς τη δύναμη. Και σε αυτούς που η δύναμη είναι ίση, ίση αναμφίβολα είναι και η ενέργεια. Διότι ο Χριστός είναι «Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Και έτσι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν», και «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί», όχι επειδή εκπληρώνει κάποια υπηρεσία ως όργανο ή ως δούλος, αλλά επειδή επιτελεί δημιουργικά το πατρικό θέλημα.

Έπειτα, πώς θα θεωρήσουμε ότι σκεπτόμαστε υγιώς; Β. Με κανέναν τρόπο. Διότι «τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Α. Και πώς δεν θα ήταν μικρό και ευτελές για τη φύση του Υιού το να πλάσει ένα στρουθίο; Για ποιο λόγο όμως, εφόσον είναι εικόνα και ομοίωση του Θεού και Πατέρα, δεν διατήρησε προς Αυτόν και αυτήν την ομοιότητα, εννοώ δηλαδή το να απαξιώσει να χορηγήσει και στα τόσο ταπεινά όντα τη ζωοποιό δύναμη που τα φέρνει στην ύπαρξη;