Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:5

Πώς λοιπόν έζησε ο Σωτήρας μας, και πώς πολιτεύθηκε; Αμαρτία βέβαια δεν έπραξε. Διότι πώς θα μπορούσε η δικαιοσύνη να ηττηθεί από την αμαρτία; Πώς θα μπορούσε το ψεύδος να επικρατήσει της αλήθειας; Πώς η δύναμη να καταβληθεί από την αδυναμία; Ή πώς το μη ον να υπερισχύσει του όντος; Διότι ο μεν Θεός υπάρχει πάντοτε, χωρίς να έχει όριο στην ύπαρξή του και χωρίς να δέχεται τέλος· η δε αμαρτία δεν έχει καμία απολύτως ύπαρξη, ούτε κατανοείται ως έχουσα δική της υπόσταση. Αντιθέτως, αντλώντας την ύπαρξή της από τη στέρηση του καλού, σε αυτούς που την πράττουν μάλλον παρά σε αυτά που πράττονται κακώς, διαμορφώνεται μέσω των αδικημάτων ως νοερό σκότος, το οποίο διαλύεται από το φως της δικαιοσύνης· διότι το φως φέγγει στο σκοτάδι, και συντρέχει με τον τερματισμό των ατοπημάτων. Διότι, όταν παύσουν οι πονηρές πράξεις, εξαφανίζεται ταυτόχρονα και η ύπαρξη της αμαρτίας. Διότι λέγει: «Θα αναζητηθεί η αμαρτία του, και δεν πρόκειται να βρεθεί»· έστω και αν η τιμωρία για τα αμαρτήματα παραμένει αποταμιευμένη για όσους αμαρτάνουν, και είναι ατελεύτητη η κόλαση για τα αδικήματα.

Αλλά ίσως δεν θα συμφωνήσουν, ούτε θα παραδεχθούν ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, θεωρώντας τον κατώτερο κατ' αυτούς· επομένως θα είναι εντελώς διαφορετικός και ξένος προς τον Πατέρα. Πώς λοιπόν έχει τη δόξα Του; «Διότι σε Αυτόν δόθηκε», όπως λέει ο μακάριος Δανιήλ, «η τιμή και η βασιλεία»· διότι ή θα διαψευστεί ο Θεός και Πατέρας λέγοντας: «Τη δόξα μου δεν θα τη δώσω σε άλλον»· ή, εάν βέβαια είναι αληθινός και έχει δώσει τη δική του δόξα στον Υιό, άρα δεν είναι άλλος από Αυτόν, υπάρχοντας ως καρπός της ουσίας Του και γνήσιο γέννημα. Αυτός δε που ταυτίζεται με τον Πατέρα σύμφωνα με τον λόγο της φύσεως, πώς θα μπορούσε λοιπόν να είναι κατώτερός Του; Αλλά ας δούμε απλά και ασύνδετα επιχειρήματα. Εάν ο Πατέρας είναι παντοκράτορας, και παρομοίως παντοκράτορας είναι και ο Υιός, πώς είναι κατώτερός Του; Διότι βέβαια, σύμφωνα με τον λόγο της λογικής ακολουθίας, το μη τέλειο δεν θα ανέλθει στο μέτρο του τέλειου. Και, εάν ο Πατέρας είναι κύριος, και παρομοίως κύριος είναι και ο Υιός, πώς είναι κατώτερός Του; Διότι δεν θα είναι τελείως ελεύθερος, εάν βέβαια είναι κατώτερος στην κυριότητα και δεν έχει πλήρες μέσα του το αξίωμα. Και εάν ο Πατέρας είναι φως, και παρομοίως φως είναι και ο Υιός, πώς είναι κατώτερός Του; Διότι δεν θα είναι τελείως φως, αλλά θα καταληφθεί εν μέρει από το σκοτάδι, και θα διαψευστεί ο Ευαγγελιστής που λέει: «Το σκοτάδι δεν το κατέλαβε». Και εάν ο Πατέρας είναι ζωή, και παρομοίως ζωή είναι και ο Υιός, πώς είναι κατώτερός Του;

Αλλά η κτίση έχει ανάγκη από εκείνον που φωτίζει, μη έχοντας τούτο από τον εαυτό της. Άρα ο Υιός είναι Θεός κατά φύση, και γι' αυτό είναι φως, καθώς δύναται να φωτίζει όσα έχουν ανάγκη φωτός. Άλλο. Εφόσον ο Υιός είναι φως κατά φύση, ή είναι κάτι διαφορετικό από την κτίση (πράγμα προφανές ως προς τον τρόπο ύπαρξής Του), ή είναι ομοφυής με αυτήν. Αν, λοιπόν, είναι ομογενής και ομοούσιος, μάταια, όπως φαίνεται, ήρθε σε εμάς λέγοντας «Εγώ ήρθα ως φως στον κόσμο»· διότι η κτίση θα έχει από μόνη της το να είναι και η ίδια φως· φως μάλιστα που δεν μετέχει σε άλλο φως, για να νοείται ως φως. Εάν όμως δεν είναι ομοφυής, και η κτίση έχει ανάγκη από φως, ακούγοντας το «τι έχεις που δεν έλαβες;», κατ' ανάγκη πλέον ο Υιός διαφεύγει το να θεωρείται κτιστός, ελκύοντας στον εαυτό Του μακριά από την κτίση το δικό Του αγαθό· διότι η κτίση δεν θα είναι φως κατά φύση, αλλά μάλλον θα έχει ανάγκη από το φως και θα είναι μέτοχος αυτού. Άλλο. Αν τίποτα δεν μετέχει στον ίδιο του τον εαυτό, αλλά η κτίση μετέχει στον Υιό ως φως, άρα ο Ίδιος δεν είναι κτίσμα, αλλά ούτε και η κτίση είναι το φως, το οποίο είναι ο Υιός. Άλλο. Αν είναι διαφορετικό το να φωτίζει κανείς και διαφορετικό το να φωτίζεται, όπως η ενέργεια και το πάθος, και ο μεν Υιός φωτίζει, ενώ η κτίση φωτίζεται, άρα ο Υιός και η κτίση δεν είναι το ίδιο, αφού ούτε το ενεργούν είναι ταυτόσημο με το ενεργούμενο. <Και το φως στο σκοτάδι φέγγει, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε.> Αναγκαίως ο σοφότατος Ευαγγελιστής σπεύδει να αναπτύξει για εμάς, μέσω όσων ακολουθούν, τη θεωρία που διατυπώθηκε στα προηγούμενα.

Διότι, βέβαια, δεν θεωρούσε ότι θα αρκούσε στους ακροατές, για να μπορέσουν να κατανοήσουν αλάνθαστα περί του Θεού Λόγου ότι αυτός είναι όντως το φως των ανθρώπων, λέγοντας μόνο «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων». Επειδή ήταν φυσικά πιθανό να εμφανιστούν κάποιοι που θα άκουγαν τα λεγόμενα επιφανειακά, και θα πρέσβευαν ή και θα επιχειρούσαν να διδάξουν και σε άλλους, ότι ο Θεός Λόγος είναι μεν όντως φως, αλλά δεν είναι χορηγός φωτός σε όλους, παρά μόνο ενσταλάζει το φως της συνέσεως σε όσους ο ίδιος θέλει, αφού δοκιμάσει αυτόν που πρόκειται να το λάβει και που είναι άξιος για μια τόσο λαμπρή δωρεά· ενώ η φύση των υπόλοιπων λογικών κτισμάτων είτε αντλεί την ικανότητα του σκέπτεσθαι από κάποια δικά της σπέρματα, είτε της εμφυτεύει νου και σύνεση ο Θεός και Πατέρας, επειδή δήθεν ο Υιός δεν έχει τη δύναμη να το κάνει αυτό. Για να φανεί, λοιπόν, σαφώς ότι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, ο οποίος ήταν εν τω Θεώ και Πατρί, και ζωή και φως, δεν είναι φως για κάποιους εν μέρει και για άλλους όχι, αλλά με έναν άρρητο τρόπο μετουσίας, ως σοφία και σύνεση —πράγμα το οποίο ονομάζεται φως στα λογικά όντα— ενώνει τον εαυτό του με όλα τα όντα, ώστε τα λογικά πλάσματα να γίνονται έλλογα, και να αποκτούν φρόνηση όσα είναι δεκτικά φρονήσεως, αφού ποτέ δεν θα μπορούσαν να αποκτήσουν αυτή την ιδιότητα με άλλον τρόπο, λέει αναγκαίως ότι «Και το φως εν τη σκοτία φαίνει, και η σκοτία αυτό ου κατέλαβεν».

Σκοτάδι δε ονομάζει τη φύση που έχει ανάγκη φωτισμού, δηλαδή, γενικώς τη δημιουργημένη φύση. Διότι, επειδή ονόμασε αυτόν φως, υποδεικνύοντας ότι η λογική κτίση είναι διαφορετική, ως ελλιπής και αμέτοχη αυτού, στρέφει τη δύναμη της σημασίας στο αντίθετο. Δεν το κάνει αυτό χωρίς σκοπό, κατά τη δική μας αντίληψη, αλλά επειδή είχε οπωσδήποτε υπ' όψιν του εκείνο, ότι δηλαδή η φύση των δημιουργημάτων, μη πηγάζοντας απολύτως τίποτα από τον εαυτό της, αλλά δεχόμενη το σύνολο του «είναι» και του «ευ είναι» κατ' αυτόν τον τρόπο από τον Δημιουργό, δικαίως ακούει: «Τι έχεις που δεν το έλαβες;». Επειδή λοιπόν, εκτός από τα άλλα, έχει και το ίδιο το φως ως θεόσδοτο, είναι προφανές ότι το λαμβάνει επειδή δεν το κατέχει. Εκείνο όμως που δεν κατέχει το φως από μόνο του, πώς θα μπορούσε να μην είναι το αντίθετο; Ή πώς δεν θα ονομαζόταν σκοτάδι; Διότι αποτελεί πειστική, ή μάλλον πλέον και απολύτως αναγκαία, απόδειξη του ότι η μεν κτίση είναι σκοτάδι, ενώ το φως πάλι είναι ο Λόγος του Θεού, το γεγονός ότι το φως φέγγει στο σκοτάδι. Διότι, εάν η φύση των δημιουργημάτων δέχεται τον Λόγο του Θεού κατά μετοχή, ως φως ή ως κάτι που προέρχεται από το φως, αυτή προφανώς τον λαμβάνει ως σκοτάδι, ενώ μέσα της φέγγει ο Υιός, όπως το φως μέσα στο σκοτάδι, έστω και αν το σκοτάδι δεν γνώρισε πλήρως το φως. Διότι αυτό νομίζω ότι σημαίνει το: «Η σκοτία αυτό ου κατέλαβεν».

Εάν βλέπουμε ότι η κτίση έχει ανάγκη από φως, και την φωτίζει ο Μονογενής, η κτίση δεν άγει τον εαυτό της προς το φως· συνεπώς δεν είναι ούτε αληθινό φως όπως ο Υιός. Άλλο. Εάν το εκ φύσεως και κατ' αλήθειαν φως δεν σκοτίζεται, και ο Μονογενής είναι αληθινό φως, και η κτίση είναι ομοίως αληθινό φως, για ποιον λόγο η Γραφή για μεν τον Υιό αναφέρει το «Η σκοτία αυτό ου κατέλαβεν»· για εμάς δε ο Παύλος «Στους οποίους ο θεός αυτού του αιώνος ετύφλωσε τα νοήματα των απίστων»· και πάλι ο ίδιος ο Σωτήρας «Όσο έχετε το φως, περιπατείτε στο φως, για να μη σας καταλάβει η σκοτία»; Διότι προφανώς είναι ξεκάθαρο σε όλους, πως αν δεν υπήρχε το ενδεχόμενο να καταληφθούν κάποιοι από εμάς από τη σκοτία, δεν θα έλεγε κάτι τέτοιο ο Σωτήρας. Πώς λοιπόν έχουν πλέον ταυτόσημη φύση ο Μονογενής και η κτίση, ο αναλλοίωτος με την αλλοιούμενη, εκείνος που δεν επιδέχεται να πάθει απολύτως καμία βλάβη με εκείνη που σκοτίζεται και δύναται να απωλέσει τον φωτισμό, ο οποίος προφανώς υπάρχει σε αυτήν ως προσθήκη, και όχι ως φύση ριζωμένη μέσα της; Άλλο. Εάν δεν είναι μόνο ο Μονογενής το αληθινό φως, αλλά το έχει αυτό και η κτίση, ως ομοφυής με αυτόν, με ποιον τρόπο ανακράζουμε εμείς, προς τον Θεό και Πατέρα «Εν τω φωτί σου οψόμεθα φως»; Διότι, εάν είμαστε φως αληθινό, πώς θα φωτιστούμε μέσα σε κάτι άλλο; Εάν πάλι λέμε τέτοια επειδή έχουμε ανάγκη από επείσακτο φως, τότε προφανώς θα αποδειχθεί πως δεν είμαστε στην πραγματικότητα φως.

Σφραγίστηκε δε μέσα μας, αποδεικνύοντάς μας σύμμορφους με τον εαυτό του, και χαράσσοντας τον φωτισμό μέσω του δικού του Πνεύματος ως θεία εικόνα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, ώστε και αυτοί να ονομάζονται πλέον σύμφωνα με αυτόν θεοί και υιοί Θεού. Αλλά εάν το αληθινό φως ήταν κάτι από τα δημιουργήματα, πώς σφραγίστηκε μέσα μας; «Διότι το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει», σύμφωνα με την αψευδή φωνή του πνευματοφόρου. Διότι πώς θα μπορούσε το φως να γίνει ολοφάνερο μέσα στο φως; Άλλο. Ο ψαλμωδός λέει: «Φως ανέτειλε για τον δίκαιο». Αν μεν ανέτειλε σε κάποιον που το έχει και δεν το έχει ανάγκη, είναι περιττό· αν δε το φως ανατέλλει σε κάποιον ως μη έχοντα, άρα φως είναι μόνο ο Μονογενής, ενώ η κτίση είναι μέτοχος του φωτός, και γι' αυτό είναι άλλης φύσεως. Άλλο. Ο ψαλμωδός λέει: «Διότι δεν κληρονόμησαν τη γη με τη ρομφαία τους, και ο βραχίονάς τους δεν τους έσωσε, αλλά η δεξιά σου και ο βραχίονάς σου και ο φωτισμός του προσώπου σου». Ως φωτισμό του προσώπου του Θεού και Πατρός ονομάζει πάλι εδώ την από τον Υιό μέσω του Πνεύματος αποκάλυψη, και την καθοδήγηση στο καθένα από τα όντα, πράγμα που άλλωστε και μόνο διέσωσε τον Ισραήλ και τον απάλλαξε από την καταδυνάστευση των Αιγυπτίων. Εάν λοιπόν δεν είναι μόνο ο Μονογενής το αληθινό φως, αλλά ενυπάρχει και στα δημιουργήματα το ίδιο αξίωμα, γιατί δεν διασώζονταν με το δικό τους φως αυτοί για τους οποίους γίνεται ο λόγος, αλλά φαίνονται να εφοδιάζονται με προσθήκες, σαν από ξένο και όχι αναγκαίο φως;

Με ποιον τρόπο όμως φανερώθηκε; Κατεβάζοντας τον εαυτό του σε εκούσια κένωση, και εμφανιζόμενος παραδόξως ως άνθρωπος πάνω στη γη. Διότι «έλαβε το σπέρμα του Αβραάμ και έγινε όμοιος σε όλα με τους αδελφούς του», εκτός μόνο από την αμαρτία. Επειδή δεν ήταν δυνατόν η θεία και άφθαρτη φύση, που βρίσκεται πέρα από κάθε νου και υπερβαίνει κάθε λόγο και θαύμα, να πιαστεί στις παγίδες της αμαρτίας. Διότι «είναι το φως το αληθινό, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε». Επειδή όμως φαινόταν ως άνθρωπος σαν κι εμάς, για να μη νομιστεί ότι είναι μόνο αυτό από όσους δεν γνωρίζουν με ακρίβεια το μυστήριό του, όντας μαζί με αυτό και αναγνωριζόμενος ως Θεός των όλων, απέδειξε μέσω πάρα πολλών μεγαλουργημάτων τον εαυτό του ισοφυή και ομοούσιο με τον Πατέρα. Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, έστω κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, να πιστεύετε στα έργα μου»· διότι εκπλήρωνε τα πέρα από κάθε λογική μόνο με ένα νεύμα και με τη θέλησή του, συγκρατώντας τα πάντα με τον λόγο της δύναμης Εκείνου που τον γέννησε, και πλαισιωνόμενος τιμητικά από τους αγίους αγγέλους· διότι μετά τον πειρασμό του διαβόλου, προσήλθαν άγγελοι και τον υπηρετούσαν· και επιπλήττοντας την κτίση θεοπρεπώς κατά καιρούς· διότι είπε στη θάλασσα: «Σώπα, ησύχασε», και διέταξε τους σφοδρούς ανέμους να ηρεμήσουν, οπότε και όλοι οι μαθητές, στεφανώνοντάς τον με τους ύμνους που του έπρεπαν, έλεγαν: «Αληθινά είσαι Υιός του Θεού».

ΑΛΛΟ. «Γι' αυτό λέει: Σήκω εσύ που κοιμάσαι, και αναστήσου από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Αν η ικανότητα να φωτίζει είναι γνώρισμα του Κυρίου, αποτελεί έργο φωτός· ο Χριστός όμως φωτίζει, άρα είναι φως, και φως αληθινό. «Διότι το σκοτάδι δεν τον κατέλαβε». Εφόσον δε και ο Πατέρας είναι φως αληθινό, άρα ο Υιός είναι φως εκ φωτός, και Θεός εκ Θεού. Αν όμως ισχύει αυτό, δεν είναι δημιούργημα.

Ιωάννης ο Ευαγγελιστής. Υπήρξε άνθρωπος απεσταλμένος από τον Θεό, με το όνομα Ιωάννης. Αυτός ήρθε για μαρτυρία, για να μαρτυρήσει για το φως. Αυτό ήταν το αληθινό φως. Ο ίδιος. Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων, και το φως λάμπει στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε.

Σημείο, λοιπόν, της πίστεως κατά την ακροβυστία είναι η περιτομή, και δικαιώθηκε όχι από έργα του νόμου, και τα καυχήματα μέσω της πίστεως αποδεικνύονται αρχαιότερα από την κατά σάρκα περιτομή. Διότι ονομάστηκε φίλος του Θεού. ΠΑΛΛ. Ποια είναι λοιπόν η καθυστέρηση του αγιασμού μέσω της πίστεως; Εύλογα θα μπορούσα να απορήσω, για ποιο λόγο τα λες αυτά, τοποθετώντας το σημείο σε προγενέστερη θέση και σε δεύτερη μοίρα αυτό που υπερέχει; ΚΥΡ. Δεν αναφέραμε μόλις τώρα ότι ήταν έργο κάποιας αξιοθαύμαστης και άρρητης σοφίας το να προηγηθεί χρονικά ο καταδικαστικός νόμος έναντι της δικαιούσας πίστεως; Ή μήπως το φως δεν λάμπει μέσα στο σκοτάδι; Και η δύναμη δεν τελειοποιείται στην αδυναμία, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί; ΠΑΛΛ. Ορθά ομιλείς. ΚΥΡ. Επομένως, ο νόμος παρεισήλθε, για να πλεονάσει το παράπτωμα. Διότι, όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση.

Γι' αυτό ακριβώς, από το ίδιο το βάθος της καρδιάς μας αισθανόμαστε τον θείο πόθο σαν να αναβλύζει, όταν θυμόμαστε θερμά τον Θεό. Ενώ τα πονηρά πνεύματα, αντίθετα, εισπηδούν και φωλιάζουν στις αισθήσεις του σώματος, ενεργώντας μέσω της ευπάθειας της σάρκας σε όσους είναι ακόμη νήπια στην ψυχή. Έτσι λοιπόν, από τη μία ο νους μας πάντοτε, σύμφωνα με τον απόστολο, συναγάλλεται με τους νόμους του πνεύματος, ενώ από την άλλη τα αισθητήρια της σάρκας θέλουν να παρασύρονται από το ελκυστικό των ηδονών. Επομένως, η μεν χάρη, μέσω της αίσθησης του νου, γεμίζει το σώμα με άρρητη αγαλλίαση σε εκείνους που προοδεύουν στη γνώση. Οι δε δαίμονες, μέσω των αισθήσεων του σώματος, όταν μας βρουν μάλιστα να διανύουμε με αμέλεια τον δρόμο της ευσέβειας, αιχμαλωτίζουν βίαια την ψυχή, ωθώντας την, οι φονιάδες, σε πράγματα που δεν θέλει. {π'.} Εκείνοι που ισχυρίζονται ότι τα δύο πρόσωπα, δηλαδή και της χάριτος και της αμαρτίας, συνυπάρχουν ταυτόχρονα στις καρδιές των πιστών, με αφορμή το γεγονός ότι ο ευαγγελιστής έχει πει: «Και το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε», θέλουν να στηρίξουν την άποψή τους λέγοντας ότι η θεία λαμπρότητα δεν μολύνεται καθόλου από τη συνύπαρξη με τον πονηρό, ακόμη κι αν το θείο φως πλησιάζει με οποιονδήποτε τρόπο, όπως λένε, το σκοτάδι του δαίμονα μέσα στην ψυχή. Από το ίδιο όμως το ευαγγελικό ρητό ελέγχονται ότι τα φρονήματά τους βρίσκονται έξω από τις Άγιες Γραφές.

Επομένως, ο ευαγγελιστής δεν εννοεί ότι ο Σατανάς δεν κατέλαβε το αληθινό φως. Διότι εξ αρχής είναι ξένος προς αυτό, επειδή το φως ούτε καν φέγγει μέσα του. Αντιθέτως, μέσω του λόγου αυτού ελέγχει επάξια τους ανθρώπους οι οποίοι, αν και ακούν για τις δυνάμεις και τα θαυμάσια του Υιού του Θεού, δεν θέλουν να πλησιάσουν το φως της γνώσης Του εξαιτίας της σκοτισμένης καρδιάς τους. {81.} Ο λόγος μάς διδάσκει, όσον αφορά τη γνώση των πονηρών πνευμάτων, ότι υπάρχουν τρόπον τινά δύο είδη. Διότι κάποια από αυτά είναι πιο λεπτά, ενώ άλλα πιο υλώδη. Τα πιο λεπτά λοιπόν πολεμούν την ψυχή, ενώ τα άλλα συνηθίζουν να αιχμαλωτίζουν τη σάρκα μέσω κάποιων παχυλών απολαύσεων. Γι' αυτόν τον λόγο, οι δαίμονες που παλεύουν με την ψυχή και εκείνοι που παλεύουν με το σώμα βρίσκονται πάντοτε σε αντίθεση μεταξύ τους, έστω κι αν έχουν την ίδια πρόθεση στο να βλάψουν τους ανθρώπους. Όταν λοιπόν η χάρη δεν κατοικεί στον άνθρωπο, φωλιάζουν στα βάθη της καρδιάς ακριβώς σαν φίδια, μην επιτρέποντας καθόλου στην ψυχή να ατενίσει προς την επιθυμία του καλού. Όταν όμως η χάρη έχει κρυφτεί μέσα στον νου, διατρέχουν πλέον τα μέρη της καρδιάς σαν κάποια σκοτεινά σύννεφα, μετασχηματιζόμενοι στα πάθη της αμαρτίας και σε ποικίλους περισπασμούς, ώστε, διασκορπίζοντας τη μνήμη του νου, να τον αποσπάσουν από την επικοινωνία του με τη χάρη.

Διότι, καθώς διηγείται περί του Σωτήρος και λέγει ότι όλα όσα βρίσκονται εκτός του Πληρώματος μορφοποιήθηκαν μέσω αυτού, ισχυρίζεται ότι αυτός είναι καρπός ολοκλήρου του Πληρώματος. Και διότι τον ονόμασε φως το οποίο φαίνεται στο σκοτάδι και δεν καταλήφθηκε από αυτό, επειδή, αφού συνάρμοσε όλα όσα προήλθαν από το πάθος, αγνοήθηκε από αυτά. Και τον αποκαλεί Υιό και Αλήθεια και Ζωή και «Λόγο που έγινε σάρκα, του οποίου τη δόξα είδαμε, λέγει, και η δόξα του ήταν τέτοια όπως η δόξα του Μονογενούς, η οποία του δόθηκε από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αληθείας». Λέγει δε ως εξής: «Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρης χάριτος και αληθείας». Με ακρίβεια, λοιπόν, φανέρωσε και την πρώτη τετράδα, αναφέροντας τον Πατέρα και τη Χάρη και τον Μονογενή και την Αλήθεια. Έτσι ο Ιωάννης μίλησε για την πρώτη Ογδοάδα, η οποία είναι μητέρα όλων των Αιώνων. Διότι ανέφερε τον Πατέρα και τη Χάρη και τον Μονογενή και την Αλήθεια και τον Λόγο και τη Ζωή και τον Άνθρωπο και την Εκκλησία. 28. Βλέπεις, αγαπητέ, τη μέθοδο, την οποία χρησιμοποιώντας εξαπατούν τον εαυτό τους, κακοποιώντας τις Γραφές, στην προσπάθειά τους να συγκροτήσουν από αυτές το κατασκεύασμά τους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο παρέθεσα τις ίδιες τις λέξεις τους, ώστε μέσα από αυτές να κατανοήσεις την πανουργία της μεθόδου τους και την πονηρία της πλάνης τους.

Έπειτα, μετά από πολλά, ο Σωτήρας τής είπε: «αυτό που γνωρίζουμε λέμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους». Και πάλι ο Απόστολος αναφέρει: «είναι προφανές ότι ο Κύριος έχει ανατείλει από τον Ιούδα». Και πολλά μπορεί να πει κανείς περί αυτού και να ελέγξει την πλάνη του. 64. Πάλι, όμως, επικαλείται αυτή τη φράση, ότι «το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε», υποστηρίζοντας, λέει, ότι το σκοτάδι καταδίωκε το φως, σαν να ήταν οι πονηροί άρχοντες που καταδίωκαν και πολεμούσαν τη Θεότητα. Εάν όμως το φως πολεμείται και καταδιώκεται από το σκοτάδι, τότε το σκοτάδι είναι ισχυρότερο από το φως, εφόσον το φως δραπετεύει από το πρόσωπο του σκότους και δεν αντέχει να σταθεί φανερούμενο απέναντί του εξαιτίας της μεγαλύτερης δύναμης του σκότους. Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι. Διότι το φως δεν φεύγει μπροστά από το σκοτάδι, αλλά αντίθετα «το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε». Εάν όμως το σκοτάδι δεν κατέλαβε το φως, αυτό διαφέρει κατά πολύ από τη σκέψη του Μάνη, ο οποίος λέει ότι όχι μόνο το κατέλαβε, αλλά και του άρπαξε την πανοπλία. Πώς, λοιπόν, ενώ διακηρύσσει ότι άρπαξε την πανοπλία, δεν κατέλαβε διόλου το φως; Και πώς το φως, αν καταδιώκεται, φέγγει με τη δική του ελεύθερη προαίρεση μέσα στο σκοτάδι;

Αλλ' επειδή οι διάνοιες των ανθρώπων είχαν σκοτιστεί εξαιτίας της θολώσεως της αμαρτίας, ο Θεός απέστειλε πρώτα τον Νόμο, φωτίζοντας σαν με λύχνο που φέγγει, όπως λέει ο Πέτρος στην επιστολή του: «προσέχοντας τον προφητικό λόγο ως λύχνο που φέγγει σε σκοτεινό τόπο, έως ότου ανατείλει ο φωσφόρος και η ημέρα καταυγάσει στις καρδιές σας». Διότι από εκεί το φως φέγγει μέσα στο σκοτάδι, δηλαδή ο Νόμος που δόθηκε «με το χέρι μεσίτη» διά μέσου του πιστού θεράποντα του Θεού, του Μωυσή. Γι' αυτό, επειδή ανέκαθεν πρώτα το φως φεγγοβολούσε σαν σπινθήρας μέσα στον φυσικό νόμο, το οποίο αφού είδε ο Ενώχ ευαρέστησε τον Κύριο, από το οποίο καθοδηγούμενος ο Άβελ ευαρέστησε τον Κύριο, μέσω του οποίου ο Νώε βρήκε χάρη ενώπιον του Θεού έχοντας κατανοήσει την οδό, μέσω του οποίου ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη, έπειτα το φως, ξεπερνώντας τη μορφή του σπινθήρα, προσέλαβε τη λαμπρότητα του «λύχνου που φέγγει σε σκοτεινό τόπο»· δηλαδή «το φως μέσα στο σκοτάδι φέγγει», η εντολή του Θεού και η αγαθή διάνοια, που φωτίζει την καρδιά των πιστών, εν μέσω της τεθολωμένης διανοίας εξαιτίας των φαύλων και κακών πραγμάτων που επικρατούν στους ανθρώπους, δηλαδή της ειδωλολατρίας και της αρνήσεως του Θεού, των φόνων, της μοιχείας και των υπολοίπων.

Όταν δε ήλθε ο μέγας φωστήρας, «το φως το αληθινόν, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· ήταν μέσα στον κόσμο, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν· σε όσους όμως τον δέχθηκαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού». Και βλέπεις αυτό το φως μέσα σε ποιο σκοτάδι φέγγει και ποιο σκοτάδι δεν το κατέλαβε; Διότι το αγαθό, το οποίο πάντοτε στέλνεται από τον Θεό στη διάνοια των ανθρώπων και φωτίζει μέσα στον κόσμο, δεν νικήθηκε από την αμαρτία. 65. Το ίδιο δε πάλι επιχειρεί να εκμεταλλευτεί ο ίδιος ο Μάνης από το ότι ο Σωτήρας είπε: «Η βασιλεία των ουρανών μοιάζει με άνθρωπο οικοδεσπότη, ο οποίος έσπειρε στον αγρό του καλό σπόρο. Ενώ δε οι άνθρωποι κοιμούνταν, ήλθε ένας εχθρός και έσπειρε ζιζάνια. Έπειτα οι δούλοι του τού είπαν: δεν έσπειρες καλό σπόρο στον αγρό; Εκείνος δε είπε, ναι. Από πού λοιπόν προήλθαν τα ζιζάνια; Και εκείνος αποκρινόμενος είπε: άνθρωπος εχθρός το έκανε αυτό. Οι δούλοι τότε του είπαν: θέλεις λοιπόν να πάμε να ξεριζώσουμε τα ζιζάνια; Αυτός δε τους είπε: όχι, μήπως, καθώς θα ξεριζώνετε τα ζιζάνια, ξεριζώσετε μαζί και τον σίτο. Αλλά αφήστε τα έως τον καιρό του θερισμού, και θα πω στους θεριστές: μαζέψτε τα ζιζάνια και δέστε τα σε δεμάτια, τον δε σίτο αποθηκεύστε τον στην αποθήκη, και ετοιμάστε τα ζιζάνια για να κατακαούν σε άσβεστο πυρ».

Πλην όμως, είτε πνεύμα δειλίας και θανάτου, είτε φόβου και τρόμου, είτε οποιαδήποτε άλλη τέτοια δύναμη έπεσε επάνω του, σε καμία περίπτωση δεν τον κατέβαλε, διότι, ως γενναίος αθλητής, αποτινάσσοντας τη δειλία του θανάτου με την πεποίθηση της ζωής (αφού ο ίδιος είναι η ζωή), την απέρριψε μακριά. Ομοίως, και το πνεύμα που του επήλθε, το οποίο προκαλεί φόβο ή τρόμο, το εκσφενδόνισε πολύ μακριά μέσω του πνεύματος του θάρρους, της δυνάμεως και της ισχύος, επειδή σύμφωνα με τον Ησαΐα αναπαύθηκε «επ' αυτόν» μαζί με τα άλλα πνεύματα και «πνεύμα βουλής και ισχύος». Έτσι, διεσκόρπισε και το πνεύμα του σκότους με τη δύναμη του δικού του φωτός, επειδή «το φως μέσα στη σκοτία φέγγει, και η σκοτία δεν το κατέλαβε». Παρόμοια με αυτά θα μπορούσε κανείς να βρει και στον εικοστό πρώτο ψαλμό, στον οποίο πάλι λέγονται τα εξής από το ίδιο πρόσωπο: «με περικύκλωσαν πολλοί μόσχοι, ταύροι παχείς με περιέσφιγξαν· άνοιξαν εναντίον μου το στόμα τους, σαν λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται», και πάλι: «διότι με περικύκλωσαν σκύλοι πολλοί, συναγωγή πονηρευομένων με περιέσφιγξαν», και επιπλέον: «λύτρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου, και από το χέρι του σκύλου τη μονογενή μου· σώσε με από το στόμα του λιονταριού, και την ταπείνωσή μου από τα κέρατα των μονοκερώτων».

Κ'. ΤΟΥ ΑΜΕΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΟΥ ΜΑΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗ ΙΩΑΝΝΗ «Και αυτός λοιπόν ήταν ο Λόγος, σύμφωνα με τον οποίο, όντας αιώνιος, δημιουργούνταν τα δημιουργήματα, όπως θα δεχόταν και ο Ηράκλειτος, και, μα τον Δία, αυτόν που ο βάρβαρος αξιώνει ότι βρισκόταν στην τάξη και την αξία της αρχής, ότι ήταν προς τον Θεό και ήταν Θεός· μέσω αυτού έγιναν απολύτως τα πάντα· σε αυτόν κάθε τι που έγινε απέκτησε ζωή και ζωτικότητα και ύπαρξη· και, αφού κατήλθε στα σώματα και ενδύθηκε σάρκα, εμφανίστηκε ως άνθρωπος, επιδεικνύοντας συγχρόνως και τότε το μεγαλείο της φύσης του· και βεβαίως, αφού αποχωρίστηκε το σώμα, θεώθηκε πάλι και είναι Θεός, όπως ακριβώς ήταν πριν κατέλθει στο σώμα και στη σάρκα και στον άνθρωπο». Αυτά είναι προφανές ότι έχουν μεταφραστεί από τη θεολογία του βαρβάρου, όχι πια με συγκαλυμμένο τρόπο, αλλά ευθέως και απολύτως ξεκάθαρα. Και ο βάρβαρος ποιος άλλος ήταν γι' αυτόν, αν όχι ο ευαγγελιστής του Σωτήρα μας, ο Ιωάννης, που ήταν Εβραίος από Εβραίους; Ο οποίος στην αρχή του δικού του συγγράμματος θεολογεί με αυτόν τον τρόπο: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος· αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει. Σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων. Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός.»

Ο μεν παιδαγωγικός νόμος διά του Μωυσή, παρουσιάζοντας στην κοσμοποιία τον Θεό ως δημιουργό των πάντων, παρέδιδε και δίδασκε στοιχεία και εισαγωγικές αρχές της θεοσέβειας, λέγοντας «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανόν και την γην» και τα όσα ακολουθούν αυτά. Μέσω αυτών, παιδαγωγώντας τον λαό των Ιουδαίων, τους προέτρεπε να θεωρούν ότι ο κόσμος είναι γενητός, προκειμένου να μη λατρεύουν την κτίση «παρά τον κτίσαντα». Το πώς όμως ο Θεός και διά ποιου δημιούργησε τα σύμπαντα, ο Μωυσής δεν το παρέδωσε σε όσους βρίσκονταν υπό την καθοδήγησή του· «η» δε «χάρις και η αλήθεια (που ήλθε) διά του Ιησού Χριστού», ευαγγελιζόμενη το μυστήριο που είχε αποσιωπηθεί από τον Μωυσή, έκανε την αρχή μιας νεότερης και μυστικής διδασκαλίας στην εκκλησία του Θεού, διακηρύσσοντας φανερά σε όλους ώστε να ακουστεί το «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», και το «πάντα δι' αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», προσθέτοντας ακόμη σε αυτά το «ο γέγονεν εν αυτώ ζωή ην, και η ζωή ην το φως των ανθρώπων· και το φως εν τη σκοτία φαίνει», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Μέσα από αυτά διδάσκει για τον Υιό του Θεού και τα εξαίρετα γνωρίσματα του θείου φωτός και της ζωής που υπάρχει σε Αυτόν, καθώς και το πώς δι' Αυτού συνεστήθησαν όλα όσα αναφέρθηκαν από τον Μωυσή αλλά και όσα βρίσκονται πέρα από αυτά.

Είναι καιρός αναγέννησης· ας γεννηθούμε άνωθεν. Είναι καιρός ανάπλασης· ας αναλάβουμε τον πρώτο Αδάμ. Ας μη μείνουμε αυτό που είμαστε, αλλά ας γίνουμε αυτό που ήμασταν. Το φως λάμπει μέσα στο σκοτάδι, σε τούτο τον βίο και στη σάρκα, και από το σκοτάδι καταδιώκεται μεν, αλλά δεν καταλαμβάνεται, εννοώ από την αντίπαλη δύναμη, η οποία επιτίθεται μεν από αναίδεια στον ορατό Αδάμ, προσκρούει όμως στον Θεό και ηττάται, ώστε εμείς, αποβάλλοντας το σκότος, να πλησιάσουμε στο φως, και έπειτα να γίνουμε και οι ίδιοι τέλειο φως, γεννήματα τέλειου φωτός. Βλέπετε τη χάρη της ημέρας; Βλέπετε τη δύναμη του μυστηρίου; Δεν ανυψωθήκατε από τη γη; Δεν τοποθετηθήκατε στα άνω, υψωμένοι φανερά από τη δική μας φωνή και πνευματική αναγωγή; Και θα ανυψωθείτε ακόμη περισσότερο, όταν ο Λόγος ευοδώσει τον λόγο μας.

Διότι, αν και ανέλαβε τις αμαρτίες μας και βάσταξε τις ασθένειές μας, ο ίδιος δεν υπέστη τίποτα από όσα χρήζουν θεραπείας. Διότι πειράστηκε στα πάντα, καθ' ομοίωσή μας, αλλά χωρίς αμαρτία. Διότι εκείνος που καταδίωξε το φως που λάμπει στο σκοτάδι, δεν το κατέλαβε.

Διότι θα εκθέσω στο κοινό τόσο την πίστη μας, η οποία διακωμωδείται από τον λογογράφο, όσο και τη δική του αντίληψη. Διότι εμείς λέμε ότι, ενώ ο Θεός κατά την ουσία Του είναι άυλος, αόρατος και ασώματος, κατά κάποια φιλάνθρωπη οικονομία προς το τέλος της ολοκλήρωσης του παντός, όταν πλέον η κακία είχε αυξηθεί στο έπακρο, ενώθηκε τότε με την ανθρώπινη φύση για την αναίρεση της αμαρτίας, σαν ένας ήλιος που έρχεται να κατοικήσει σε ένα σκοτεινό σπήλαιο και με την παρουσία του εξαφανίζει διά του φωτός το σκοτάδι. Διότι, αναλαμβάνοντας τον δικό μας ρύπο στον Εαυτό Του, δεν μολύνεται ο Ίδιος από το μίασμα, αλλά καθαρίζει τον ρύπο μέσα στον Εαυτό Του. «Διότι το φως», λέγει, «έλαμψε στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε». Όπως ακριβώς συμβαίνει και στην περίπτωση της ιατρικής: διότι, όταν επιβληθεί η ίαση στο νόσημα, η αρρώστια οδηγείται στον αφανισμό, δεν μετατίθεται στην ιατρική τέχνη. Αυτή είναι η δική μας διδασκαλία. Εκείνος όμως λέει ότι ο Θεός ήταν εξαρχής ένσαρκος, και έτσι, κατά τις έσχατες ημέρες, εκείνο το γεννημένο ορατό και ψηλαφητό σώμα, το οποίο αυξανόταν σταδιακά μέσω της ανθρώπινης τροφής, εκείνο ήταν που υπήρχε προ πάντων των όντων, εκείνο που δημιούργησε και τους ανθρώπους και κάθε κτίση ορατή και αόρατη, εκείνο που αισθάνεται τον κόπο και βιώνει μέσα σε αγωνία την πείρα του θανάτου.

Αλλά και σε αυτόν, λέει ο Απόστολος, κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά· και εκείνος που είπε το «σε αυτόν», δεν εννοούσε το μισό από αυτό που δηλώνεται, αλλά συμπεριέλαβε ολόκληρο το υποκείμενο στη σημασία της λέξης. Εάν λοιπόν το σώμα στο οποίο κατοίκησε η θεότητα είναι ανθρώπινο, και το σώμα αυτό δεν είναι άψυχο, και χαρακτηριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης ψυχής είναι το νοερό μέρος —διότι εάν αυτό αποχωριστεί, όπως πολλές φορές έχουμε πει, αυτό που απομένει είναι κτηνώδες— άρα ο γενναίος αυτός δεν καταφέρεται με τις λοιδορίες του εναντίον μας, αλλά εναντίον του Αποστόλου· μάλλον δε και εναντίον της μεγάλης φωνής του Ιωάννη, η οποία λέει ότι «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας». Διότι δεν κατασκήνωσε σε ένα μόνο μέρος από εμάς, αλλά με τον πληθυντικό αριθμό συνυποδήλωσε όλα όσα νοούνται μέσα στην ανθρώπινη φύση, και, αφού πρώτα διαχώρισε τον Λόγο από τη σάρκα, στη συνέχεια τα οδήγησε σε ένωση. Διότι ο Λόγος υπήρχε αφ' εαυτού του και ήταν προς τον Θεό. Και ό,τι ακριβώς ήταν ο Θεός, αυτό ήταν και ο Λόγος· διότι και αυτός ήταν Θεός. Αλλά όταν ήλθε στα δικά του και έλαμψε μέσα στο σκοτάδι, τότε ο Λόγος έγινε σάρκα, λαμβάνοντας σάρκα με τη δική του δύναμη μέσα στην Παρθένο. Ας φεισθεί λοιπόν τις εναντίον μας λοιδορίες, για να μη συμπεριλάβει με την ύβρη του και τους αγίους.

Αλλά είναι τάχα αισχρό το να εισέλθει στην ανθρώπινη γέννηση και να υποστεί την εμπειρία των παθών της σάρκας; Αυτό που αναφέρεις αποτελεί την υπερβολή της ευεργεσίας. Διότι, επειδή με κανέναν άλλον τρόπο δεν ήταν δυνατόν να ελευθερωθεί το ανθρώπινο γένος από τα κακά, ο Βασιλιάς της απόλυτης απαθείας υπέμεινε να ανταλλάξει τη δική του δόξα με τη δική μας ζωή. Και η μεν καθαρότητα βρέθηκε μέσα στον δικό μας ρύπο, αλλά ο ρύπος δεν μολύνει την καθαρότητα, καθώς λέει το Ευαγγέλιο, ότι το φως έλαμψε μέσα στο σκοτάδι και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε. Διότι το σκοτάδι αφανίζεται με την παρουσία της ακτίνας και δεν αμαυρώνεται ο ήλιος από το σκοτάδι. Το θνητό καταπίνεται από τη ζωή, καθώς λέει ο Απόστολος, και δεν καταναλώνεται η ζωή από τον θάνατο. Το φθαρμένο διασώζεται μαζί με το άφθαρτο, ενώ η φθορά δεν αγγίζει την αφθαρσία. Γι' αυτούς τους λόγους αντηχεί κοινή αρμονία από ολόκληρη την κτίση, καθώς όλοι αναπέμπουν ομόφωνη δοξολογία στον Δεσπότη της κτίσης, και κάθε γλώσσα επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων βοά ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν Θεού Πατρός, ευλογητός εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αυτό βλέπουμε να συμβαίνει και επάνω στη γη σε ένα κάτοπτρο ή στο νερό ή σε οτιδήποτε άλλο από όσα έχουν τη δυνατότητα να αντανακλούν το φως λόγω της λειότητάς τους· διότι, όταν κάποιο από αυτά δεχθεί την ακτίνα του ήλιου, δημιουργεί και το ίδιο μιαν άλλη ακτίνα επάνω του, πράγμα που δεν θα το έκανε, εάν η καθαρότητα και η στιλπνότητα της επιφανείας του καταστρεφόταν από κάποιον ρύπο. Είτε, λοιπόν, εμείς ανυψωθούμε, εγκαταλείποντας το περίγειο σκοτάδι, και γίνουμε εκεί φωτοειδείς, πλησιάζοντας το αληθινό φως του Χριστού, είτε «το φως το αληθινόν», αυτό που λάμπει «και εν τη σκοτία», κατέλθει μέχρις εμάς, θα γίνουμε και εμείς φως, όπως ακριβώς λέει κάπου στους μαθητές ο Κύριος, εκτός και αν κάποιος ρύπος κακίας, ο οποίος έχει προσκολληθεί στην καρδιά, αμαυρώσει τη χάρη του δικού μας φωτός.

Διότι κανείς δεν θα μπορούσε να πει ότι ο Λόγος δεν συνθεωρείται με όλη τη θεότητα του Πατέρα, ώστε να μην αποδειχθεί ότι ένα μέρος του Θεού έχει τον Λόγο, ενώ ένα άλλο είναι γυμνό από τον Λόγο. Πάλι η πνευματική φωνή του Ιωάννη, πάλι ο ευαγγελιστής γαλουχεί με το κήρυγμά του την ακοή των νηπίων· δεν είχαμε ακόμη αυξηθεί τόσο πολύ πνευματικά με τις πρώτες φράσεις, ώστε, ακούγοντας τη λέξη «Υιός», να μην ολισθήσουμε εξαιτίας της συνήθους σημασίας της. Γι' αυτό πάλι ο κήρυκας, αναφωνώντας στην τρίτη φράση, κήρυξε ακόμη τον Λόγο, και όχι τον Υιό, λέγοντας: «Και Θεός ήταν ο Λόγος». Πρώτα είπε σε τι βρισκόταν, έπειτα προς ποιον βρισκόταν, και τώρα λέει τι είναι, ολοκληρώνοντας τον σκοπό του κηρύγματος με την τρίτη επανάληψη. Διότι δεν κηρύσσω, λέει, κάποιον λόγο από αυτούς που κατανοούνται με την πρόχειρη ανθρώπινη έννοια, αλλά κηρύσσω τον Θεό με την ονομασία του Λόγου· διότι αυτός ο Λόγος, ο οποίος ήταν στην αρχή και ήταν προς τον Θεό, δεν ήταν κάτι άλλο εκτός από τον Θεό, αλλά και ο ίδιος ήταν Θεός. Και ο κήρυκας, κορυφώνοντας συνεχώς τις μεγαλειώδεις διακηρύξεις του μέσω της επαναλήψεως, λέει ότι αυτός ο Θεός, ο οποίος προδηλώνεται στο κήρυγμα, είναι εκείνος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ότι είναι ζωή και φως των ανθρώπων, και φως αληθινό που λάμπει στο σκοτάδι και δεν αμαυρώνεται από το σκοτάδι, ο οποίος ήρθε στα δικά του και δεν έγινε αποδεκτός από τους δικούς του, και έγινε σάρκα και μέσω της σάρκας κατασκήνωσε στην ανθρώπινη φύση.

Διότι εμείς υποστηρίζουμε ότι και το σώμα, με το οποίο δέχθηκε το πάθος, αφού συγκεράστηκε με τη θεία φύση, έγινε μέσω αυτής της συγκράσεως εκείνο ακριβώς που είναι η φύση που το προσέλαβε. Τόσο πολύ απέχουμε από το να σκεφτούμε κάτι ταπεινό για τον Μονογενή Θεό, ώστε, αν προσλήφθηκε κάτι από την κατώτερη φύση χάριν της φιλάνθρωπης οικονομίας, πιστεύουμε ότι και αυτό μεταποιήθηκε προς το θείο και άφθαρτο. Εκείνος όμως κατέστησε το πάθος του σταυρού σημείο της κατ' ουσίαν αλλοίωσης προς το ταπεινότερο, καθιστώντας, δεν ξέρω πώς, την υπερβάλλουσα ενέργεια της δυνάμεως, σύμφωνα με την οποία μπόρεσε να υποστεί και αυτό, ως τεκμήριο αδυναμίας. Δεν κατανόησε ούτε τούτο: ότι τίποτα από όσα λειτουργούν σύμφωνα με τη δική τους φύση δεν θαυμάζεται ως κάτι το παράδοξο, αλλά όσα υπερβαίνουν τα όρια της φύσης, αυτά κυρίως προκαλούν τον θαυμασμό, και προς αυτά στρέφεται κάθε ακοή και κάθε διάνοια επικεντρώνεται θαυμάζοντας το παράδοξο. Γι' αυτό και όλοι όσοι κηρύττουν τον λόγο, σε αυτό ακριβώς φανερώνουν το θαύμα του μυστηρίου: ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, ότι το φως έλαμψε μέσα στο σκοτάδι, ότι η ζωή γεύθηκε τον θάνατο. Και όλα τα παρόμοια διακηρύττουν μεγαλόφωνα οι κήρυκες, μέσω των οποίων εξαίρεται το θαύμα Εκείνου που, μέσα από όσα υπερβαίνουν τη φύση, φανέρωσε την περίσσεια της δύναμής Του.

Αλλά αγωνίζεται για μάταια πράγματα και λέει: «Από τα ίδια τα πράγματα και από τα αξιόπιστα λόγια της Γραφής παρέχω την απόδειξη όσων λέω». Αυτή, λοιπόν, είναι η υπόσχεσή του· το αν όμως αναπτύσσει το επιχείρημά του αντάξια προς όσα υποσχέθηκε, ο συνετός ακροατής οπωσδήποτε θα το εξετάσει. «Ο μακάριος Ιωάννης», λέει, «αφού είπε ότι στην αρχή ήταν ο Λόγος και τον ονόμασε ζωή, έπειτα ονόμασε τη ζωή φως, και προχωρώντας λίγο πιο κάτω λέει: Και ο Λόγος σάρξ εγένετο. Εάν, λοιπόν, το φως είναι η ζωή, και η ζωή είναι ο Λόγος, και ο Λόγος έγινε σάρκα, γίνεται αυτομάτως φανερό ότι το φως έλαβε σάρκα». Τι σημαίνει αυτό, λοιπόν; Επειδή το φως και η ζωή και ο Θεός και ο Λόγος φανερώθηκε εν σαρκί, μήπως εξαιτίας αυτού το αληθινό φως έχει παραλλαχθεί σε σχέση με το φως που υπάρχει στον Πατέρα; Και όμως, μαρτυρείται από το Ευαγγέλιο ότι, μολονότι βρέθηκε μέσα στο σκοτάδι, παρέμεινε απρόσιτο προς την αντίθετη φύση. Διότι, λέει: «Το φως μέσα στη σκοτία έλαμψε, και η σκοτία δεν το κατέλαβε».

ΨΑΛΜΟΣ ΡΓ΄. «Κύριε ο Θεός μου, πόσο πολύ μεγαλύνθηκες!» Όχι επειδή δέχτηκε προσθήκη στο μέγεθός Του· διότι υπάρχει πάντοτε και παραμένει ο ίδιος· αλλά εύλογα λέει ότι μεγαλύνθηκε η φανέρωση του μεγαλείου Του, η οποία, αν και υπήρχε και προηγουμένως, έγινε εντονότερη αργότερα. Διότι, αν και ήταν επαρκή για την αποκάλυψη του Θεού η δημιουργία των αγγέλων, η έκταση των ουρανών, η θεμελίωση της γης και όλα τα άλλα όσα πρόσθεσε σε αυτά ο Ψαλμωδός· ωστόσο, επαρκέστερη από αυτά υπήρξε η σάρκωση του Σωτήρος, το ότι έγινε άνθρωπος και παρέμεινε Θεός· το ότι υπέστη τα δικά μας πάθη και διαφύλαξε τη δική Του απάθεια. Γι' αυτό, αν και αυτά έρχονται δεύτερα στη σειρά, ο Θεός τα έταξε πριν από τα άλλα, επειδή ως προς τη δύναμη είναι πρωταρχικά. Λέει δε ότι ο Ίδιος ενδύθηκε αυτήν τη μεγαλοπρέπεια και τη δόξα, όχι με την έννοια ότι πρόκειται πάλι να την απεκδυθεί, αλλά για να δειχθεί ότι, όταν σαρκώθηκε, δεν μεταβλήθηκε απλώς σε άνθρωπο, αλλά και Θεός παραμένει και άνθρωπος γίνεται. «Εσύ που ενδύεσαι το φως σαν ένδυμα.» Για την ίδια Οικονομία μιλάει· διότι και ο Ιωάννης την ονόμασε φως. Λέει δε τα εξής: «Και το φως μέσα στη σκοτία φέγγει, και η σκοτία δεν το κατέλαβε».

Αλλά βέβαια φανέρωσε και την πρώτη τετράδα· διότι μιλώντας για τον Σωτήρα, και λέγοντας ότι όλα όσα βρίσκονται εκτός του πληρώματος έχουν μορφοποιηθεί μέσω αυτού, λέει ότι αυτός είναι καρπός όλου του πληρώματος. Διότι τον ονόμασε φως που λάμπει στο σκοτάδι, και δεν καταλήφθηκε από αυτό, επειδή, αφού έδωσε αρμονία σε όσα προήλθαν από το πάθος, αγνοήθηκε από αυτό. Και τον αποκαλεί υιό, και αλήθεια, και ζωή, και λόγο που έγινε σάρκα· του οποίου τη δόξα είδαμε, λέει, και ήταν η δόξα του τέτοια, όπως ήταν του μονογενούς, η οποία του δόθηκε από τον πατέρα, γεμάτη χάρη και αλήθεια. Λέει δε ως εξής: Και ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, και είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα, γεμάτη χάρη και αλήθεια. Με ακρίβεια λοιπόν φανέρωσε και την πρώτη τετράδα· αναφέροντας τον Πατέρα, και τη Χάρη, και τον Μονογενή, και την Αλήθεια. Έτσι μίλησε ο Ιωάννης για την πρώτη ογδοάδα, που είναι και μητέρα όλων των Αιώνων. Διότι ανέφερε τον Πατέρα, και τη Χάρη, και τον Μονογενή, και την Αλήθεια, και τον Λόγο, και τη Ζωή, και τον Άνθρωπο, και την Εκκλησία.

Και δεν είπε, Ήταν το φως των Ιουδαίων, αλλά γενικά, Των ανθρώπων. Διότι δεν προσήλθαν σε αυτήν τη γνώση μόνο οι Ιουδαίοι, αλλά και οι Έλληνες, και το φως αυτό προσφερόταν κοινό σε όλους. Για ποιο λόγο όμως δεν πρόσθεσε και τους αγγέλους, παρά είπε, Των ανθρώπων; Επειδή τώρα ο λόγος του αναφέρεται σε αυτήν τη φύση, και σε αυτούς ήλθε για να ευαγγελιστεί τα αγαθά. Και το φως λάμπει μέσα στο σκοτάδι.

Ως σκοτία εννοεί τον θάνατο και την πλάνη. Διότι αυτό το αισθητό φως δεν φέγγει μέσα στη σκοτία, αλλά απουσία αυτής. Το κήρυγμα, όμως, έλαμψε εν μέσω της κυρίαρχης πλάνης, και την εξαφάνισε. Και ο Ίδιος, αφού βρέθηκε μέσα στον θάνατο, υπερίσχυσε αυτού με τέτοιον τρόπο, ώστε να ανεβάσει από αυτόν και εκείνους που ήδη κρατούνταν. Επειδή, λοιπόν, ούτε ο θάνατος υπερίσχυσε αυτού ούτε η πλάνη, αλλά είναι παντού λαμπρό και ακτινοβολεί με τη δική του δύναμη, γι' αυτό λέει: «Καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβε». Διότι πράγματι είναι ακαταμάχητο, αφού δεν παραμένει στις ψυχές που δεν επιθυμούν να φωτιστούν.

Τόσο μεγάλο είναι το παρόν σκοτάδι, τόσες πολλές είναι οι περιστάσεις των πραγμάτων, οι επαναστάσεις των σωματικών παθών, οι επιβουλές των πονηρών ανθρώπων, οι μάχες και οι εξεγέρσεις των άγριων δαιμόνων, ώστε να φανερωθεί ακριβώς τούτο: «όταν με το φως του πορευόμουν μέσα στο σκοτάδι». Βλέπεις ότι το σκοτάδι κατέχει τα πάντα; Και «το φως μέσα στη σκοτία φέγγει». Αλλά, όπως ακριβώς αυτό το σκοτάδι είναι χρήσιμο για ανάπαυση, έτσι και εκείνο είναι χρήσιμο σε εμάς, όχι εξαιτίας της δικής του φύσης, αλλά εξαιτίας της σοφίας του Θεού, ο οποίος κατασκεύασε τα πάντα. «Όταν ήμουν κατάφορτος στις οδούς», δηλαδή όταν ήμουν πανταχόθεν γεμάτος από καρπό. «Όταν ο Κύριος επόπτευε τον οίκο μου».

Και αυτά δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους· διότι το απρόσιτο φως, για εκείνους που δεν μπορούν να δουν, είναι το ίδιο με τον γνόφο και το σκοτάδι· επειδή ούτε όσα βρίσκονται μέσα στο ένα ούτε όσα βρίσκονται μέσα στο άλλο είναι δυνατόν να τα δει κανείς· και εντούτοις, τόσο το ένα όσο και το άλλο καταδεικνύουν το αόρατο της θείας φύσεως. Βεβαίως, και ο Ιωάννης ο Θεολόγος, διηγούμενος την ίδια αυτή θεία οικονομία, την ονόμασε φως λέγοντας: «Και το φως λάμπει μέσα στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε». Αυτήν την ενδύεται σαν ιμάτιο, όταν σκεπάζει και κρύβει ολοκληρωτικά τη δύναμη της θεότητας με τις αδυναμίες της σάρκας, όπως όταν πεινά, διψά, κοπιάζει, και υπομένει τα παρόμοια με αυτά. Περιβάλλεται δε το φως, όταν φανερώνει τη θεότητά του, επιτιμώντας τη θάλασσα, σείοντας τη γη, σκοτεινιάζοντας τον ήλιο· διότι δεν επιτρέπει πλέον στη θεότητα να κρύβεται πίσω από την ανθρώπινη φύση. Είναι αυτός που απλώνει τον ουρανό σαν δέρμα.

Και για ποιον λόγο δεν τα έδωσε όλα εδώ; Για να αποδείξεις εσύ την πίστη σου προς αυτόν, πιστεύοντας σε όσα δεν έχουν ακόμη δοθεί, βασιζόμενος μόνο στην υπόσχεσή του. Και για ποιον λόγο, πάλι, δεν τα ταμίευσε όλα για εκεί, αλλά έδωσε και τη χάρη του Πνεύματος και δικαιοσύνη και αγιασμό; Για να σου ελαφρύνει τους κόπους, και μέσω όσων ήδη δόθηκαν, να σε καταστήσει εύελπι και για όσα πρόκειται να έρθουν. Γι' αυτόν τον λόγο και πρόκειται να ονομαστείς νεοφώτιστος, επειδή το φως θα είναι πάντοτε νέο για εσένα, εάν το θέλεις, και δεν σβήνει ποτέ. Διότι τούτο το φως, είτε το θέλουμε είτε όχι, το διαδέχεται η νύχτα, ενώ εκείνη την αχτίδα το σκοτάδι δεν τη γνωρίζει. Διότι το φως φέγγει μέσα στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε. Δεν είναι λοιπόν ο κόσμος τόσο λαμπρός όταν ανατέλλει η αχτίδα, όσο καταυγάζεται και γίνεται λαμπρότερη η ψυχή, όταν δεχθεί τη χάρη του Πνεύματος. Και μάθε τη φύση των πραγμάτων με μεγαλύτερη ακρίβεια: διότι, όταν επικρατεί η νύχτα και υπάρχει σκοτάδι, πολλές φορές κάποιος που είδε ένα σκοινί νόμισε πως είναι φίδι, και έτρεξε να ξεφύγει από τον φίλο που τον πλησίαζε σαν να ήταν εχθρός, και ακούγοντας κάποιον θόρυβο κυριεύθηκε από τρόμο. Όταν όμως γίνει ημέρα, τίποτε τέτοιο δεν συμβαίνει, αλλά τα πάντα φαίνονται όπως ακριβώς είναι. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και με τη δική μας ψυχή.

Κάθε ημέρα τη διαδέχεται η νύχτα, αυτήν όμως τη φωτοφόρο νύχτα δεν τη διαδέχεται νύχτα· διότι το φως λάμπει στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε. Μην προσέχεις το γράμμα, αλλά να κατανοείς με το πνεύμα. Φως είναι ο μονογενής Υιός του Θεού· νύχτα δε είναι τα έργα του σκότους.

Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν· διότι, εφόσον δεν δέχθηκαν τον Χριστό που είναι το φως, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι. Διότι και το φως φέγγει μέσα στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε. Ας σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης· όχι της γης που πατάμε, αλλά εκείνης για την οποία λέει: «Γη είσαι, και σε γη θα επιστρέψεις». Διότι θεμέλιο του σώματος είναι η ψυχή· και όταν αυτή εξέλθει, όπως ακριβώς όταν υποχωρεί το θεμέλιο, ο οίκος του σκηνώματός μας καταρρέει. Ας σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης, δηλαδή, ας μετακινηθούν και ας μεταστούν οι ψυχές από την ειδωλολατρία στη θεογνωσία. Έπειτα λέει: Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη. Ανάστα εσύ που σταυρώθηκες, ανάστα εσύ που περιέδεσες τις αμαρτίες μας με τη μορφή αγκαθιών πάνω στη δική σου κεφαλή, Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη. Τη γη είπε, όχι τον ουρανό. Μη φοβηθείς, αγαπητέ. Εάν έχεις αναγεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, είσαι ουρανός· διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, τον Χριστό έχετε ενδυθεί.

να'. Ήδη λοιπόν θα αποφανθούν, όπως είναι φυσικό, ότι και ο Πατέρας και Θεός των όλων έχει υποστεί βία, και θα τον αποξενώσουν από την κυριαρχία των πάντων, εισηγούμενοι ότι έχει συνδιαρπαγεί από τον Υιό η εξουσία του, εφόσον ο Υιός λέει: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Και συμβασιλεύει με τον Πατέρα στους αιώνες, και ότι το Άγιο Πνεύμα, που ομιλεί μέσω των αποστόλων, έχει ψευσθεί, επειδή στον έναν μεν ενέπνευσε να πει: Ότι μας ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του Υιού της αγάπης του, στον οποίο έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών, ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης, στον άλλον δε υπαγόρευσε να γράψει: Εσείς όμως είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός για περιουσία του Θεού, για να εξαγγείλετε τις αρετές εκείνου που σας κάλεσε από το σκότος στο θαυμαστό του φως, εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού, και οι μη ελεημένοι, τώρα όμως ελεηθέντες. Μαζί με αυτά βροντοφωνάζει ο ευαγγελικός λόγος: Ότι το φως λάμπει μέσα στη σκοτία, και η σκοτία δεν το κατέλαβε.

Γνωρίζοντάς σε ως ακριβή εξεταστή των θείων πραγμάτων, ως κάποιον που έχει ανυψωθεί πάνω από τα ορατά, και που γνωρίζει καλά τις αρχές και τις κινήσεις των παθών, καθώς και τα τέλη και τις θεραπείες τους, σου έστειλα, φίλε και θεοτίμητε πατέρα, τους λόγους που συνέταξα, εννοώ αυτόν περί ψυχής και περί παραδείσου και περί της άνω και κάτω ιεραρχίας, ώστε να τους δοκιμάσεις σαν λυδία λίθος και να γνωρίσεις από αυτό ποια είναι η δύναμη και η φύση του καθενός από αυτούς, και να φανερώσεις σε εμάς, τα φίλα σου τέκνα, τα σφάλματα της ατελούς μας διανοίας, για να αντιληφθούμε πόσο πολύ απέχουν από την αληθινή κατανόηση των θείων και ανθρωπίνων πραγμάτων. Επιπλέον, να προσευχηθείς θερμά για εμάς, ώστε να γνωρίσουμε καλά τον εαυτό μας, όπως διδάσκουν οι λόγοι, και να κατευθύνουμε τις δυνάμεις της ψυχής προς τα αιώνια, με σκοπό να βρεθούμε και εμείς κατά την έξοδό μας σε τέτοιες μελέτες της νοερής εργασίας, την οποία αγαπά το θείο Πνεύμα, που καθαίρει τον νου από καθετί γεώδες και γίνεται ένα πνεύμα με αυτόν. Και, αφού εγκαταλείψουμε το γήινο σκήνωμα, να φθάσουμε σε εναργέστερη θέαση και επίγνωση αυτών, όταν θα κυριαρχήσει το τέλειο καταργώντας το μερικό, και ο Θεός θα εμφανιστεί σε όσους βλέπουν, όσο είναι εφικτό, μέσα στο φως το φως των τωρινών Του χαρισμάτων, το οποίο λάμπει μέσα στο σκοτάδι και δεν καταλαμβάνεται από αυτό.