Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:4

Διότι, αφού συνέλαβε την ίδια την αρχή και άφησε όλες τις σωματικές και χρονικές έννοιες κατώτερες από τη δική του θεολογία, υπερκέρασε τα προηγούμενα κηρύγματα με τη μεγαλοφυΐα της γνώσης του. Η αρχή, λέει, δεν είναι από τη Μαρία, ούτε από αυτούς εδώ τους χρόνους. Αλλά τι λέει; «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· έχοντας συμπεριλάβει μέσα σε λίγες λέξεις την αΐδια ύπαρξη, την απαθή γέννηση, το συμφυές με τον Πατέρα, το μεγαλείο της φύσης, και με την προσθήκη του «Ην» έχοντας αναγάγει τα πάντα στην αρχή, φράζει τρόπον τινά τα στόματα εκείνων που βλασφημούν λέγοντας ότι «δεν υπήρχε», και αποκόπτει από μακριά τις διεισδύσεις τέτοιου είδους σοφισμάτων. Έπειτα, μέσω της θεολογίας, αφού αποτύπωσε μια τόσο ξεκάθαρη περιγραφή της φύσης του Μονογενούς, τον υποδεικνύει σε εκείνους που ήδη γνωρίζουν, λέγοντας: «Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν»· πάλι εδώ, με την προσθήκη του «Ην», συνδέει τη γέννηση του Μονογενούς με την αϊδιότητα του Πατρός· και πάλι: «Ζωή ην, και η ζωή ην το φως των ανθρώπων», και «ην το φως το αληθινόν».

Λοιπόν, εάν ο Υιός δεν είναι κατά φύση ζωή, θα ανήκει οπωσδήποτε σε μια δική του ξεχωριστή φύση, μετέχοντας στη ζωή που υπάρχει μέσα του ως κάτι διαφορετικό. Ας απαντήσουν, λοιπόν, εκείνοι που υπερασπίζονται τόσο διεφθαρμένα δόγματα, σε ποιο γένος θα τον κατατάξουν σύμφωνα με τις απόψεις τους; Διότι ο λόγος μας απέδειξε προηγουμένως ότι δεν είναι γενητός. Β. Έγινε, λέει, ζωή από τον Πατέρα· διότι ο Ιωάννης είπε: «Αυτό που έγινε, σε αυτόν ήταν ζωή». Άρα ο Υιός είναι ζωή. Α. Ενώνοντας λοιπόν και τα δύο και συνενώνοντας σε ένα πράγμα τη ζωή και τον Υιό, ισχυρίζεσαι ότι δεν είναι κάτι διαφορετικό από τη ζωή που υπάρχει μέσα του, έτσι ώστε με διαφορετικά ονόματα να μας δηλώνεται η φύση του ενός νοούμενου προσώπου, είτε ονομάζεται Υιός είτε ζωή; Β. Αυτό ισχυρίζομαι. Α. Έπειτα υπέθεσαν ότι η ζωή έχει δημιουργηθεί από τον Πατέρα· και πώς λοιπόν να μην αποτελεί αυτό γι' αυτούς κατηγορία και καταδίκη μωρίας; Ή μήπως δεν είναι ανάγκη να παραδεχτούν, έστω και παρά τη θέλησή τους, ότι αυτό που δημιουργήθηκε παρήχθη από την ανυπαρξία, και ότι σε αυτό που οδηγήθηκε σε αρχή υπάρξεως, το «μη είναι» προηγείται του «είναι»; Αλλά αυτό, ω άριστοι, δεν είναι ζωή, κάθε άλλο. Διότι ζωή δεν είναι αυτό που έχει παραχθεί για να ζει· μάλλον της ταιριάζει να υπάρχει πάντοτε, και να έχει την ύπαρξή της άναρχη και ατελεύτητη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ'. Ότι ο Υιός είναι ζωή κατά φύσιν, και για τον λόγο αυτόν δεν είναι γενητός, αλλά προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατρός. <Ό,τι έγινε, σε αυτόν ήταν ζωή.> Ακόμη, ο μακάριος Ευαγγελιστής συνεχίζει να αναπτύσσει σε εμάς τις διδασκαλίες περί του Θεού Λόγου. Και μου φαίνεται ότι εξετάζει με ωφέλιμο τρόπο όλα όσα ανήκουν στη φύση Του, ώστε αφενός να καταισχύνει τις παραλογίες των ετεροδοξούντων, και αφετέρου να οχυρώσει όσους επιθυμούν να διαπρέπουν στην ορθή πίστη με τις διδασκαλίες που οδηγούν σε αυτήν, μη αντλώντας το μη πειστικό από λόγους κοσμικής σοφίας, αλλά θαυμάζοντας το κάλλος της αλήθειας μέσω της αποδείξεως του Πνεύματος. Αυτό λοιπόν που θέλει να διδάξει και μέσα από το προκείμενο χωρίο, είναι το εξής: μόλις προηγουμένως απέδειξε σε εμάς ότι ο Υιός είναι ποιητής και δημιουργός κατά φύσιν, λέγοντας ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και ότι χωρίς αυτόν τίποτε δεν κλήθηκε σε ύπαρξη.

Επειδή δε όχι μόνο χαρίζει στην κτίση το να έχει κληθεί στην ύπαρξη, αλλά και τη συγκρατεί αφότου δημιουργήθηκε μέσω του εαυτού Του, αναμειγνύοντας κατά κάποιον τρόπο τον εαυτό Του με όσα δεν έχουν από τη δική τους φύση το να υπάρχουν αιώνια, και γινόμενος ζωή για τα όντα, ώστε να παραμένουν στη δημιουργία τους και να διασώζεται το καθένα σύμφωνα με τον δικό του όρο της φύσης του, αναγκαία λέει: «Ό,τι έγινε, σε Αυτόν ήταν ζωή»· όχι μόνο, λέει, τα πάντα έγιναν δι' Αυτού, αλλά και οτιδήποτε δημιουργήθηκε, μέσα του ήταν η ζωή, δηλαδή ο μονογενής Λόγος του Θεού, η αρχή και η σύσταση των πάντων, ορατών και αοράτων, επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων. Διότι Αυτός, όντας η κατά φύση ζωή, χαρίζει με πολλούς τρόπους στα όντα το να υπάρχουν, να ζουν και να κινούνται, όχι με κάποιον μερισμό και αλλοίωση προχωρώντας στο καθένα από αυτά που διαφέρουν ως προς τη φύση· αλλά η μεν κτίση, ως προς τον εαυτό της, ποικίλλεται με την ανέκφραστη δύναμη και σοφία του Δημιουργού, ενώ η ζωή όλων είναι μία, η οποία εισχωρεί στο καθένα, όπως του αρμόζει και όπως μπορεί να συμμετάσχει. Και επειδή αυτό που έχει φερθεί από το μη ον στην ύπαρξη είναι ανάγκη και να φθείρεται, και ό,τι γενικά έχει αρχή σπεύδει προς το τέλος (διότι μόνο στη θεία και υπερκείμενη των πάντων φύση ταιριάζει το να μην έχει αρχίσει από κάποια αρχή και το να υπάρχει ατελεύτητα), ο Δημιουργός θεραπεύει σοφά κατά κάποιον τρόπο την ασθένεια που υπάρχει στα δημιουργήματα και μηχανεύεται με κάποια τέχνη την αιωνιότητα γι' αυτά.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ'. Ότι ο Υιός είναι φως κατά φύση, και γι' αυτό δεν είναι κτιστός, αλλά προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατρός, ως φως αληθινό εκ φωτός αληθινού. «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων». Και διά μέσου αυτών ο μακάριος Ευαγγελιστής μάς αποδεικνύει ότι ο Υιός είναι Θεός κατά φύση, και ουσιωδώς κληρονόμος των αγαθών Εκείνου που τον γέννησε. Διότι, αφού δίδαξε προηγουμένως ότι, υπάρχοντας ως ζωή κατά φύση, ο ίδιος βρισκόταν μέσα σε όλα όσα έγιναν δι' αυτού, συγκρατώντας τα και ζωογονώντας τα και δωρίζοντάς τους με άρρητη δύναμη το να περάσουν από την ανυπαρξία στην ύπαρξη και διασώζοντας τα δημιουργήματα, προχωρά σε μια άλλη ανάπτυξη νοημάτων, σκεπτόμενος ότι είναι πολύ πρέπον να μας χειραγωγήσει από παντού προς την κατανόηση της αλήθειας. Επομένως, ο Λόγος ενυπήρχε στα δημιουργήματα ως ζωή. Επειδή όμως ανάμεσα σε αυτά που βρίσκονται στη γη υπάρχει ένα έλλογο ον, δεκτικό νου και επιστήμης, ο άνθρωπος, ο οποίος είναι και μέτοχος της προερχόμενης από τον Θεό σοφίας, αναγκαία ο πνευματοφόρος Ευαγγελιστής μάς αποδεικνύει σαφώς τον Λόγο ως χορηγό και της σοφίας που υπάρχει στους ανθρώπους, ώστε να κατανοηθεί ότι ο Θεός και Πατέρας υπάρχει ως τα πάντα εν πάσι διά του Υιού, ως ζωή σε εκείνα που έχουν ανάγκη ζωής, και πάλι ως φως και ζωή σε εκείνα που έχουν ανάγκη ζωής και φωτός.

Και για αυτό λέει: «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων», δηλαδή, ο Θεός Λόγος που ζωογονεί τα πάντα, η ζωή που υπάρχει σε όλα τα όντα, φωτίζει και το λογικό πλάσμα, και παρέχει άφθονα τη σύνεση σε όσους είναι ικανοί να τη δεχθούν· ώστε να διασώζεται και να ισχύει ορθά εκείνο που λέγεται για την κτίση: «Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;». Επειδή η κτιστή και δημιουργημένη φύση δεν έχει κανέναν δικό της πλούτο, αλλά ό,τι κι αν φαίνεται να έχει, αυτό προέρχεται οπωσδήποτε από τον Θεό, ο οποίος χαρίζει και το είναι και το πώς αρμόζει να είναι το καθένα. Και πάλι, ορθά έχει τοποθετηθεί το ρήμα «ήταν» για τη ζωή, ώστε να υποδηλώνει παντού την αιώνια ύπαρξη του Λόγου, και να ανακόπτει τις φλυαρίες των ανόητων, οι οποίοι παρουσιάζουν σε εμάς τον Υιό ως προερχόμενο εκ του μη όντος, πράγμα που ολοφάνερα έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη θεία Γραφή.

Δεν είναι καθόλου δύσκολο, αναπροσαρμόζοντας το επιχείρημα που αναπτύξαμε προηγουμένως, για το ότι ο Υιός είναι ζωή κατά φύσιν και αποδείξαμε ότι είναι διαφορετικός από εκείνα στα οποία ενυπάρχει, να διευκρινίσουμε τη γνώση και σε αυτό το κεφάλαιο. Για να μην αφήσω όμως τον κόπο αυτόν σε άλλους, ή για να μη φανεί ότι κατέχομαι από οκνηρία, εγώ ο ίδιος πάλι θα προσπαθήσω, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου, να αναδιατυπώσω τον τύπο των προηγούμενων συλλογισμών. Διότι, όπως ακριβώς σε εκείνους, επειδή είναι ζωή κατά φύσιν, αναδεικνύεται διαφορετικός από εκείνα στα οποία ενυπήρχε, έτσι και σε τούτον, εφόσον ονομάζεται και είναι αληθινά το φως των ανθρώπων, θα βρεθεί ότι είναι διαφορετικός από εκείνα που έχουν ανάγκη το φως και μετέχουν σε αυτό· από τα όσα ακολουθούν θα το κατανοήσουμε ακριβέστερα. <Αποδείξεις μέσω συλλογισμών, ότι ο Υιός που φωτίζει είναι κατά φύσιν διαφορετικός από τη φωτιζόμενη κτίση.> Εάν σε αυτά που λέγονται ο Λόγος ήταν φως κατά φύσιν, μεταδίδοντας τον εαυτό του στα όντα μέσω της μετοχής, τότε άρα είναι διαφορετικός από εκείνα στα οποία πιστεύεται ότι ενυπάρχει. Αυτός δε που είναι κατά τη φύση διαφορετικός από την κτίση η οποία μετέχει σε αυτόν και φωτίζεται, πώς δεν θα ήταν λοιπόν ο υπεράνω όλων Θεός; Άλλο.

Διότι, βέβαια, δεν θεωρούσε ότι θα αρκούσε στους ακροατές, για να μπορέσουν να κατανοήσουν αλάνθαστα περί του Θεού Λόγου ότι αυτός είναι όντως το φως των ανθρώπων, λέγοντας μόνο «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων». Επειδή ήταν φυσικά πιθανό να εμφανιστούν κάποιοι που θα άκουγαν τα λεγόμενα επιφανειακά, και θα πρέσβευαν ή και θα επιχειρούσαν να διδάξουν και σε άλλους, ότι ο Θεός Λόγος είναι μεν όντως φως, αλλά δεν είναι χορηγός φωτός σε όλους, παρά μόνο ενσταλάζει το φως της συνέσεως σε όσους ο ίδιος θέλει, αφού δοκιμάσει αυτόν που πρόκειται να το λάβει και που είναι άξιος για μια τόσο λαμπρή δωρεά· ενώ η φύση των υπόλοιπων λογικών κτισμάτων είτε αντλεί την ικανότητα του σκέπτεσθαι από κάποια δικά της σπέρματα, είτε της εμφυτεύει νου και σύνεση ο Θεός και Πατέρας, επειδή δήθεν ο Υιός δεν έχει τη δύναμη να το κάνει αυτό. Για να φανεί, λοιπόν, σαφώς ότι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, ο οποίος ήταν εν τω Θεώ και Πατρί, και ζωή και φως, δεν είναι φως για κάποιους εν μέρει και για άλλους όχι, αλλά με έναν άρρητο τρόπο μετουσίας, ως σοφία και σύνεση —πράγμα το οποίο ονομάζεται φως στα λογικά όντα— ενώνει τον εαυτό του με όλα τα όντα, ώστε τα λογικά πλάσματα να γίνονται έλλογα, και να αποκτούν φρόνηση όσα είναι δεκτικά φρονήσεως, αφού ποτέ δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν αυτή την ιδιότητα με άλλον τρόπο, λέει αναγκαίως ότι «Και το φως εν τη σκοτία φαίνει, και η σκοτία αυτό ου κατέλαβεν».

Διότι το ότι ο Μονογενής είναι ζωή εκ φύσεως, και όχι μέτοχος ζωής από άλλον, και ότι ζωογονεί όπως ακριβώς και ο Πατέρας, θεωρώ περιττό να το πω προς το παρόν, επειδή έχουμε αναλώσει όχι λίγο λόγο σε αυτό στην αρχή του βιβλίου, με αφορμή το ρητό «Ό,τι έγινε, σε αυτόν ήταν ζωή». «Μην απορείτε γι' αυτό· διότι έρχεται ώρα κατά την οποία όλοι όσοι είναι στα μνημεία θα ακούσουν τη φωνή του και θα εξέλθουν, όσοι έκαναν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, και όσοι έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως.» Σημαίνει μεν μέσα από αυτά τον καιρό της ανάστασης όλων, όταν, όπως μας έγραψε ο θεσπέσιος Παύλος «Ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου και με σάλπιγγα Θεού θα καταβεί από τον ουρανό» για να κρίνει «την οικουμένη με δικαιοσύνη», και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Όμως, με την επανάληψη των ίδιων πραγμάτων, καθοδηγεί την εξαιρετικά αμαθή διάνοια των Ιουδαίων ώστε να μπορέσουν να κατανοήσουν σαφώς ότι θα είναι αυτουργός και μεγαλύτερων θαυμάτων από αυτά που συνέβησαν στον παράλυτο, και θα αναδειχθεί κριτής της οικουμένης. Αντιπαραβάλλοντας δε χρησίμως τη θεραπεία ενός ασθενούς με την ανάσταση των νεκρών, αποδεικνύει μεγαλύτερη και πιο αξιόλογη την ενέργεια που καταλύει τον θάνατο και αναιρεί τη φθορά όλων, και εύλογα και αναγκαία, ως προς το μικρότερο παράδοξο λέει: Μην απορείτε γι' αυτό.

Ιωάννης ο Ευαγγελιστής. Υπήρξε άνθρωπος απεσταλμένος από τον Θεό, με το όνομα Ιωάννης. Αυτός ήρθε για μαρτυρία, για να μαρτυρήσει για το φως. Αυτό ήταν το αληθινό φως. Ο ίδιος. Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων, και το φως λάμπει στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε.

Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Στον Απόστολο αναφέρεται: Ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε ζώσα ψυχή, ο έσχατος Αδάμ έγινε Πνεύμα ζωοποιό. Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου.

Εάν δε ακούσεις ότι «αφού υψώθηκε στα δεξιά του Θεού και έλαβε από τον Πατέρα την επαγγελία του Πνεύματος» ή «να περιμένετε την επαγγελία του Πατρός, την οποία ακούσατε» ή ότι «το Πνεύμα τον εκβάλλει στην έρημο» ή ότι ο ίδιος λέει «μην μεριμνήσετε τι θα πείτε, διότι το Πνεύμα του Πατρός μου είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» ή «εάν δε εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια εν Πνεύματι Θεού» ή «όποιος βλασφημήσει εις το Άγιο Πνεύμα δεν θα του συγχωρεθεί» και τα εξής, ή «Πατέρα, στα χέρια σου θα παραθέσω το πνεύμα μου» [και τα εξής] ή «το παιδίον αυξανόταν και κραταιωνόταν στο πνεύμα» ή «ο Ιησούς δε, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε από τον Ιορδάνη» ή «επέστρεψε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος» ή «εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα» (παρόμοιο με το να λέει «αυτό που έγινε σε αυτόν ήταν ζωή») ή «και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας» ή «γιατί γέμισε ο Σατανάς την καρδιά σου (λέει ο Πέτρος στον Ανανία) ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα;» και μετά από αυτά «δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό», (επομένως, Θεός εκ Θεού και Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο είπαν ψέματα όσοι υπεξαίρεσαν από το αντίτιμο του κτήματος) ή «ο οποίος φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι» — από αυτό δεν έχω κάτι σπουδαιότερο να πω.

Κάποιοι, επειδή διαβάζουν λανθασμένα και δεν κατανοούν τη σωστή διαίρεση του κειμένου κατά την ανάγνωση του χωρίου «όλα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα», τερματίζοντας το ρητό μέχρι αυτό το σημείο, νομίζουν ότι παρέχουν υπόνοια βλασφημίας προς το Άγιο Πνεύμα· σφάλλουν όμως ως προς την ανάγνωση και εξαιτίας του σφάλματος αυτού χωλαίνουν, τρεπόμενοι προς τη βλασφημία. Η δε ορθή ανάγνωση έχει ως εξής: «όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα, ό,τι έγινε (έγινε) εν αυτώ», δηλαδή ότι οτιδήποτε έγινε, έγινε δι' αυτού. Επομένως, ο Πατέρας υπήρχε πάντοτε και ο Υιός υπήρχε πάντοτε και το Πνεύμα πνέει εκ Πατρός και Υιού, και ούτε ο Υιός είναι κτιστός ούτε το Πνεύμα είναι κτιστό· όλα δε τα όντα μετά τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα είναι κτιστά και δημιουργημένα, τα οποία κάποτε δεν υπήρχαν, και έγιναν από τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα διά του αεί όντος Λόγου μαζί με το αεί ον Πνεύμα. Δι' αυτού, λοιπόν, του Λόγου έγιναν όλα τα κτιστά, του επουράνιου βασιλέα, του ενυπόστατου Λόγου, του Σωτήρα και ευεργέτη μας.

«και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό»· διότι και η Αρχή. Και «Θεός ήταν ο Λόγος», ακολούθως· διότι το γεννηθέν εκ Θεού είναι Θεός. «Ούτος ήταν εν αρχή προς τον Θεό», έδειξε την τάξη της προβολής. «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ουδέ ένα»· διότι για όλους τους Αιώνες μετά από αυτόν, ο Λόγος υπήρξε αίτιος της μορφής και της γένεσής τους. Αλλά «εκείνο που έχει γίνει εν αυτώ, λέγει, είναι ζωή». Εδώ υπέδειξε και συζυγία· διότι είπε ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού, ενώ η ζωή εν αυτώ. Αυτή λοιπόν που έγινε εν αυτώ είναι πιο οικεία σε αυτόν από όσα έγιναν δι' αυτού· διότι συνυπάρχει με αυτόν και δι' αυτού καρποφορεί. Επειδή, δηλαδή, προσθέτει «και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων», λέγοντας «Άνθρωπο» τώρα, υπέδειξε και την Εκκλησία ομωνύμως με τον Άνθρωπο, ώστε μέσω του ενός ονόματος να δηλώσει την κοινωνία της συζυγίας· διότι από τον Λόγο και τη Ζωή προέρχεται ο Άνθρωπος και η Εκκλησία. Και αποκάλεσε τη Ζωή φως των ανθρώπων, επειδή αυτοί φωτίστηκαν από αυτήν, πράγμα που σημαίνει ότι έλαβαν μορφή και φανερώθηκαν. Αυτό λέει και ο Παύλος: «διότι καθετί που φανερώνεται είναι φως». Επειδή λοιπόν η Ζωή φανέρωσε και γέννησε τόσο τον Άνθρωπο όσο και την Εκκλησία, ονομάστηκε φως τους. Σαφώς, λοιπόν, ο Ιωάννης μέσω αυτών των λόγων έχει δηλώσει, μεταξύ των άλλων, και τη δεύτερη τετράδα: Λόγο και Ζωή, Άνθρωπο και Εκκλησία. Αλλά βεβαίως υπέδειξε και την πρώτη τετράδα.

Διότι το «τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· καθώς συνεχίζεται η ανάγνωση, αναφέρει «από ό,τι έχει γίνει», ώστε να γίνει γνωστό έτσι ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα. Έπειτα πάλι αναφέρει «εν αυτώ υπήρχε ζωή»· διότι έπρεπε και σε αυτό να εκπληρωθεί η αλληλουχία του αγίου Ιωάννη, ο οποίος, πλήρης ων, πάντοτε ομολογεί ότι τα μη όντα βρίσκονται μέσα στο Ον. «Εν αρχή γαρ ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Επειδή επαναλαμβάνει το «ην» και «ην» και «ην» [ήταν], και το «εν αυτώ ζωή ην» και το «ην το φως το αληθινόν» και το «εν τω κόσμω ην» και όσα άλλα, μέσω αυτού του «ην», φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα, ο μακάριος Ιωάννης σαφηνίζει το «τα πάντα, από όσα έχουν γίνει, έγιναν δι' αυτού»· ανώτερος δε από τα δημιουργήματα είναι Αυτός που δημιούργησε τα πάντα. Αναφέρει λοιπόν η Γραφή ότι δι' αυτού έχουν γίνει τα πάντα, αλλά δεν ονόμασε ποια είναι αυτά που έχουν γίνει. Διότι πουθενά δεν υπήρχε υπόνοια πονηρίας, ώστε να μην υπονοήσουν κάποιοι πράγματα ανύπαρκτα (τα μη όντα) και βλασφημήσουν το άτρεπτο και αναλλοίωτο Άγιο Πνεύμα του Θεού. Γι' αυτούς ακριβώς λέει ο Κύριος ότι «εάν κάποιος πει λόγο εναντίον του Υιού του Ανθρώπου, θα του συγχωρεθεί· εάν όμως πει κάτι εναντίον του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε εδώ ούτε στον μέλλοντα αιώνα». Διότι είναι ανόητο το σύνολο του συλλογισμού τους.

Διότι, ενώ η Σοφία είπε «ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ», εξέθεσε το «εν αρχή» λέγοντας «ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος», και αντί του «ἔκτισέ με» έθεσε το «καὶ θεὸς ἦν ὁ λόγος», για να μη νοήσουμε τον προφορικό λόγο, αλλά τον Θεό Λόγο ο οποίος γεννήθηκε απαθώς από τον Πατέρα με σταθερή υπόσταση. Αντί δε του «ἤμην παρ᾽ αὐτῷ» έθεσε το «ἦν πρὸς τὸν θεόν», αντί του «δι᾽ ἐμοῦ τὰ ἀπ᾽ αἰῶνος» το «πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν», αντί του «ἐθεμελίωσε» το «ὃ γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν», με το οποίο ταυτίζεται το «ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα», αντί του «ὁ λόγος σὰρξ ἐγένετο» το «ἡ σοφία ᾠκοδόμησεν ἑαυτῇ οἶκον», και αντί του «ἤμην παρ᾽ αὐτῷ ἁρμόζουσα» το «οὐ δύναται ὁ υἱὸς ποιεῖν ἀφ᾽ ἑαυτοῦ οὐδέν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἂν ἐκεῖνος ποιῇ, ταῦτα καὶ ὁ υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ», ώστε να έχουμε τη διά στόματος δύο και τριών μαρτύρων επιβεβαίωση προς απόδειξη της κατ' ουσίαν ομοιότητας του Υιού προς τον Πατέρα. Διότι ο ένας ονομάζει τη σοφία του Σοφού, Υιό, ο άλλος τον Λόγο του Θεού, μονογενή Θεό, και ο άλλος τον Υιό του Θεού, εικόνα, ώστε ο Λόγος του Θεού, η Σοφία και η Εικόνα, όντας σε όλα όμοιος, όπως ελέχθη προηγουμένως, να κηρύσσεται προς όλους ως ο κατ' ουσίαν Υιός του Θεού και Πατρός.

Εάν δε ακούσεις ότι «αφού υψώθηκε στα δεξιά του Θεού και έλαβε από τον Πατέρα την επαγγελία του Πνεύματος» ή «να περιμένουν την επαγγελία του Πατέρα που ακούσατε»· ή ότι «το Πνεύμα τον βγάζει στην έρημο», ή ότι ο ίδιος λέει «μη μεριμνήσετε τι θα πείτε, διότι το Πνεύμα του Πατέρα μου είναι αυτό που μιλάει μέσα σας», ή «εάν δε εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού», ή «όποιος όμως βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί» και τα εξής, ή «Πατέρα, στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου», ή «το παιδίον αυξανόταν και κραταιωνόταν στο πνεύμα», ή «ο Ιησούς, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε από τον Ιορδάνη» ή «επέστρεψε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος» ή «εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα», όμοιο με το να πει «εκείνο που έγινε σε αυτόν ήταν ζωή», ή «και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, το Πνεύμα της αλήθειας», ή «γιατί ο Σατανάς γέμισε την καρδιά σου (λέει ο Πέτρος στον Ανανία), ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα;» και μετά από αυτά «δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό». Άρα, Θεός εκ Θεού και Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο είπαν ψέματα αυτοί που ιδιοποιήθηκαν μέρος από το τίμημα του κτήματος, ή «ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι». Ανώτερο από αυτό δεν έχω να πω. Και Θεός είναι ο Υιός: «από τους οποίους (λέει) προήλθε ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλα». «

Διότι εκείνους που έχουν στηρίξει την ελπίδα τους σε σένα, και έχουν διαχωριστεί από το τάγμα των διαβεβλημένων, εσύ ο ίδιος ο Θεός τους περιβάλλεις και τους σκεπάζεις με τις φτερούγες σου. Και επειδή αυτοί ήλπισαν με αγαθή ελπίδα, και «η ελπίδα δεν ντροπιάζει»· «θα μεθύσουν από την αφθονία του οίκου σου, και θα τους ποτίσεις από τον χείμαρρο της τρυφής σου». Οίκος μεν του Θεού είναι η Εκκλησία του· αφθονία δε του οίκου είναι τα θεόπνευστα αναγνώσματα· και σώφρων και νηφάλια μέθη είναι η ωφέλεια που προέρχεται από τα αναγνώσματα· ενώ χείμαρρος τρυφής, από τον οποίο ποτίζονται όσοι έχουν ελπίσει στη σκέπη των πτερύγων του, είναι ο ποταμός μέσα στην Εκκλησία του Θεού, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Τα ορμήματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού»· και, «Ο ποταμός του Θεού γέμισε από νερά». Χείμαρρος δε τρυφής είναι ο Χριστός εξαιτίας του πρόσκαιρου της φανέρωσής του ανάμεσα στους ανθρώπους. «Διότι σε σένα βρίσκεται η πηγή της ζωής». Έχουμε δε γνωρίσει ότι ο Χριστός είναι ζωή από την ευαγγελική διδασκαλία, μέσα από την οποία ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει λέγοντας: «Εγώ είμαι το φως και η αλήθεια και η ζωή». Αλλά και το εξής: «Ό,τι έγινε, σε αυτόν ήταν ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων».

Γι' αυτό και εδώ το φως έχει συνδεθεί με τη ζωή σύμφωνα με το Ευαγγέλιο· διότι, αφού λέει: «Επειδή σε εσένα βρίσκεται η πηγή της ζωής», προσθέτει: «Μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Διότι αυτή η ζωή είναι που χορηγεί το λογικό φως· γι' αυτό λέγεται: «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων». Εκείνοι δε που θα γίνουν μέτοχοι αυτών, θα έχουν ως τελικό σκοπό τους τη θέα του φωτός.

Ποιος όμως θα επιφέρει τον θάνατο σε αυτούς, παρά τα ίδια τους τα έργα; Διότι αυτά έγιναν για εκείνους αιτία θανάτου, ή Εκείνος που τους έκρινε άξιους θανάτου εξαιτίας των ασεβών πράξεών τους. Ο θάνατος, εξάλλου, που έρχεται στους ασεβείς δεν θα μπορούσε να ονομαστεί ως ο κοινός θάνατος· διότι αυτός βρήκε και όλους ανεξαιρέτως τους δικαίους, οι οποίοι και μετά τον κοινό θάνατο ζουν κοντά στον Θεό· όπως ακριβώς δίδαξε ο Σωτήρας λέγοντας: «Ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ, δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων». Ο θάνατος των ψυχών έχει δηλωθεί και από τον Ιεζεκιήλ, όταν λέει: «Η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει». Επειδή, λοιπόν, τα εν λόγω πρόσωπα έχουν χωρίσει τους εαυτούς τους από τη ζωή, και η ζωή ήταν ο Σωτήρας μας· «Διότι ό,τι έγινε, σε Αυτόν ήταν ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων»· εύλογα, αφού αποκόπηκαν από Αυτόν, παραδόθηκαν στον θάνατο της ψυχής· όχι με σκοπό να φθαρεί αυτή και να αφανιστεί, μεταβαίνοντας στην ανυπαρξία, αλλά έτσι ώστε, αν και ζει και κατέχει αθάνατη ουσία, να διάγει μέσα στον προαναφερθέντα θάνατο. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ας καταβούν στον άδη ζωντανοί». Δεν εννοούσε τον αφανισμό των ψυχών λέγοντας: «Ας έλθει θάνατος επάνω τους», αλλά τον χωρισμό από την κατά Θεόν ζωή, και την κατοίκηση στον άδη. Μήπως, εξάλλου, και με άλλον τρόπο κατέβαιναν ζωντανοί στον άδη, αμαρτάνοντας εν γνώσει τους, και ενώ γνώριζαν για τον Σωτήρα ότι Αυτός είναι ο Χριστός του Θεού, προσποιούνταν ότι δεν είναι;

Αν και διέμενε, λοιπόν, ανάμεσα σε αλλοφύλους, δεν παρέκκλινε από την ορθή και βασιλική οδό· απεναντίας, πορευόταν ευάρεστα σε σένα, καθοδηγούμενος και φωτιζόμενος από εσένα, και μετέχοντας σε ένα φως που δεν ήταν το κοινό και προσφερόμενο σε όλους, σε λογικά και άλογα, σε θηρία και ερπετά, σε νεκρά και άψυχα, αλλά εκείνο που είναι ξεχωρισμένο μόνο για όσους ζουν από εσένα. Θα κατανοήσεις δε τι είναι το φως των ζώντων, με το οποίο φωτίστηκαν και ο Δαβίδ και όλοι οι θεοφιλείς προφήτες και οι δίκαιοι, εάν στρέψεις την προσοχή σου στον ευαγγελιστή που λέει: «Εκείνο που έγινε σε αυτόν», δηλαδή στον Λόγο του Θεού ο οποίος εν αρχή ήταν προς τον Θεό, «ήταν ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων»· και πάλι: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». «Στον κόσμο ήταν, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι’ αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε». Βρισκόταν, επομένως, στον κόσμο· και με εκείνο το φως φωτίζονταν όσοι αξιώνονταν τη ζωή κοντά στον Θεό.

Ψ. Των Παροιμιών Βʹ. «Στο φως του υιού του βασιλέως υπάρχει ζωή· και οι ευπρόσδεκτοι σε αυτόν είναι σαν όψιμο σύννεφο». Και σε ποιου άλλου βασιλέως τον υιό υπάρχει ζωή μέσα στο φως, παρά στον Λόγο του Θεού, ο οποίος είναι Υιός του Θεού, του βασιλέως των πάντων; Διότι αυτός είναι το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· και σε αυτό το φως υπάρχει ζωή, σύμφωνα με τον λόγο του Ευαγγελίου που αναφέρει: «Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων». Και οι ευπρόσδεκτοι σε αυτόν, τους οποίους θεωρούμε ότι είναι οι απόστολοι και οι μαθητές του, έγιναν σαν όψιμο σύννεφο κατά τις έσχατες ημέρες και κατά τη συντέλεια του αιώνα, ποτίζοντας την άλλοτε έρημη και άνυδρη γη, δηλαδή την Εκκλησία των εθνών, με τον πνευματικό υετό της ευσεβούς διδασκαλίας του.

Γι' αυτό, σε όλα γενικά τα δημιουργήματα πρέπει να θαυμάζουμε μία θεία δύναμη και να μην πιστεύουμε ότι υπάρχουν πολλές. Διότι μία είναι η καθολική κοσμοποιός δύναμη και ένας ο Λόγος, ο δημιουργός των πάντων, ο οποίος βρισκόταν εξαρχής μαζί με τον Θεό, επειδή «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Αυτόν αληθινά δεν πρέπει να τον αγνοούμε, αλλά να τον σεβόμαστε και να τον τιμούμε επάξια, διότι «τα πάντα δι' αυτού» όχι μόνο συγκροτήθηκαν στην αρχή των πάντων, αλλά και διαρκώς έχουν γίνει και γίνονται, «και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Διότι, είτε υπάρχει κάποια ζωή στα όντα («ό,τι έγινε, σε αυτόν ήταν ζωή», διότι «εξ αυτού» και «δι' αυτού» προέρχεται η ζωοποίηση και η εμψύχωση των πάντων), είτε ρυθμός, είτε κάλλος, είτε αρμονία, είτε τάξη, είτε σύγκραση, είτε ουσία, είτε ποιότητα, είτε μέγεθος, τα πάντα τα συνέχει και τα διακοσμεί ο ένας Λόγος των πάντων, και μία κοσμοποιός δύναμη του Θεού καθοδηγεί τα πάντα. Όπως ακριβώς και στο δικό μας σώμα η διαφορά των μερών τυγχάνει να είναι μεγάλη και ποικίλη, αλλά μία είναι η δημιουργική δύναμη του συνόλου (διότι δεν δημιουργήθηκε με άλλη δύναμη του Θεού η φύση του κεφαλιού, με άλλη των ματιών, με διαφορετική των αυτιών και με διαφορετική των ποδιών), έτσι και στον σύμπαντα κόσμο μία καθολική θεία δύναμη που επιστατεί είναι η ίδια δημιουργός και του ουρανού και των αστέρων, των ζώων που βρίσκονται στον αέρα, στη γη και στη θάλασσα, καθώς και των στοιχείων, τόσο των καθολικών όσο και των επιμέρους, και ακόμη κάθε είδους φύσεων, τόσο των γενικών όσο και των ειδικών.

Και πράγματι, αυτόν τον ένθεο Λόγο η Θεία Γραφή παρουσιάζει με διάφορους τρόπους ως σταλμένο από τον Πατέρα για τη σωτηρία των ανθρώπων. Εξιστορεί, λοιπόν, ότι αυτός φανέρωσε τον εαυτό του και στον Αβραάμ, και στον Μωυσή, και στους άλλους θεοφιλείς προφήτες, και ότι με θεϊκές αποκαλύψεις τους δίδαξε πολλά και προφήτευσε τα μέλλοντα, όταν αναφέρει πως ο Θεός και Κύριος εμφανίστηκε και συνομίλησε με τους προφήτες. Ότι, επίσης, αυτός έγινε γνωστός σε όλους τους ανθρώπους, ως σωτήρας αυτών που ασθενούν και ιατρός των ψυχών, απεσταλμένος από τον Υπέρτατο, το προφητεύει κάπως έτσι: «Απέστειλε τον Λόγο του, και τους γιάτρεψε και τους λύτρωσε από τη φθορά τους». Και πάλι αλλού λέει: «Με μεγάλη ταχύτητα θα τρέξει ο Λόγος του». Για τον λόγο αυτό και η ευαγγελική διδασκαλία, ανανεώνοντας το προφητικό και πατροπαράδοτο δόγμα, αποσαφηνίζει τη θεολογία ως εξής: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει. Μέσα του υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων».

Κ'. ΤΟΥ ΑΜΕΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΟΥ ΜΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗ ΙΩΑΝΝΗ «Και αυτός λοιπόν ήταν ο Λόγος, σύμφωνα με τον οποίο, όντας αιώνιος, δημιουργούνταν τα δημιουργήματα, όπως θα δεχόταν και ο Ηράκλειτος, και, μα τον Δία, αυτόν που ο βάρβαρος αξιώνει ότι βρισκόταν στην τάξη και την αξία της αρχής, ότι ήταν προς τον Θεό και ήταν Θεός· μέσω αυτού έγιναν απολύτως τα πάντα· σε αυτόν κάθε τι που έγινε απέκτησε ζωή και ζωτικότητα και ύπαρξη· και, αφού κατήλθε στα σώματα και ενδύθηκε σάρκα, εμφανίστηκε ως άνθρωπος, επιδεικνύοντας συγχρόνως και τότε το μεγαλείο της φύσης του· και βεβαίως, αφού αποχωρίστηκε το σώμα, θεώθηκε πάλι και είναι Θεός, όπως ακριβώς ήταν πριν κατέλθει στο σώμα και στη σάρκα και στον άνθρωπο». Αυτά είναι προφανές ότι έχουν μεταφραστεί από τη θεολογία του βαρβάρου, όχι πια με συγκαλυμμένο τρόπο, αλλά ευθέως και απολύτως ξεκάθαρα. Και ο βάρβαρος ποιος άλλος ήταν γι' αυτόν, αν όχι ο ευαγγελιστής του Σωτήρα μας, ο Ιωάννης, που ήταν Εβραίος από Εβραίους; Ο οποίος στην αρχή του δικού του συγγράμματος θεολογεί με αυτόν τον τρόπο: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος· αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει. Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός.»

Ο μεν παιδαγωγικός νόμος διά του Μωυσή, παρουσιάζοντας στην κοσμοποιία τον Θεό ως δημιουργό των πάντων, παρέδιδε και δίδασκε στοιχεία και εισαγωγικές αρχές της θεοσέβειας, λέγοντας «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην» και τα όσα ακολουθούν αυτά. Μέσω αυτών, παιδαγωγώντας τον λαό των Ιουδαίων, τους προέτρεπε να θεωρούν ότι ο κόσμος είναι γενητός, προκειμένου να μη λατρεύουν την κτίση «παρά τον κτίσαντα». Το πώς όμως ο Θεός και διά ποιου δημιούργησε τα σύμπαντα, ο Μωυσής δεν το παρέδωσε σε όσους βρίσκονταν υπό την καθοδήγησή του· «η» δε «χάρις και η αλήθεια (που ήλθε) διά του Ιησού Χριστού», ευαγγελιζόμενη το μυστήριο που είχε αποσιωπηθεί από τον Μωυσή, έκανε την αρχή μιας νεότερης και μυστικής διδασκαλίας στην εκκλησία του Θεού, διακηρύσσοντας φανερά σε όλους ώστε να ακουστεί το «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», και το «πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», προσθέτοντας ακόμη σε αυτά το «ο γέγονεν εν αυτώ ζωή ην, και η ζωή ην το φως των ανθρώπων· και το φως εν τη σκοτία φαίνει», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Μέσα από αυτά διδάσκει για τον Υιό του Θεού και τα εξαίρετα γνωρίσματα του θείου φωτός και της ζωής που υπάρχει σε Αυτόν, καθώς και το πώς δι' Αυτού συνεστήθησαν όλα όσα αναφέρθηκαν από τον Μωυσή αλλά και όσα βρίσκονται πέρα από αυτά.

Αλλά ως προς αυτό, ο υψηλός Ιωάννης επιδεικνύει μεγαλύτερη προνοητικότητα, ώστε να μην εκπέσει ο ακροατής, εξαιτίας της ατονίας και της μικροψυχίας του, στην κοινή έννοια του λόγου, με αποτέλεσμα να εκληφθεί ο Υιός ως απλός φθόγγος του Πατρός. Γι' αυτόν τον λόγο προσμαρτυρεί στον Λόγο ότι υπάρχει κατ' ουσίαν μέσα στην ίδια την πρώτη και μακάρια φύση, αναβοώντας κατ' αυτόν τον τρόπο το κήρυγμα, ότι εν αρχή ην ο Λόγος, και ήταν προς τον Θεό, και ήταν Θεός, και φως, και ζωή, και όλα όσα είναι η Αρχή, ήταν και Αυτός.

Είναι προφανές, λοιπόν, ότι τα λεγόμενα αποτελούν αινίγματα ορισμένων πραγμάτων που εμπεριέχουν θεωρία βαθύτερη από την πρόχειρη κατανόηση, ώστε από αυτά με κανέναν τρόπο να μη δημιουργείται η υπόνοια σε όσους σκέπτονται με ευσέβεια, εξαιτίας αυτού του χωρίου της Γραφής, ότι ο Κύριος έχει κτιστεί. Αυτό ισχύει προπάντων για όσους έχουν διδαχθεί από τη μεγαλοφωνία του Ευαγγελιστή, ο οποίος λέει ότι όλα τα δημιουργήματα έχουν γίνει δι' αυτού και σε αυτόν έχουν τη σύστασή τους. Διότι λέει: «όλα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει»· και δεν θα το είχε διασαφηνίσει αυτό, εάν πίστευε ότι και ο ίδιος ο Κύριος είναι ένα από τα δημιουργήματα. Πώς είναι δυνατόν, άλλωστε, όλα να γίνονται δι' εκείνου και τα δημιουργήματα να έχουν τη σύστασή τους σε αυτόν, εάν εξάπαντος ο Ποιητής, αποτελώντας κάτι άλλο από τη φύση των δημιουργημάτων, δεν κατασκεύασε τον εαυτό του αλλά την κτίση; Διότι, εάν η κτίση έγινε δι' εκείνου, αλλά ο ίδιος ο Κύριος δεν έγινε διά του εαυτού του, τότε εξάπαντος είναι κάτι άλλο και όχι κτίση.

Εφόσον, λοιπόν, ο ευαγγελιστής διακήρυξε ότι «τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε τίποτα απολύτως από όσα έγιναν εν αυτώ», και απέδειξε φανερά με αυτά ότι τα δημιουργήματα έγιναν εν τω Υιώ και δεν ήλθαν στην ύπαρξη μέσω κανενός άλλου, ο Παύλος παραλαμβάνει τον λόγο αυτόν. Και για να μην αφήσει καμία απολύτως πρόφαση στη βλάσφημη φωνή που συγκαταλέγει στα δημιουργήματα και τη φύση του Πνεύματος, απαριθμεί τα πάντα, ποια είναι δηλαδή αυτά «τα πάντα» τα οποία και έχουν ειπωθεί και έχουν νοηθεί από τον ευαγγελιστή. Και όπως ακριβώς ο μέγας Δαβίδ, αφού είπε ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί στον άνθρωπο, πρόσθεσε κατόπιν τα είδη, ποια ήταν δηλαδή εκείνα που συμπεριλαμβάνονταν στη λέξη «πάντα», τουτέστιν τα χερσαία, τα ένυδρα και τα εναέρια ζώα, έτσι και ο εξηγητής των θείων δογμάτων, ο απόστολος, αφού είπε ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν εν αυτώ, οριοθετεί με όσα απαρίθμησε την έννοια των «πάντων». Διότι, λέει, «Ορατά και αόρατα», συμπεριλαμβάνοντας αφενός με την ονομασία των ορατών, όπως έχει ειπωθεί, όσα είναι γνωστά στις αισθήσεις, και υποδεικνύοντας αφετέρου με τα αόρατα τη φύση των νοητών.

Διότι, εάν όλα τα δημιουργήματα δεν υπάρχουν μέσω κανενός άλλου παρά μέσω Αυτού, και ο Ιωάννης μαρτυρεί ότι τίποτε από όσα υφίστανται εντός της κτίσεως δεν έχει γίνει χωρίς Αυτόν, ποιος είναι τόσο τυφλός στη διάνοια, ώστε να μη βλέπει στο κήρυγμα του ευαγγελιστή την αλήθεια, ότι Εκείνος που δημιούργησε όλη την κτίση είναι οπωσδήποτε κάτι διαφορετικό από την κτίση; Διότι, εάν καθετί που συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα υπάρχει μέσω Εκείνου, και Αυτός είναι εν αρχή και είναι προς τον Θεό, όντας Θεός και Λόγος και ζωή και φως και χαρακτήρας και απαύγασμα, ενώ κανένα από όσα έχουν γίνει μέσω της κτίσεως δεν ονομάζεται με τα ίδια ονόματα —ούτε λόγος, ούτε θεός, ούτε ζωή, ούτε φως, ούτε αλήθεια, ούτε χαρακτήρας, ούτε απαύγασμα— και δεν μπορεί κανείς να βρει κάποιο άλλο από τα θεοπρεπή ονόματα να αποδίδεται στην κτίση, είναι φανερό ότι Αυτός, ο οποίος είναι όλα αυτά, αποτελεί κατά τη φύση κάτι διαφορετικό από την κτίση, η οποία τίποτε από αυτά δεν είναι ούτε λέγεται ότι είναι.

Διότι κανείς δεν θα μπορούσε να πει ότι ο Λόγος δεν συνθεωρείται με όλη τη θεότητα του Πατέρα, ώστε να μην αποδειχθεί ότι ένα μέρος του Θεού έχει τον Λόγο, ενώ ένα άλλο είναι γυμνό από τον Λόγο. Πάλι η πνευματική φωνή του Ιωάννη, πάλι ο ευαγγελιστής γαλουχεί με το κήρυγμά του την ακοή των νηπίων· δεν είχαμε ακόμη αυξηθεί τόσο πολύ πνευματικά με τις πρώτες φράσεις, ώστε, ακούγοντας τη λέξη «Υιός», να μην ολισθήσουμε εξαιτίας της συνήθους σημασίας της. Γι' αυτό πάλι ο κήρυκας, αναφωνώντας στην τρίτη φράση, κήρυξε ακόμη τον Λόγο, και όχι τον Υιό, λέγοντας: «Και Θεός ήταν ο Λόγος». Πρώτα είπε σε τι βρισκόταν, έπειτα προς ποιον βρισκόταν, και τώρα λέει τι είναι, ολοκληρώνοντας τον σκοπό του κηρύγματος με την τρίτη επανάληψη. Διότι δεν κηρύσσω, λέει, κάποιον λόγο από αυτούς που κατανοούνται με την πρόχειρη ανθρώπινη έννοια, αλλά κηρύσσω τον Θεό με την ονομασία του Λόγου· διότι αυτός ο Λόγος, ο οποίος ήταν στην αρχή και ήταν προς τον Θεό, δεν ήταν κάτι άλλο εκτός από τον Θεό, αλλά και ο ίδιος ήταν Θεός. Και ο κήρυκας, κορυφώνοντας συνεχώς τις μεγαλειώδεις διακηρύξεις του μέσω της επαναλήψεως, λέει ότι αυτός ο Θεός, ο οποίος προδηλώνεται στο κήρυγμα, είναι εκείνος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ότι είναι ζωή και φως των ανθρώπων, και φως αληθινό που λάμπει στο σκοτάδι και δεν αμαυρώνεται από το σκοτάδι, ο οποίος ήρθε στα δικά του και δεν έγινε αποδεκτός από τους δικούς του, και έγινε σάρκα και μέσω της σάρκας κατασκήνωσε στην ανθρώπινη φύση.

Αυτό νομίζω ότι, κινούμενος προφητικά ο υψηλός Ιωάννης, προκειμένου να φράξει τα στόματα των χριστομάχων οι οποίοι εξαιτίας αυτών των προσθηκών αθετούν την αληθινή ύπαρξη του Χριστού, το είπε απλά και απερίφραστα, ότι δηλαδή ο Λόγος ήταν Θεός και ήταν ζωή και ήταν φως, και όχι μόνο ότι βρισκόταν «εν αρχή» και «προς τον Θεόν» και στους κόλπους του Πατρός, ώστε μέσω μιας τέτοιας σχέσης να αναιρείται η αληθινή ύπαρξη του Κυρίου. Απεναντίας, με το να πει ότι ήταν Θεός, μέσα από αυτήν την αυτοτελή και απόλυτη διατύπωση αποκόπτει κάθε υπεκφυγή εκείνων που με τους συλλογισμούς τους καταφεύγουν στην ασέβεια, και επιπλέον αυτού, το οποίο είναι και σπουδαιότερο, ελέγχει την κακοβουλία των αντιπάλων. Διότι, εάν θεωρούν το να υπάρχει κανείς μέσα σε κάτι άλλο ως απόδειξη του ότι δεν υπάρχει αληθινά, τότε πρέπει οπωσδήποτε να συμφωνήσουν ότι ούτε ο Πατέρας υπάρχει αληθινά, εφόσον έχουν διδαχθεί στο Ευαγγέλιο ότι, όπως ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα, έτσι και ο Πατέρας μένει μέσα στον Υιό, σύμφωνα με τα λόγια του Κυρίου. Διότι το να λέμε ότι ο Υιός βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός είναι ισοδύναμο με το να λέμε ότι ο Πατέρας βρίσκεται μέσα στον Υιό. Παρεμπιπτόντως όμως, ας εξετάσουμε επιπλέον και τούτο: όταν δεν υπήρχε ο Υιός, όπως ισχυρίζονται, τι περιείχε ο κόλπος του Πατρός; Διότι οπωσδήποτε είτε θα παραδεχθούν ότι ήταν γεμάτος, είτε θα υποθέσουν ότι ήταν άδειος.

Αλλά αγωνίζεται για μάταια πράγματα και λέει: «Από τα ίδια τα πράγματα και από τα αξιόπιστα λόγια της Γραφής παρέχω την απόδειξη όσων λέω». Αυτή, λοιπόν, είναι η υπόσχεσή του· το αν όμως αναπτύσσει το επιχείρημά του αντάξια προς όσα υποσχέθηκε, ο συνετός ακροατής οπωσδήποτε θα το εξετάσει. «Ο μακάριος Ιωάννης», λέει, «αφού είπε ότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και τον ονόμασε ζωή, έπειτα ονόμασε τη ζωή φως, και προχωρώντας λίγο πιο κάτω λέει: Και ο Λόγος σάρξ εγένετο. Εάν, λοιπόν, το φως είναι η ζωή, και η ζωή είναι ο Λόγος, και ο Λόγος έγινε σάρκα, γίνεται αυτομάτως φανερό ότι το φως έλαβε σάρκα». Τι σημαίνει αυτό, λοιπόν; Επειδή το φως και η ζωή και ο Θεός και ο Λόγος φανερώθηκε εν σαρκί, μήπως εξαιτίας αυτού το αληθινό φως έχει παραλλαχθεί σε σχέση με το φως που υπάρχει στον Πατέρα; Και όμως, μαρτυρείται από το Ευαγγέλιο ότι, μολονότι βρέθηκε μέσα στο σκοτάδι, παρέμεινε απρόσιτο προς την αντίθετη φύση. Διότι, λέει: «Το φως μέσα στη σκοτία έλαμψε, και η σκοτία δεν το κατέλαβε».

Ο νόμος του Θεού έχει καταστεί λύχνος και φως για τους δικαίους. Γι' αυτό κάπου αλλού λέει ο Δαβίδ: Λύχνος για τα πόδια μου είναι ο νόμος σου, και φως στα μονοπάτια μου. Ο ίδιος νόμος είναι και για τους ευθείς στην καρδιά, δηλαδή για όσους βαδίζουν ορθά, ευφροσύνη. Διότι τους δείχνει την οδό την οποία επιθυμούν, και τους προαλείφει προς τις αρετές, τις οποίες από μόνοι τους επιδιώκουν. Εσύ όμως ως φως που ανέτειλε να εννοήσεις τον Μονογενή, για τον οποίο ο Ιωάννης ο Θεολόγος έγραψε: Τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει. Εν αυτώ υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Εξού και ο Μαλαχίας τον ονόμασε ήλιο, και εξέθεσε, όπως ακριβώς και ο Δαβίδ, ότι ανατέλλει για τους δικαίους. Διότι λέει:

Αυτός είναι, λέει, ο αρσενοθήλυς άνθρωπος μέσα σε όλα, τον οποίο όσοι τον αγνοούν τον ονομάζουν τρισώματο Γηρυόνη —ως Γηρυόνη που «ρέει από τη γη»—, ενώ οι Έλληνες κοινώς τον αποκαλούν «επουράνιο κέρας του Μηνός», διότι τα έχει αναμείξει και συγκεράσει όλα με όλα. Διότι «τα πάντα», λέει, «δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε απολύτως τίποτα· και αυτό που έχει δημιουργηθεί μέσα του είναι ζωή». Αυτή, λέει, «η ζωή» είναι η άρρητη γενεά των τέλειων ανθρώπων, η οποία «δεν έγινε γνωστή στις προηγούμενες γενεές»· και το «ουδέν», το οποίο δημιουργήθηκε χωρίς αυτόν, είναι, λέει, ο ειδικός κόσμος· διότι πράγματι δημιουργήθηκε χωρίς αυτόν, από τρίτο και τέταρτο θεό.

Μόνο αυτού, λέει, το ομοίωμα φαίνεται παντοτινά στον ουρανό μέσα στο φως. Αυτός, λέει, είναι η μεγάλη αρχή για την οποία έχει γραφτεί, και για αυτόν, λέει, έχει ειπωθεί: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος. Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν. Πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν· ο γέγονεν εν αυτώ ζωή εστιν». Διότι μέσα σε αυτόν, λέει, έγινε η Εύα, και η Εύα είναι ζωή. Και αυτή, λέει, είναι η Εύα, η «μητέρα όλων των ζώντων», δηλαδή η κοινή φύση θεών και αγγέλων, αθανάτων και θνητών, λογικών και άλογων όντων. Διότι αυτός που είπε «όλων», λέει, εννοούσε «όλων των όντων». Και αν κάποιου, λέει, «τα μάτια είναι μακάρια», αυτός, κοιτάζοντας ψηλά στον ουρανό, θα δει την ωραία εικόνα του όφεως να περιστρέφεται στη μεγάλη αρχή του ουρανού και να γίνεται η αρχή κάθε κίνησης για όλα τα γιγνόμενα, και θα γνωρίσει ότι χωρίς αυτόν τίποτα δεν έχει συσταθεί, ούτε από τα επουράνια ούτε από τα επίγεια ούτε από τα καταχθόνια —ούτε νύχτα, ούτε σελήνη, ούτε καρποί, ούτε γένεση, ούτε πλούτος, ούτε οδοιπορία—, ούτε υπάρχει απολύτως κανένα από τα όντα χωρίς να το σηματοδοτεί εκείνος. Σε αυτόν, λέει, βρίσκεται το «μέγα θαύμα» που βλέπουν στον ουρανό όσοι έχουν τη δύναμη να δουν· διότι, λέει, στο ίδιο το άκρο της κεφαλής του —πράγμα που είναι το πιο απίστευτο από όλα για όσους δεν γνωρίζουν— σμίγουν η δύση και η ανατολή μεταξύ τους.

Ορθώς λοιπόν είπε: «Εν αρχή ην ο Λόγος»· διότι ήταν μέσα στον Υιό· «και ο Λόγος ην προς τον Θεόν»· διότι (ήταν εκεί) και η αρχή. «Και Θεός ην ο Λόγος», κατά λογική ακολουθία· διότι αυτό που έχει γεννηθεί από τον Θεό, είναι Θεός. «Ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν»· με αυτό έδειξε την τάξη της προβολής. «Πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν»· διότι ο Λόγος έγινε ο αίτιος της μορφής και της γένεσης για όλους τους Αιώνες που ακολούθησαν μετά από αυτόν. Αλλά «ό,τι έγινε μέσα σε αυτόν», λέει, «είναι ζωή»· εδώ υπέδειξε και τη συζυγία. Διότι, είπε, τα πάντα μεν έχουν γίνει μέσω αυτού, η ζωή όμως έγινε μέσα σε αυτόν. Αυτή λοιπόν, που έγινε μέσα σε αυτόν, είναι πιο οικεία σε αυτόν από όσα έγιναν μέσω αυτού· διότι συνυπάρχει μαζί του και καρποφορεί μέσω αυτού. Διότι επειδή προσθέτει στη συνέχεια, «και η ζωή ην το φως των ανθρώπων», αναφέροντας τώρα τη λέξη Άνθρωπος, υπέδειξε ομώνυμα με τον Άνθρωπο και την Εκκλησία, ώστε διά του ενός ονόματος να δηλώσει την κοινωνία της συζυγίας. Επειδή από τον Λόγο και τη Ζωή προέρχονται ο Άνθρωπος και η Εκκλησία. Ονόμασε δε τη Ζωή φως των ανθρώπων, επειδή αυτοί φωτίστηκαν από αυτήν, το οποίο σημαίνει ότι έλαβαν μορφή και φανερώθηκαν. Αυτό ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Διότι καθετί που φανερώνεται είναι φως». Επειδή, λοιπόν, η Ζωή φανέρωσε και γέννησε και τον Άνθρωπο και την Εκκλησία, λέγεται ότι είναι το φως τους. Με σαφήνεια, επομένως, φανέρωσε ο Ιωάννης διά των λόγων αυτών, εκτός των άλλων, και τη δεύτερη τετράδα: Λόγο και Ζωή, Άνθρωπο και Εκκλησία.

Ή η υπερβολή και η έλλειψη κάθε πράγματος. Από τον Κύριο κατευθύνονται τα βήματα του ανθρώπου. [Αυτόθι] Δεν μπορεί ο θνητός, δηλαδή ο αμαρτωλός, να κατανοήσει τις οδούς του Κυρίου· επειδή, όντας θνητός, δεν συναπέθανε και δεν συνέζησε με τον Χριστό. Διότι, για να πορευθεί προς τη βασιλεία των ουρανών, τα βήματα του ανθρώπου κατευθύνονται από τον Κύριο. Φως Κυρίου είναι η πνοή των ανθρώπων, και λύχνος που ερευνά τα ταμεία της κοιλίας. [Κώδ. φ. 86 α.] Αυτό σημαίνει ότι τίποτα μέσα του δεν είναι σκοτεινό. Αλλά και η ίδια η ψυχή, η οποία ερευνάται από αυτόν, είναι φως για τον Θεό, σαν να εμφανιζόταν η ίδια και να άναβε λύχνο. Το φως του Κυρίου είναι αίτιο ζωής για τα λογικά όντα· διότι η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Στη συνέχεια, ο Θεός, αφού ενεφύσησε στο πρόσωπο του ανθρώπου, τον έκανε ψυχή ζώσα· με το οποίο φως ο κατάλληλος λύχνος ερευνά τις κρυμμένες ασθένειες, φωτίζοντάς τες. Λύχνος είναι και ο νόμος, ο οποίος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό. Ελεημοσύνη και αλήθεια θα περικυκλώσουν με δικαιοσύνη τον θρόνο του. Διότι όπου υπάρχει αλήθεια και δικαιοσύνη, δεν υπάρχει τίποτα άδικο. Εκείνος, λοιπόν, που τις διαθέτει, προστατεύεται από αυτές. Στολίδι για τους νέους είναι η σοφία. Και ποια είναι, λοιπόν, η δόξα της φύσεως; Και ποιος πρεσβύτερος δεν το έχει αυτό; Ή εννοεί το εξής: Όπως ακριβώς η λευκή κόμη κάνει αυτόν σεβάσμιο, έτσι και εκείνους η σοφία. Μώλωπες και συντριβές συναντούν τους κακούς.

Και όπως εκείνος λέει: «Ζωή ήταν», φανερώνοντας την ιδιότητά του να συγκρατεί την κτίση, διότι αυτός είναι η ζωή των πάντων· έτσι και τούτος λέει: «Φέροντας τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του»· όχι όπως οι Έλληνες, οι οποίοι, όσο εξαρτάται από αυτούς, τον αποστερούν και από την ίδια τη δημιουργία και από την πρόνοια, περιορίζοντας τη δύναμή του μέχρι τη σελήνη. Διότι λέει, «αφού έκανε ο ίδιος τον καθαρισμό των αμαρτιών μας». Αφού μίλησε για εκείνα τα θαυμαστά και μεγάλα, τα ύψιστα, μιλάει στη συνέχεια και για τη μέριμνά του προς τους ανθρώπους. Διότι βέβαια και εκείνο ήταν καθολικό, το «φέροντας τα πάντα»· εντούτοις τούτο είναι πολύ μεγαλύτερο. Αλλά και τούτο είναι καθολικό· διότι, όσον αφορά το δικό του μέρος, έσωσε τους πάντες· επειδή και ο Ιωάννης, αφού είπε: «Ζωή ήταν», και φανέρωσε την πρόνοιά του, πάλι λέει ότι «και φως», δηλώνοντας το ίδιο ακριβώς πράγμα. «Αφού έκανε ο ίδιος», λέει, «τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της μεγαλοσύνης στα ύψιστα». Δύο μέγιστα τεκμήρια της μέριμνάς του παραθέτει εδώ: αφενός το ότι μας καθάρισε από τις αμαρτίες, και αφετέρου το ότι το έπραξε αυτό ο ίδιος.

Γνωρίζει ότι οι άνθρωποι τιμούν ιδιαιτέρως και θεωρούν Θεό το αρχαιότερο και εκείνο που υπάρχει πριν από όλα. Γι' αυτόν τον λόγο από εδώ κάνει πρώτα την αρχή, και προχωρώντας λέει ότι είναι και Θεός· και όχι όπως ο Πλάτων, που ονομάζει τον μεν νου, την δε ψυχή· διότι αυτά απέχουν πολύ από τη θεία και ακήρατη φύση. Διότι δεν έχει τίποτα κοινό με εμάς, αλλά έχει αποχωριστεί από την κοινωνία με την κτίση, εννοώ την κοινωνία κατά την ουσία, όχι όμως κατά τη σχέση. Γι' αυτό ακριβώς τον ονόμασε Λόγο. Επειδή πρόκειται να διδάξει ότι αυτός ο Λόγος είναι ο μονογενής Υιός του Θεού, για να μην υποθέσει κάποιος ότι η γέννηση είναι παθητή, προλαμβάνοντας με την ονομασία του Λόγου, αναιρεί κάθε πονηρή υποψία, δηλώνοντας αφενός ότι ο Υιός προέρχεται από Αυτόν, και αφετέρου ότι αυτό συμβαίνει απαθώς. Βλέπεις ότι, όπως ακριβώς είπα, δεν αποσιώπησε ούτε τον Πατέρα στους λόγους περί του Υιού; Και αν αυτά τα υποδείγματα δεν αρκούν για να παραστήσουν το παν, μην απορείς. Διότι ο λόγος μας αναφέρεται στον Θεό, τον Οποίο ούτε να εκφράσουμε με λόγια ούτε να κατανοήσουμε είναι δυνατόν όπως Του αξίζει. Γι' αυτό και αυτός πουθενά δεν θέτει όνομα ουσίας· διότι δεν είναι δυνατόν να πει κανείς τι ακριβώς είναι ως προς την ουσία Του ο Θεός· παντού όμως μας Τον φανερώνει από τις ενέργειές Του. Και αυτόν τον Λόγο θα μπορούσε κανείς να Τον δει λίγο αργότερα να ονομάζεται και φως, και το φως πάλι να ονομάζεται ζωή.