Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:9

Μεταμορφώνεται, λοιπόν, όχι προσλαμβάνοντας αυτό που δεν ήταν, ούτε μεταβαλλόμενος σε αυτό που δεν ήταν, αλλά φανερώνοντας στους δικούς του μαθητές αυτό ακριβώς που ήταν, ανοίγοντας τα μάτια τους και κάνοντάς τους από τυφλούς να βλέπουν. Διότι ο Ίδιος, παραμένοντας αναλλοίωτος, εμφανιζόταν τώρα και τον έβλεπαν οι μαθητές διαφορετικό σε σύγκριση με το πώς φαινόταν πριν. «Διότι Αυτός είναι το φως το αληθινό», το κάλλος της δόξας, και έλαμψε σαν τον ήλιο· αμυδρή είναι η εικόνα, αλλά είναι αδύνατο να εικονιστεί το άκτιστο μέσα στην κτίση με απόλυτη ακρίβεια».

Τι λοιπόν; Ούτε ο Ηλίας ούτε ο Μωυσής ήταν πραγματικά εκεί, επειδή χρησιμοποιεί και αυτούς ως σύμβολα πολλών και διαφόρων πραγμάτων; Ούτε ο Πέτρος και οι υιοί της βροντής ήταν παρόντες; Διότι και αυτοί έχουν ταχθεί σε ρόλο συμβόλων. Τι λοιπόν; Δεν ήταν πραγματικά παρόντες εκεί όλοι αυτοί, ούτε το όρος ήταν όρος, επειδή και αυτό αποτελεί σύμβολο της κατά αρετήν ανάβασης, αλλά όλα εκείνα ήταν σκηνοθεσία και προσποίηση; Μη γένοιτο. Επομένως, και το φως εκείνο ήταν ταυτόχρονα σύμβολο και φως αληθινό, και όχι απλώς αληθινό, αλλά ήταν αυτό το ίδιο το αληθινό φως, όπως λέει και ο μέγας Βασίλειος: «Αν ο Υιός είναι αληθινό φως, "ήταν το φως το αληθινό, που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο"· ενώ ο Θεός, "κατοικεί σε φως απρόσιτο"· διότι το απρόσιτο είναι οπωσδήποτε και αληθινό, και το αληθινό, απρόσιτο· γι' αυτό και έπεσαν κάτω οι απόστολοι, μην μπορώντας να ατενίσουν τη δόξα του φωτός του Υιού, επειδή αυτός είναι φως απρόσιτο. Φως είναι και το Πνεύμα, "ο οποίος έλαμψε στις καρδιές μας" διά του Αγίου Πνεύματος».

Μήπως μπορεί κανείς να βρει μεγαλύτερα από αυτά τα ονόματα για εγκώμιο; Σε όλους τους άλλους ανθρώπους δεν θα έβρισκε όχι μόνο περισσότερα και μεγαλύτερα από αυτά, αλλά ούτε καν αυτά συγκεντρωμένα μαζί. Σε αυτόν όμως προστίθενται και άλλα μεγαλύτερα από αυτά. διότι δεν είναι μόνο αγαπημένος παρθένος, αλλά και Υιός της Παρθένου, και μάλιστα της ίδιας της Μητροπαρθένου και Θεομήτορος, αφού ό,τι είναι ο Χριστός σε αυτήν κατά φύσιν, αυτό έγινε ο ίδιος σε αυτήν κατά χάριν. Εφόσον δε μόνος αυτός έλαβε την ίδια μητέρα με τον Χριστό, είναι και ο μόνος αδελφός Του περισσότερο από όλους και σε όλα συγγενής και αφομοιωμένος με τον Υιό του Θεού. Υιός αγαπητός Εκείνος, και αυτός μαθητής αγαπητός. εγκόλπιος Εκείνος στον Πατέρα, και αυτός μέσω Εκείνου επιστήθιος στον Ιησού. παρθένος Εκείνος, και αυτός διά της δικής Του χάριτος. υιός παρθένου Εκείνος, της ίδιας και αυτός. «εβρόντησε από τον ουρανό ο Κύριος», και αυτός είναι η βροντή. γι' αυτό και ονομάζεται έτσι περισσότερο από τους άλλους, βροντή και υιός βροντής και βροντή θεολογικότατη που αντηχεί σε όλα τα πέρατα, και θεολογεί για τον εκ Πατρός Λόγο ότι ήταν εν αρχή, και ήταν προς τον Θεό, και ήταν Θεός, και είχε ζωή μέσα Του, και ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο και διά του οποίου εξαρχής τα πάντα έγιναν.

Θα μπορούσε βέβαια κάποιος, παίρνοντας θάρρος, να του πει: Και τι είναι αυτό, ω Δέσποτα; Εσύ, ο μόνος καθοδηγητής των πάντων, ο μόνος δεσπότης και προνοητής των πάντων, ο μόνος κοινός Πατέρας, ο μόνος κοινός Σωτήρας, το φως όσων βρίσκονται στο σκοτάδι της άγνοιας, το φως «που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», τώρα φωτίζεις μόνο τους εκλεκτούς σου μαθητές, ενώ στους άλλους μιλάς ασαφώς, για να μην καταλάβουν και φωτιστούν; Ναι, απαντά, το μόνο ον σε αυτόν τον κόσμο που θέλησα να πλάσω με ελεύθερη βούληση είναι ο άνθρωπος. Ήρθα στον κόσμο όχι για να καταστρέψω ό,τι έχει φθαρεί, αλλά για να διασώσω το πλάσμα των δικών μου χεριών. Γι' αυτό, δεν ελκύω κανέναν απολύτως με τη βία. Κρίνω δικαίως ότι άξιοι να φωτιστούν είναι μόνο εκείνοι που προαιρούνται, ποθούν και αναζητούν να κάνουν πράξη τη σωτήρια γνώση. «Διότι καθένας που ζητάει λαμβάνει, και όποιος ψάχνει βρίσκει, και σε όποιον χτυπά την πόρτα θα του ανοιχθεί». Από υπερβολική φιλανθρωπία όμως συνομιλώ και με εκείνους που δεν είναι έτσι, για να τους παρακινήσω και να τους προτρέψω να επιλέξουν και να ζητήσουν να μάθουν ώστε να τα εφαρμόσουν. Διότι έτσι θα δοθεί και σε αυτούς η δυνατότητα να γνωρίσουν τα μυστήρια της βασιλείας του Θεού. Σε εσάς, λοιπόν, λέει, έχει δοθεί να τα γνωρίσετε, σε εσάς που τα αναζητάτε ιδιαιτέρως και πιο φιλόπονα, ώστε να κάνετε τη γνώση πράξη.

Αν λοιπόν είναι γραμμένο ότι ο Ενώχ μετατέθηκε από τον Θεό πάνω στη γη, οπωσδήποτε μεταφέρθηκε σε χώρο κατώτερο από αυτόν που έχει δοθεί τώρα στην Παρθένο· διότι τίποτε πάνω στη γη δεν είναι ιερότερο από τα Άγια των Αγίων. Έπειτα, το δικό του γεγονός δεν ωφέλησε τόσο πολύ το ανθρώπινο γένος, ούτε κατάργησε την αμαρτία, ούτε συνέβαλε στη δικαιοσύνη, με αποτέλεσμα μετά από αυτόν, στην τρίτη γενιά, να συμβεί εκείνος ο παγκόσμιος κατακλυσμός. Τώρα όμως, σε αυτήν και μέσω αυτής έχει φανερωθεί η ανακαίνιση του κόσμου, και μέσω αυτής ο ουρανός άνοιξε και πάλι διάπλατα τις πύλες σε εμάς, στέλνοντας όχι ραγδαία, φοβερή και ολέθρια για κάθε πνοή βροχή, αλλά τη δροσιά του Πνεύματος, την κοινή γλυκύτητα των ψυχών μας, το υπέρλογο και μέγα και «απρόσιτο φως», «το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Πώς λοιπόν δεν δίδαξε αναλογίες και σχηματισμούς και ποσότητες και τις πολύπλανες αποστάσεις και συνόδους των πλανητών, και δεν έλυσε τις απορίες των φυσικών προβλημάτων, ώστε να διώξει από την ψυχή μας το σκοτάδι της άγνοιας; Γιατί συγκέντρωσε ως μαθητές ψαράδες, αγράμματους, χωρικούς, και όχι σοφούς, και μάλιστα «για να καταντροπιάσει τους έξω σοφούς», όπως λέει ο Παύλος; Πώς λοιπόν καταντροπιάζει αυτούς που, όπως ισχυρίζονται αυτοί, οδηγούν σε Αυτόν; Και γιατί «απομώρανε τη σοφία τους»; Και για ποιον λόγο «ευδόκησε να σώσει αυτούς που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος»; Δεν ήταν επειδή «μέσω της σοφίας ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό»; Τι λοιπόν έμαθαν αυτοί για τους οποίους μιλάς, εφόσον ο Λόγος του Θεού ενοίκησε σωματικά, «ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό», και εφόσον ανέτειλε το φως, «το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», και «ξημέρωσε η ημέρα και ανέτειλε ο φωσφόρος στις καρδιές μας» των πιστών, κατά τον κορυφαίο των αποστόλων, ώστε οι ίδιοι να έχουν ανάγκη από ένα κατασκευασμένο λυχνάρι, δηλαδή τη γνώση των έξω φιλοσόφων που οδηγεί στη θεογνωσία, και να παρακινούν και τους άλλους, εγκαταλείποντας την προσπάθεια να καθαρίζουν τον εαυτό τους στην ησυχία μέσω της επιτήρησης των λογισμών και να προσηλώνονται στον Θεό με την αδιάλειπτη προσευχή, να γερνούν μάταια παρακαθήμενοι δίπλα σε ένα καπνισμένο λυχνάρι;

Σχετικά δε με εκείνους που τους αποκαλούν θεολόγους και ομόφωνους με τους δικούς μας θεολόγους ή και δασκάλους, νομίζοντας ότι έχουν παραλάβει από αυτούς τις θεολογικές εκφράσεις, τι πρέπει να πούμε; Ή να παρακαλέσουμε «το φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο» να απαλλάξει και αυτούς από αυτό το φοβερό σκοτάδι της άγνοιας και να τους φωτίσει ώστε να κατανοήσουν ότι ακόμα και από τα φίδια υπάρχει κάτι χρήσιμο για εμάς;

Διότι, σύμφωνα με τον μέγα Διονύσιο, «το καλό δεν εναντιώνεται στο καλό, ούτε το ανώτερο στο κατώτερο», εγώ δε θα έλεγα ότι τα νοητά ποτέ δεν εξασθενούν το ένα από το άλλο, και θα προσέθετα ότι το καθένα λαμβάνει επαύξηση της δικής του ωραιότητας με την εμφάνιση του ανώτερου. Τι θα μπορούσε να πει κανείς, όταν εμφανίζεται η ίδια η καλλοποιός δύναμη; Διότι κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι τα δεύτερα φώτα, εννοώ τις υπερκόσμιες φύσεις, αχρηστεύονται από το πρώτο φως όταν αυτό τα καταυγάζει· ούτε βέβαια αυτό που υπολείπεται πολύ από αυτά, αν και ωστόσο είναι φως, εννοώ το δικό μας λογικό και νοερό στοιχείο, έγινε σκοτάδι με την εμφάνιση του θείου φωτός, και μάλιστα όταν αυτό ήρθε «για να φωτίσει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Εκείνος όμως που εναντιώνεται σε αυτό, είτε άγγελος είτε άνθρωπος, επειδή στέρησε θεληματικά τον εαυτό του από το φως, εγκαταλείφθηκε και αναδείχθηκε σκοτάδι.

Ο Υιός τρεφόταν και πατέρας δεν βρισκόταν· ο αγρός καρποφορούσε και ο καρπός δεν είχε γεωργό, απέδωσε θερισμό και δεν δέχθηκε σπόρο· ποταμός έτρεχε και η πηγή ήταν από παντού κλειστή, ως ένδειξη ότι και μητέρα έγινες και τα των μητέρων δεν υπέστης· γέννησες ως γυναίκα και δεν φθάρθηκες ως γυναίκα· κυοφορούσες σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, επειδή ανέμενες τον καθορισμένο καιρό των ωδινών· αλλά όμως συνέλαβες παρά τον νόμο της φύσης. Κάποιος άλλος σε ονόμασε Πύλη κλειστή, η οποία βρίσκεται στις ανατολές και εισάγει τον βασιλιά, ενώ οι θύρες είναι κλειστές. Έτσι, λοιπόν, σε ονόμασε και Πύλη εξόδου, επειδή έγινες θύρα της παρούσας ζωής για τον Μονογενή, Πύλη που βρίσκεται στις ανατολές, επειδή «το φως το αληθινό, που φωτίζει κάθε άνθρωπο ο οποίος έρχεται στον κόσμο» προέρχεται από τη δική σου γαστέρα σαν από κάποιον βασιλικό νυμφώνα.

Αυτό, λέγει, είναι «το ύδωρ το υπεράνω του στερεώματος», για το οποίο, λέγει, μίλησε ο Σωτήρας: «αν ήξερες ποιος είναι αυτός που ζητά, εσύ θα ζητούσες από αυτόν και θα σου έδινε να πιεις ζωντανό ύδωρ που αναβλύζει». Σε αυτό το ύδωρ, λέγει, έρχεται κάθε φύση επιλέγοντας τις δικές της ουσίες, και προσελκύεται σε κάθε φύση από το ύδωρ αυτό ό,τι της είναι οικείο, λέγει, ισχυρότερα από ό,τι ο σίδηρος στη μαγνητική λίθο, ο χρυσός στο οστό του θαλάσσιου γερακιού και το άχυρο στο ήλεκτρο. Και αν κάποιος, λέγει, είναι «τυφλός εκ γενετής» και δεν έχει δει «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω ημών, λέγει, ας αναβλέψει και ας δει σαν μέσα από έναν παράδεισο κατάφυτο και γεμάτο σπόρους ένα ύδωρ να διέρχεται μέσα από όλα τα φυτά και τα σπέρματα, και θα δει ότι από ένα και το αυτό ύδωρ η ελιά επιλέγει και αντλεί το έλαιο, η άμπελος τον οίνο και καθένα από τα άλλα φυτά σύμφωνα με το είδος του. Είναι δε, λέγει, εκείνος ο άνθρωπος στερημένος τιμής μέσα στον κόσμο, και πολύτιμος από εκείνους που δεν γνωρίζουν για εκείνους που δεν τον γνωρίζουν, «λογιζόμενος ως σταγόνα από κάδο». Τέτοιοι είμαστε, λέγει, εμείς οι πνευματικοί, που επιλέγουμε από το «ζων ύδωρ» του Ευφράτη, ο οποίος ρέει στο μέσο της Βαβυλώνας, ό,τι μας είναι οικείο, εκείνοι που οδεύουμε διά της αληθινής πύλης, η οποία είναι ο μακάριος Ιησούς.

Έγινε λοιπόν, λέει, από το μη ον το μη ον σπέρμα του κόσμου, ο λόγος που ειπώθηκε: «γενηθήτω φως». Και αυτό, λέει, είναι το λεγόμενο στα ευαγγέλια: «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Διότι όλος ο κόσμος λαμβάνει τις αρχές του από εκείνο το σπέρμα και φωτίζεται. Αυτό δε είναι το σπέρμα, το οποίο περιέχει μέσα του όλη την πανσπερμία, το οποίο ο Αριστοτέλης λέει ότι είναι γένος, που διαιρείται σε άπειρα είδη, όπως διαχωρίζουμε από το ζώο το βόδι, το άλογο, τον άνθρωπο, το οποίο όμως είναι μη ον. Εφόσον, λοιπόν, τίθεται ως βάση το κοσμικό σπέρμα, έτσι όπως εκείνοι λένε, οτιδήποτε πω, λέει, ότι έγινε μετά από αυτά, μην αναζητείς από πού προήλθε. Διότι το σπέρμα τα είχε όλα θησαυρισμένα μέσα του και εναποκείμενα ως μη όντα, τα οποία είχαν προκαθοριστεί να δημιουργηθούν από τον μη όντα θεό. Ας δούμε, λοιπόν, τι λένε ότι δημιουργήθηκε πρώτο, τι δεύτερο ή τι τρίτο από το κοσμικό σπέρμα. Υπήρχε, λοιπόν, λέει, στο ίδιο το σπέρμα μια τριμερής υιότητα, ομοούσια κατά πάντα με τον μη όντα θεό, γεννημένη από τα μη όντα. Από αυτή την υιότητα, η οποία διαιρείται σε τρία μέρη, το ένα ήταν λεπτομερές, το άλλο παχυμερές, και το άλλο είχε ανάγκη κάθαρσης.

Και ούτε απλός άνθρωπος είναι εκείνος μέσω του οποίου και στον οποίο δημιουργήθηκαν τα πάντα· διότι τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Όταν δημιουργούσε τον ουρανό, ήμουν μαζί του, και ήμουν εκεί κοντά του ρυθμίζοντας τα πάντα, και χαιρόταν μαζί μου καθημερινά. Πώς λοιπόν ένας απλός άνθρωπος θα άκουγε: Κάθισε στα δεξιά μου; Και πώς θα έλεγε: Πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι; Και: Δόξασέ με με τη δόξα που είχα πριν δημιουργηθεί ο κόσμος; Ποιος άνθρωπος έλεγε: Κατέβηκα από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε; Και για ποιον άνθρωπο λέγονταν το εξής: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· βρισκόταν στον κόσμο, και ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσω αυτού, αλλά ο κόσμος δεν τον γνώρισε· ήρθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχτηκαν; Πώς λοιπόν ένας τέτοιος είναι απλός άνθρωπος, που έχει την αρχή της υπάρξεώς του από τη Μαρία, και όχι ο Θεός Λόγος και ο Μονογενής Υιός; Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Και σε άλλα χωρία λέει: Ο Κύριος με δημιούργησε ως αρχή των οδών του για τα έργα του· προ του αιώνος με θεμελίωσε, και πριν από όλα τα βουνά με γεννά.

Είναι λοιπόν φανερή η παραποίηση της ερμηνείας. Διότι, ενώ ο Ιωάννης κηρύττει έναν Θεό παντοκράτορα και έναν μονογενή Χριστό Ιησού, δι' ου τα πάντα έγιναν, και λέει ότι αυτός είναι ο Λόγος [Υιός] του Θεού, αυτός ο Μονογενής, αυτός ο ποιητής των πάντων, αυτός το αληθινό φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο, αυτός ο δημιουργός του κόσμου, αυτός που ήλθε στα δικά του, αυτός ο ίδιος που έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, αυτοί, διαστρεβλώνοντας με αληθοφάνεια την ερμηνεία, θέλουν άλλος μεν να είναι ο Μονογενής κατά την προβολή, τον οποίο μάλιστα ονομάζουν αρχή, άλλος να έχει γίνει ο Σωτήρας, και άλλος ο Λόγος, ο υιός του Μονογενούς, και άλλος ο Χριστός που προβλήθηκε για την επανόρθωση του πληρώματος. Και αποκόπτοντας το καθένα από τα λεγόμενα από την αλήθεια, κάνοντας κατάχρηση των ονομάτων, τα μετέφεραν στη δική τους θεωρία, ώστε κατ' αυτούς μέσα σε τόσα πολλά ο Ιωάννης να μην κάνει καθόλου μνεία του Κυρίου Ιησού Χριστού. Διότι, εάν ονόμασε Πατέρα, και Χάρη, και Μονογενή, και Αλήθεια, και Λόγο, και Ζωή, και Άνθρωπο, και Εκκλησία, μίλησε κατά τη δική τους υπόθεση για την πρώτη ογδοάδα, στην οποία δεν υπάρχει ακόμη Ιησούς, ούτε Χριστός, ο διδάσκαλος του Ιωάννη.

Διότι, λέει, κάλεσε ο Θεός το φως ημέρα, και το σκοτάδι το κάλεσε νύχτα. Είδες άριστη διαίρεση και θαυμαστή δημιουργία, που ξεπερνά κάθε λογική, η οποία έγινε μόνο με λόγο και προσταγή; Είδες πόση συγκατάβαση χρησιμοποίησε αυτός ο μακάριος προφήτης, ή μάλλον ο φιλάνθρωπος Θεός, ο οποίος μέσω της γλώσσας του προφήτη εκπαιδεύει το ανθρώπινο γένος, ώστε να γνωρίζει την τάξη των όσων έγιναν, και ποιος είναι ο δημιουργός του σύμπαντος, και πώς παρήχθη το καθένα; Επειδή, δηλαδή, το ανθρώπινο γένος βρισκόταν ακόμη σε ατελέστερη κατάσταση και δεν μπορούσε να φτάσει στην κατανόηση των τελειοτέρων, γι' αυτό τον λόγο το Άγιο Πνεύμα, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία των ακροατών, κίνησε τη γλώσσα του προφήτη και μας ομιλεί για όλα αυτά κατ' αυτόν τον τρόπο. Και για να μάθεις ότι εξαιτίας της ατέλειας της δικής μας διάνοιας χρησιμοποίησε αυτή τη συγκατάβαση στη διήγηση, δες τον υιό της βροντής, ο οποίος, όταν πια το ανθρώπινο γένος προόδευσε στην αρετή, δεν ακολουθεί πλέον αυτόν τον δρόμο, αλλά οδηγεί τους ακροατές στην υψηλότερη διδασκαλία. Διότι, αφού είπε: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», πρόσθεσε: «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

ΟΜΙΛΙΑ Ζ΄. Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. α΄. Γι' αυτόν τον λόγο, πολυπόθητα τέκνα, σας προσφέρουμε τμηματικά ως πνευματική τροφή τα νοήματα των Γραφών και δεν τα εκχέουμε όλα μαζί, ώστε να σας είναι εύκολη η διαφύλαξη όσων σας παραδίδονται κάθε φορά. Διότι και στην οικοδομή, εκείνος μεν που προσθέτει άλλους λίθους ενώ δεν έχουν ακόμη στερεωθεί οι προηγούμενοι, κατασκευάζει ολόκληρο τον τοίχο σαθρό και εύκολα καταρρίψιμο. Εκείνος όμως που περιμένει πρώτα να πήξει το υλικό σύνδεσης, και έτσι προσθέτει λίγο-λίγο αυτό που λείπει, ολοκληρώνει με ασφάλεια ολόκληρη την οικία, κατασκευάζοντάς την όχι εφήμερη, ούτε εύκολα διαλυόμενη, αλλά σταθερή. Αυτούς τους οικοδόμους ας μιμηθούμε και εμείς, και με τον ίδιο τρόπο ας οικοδομήσουμε τις δικές σας ψυχές. Διότι φοβόμαστε μήπως, επειδή το προηγούμενο θεμέλιο είναι ακόμη νεόπηκτο, η προσθήκη των δεύτερων θεωρημάτων βλάψει και τα πρώτα, καθώς η διάνοια δεν επαρκεί για να τα συγκρατήσει όλα μαζί. Τι είναι λοιπόν αυτό που μας αναγνώστηκε σήμερα; Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο.

Και ποιος θα έλεγε ότι αυτά είναι γνωρίσματα μιας ισορροπημένης ψυχής; Ποιος δε ενός υγιούς λογισμού; Άκουσες ότι: «Ήταν το φως το αληθινό». Γιατί φιλονικείς άσκοπα και μάταια προσπαθώντας να υπερβείς με τον λογισμό αυτήν την άπειρη ζωή; Διότι δεν είναι καν εφικτό. Γιατί αναζητάς όσα δεν επιδέχονται αναζήτηση; Γιατί περιεργάζεσαι τα ακατάληπτα; Γιατί ερευνάς τα ανεξερεύνητα;

Διότι, αναζητώντας να βρουν αρχή στην άναρχη ζωή, έχασαν και εκείνα που μπορούσαν να έχουν. Επειδή ούτε το ζητούμενο βρήκαν (ούτε άλλωστε είναι δυνατόν), και εξέπεσαν από την υγιή πίστη περί του Μονογενούς. Αλλά εμείς ας μη μετακινούμε τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες μας, αλλά ας υποτασσόμαστε παντού στους νόμους του Πνεύματος, και ακούγοντας ότι «Ήταν το φως το αληθινό», ας μην αναζητούμε να βρούμε τίποτε περισσότερο· διότι δεν είναι δυνατόν να υπερβούμε αυτήν τη ρήση. Διότι, αν γεννούσε όπως ο άνθρωπος, θα ήταν ανάγκη να υπάρχει κάποιο μεσοδιάστημα μεταξύ εκείνου που γεννά και εκείνου που γεννιέται· επειδή όμως αυτό γίνεται άρρητα και όπως αρμόζει στον Θεό, απομακρύνσου από το «πριν» και το «μετά». Διότι αυτά είναι ονομασίες του χρόνου· ο δε Υιός είναι δημιουργός και όλων των αιώνων.

Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα. Όταν το ρήμα «έγινε» κατεβαίνει στα κτίσματα, τότε το «ήταν» ανεβαίνει στον δημιουργό. Και πάλι: «ζωή ήταν»· πάλι ανεβαίνει προς τον δημιουργό· μας φέρνει σήμερα μια κλίμακα γεμάτη από πολλά μυστήρια. Όταν ανεβαίνει προς τον Θεό, ανακηρύσσει το «ήταν», όταν κατεβαίνει προς τα κτίσματα, λαμβάνει το «έγινε». Όταν ανεβαίνει προς τον Θεό, αποθέτει το «έγινε» και λαμβάνει το «ήταν». Όπως ακριβώς κάποιος που παρουσιάζεται σε βασιλιά εισέρχεται με στολή με την οποία αρμόζει να δει τον βασιλιά, ενώ εάν εισέρχεται σε κοινό άνθρωπο, εισέρχεται με καθημερινά ενδύματα, έτσι και ο ευαγγελιστής, όταν ανεβαίνει προς τον Θεό, ανεβαίνει με εκείνη τη λέξη που ταιριάζει στον Θεό: «Εν αρχή ήταν ο Λόγος». Όταν όμως κατεβαίνει προς την κτίση, κατεβαίνει με λέξη που αρμόζει σε δούλους: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα από όσα έχουν γίνει»· «σε αυτόν υπήρχε ζωή, και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων»· και πάλι: «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Όπου είναι ο Λόγος, υπάρχει το «ήταν», όπου είναι η ζωή, το «ήταν», όπου είναι το φως, το «ήταν», όπου είναι τα κτίσματα, το «έγινε».

Ο απόστολος θα μαρτυρήσει για μένα λέγοντας ότι ο Θεός είναι φως. Και: Ήλθε ο Ιωάννης, για να μαρτυρήσει για το φως· και: Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, δηλαδή, που έρχεται στην αλήθεια. Και ο Υιός λέει: Εγώ είμαι το φως το αληθινό· και: Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα. Για το ότι δε ο Υιός είναι φως και ήλιος της δικαιοσύνης, και ο προφήτης αναβοά: Φωτίζου, φωτίζου, Ιερουσαλήμ. Διότι έχει έλθει σε σένα το φως, και η δόξα του Κυρίου έχει ανατείλει πάνω σου. Και για το άγιο Πνεύμα ψάλλεται στους ψαλμούς ότι: Σε σένα βρίσκεται η πηγή της ζωής. Στο δικό σου φως θα δούμε φως, δηλαδή, στον Υιό θα δούμε το άγιο Πνεύμα· το φως δια του οποίου φωτιστήκαμε, και έως σήμερα φωτιζόμαστε στις καρδιές μας. Φως ο Πατέρας, επειδή είναι Θεός αληθινός· φως ο Υιός, επειδή είναι απαύγασμα εκείνου του φωτός· φως το άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Πατέρα· διότι κανείς δεν γνωρίζει τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα που είναι σε Αυτόν. Φως λοιπόν το άγιο Πνεύμα, το αληθινό, το οποίο μέσα στο αληθινό φως θεωρείται και κατανοείται. Ας παραμένει λοιπόν σε εμάς, αδελφοί, η πίστη αρραγής, αχώριστη η Τριάδα. Διότι και ο μακάριος Σολομών λέει ότι το τριπλό νήμα δεν θα διαρραγεί. Διότι ο Θεός αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει, και ακόμη περισσότερα από αυτά. Και ο Υιός ομοίως· διότι όλα όσα πράττει ο Πατέρας τα πράττει, και το άγιο Πνεύμα ομοίως αγιάζει, φωτίζει, ζωοποιεί, ελευθερώνει.

Έτσι και τον θεσπέσιο Ιωάννη ονόμασε λύχνο ο Δεσπότης Χριστός, ο οποίος φανερώθηκε στους Ιουδαίους ενώ ήταν ακόμη νύχτα. Επειδή όμως ανέτειλε το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ονόμασε και τους ιερούς αποστόλους φως, εφόσον είχαν μετάσχει σε εκείνο το φως που φώτισε όλους τους ανθρώπους. Και επειδή, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, ολόκληρος ο κόσμος βρίσκεται στην εξουσία του πονηρού, και βρίσκεται μέσα σε σύγχυση και σε αμαρτίες, τα οποία είναι σκοτάδι (διότι και ο ίδιος ο Δαβίδ είπε, όπως είναι γραμμένο στα βιβλία των Βασιλειών: «Νύχτα περιέβαλλε εμένα τον ταλαίπωρο, και βρισκόμουν σε άγνοια»), έχουμε ανάγκη από λύχνο. Μας δίνεται ο νόμος για βοήθεια, και γίνεται φως στις πορείες μας· διότι είναι γραμμένο: «Επειδή φως είναι τα προστάγματά σου πάνω στη γη». Ο λόγος αυτός έχει όμως και άλλο νόημα. Λύχνος είναι η Παλαιά Διαθήκη που δόθηκε άλλοτε στους Ισραηλίτες· διότι φώτιζε μόνο ένα έθνος. Όταν όμως ήλθε ο Ήλιος της δικαιοσύνης, ο Χριστός ο Θεός μας, το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, αυτός φώτισε τα πέρατα της οικουμένης, και είπε στους μαθητές του: «Εσείς είστε το φως του κόσμου»· από αυτό το φως λάβαμε όλοι εμείς. Ορκίστηκα και αποφάσισα σταθερά να φυλάξω τις κρίσεις της δικαιοσύνης σου.

Εάν, λοιπόν, διακηρύττει κανείς την αδυναμία του Πατρός αποφεύγοντας το ομοούσιο, θα αναγκαστείς από την ίδια την αλήθεια να ομολογήσεις μαζί μας Τριάδα άκτιστη, ομοούσια και παντοδύναμη. Αλλά θα μου πεις σχετικά με τον Πατέρα, ότι έχει γραφτεί: «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». Αλλά και «Θεός ήταν ο Λόγος»· πώς, λοιπόν, είναι ίσος με τον Πατέρα; Διότι το να ειπωθεί για τον Πατέρα το «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», φανέρωσε δήθεν ότι ο Υιός δεν είναι φυσικός, αλλά θετός Θεός. Τι έχεις να πεις, λοιπόν, εσύ που πολεμάς την ίδια σου τη σωτηρία; Επειδή έχει γραφτεί, καθώς λέει ο Ιωάννης για τον Πατέρα, ότι «Ο Θεός είναι φως», ενώ για τον Υιό ότι «Ήταν το φως το αληθινό», τολμάς εξαιτίας αυτού να ονομάσεις τον Πατέρα κατώτερο, επειδή δεν προστίθεται το «φως το αληθινό», αλλά λέγεται μόνο για τον Υιό: «Ήταν το φως το αληθινό»; Όπως, λοιπόν, δεν τολμάς να μειώσεις τον Πατέρα επειδή δεν προστίθεται η λέξη «αληθινό», έτσι, όταν ακούς για τον Πατέρα το «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», και για τον Υιό μόνο τη λέξη «Θεός», μην τολμήσεις να μειώσεις τον Υιό. Διότι τα ονόματα αντιπαρατίθενται αμοιβαία μεταξύ τους: στον Πατέρα αποδίδεται το «Θεός αληθινός», και στον Υιό το «Θεός»· ενώ αντίστροφα, το «Ήταν το φως το αληθινό» αποδίδεται στον Υιό, και στον Πατέρα μόνο το «φως». Όπως, λοιπόν, δεν πρέπει να τολμήσει κανείς να πει για τον Πατέρα ότι δεν είναι φως αληθινό, ούτε για τον Υιό ότι δεν είναι Θεός αληθινός —διότι ο ίδιος είπε: «Εγώ είμαι η αλήθεια»— έτσι ισχύει και για το Άγιο Πνεύμα, ότι δηλαδή είναι το Πνεύμα της αλήθειας.

Όλα τα έχει ο Πατέρας, είναι αληθώς ζωή, και αθανασία, και φως, και παντοδύναμος, και Θεός, και Κύριος· αυτά ακριβώς έχει και ο Υιός. Διότι λέγει: «Εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή»· και, «Ήταν το φως το αληθινό»· και, «Θεός ήταν ο Λόγος»· και ο απόστολος Θωμάς λέγει: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου»· όπως ακριβώς λέγει και ο ψαλμωδός: «Με τα χέρια μου αναζήτησα τον Θεό, και δεν εξαπατήθηκα». Ψηλάφησε ο Θωμάς τον Λόγο ευρισκόμενος σε απιστία, και δεν εξαπατήθηκε όταν Τον ομολόγησε με πίστη Κύριο και Θεό. Ναι, λέγει· ονομάζω τον Υιό του Θεού Θεό, όχι όμως άναρχο, αλλά κτιστό· επομένως και δούλο. Και πώς, «Ο Οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»; Εάν λοιπόν είναι δούλος (διότι κάθε κτίσμα είναι δούλος), πώς, ενώ ήταν δούλος, έλαβε μορφή δούλου; Και πώς κένωσε τον εαυτό Του, εάν δεν ήταν τέλειος Θεός; Διότι έλαβε εκείνο που δεν είχε, παραμένοντας αυτό που ήταν· δεν έγινε αυτό που ήταν, αλλά ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, από φιλανθρωπία έλαβε ατρέπτως μορφή δούλου. Εάν όμως δεν θέλεις να Τον ομολογείς άναρχο, επομένως υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός; Ναι, λέγει.

θ΄. Όταν δε επέστρεψε ο πατέρας της από την αποδημία του και, οργισμένος και αγανακτισμένος με τους οικοδόμους για την αλλαγή της δικής του διαταγής με την προσθήκη της τριπλής θυρίδας, εκείνοι μετέθεσαν την αιτία στην εντολή της κόρης του. Όταν εκείνος ζήτησε να μάθει από αυτήν την αφορμή για την τριπλή θυρίδα, η πανεύφημη, αδράχνοντας την εύκαιρη πρόφαση, θεολογούσε ρητά τη δόξα της Τριάδας, προτρέποντας τον άπιστο στη σωτήρια πίστη. «Ναι», είπε, «διότι η Τριάδα φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Διότι αυτό το αισθητό φως τυγχάνει κτίσμα και δημιούργημα, καθώς και εξαιρετικά αμυδρό και σκοτεινό απεικόνισμα και αποσκίασμα εκείνου του φωτός που νοείται και προσκυνείται εν είδει τριών ηλίων αλληλένδετων μεταξύ τους». Εκείνος όμως, αναθρεμμένος με την ασέβεια και συνήγορος του σκότους, σαν να πληγώθηκε η όραση της ψυχής του από την αστραπή της τρισόφωτης θεότητας μέσω της τρανής και απροκάλυπτης ομολογίας της πανένδοξης κόρης, και τυφλωθείς περισσότερο από τη σφοδρότητα της λάμψης, γεμάτος μανία και φλέγοντας από θυμό, τράβηξε το ξίφος του και όρμησε ο σκοτισμένος να κατασφάξει τη μονογενή του κόρη, παραβαίνοντας ταυτόχρονα τα όρια της ευσέβειας και της φύσης, επειδή του υπέδειξε τον δρόμο της ζωής.

Και τι λένε στον Πιλάτο; Κύριε, θυμηθήκαμε ότι εκείνος ο πλάνος είπε, ενώ ζούσε ακόμη: «Μετά από τρεις ημέρες ανασταίνομαι». Ω, της συνήθους παρανομίας των ειδωλολατρών! Αυτόν που είναι υποτελής της πλάνης, τον δούλο της αμαρτίας τον αποκαλούν κύριο αυτοί οι πλάνοι και συμμέτοχοι της πλάνης. Ενώ τον Σωτήρα των όλων και Κύριο, την πραγματική αλήθεια, τη σοφία και τη δύναμη του Πατρός, το αληθινό φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, τον αποκαλούν πλάνο. Γιατί, λοιπόν, λέτε προηγουμένως το «ενώ ζούσε ακόμη»;

Ότι ο Θεός, ο οποίος κατ' ουσίαν είναι αληθινά φως, υπάρχει μέσα σε εκείνους που περιπατούν σε Αυτόν διά των αρετών, γινόμενος αληθινά φως. Όπως λοιπόν όλοι οι άγιοι, οι οποίοι είναι φως κατά μέθεξιν, γίνονται φως μέσα στο κατ' ουσίαν φως εξαιτίας της φιλοθεΐας τους, έτσι και το κατ' ουσίαν φως γίνεται φως μέσα στο κατά μέθεξιν φως εξαιτίας της φιλανθρωπίας του. Εάν λοιπόν, σύμφωνα με την αρετή και τη γνώση, είμαστε μέσα στον Θεό ως μέσα σε φως, και ο ίδιος ο Θεός είναι μέσα μας ως φως μέσα σε φως. Διότι ο Θεός, που είναι φως εκ φύσεως, βρίσκεται μέσα στο φως που γίνεται τέτοιο κατά μίμησιν, όπως το αρχέτυπο μέσα στην εικόνα· και αν κάποιος Του προσφέρει καθαρό βίο, παραμένει αδιάκοπα ενοικώντας μέσα του. Διότι το χωρίο, «εκείνος που με αγαπά θα τηρήσει τις εντολές μου, και εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του»· και το, «ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο»· το, «φως για τους δικαίους παντοτινά»· το, «στο φως σου θα δούμε φως»· το, «ως τέκνα φωτός να περιπατείτε, για να γίνετε Υιοί φωτός»· το, «ο Θεός είναι φως, και εάν περιπατούμε στο φως όπως Αυτός είναι στο φως», και όσα άλλα παρόμοια, και προς το φως μάς οδηγούν, και μας προτρέπουν να γίνουμε φως.

Έτσι λοιπόν, σύμφωνα με μία προσέγγιση, κατανοήσαμε μέσω όσων αναφέρθηκαν τη λυχνία που είδε ο προφήτης. Το δε λυχνάρι που βρίσκεται επάνω της είναι το πατρικό και αληθινό φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο οποίος εξαιτίας της προσλήψεως της προερχόμενης από εμάς και δικής μας σάρκας, και έγινε και ονομάστηκε λυχνάρι, δηλαδή η κατά φύση ενυπόστατη Σοφία και ο Λόγος του Θεού και Πατρός, ο οποίος κηρύσσεται μέσα στην εκκλησία του Θεού σύμφωνα με την ευσεβή πίστη, και μέσω του ενάρετου βίου με την τήρηση των εντολών υψώνεται ανάμεσα στα έθνη και διαλάμπει, και λάμπει σε όλους όσους βρίσκονται στην οικία, εννοώ βέβαια σε τούτο τον κόσμο, όπως ακριβώς λέει κάπου ο ίδιος ο Θεός και Λόγος: «κανείς δεν ανάβει λύχνο και τον τοποθετεί κάτω από το μόδιο, αλλά πάνω στη λυχνία, και λάμπει σε όλους όσους είναι μέσα στην οικία», αποκαλώντας δηλαδή λύχνο τον εαυτό Του, καθώς, ενώ είναι κατά φύση Θεός, έγινε σάρκα κατ' οικονομίαν, όντας ακριβώς φως κατ' ουσίαν, που συγκρατείται απεριγράπτως, δίκην λύχνου, στο όστρακο της σάρκας με τη μεσολάβηση της ψυχής, όπως ακριβώς το πυρ μέσω της θρυαλλίδας.

«Τίποτα», λέει, «ω Δέσποτα, δεν έμαθα από τους ανθρώπους, ότι δηλαδή είσαι βασιλιάς και Θεός, Υιός ομοούσιος του Πατρός, του αθάνατου βασιλιά και Θεού, αλλά μόνο η μεταβολή των στοιχείων της φύσης διδάσκει ολοφάνερα ότι εσύ είσαι βασιλιάς, κτίστης και συνοχέας. Γι' αυτό και τα κτίσματα συμπάσχουν με τον κτίστη τους· διότι, όταν το φως της ημέρας είδε να σταυρώνεσαι εσύ, το αληθινό φως που ήλθε στον κόσμο και φώτισε κάθε άνθρωπο —κάθε πιστό, δηλαδή— μεταβλήθηκε σε σκοτάδι, και το φως κρύφτηκε· ομοίως και η γη συνταράχθηκε βλέποντας να κρέμεσαι στον σταυρό εσύ που την εδραίωσες πάνω στα ύδατα· αλλά και οι πέτρες σχίστηκαν βλέποντας εσένα, την πέτρα της ζωής, να πάσχεις, και οι τάφοι ανοίγονται για σένα που εκουσίως μετά από λίγο πρόκειται να κατοικήσεις σε τάφο, ενώ οι νεκροί θα αναστηθούν εξαιτίας σου που είσαι η ανάσταση· σχίστηκε δε από πάνω το καταπέτασμα του ναού, μη αντέχοντας να βλέπει να σταυρώνεται ο άχραντος ναός του παναγίου σου σώματος. Και βλέποντας αυτά, κραυγάζω προς εσένα: Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία σου».

Λόγος του μοναχού και εγκλείστου Νεοφύτου εις τα Άγια Φώτα. Ευλόγησον, δέσποτα. Εορτάζοντας σήμερα πανήγυρη ανεσπέρου φωτός, φιλέορτοι, ας προϋπαντήσουμε με λαμπρότητα, χαίροντες που δεχθήκαμε τη δαδουχία του αδύτου φωτός· ας φωτιστούμε με φως, όπως ταιριάζει στο μέγα φως. Εφόσον το αειφανές φως ήλθε ανάμεσά μας, ας φωτιστούμε όπως πρέπει, δηλαδή και στην ψυχή και στο σώμα, χωρίς να φέρουμε τίποτα σκοτεινό στις πράξεις ή στη διάνοια, καθώς πρόκειται να προϋπαντήσουμε το θείο φως· μάλλον δε, ακόμη κι αν υπάρχει μέσα μας κάτι σκοτεινό, ας το αποβάλουμε τώρα αμέσως. Διότι για τον σκοπό αυτόν και «το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο» ήλθε ανάμεσά μας εν σαρκί, ώστε, αφού αποβάλουμε τα έργα του σκότους, να ενδυθούμε τα όπλα του φωτός και, περπατώντας με ευπρέπεια όπως κατά τη διάρκεια της ημέρας, να ακολουθήσουμε Εκείνον που μας προσκαλεί. «Εγώ είμαι», λέει, «το φως του κόσμου· εκείνος που με ακολουθεί δεν θα περπατήσει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής».

Επομένως, με την πατρική ευδοκία, εφόσον ο μεν ανήλθε άρρητα, επιβαίνοντας με τη σάρκα σε άρμα νεφέλης, ο δε κατήλθε ακατάληπτα με ήχο «ορμητικής πνοής» και μοίρασε πύρινες γλώσσες στους μύστες της χάριτος, έπρεπε να φωτιστεί ως προς την ορθή πίστη «κάθε άνθρωπος που έρχεται στον κόσμο».

Αδελφοί και πατέρες, ιδού πάλι έχουμε πνευματική εορτή και πανήγυρη· πάλι το αΐδιο φως, αυτό που προέρχεται από το αΐδιο φως, έλαμψε σήμερα σε εμάς· πάλι το «απαύγασμα της δόξης» του Πατρός και ο «χαρακτήρας της υποστάσεώς του» ευδόκησε να μας καταυγάσει· πάλι η φωταύγεια του άληκτου φωτός και η εικόνα της αγαθότητας του Θεού επεδήμησε σε εμάς· πάλι το υπέρτερο από τον ήλιο φως του ήλιου της δικαιοσύνης μας καταφώτισε· πάλι «το φως το αληθινό», το οποίο φωτίζει «κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», προσήλθε σε εμάς· πάλι οι ακτίνες του άρρητου φωτός και το φέγγος της αστραπής του καταφώτισαν τις ψυχές των πιστών και απομάκρυναν το σκοτάδι της πλάνης και αμαύρωσαν τον ζόφο της αμαρτίας και έδιωξαν τα έργα του σκότους και τύφλωσαν εντελώς τα ζοφερά πνεύματα μαζί με τον άρχοντά τους και τα παρέδωσαν στην αφέγγαρη νύχτα και έσβησαν τελείως τα νυχτερινά και σκοτεινά δόγματα των αθέων και εξαφάνισαν το θράσος των τυράννων σαν τη σκόνη από τη θύελλα παραδίδοντάς το στο σκοτάδι, ενώ των πιστοτάτων και θεοστεφών βασιλέων μας τα ψυχικά μάτια της πίστεως καταφώτισαν και εδραίωσαν με τον πιο ισχυρό τρόπο το κράτος της αλήθειας και καταφώτισαν τον νου των αρχιερέων του, των τωρινών και των παλαιών, ώστε να ορθοτομούν τον λόγο της αλήθειας, και τους άρχοντες και τους μεγιστάνες για να δικάζουν και να κρίνουν δίκαια τους τίμησε με αυτή τη μέγιστη υπεροχή—«Δόθηκε», λέει, «σε εσάς η εξουσία από τον Κύριο και η κυριαρχία από τον Ύψιστο»—και βεβαίωσε τα θεία δόγματα της Εκκλησίας του και με το φέγγος της αλήθειας καταύγασε τα πλήθη της γης και, γεμάτοι χαρά, εορτάζουμε ήδη σήμερα με φωτεινό τρόπο τη θεία μεταμόρφωση αυτού του μεγάλου φωτός, όλοι όσοι είμαστε φιλόχριστοι, ώστε εμείς, αφού αποβάλλουμε «τα έργα του σκότους» και ενδυθούμε «τα όπλα του φωτός», να «πορευτούμε με ευσχημοσύνη όπως κατά την ημέρα».

Και έτσι μεν εξηγείται το «η ημέρα στην ημέρα αναβλύζει λόγο», το δε «η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση» δεν αναφέρεται, όπως κάποιοι υποθέτουν, στον Πρόδρομο και τους Ιουδαίους. Διότι πώς είναι νύχτα ο Πρόδρομος, ο οποίος και μέσα στη μητρική κοιλιά ήταν πεφωτισμένος και προσκύνησε «το αληθινό φως» μέσα στην κοιλιά της Παρθένου; Αλλά νύχτα και νύχτα είναι οι δύο σκοτισμένοι λαοί, τόσο όσοι από τους Ιουδαίους όσο και όσοι από τα έθνη αγνοούσαν «το αληθινό φως», από τους οποίους ορισμένοι, αφού καταυγάστηκαν από το φως του Αγίου Πνεύματος και γνώρισαν το φως της Τρισαγίου Μονάδος, ανήγγειλαν και μέχρι σήμερα αναγγέλλουν τη γνώση. Ποια γνώση; Της Αγίας Τριάδος και της ένσαρκης οικονομίας, η οποία είναι άγνωστη σε πολλούς που κατέχονται από την πλάνη της νύχτας. Και με αυτόν τον τρόπο εξηγείται και το «η νύχτα στη νύχτα αναγγέλλει γνώση».

Αλλά είναι εναγής και ακάθαρτη· διότι δεν έχει θεσμούς λατρείας, αλλά φάσματα ειδωλολατρίας· επειδή τέτοια είναι τα τολμήματα των θεομάχων γλωσσών, οι οποίοι ούτε καν ίσα με τον νόμο προνόμια δεν θα απένειμαν στη χάρη, αλλά τα πιο αισχρά από όλα και βδελυρά. Και ενώ εκεί, βέβαια, μεσίτης και υπηρέτης ήταν ο δούλος και θεράπων Μωυσής, εδώ δεσπότης του Μωυσή και Κύριος των πάντων είναι ο λειτουργός των αγίων και της αληθινής σκηνής, την οποία έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος· αυτός που και εκείνα νομοθέτησε ως Θεός, και σε τούτα μεσίτευσε ο ίδιος ως άνθρωπος, αφού έγινε σαν και εμάς. Και εκεί μεν αρχιερέας ήταν ο Ααρών και οι περί τον Ααρών, εδώ δε ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο οποίος ομολογείται και πιστεύεται από εμάς ως ο πρώτος και μέγας αρχιερέας· και εκεί μεν η λυχνία ήταν κατασκευασμένη από χρυσό, ρίχνοντας φως σε όσους βρίσκονταν ακόμη στη σκιά και στον νόμο, ενώ εδώ είναι το αληθινό φως που έρχεται στον κόσμο, το οποίο καταδιώκεται μεν από το σκοτάδι, αλλά δεν καταλαμβάνεται από αυτό· αλλά φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, και καταυγάζει όσους πορεύονται στο φως και στη λάμψη της χάριτος. Εκεί μεν υπήρχε τράπεζα κατασκευασμένη από άσηπτα ξύλα, και επενδεδυμένη με καθαρό χρυσό, εδώ δε από ύλη που για εμάς είναι πιο πολύτιμη, καθαγιασμένη από το ίδιο το θείο θύμα, και λαμπρυσμένη από το Άγιο Πνεύμα, πάνω στην οποία επιτελούνται τα μυστήρια της λατρείας εν πνεύματι και αληθεία· και ο κάθε πιστός, αφού σκουπίσει και καθαρίσει πολύ καλά την καρδιά του, θα μπορούσε να την κάνει πνευματική τράπεζα, ώστε να υποδέχεται με καθαρότητα τον Λόγο που έρχεται, ο οποίος αναπαύεται νοερά σε αυτήν και εσθίεται μυστικά. Και άρτος, όπου εκεί μεν παραλαμβάνεται ο άζυμος μαζί με πικρά χόρτα, για εκείνους που έχουν προσταχθεί να τρώνε χόρτα κατά το τυπικό Πάσχα, σαν να έχει αρτυθεί με τη χλόη ως κάποιο προσφάγιο, ενώ εδώ είναι ο Λόγος που κατέβηκε από τον ουρανό, προσφέροντας ως δώρο στους ανθρώπους τροφή που προξενεί αθανασία, μέσω του οποίου μετέχουν στην αιώνια ζωή· ο οποίος αναζύμωσε μέσα του το δικό μας ανθρώπινο φύραμα, και το ανέμειξε άτρεπτα προς τη δική του λαμπρότητα της θεότητας. Και εκεί μεν τα σφάγια είναι θυσία άλογων ζώων, των οποίων το αίμα περιέρρεε όσους ήταν παρόντες, και ραντιζόταν για τον εξαγνισμό και την κάθαρση του σώματος, και σε αυτούς που θυσίαζαν βόδια ή πρόβατα είχαν οριστεί αφαιρέματα (μερίδια) ως δικαιώματα, ενώ εδώ είναι η τέλεια θυσία που σφαγιάζεται για εμάς, με το άχραντο και τίμιο αίμα της οποίας σφραγιζόμαστε, και καθαριζόμαστε από κάθε κηλίδα και από κάθε ρύπο της ψυχής και του σώματος.

Του ιδίου: Λόγος προς τον βασιλιά κύρη Ισαάκιο τον Άγγελο· γράφτηκε δε και αυτός προσφάτως και όταν έγινε κριτής του βήλου. Θαυμάζοντας, από τη μια, την ταχύτητα και τη δύναμη του ήλιου, ο προφήτης και βασιλιάς Δαβίδ λέει, «Και αυτός, σαν νυμφίος που βγαίνει από τον νυμφώνα του, θα αγαλλιάσει σαν γίγαντας να τρέξει τον δρόμο του· από την άκρη του ουρανού είναι η έξοδός του, και η κατάληξή του έως την άκρη του ουρανού· και δεν υπάρχει κανείς που θα κρυφτεί από τη θέρμη του». Εγώ, από την άλλη, θειότατε βασιλιά, θεωρώντας μέγιστο θαύμα τους δικούς σου δρόμους και τις περιπολίες και τους ελιγμούς σου γύρω από την τετραμερή κοσμική κατάσταση, τους οποίους χάραξες οδηγώντας το άρμα της αυτοκρατορίας, προάγομαι να ψάλω τα ίδια μαζί με τον Δαβίδ· διότι και εσύ αγαλλίασες, ταχύς σαν γίγαντας, ωραίος σαν νυμφίος, για να διασχίσεις τα εκ διαμέτρου αντίθετα, θερμαίνοντας τα δικά μας, αλλά καταφλέγοντας τα εχθρικά· διότι και για τα δύο έχεις την ισχύ μέσω της οικειότητάς σου με τον Θεό, επειδή και ο ίδιος ο Θεός τέτοιος είναι στη φύση του και λέγεται· διότι δεν είναι μόνο το φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο, αλλά και πυρ προπορεύεται από το πρόσωπό του και καταφλέγει ολόγυρα τους εχθρούς του.

Διότι κατά την πλάση δεν συνέβη το ένα να προηγηθεί και το άλλο να ακολουθήσει, όπως φλυαρεί δογματίζοντας ο Ωριγένης περί προϋπάρξεως και μεθυπάρξεως, αλλά ταυτόχρονα πλάστηκε το σώμα και η ψυχή του Αδάμ. Ήδη λοιπόν επιλύσαμε όλα όσα μας ζητήθηκαν για χάρη της σοφότατης και ιερότατης ψυχής σου, η οποία τοποθετήθηκε στον λυχνοστάτη για να φωτίζει την παγκόσμια οικία της Εκκλησίας του Χριστού και για να είναι προς παρηγορία και ωφέλεια ημών των ταπεινών. Εσύ όμως, αν μεν οι απαντήσεις που δόθηκαν εκφράζουν την αλήθεια, δώσε δόξα στον Θεό, ο Οποίος δίνει τον λόγο ακόμη και στους βραδύγλωσσους όταν ανοίγουν το στόμα τους· εάν όμως δεν είναι έτσι, τουλάχιστον εύχου για εμένα να λάβω εκείνο το άδυτο φως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον ουράνιο κόσμο.

Αφού προσήλθε και στάθηκε ανάμεσα στους αριστείς φέροντας στέφανο, έτσι ο Σωτήρας προετοίμασε κοινή σωτηρία για όλους τους ανθρώπους. Και το αληθινό φως, η καθαρή ζωή, ζωοποιεί και «φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», έχοντας εκδιώξει τον τύραννο που εισήγαγε τη φθορά και την απάτη, με τρόπο πάνσοφο και μεγαλοπρεπέστατο. Διότι δεν έστησε αυτό το τρόπαιο με τους νόμους της ισχύος, ούτε έκανε χρήση της δύναμής Του, αλλά με την αναγκαιότητα της δικαιοσύνης. Διότι, ως άνθρωπος που δεν οφείλει τίποτα, παρεμβαίνει και αγωνίζεται υπέρ των ομοφύλων του καταδίκων, και δεν προσπαθεί να αναιρέσει την κατηγορία, ούτε αξιώνει να απαλλαγούν από τα δεινά ως μη έχοντες αδικήσει σε τίποτα, αλλά θεωρώντας τους άξιους να υπομείνουν τα σκληρότερα όλων, αφού πρώτα αρνήθηκε εντελώς να τους εξαιρέσει και να τους δικαιολογήσει, έπειτα αναδέχεται ο ίδιος τις ποινές που τους είχαν επιβληθεί· και, χωρίς να καταλύσει το δίκαιο και την καταδικαστική απόφαση εναντίον των ενόχων, μεταθέτει την τιμωρία από τους καταδικασμένους στον εαυτό Του. Και τι θα μπορούσε να είναι πιο δίκαιο από αυτούς τους αγώνες;

Και όπως όταν ο Θεός είπε, ας γίνει φως, αμέσως έγινε το φως, έτσι και με τη φωνή της Παρθένου, ανέτειλε το αληθινό φως· και ενώθηκε με σάρκα, και κυοφορούνταν Εκείνος που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Ω ιερή φωνή! Ω λόγια με μεγάλη δύναμη! Ω μακάρια γλώσσα, που μεμιάς ανακαλεί ολόκληρη την οικουμένη! Ω θησαυρέ καρδιάς, που με λίγα λόγια εξέχεες σε εμάς πλήθος αγαθών! Αυτά τα λόγια έκαναν τη γη ουρανό, άδειασαν τον Άδη από τους δεσμώτες, κατοίκησαν τον ουρανό με ανθρώπους, συνέδεσαν αγγέλους με ανθρώπους, και συνέστησαν μία χορεία από το ουράνιο και το επίγειο γένος γύρω από Εκείνον που φέρει και τα δύο, όντας αφενός το ένα και γινόμενος αφετέρου το άλλο.

Ξεκινώ, λοιπόν, το εγχείρημα όχι έχοντας θάρρος στη δική μου σοφία, ούτε φιλοδοξώντας να επιδείξω τη θύραθεν γνώση που απέκτησα από ανθρώπινη διδασκαλία (διότι δεν αγνοώ τη διπλή άγνοια που με διακρίνει, η οποία προέρχεται τόσο από φυσική αδυναμία όσο και από ραθυμία της προαιρέσεως), αλλά έχοντας επικαλεστεί τον Λόγο που ήταν εν αρχή και προς τον Θεό και ήταν Θεός, την ίδια τη Σοφία, το αληθινό φως που φωτίζει και δίνει σοφία στους τυφλούς, και έχοντας ζητήσει από Αυτόν λόγο κατά το άνοιγμα του στόματός μου και έχοντας πιστέψει ότι έλαβα, σύμφωνα με την απολύτως αληθινή υπόσχεσή Του, όχι μόνο λόγο αλλά και στόμα και σοφία ακαταμάχητη. Οχυρωμένος με αυτήν ακριβώς την πίστη, προχωρώ πλέον με θάρρος στους λόγους υπέρ της αληθείας, γνωρίζοντας ξεκάθαρα ότι δεν πρόκειται να πω τίποτα δικό μου, ή μάλλον ούτε καν θα μιλήσω εγώ, αλλά, για να μιλήσω προφητικά, θα ακούσω όσα θα μου πει Εκείνος, ο οποίος είναι πιστός σε όλους τους λόγους Του και όσιος σε όλα τα έργα Του, Εκείνος που συλλαμβάνει τους σοφούς μέσα στην πανουργία τους, του Οποίου το μωρό είναι σοφότερο από τους ανθρώπους, και ο οποίος εξέλεξε τα μωρά του κόσμου και μέσω αυτών καταντρόπιασε τους σοφούς, και, όπως προείπε, κατέστρεψε τη σοφία τους και αθέτησε τη σύνεση εκείνων που θεωρούνταν συνετοί, του Οποίου τα μυστήρια αποκρύφθηκαν μεν από τους σοφούς και τους συνετούς, αποκαλύφθηκαν δε στα νήπια.

Όχι κάποιες μεν, κάποιες δε όχι, αλλά κάθε λογική ψυχή δύναται να δεχθεί το θείο φως που επιλάμπει άνωθεν, εκτός εάν κάποια εκουσίως κλείνει τα νοερά της μάτια για να μην το βλέπει· διότι το φως λάμπει στη σκοτία, λέγει, και η σκοτία δεν το κατέλαβε, όχι επειδή εκείνο δεν λάμπει, αλλά επειδή η ψυχή, η οποία προτίμησε τη σκοτία και έτσι έγινε και η ίδια σκοτία και ονομάζεται σκοτία, δεν θέλει να το καταλάβει. Διότι εκείνο, λέγει, φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο.

Είναι λοιπόν κατάλληλη ευκαιρία να ρωτήσουμε και αυτό τους αιρετικούς: δεν ομολογείς ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας; Τι λοιπόν, μήπως δεν ήταν εν αρχή ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό; Και πώς δεν ντρέπεσαι να επιτιμάς τον Λέοντα που κηρύττει αυτά, αντί να συγκρατείς τον εαυτό σου από την κατάκριση; Και πώς δεν αθωώνεις μαζί και τον Νεστόριο, τον οποίο θεώρησες ομόδοξο; Φρίττεις να απαρνηθείς με τη γλώσσα -διότι δεν είναι ακόμη φανερό αν το κάνεις και με τη σκέψη- το «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· και ο Λόγος σαρξ εγένετο». Και πώς τον Λέοντα, που θεολογεί αυτά, τον κατατάσσεις στη μερίδα του Νεστορίου; Πώς λοιπόν μάλλον δεν συντάσσεις τον εαυτό σου με τον εχθρό, έστω κι αν συνάπτεις ανελεύθερες συμφωνίες, οικειοποιούμενος τη σύμπραξη κάτω από το προσωπείο της φιλονικίας;

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΥΜΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΤΙΜΟΘΕΟ, ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΟΥΡΑΝΙΑΣ ΙΕΡΑΡΧΙΑΣ 〈I.〉 〈1〉 «Κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Αλλά και κάθε πρόοδος της πατροκίνητης φωτοφάνειας, η οποία έρχεται σε εμάς δωρίζοντας αγαθά, πάλι ως ενοποιός δύναμη μας απλοποιεί ανατατικά και μας επαναφέρει προς την ενότητα και τη θεοποιό απλότητα του συναγωγού Πατρός. Διότι, «εξ αυτού τα πάντα και εις αυτόν», όπως ανέφερε ο ιερός λόγος. 〈2〉 Επομένως, αφού επικαλεστούμε τον Ιησού, το πατρικό φως, το όντως «αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω του οποίου αποκτήσαμε την προσαγωγή προς τον αρχίφωτο Πατέρα, ας ανυψώσουμε το βλέμμα μας, όσο είναι εφικτό, προς τις πατροπαράδοτες ελλάμψεις των ιερότατων λογίων και ας ενατενίσουμε, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, τις ιεραρχίες των ουράνιων νοών που φανερώθηκαν σε εμάς από αυτές με τρόπο συμβολικό και αναγωγικό. Και αφού δεχθούμε με άυλους και ατρεμείς οφθαλμούς του νου την αρχική και υπεράρχια φωτοδοσία του θεαρχικού Πατρός, η οποία μας εκφαίνει μέσω τυπωτικών συμβόλων τις μακαριότατες ιεραρχίες των αγγέλων, ας αναταθούμε πάλι από αυτήν προς την απλή της ακτίνα.