Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 10:27

β΄. Επειδή, λοιπόν, προσποιούνταν τότε ότι θα πείθονταν από έναν απλό λόγο αυτοί που δεν είχαν πεισθεί από τόσα έργα, ελέγχει την πονηρία τους λέγοντας: Αν δεν πιστεύετε στα έργα, πώς θα πιστέψετε στα λόγια; Επομένως, η ερώτηση είναι περιττή. Αλλά σας το είπα, λέγει, και δεν με πιστεύετε, διότι δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα. Διότι εγώ, από την πλευρά μου, εκπλήρωσα όλα όσα όφειλε να κάνει ο ποιμένας· εάν όμως εσείς δεν με ακολουθείτε, αυτό δεν συμβαίνει επειδή εγώ δεν είμαι ποιμένας, αλλά επειδή εσείς δεν είστε δικά μου πρόβατα. Διότι τα δικά μου πρόβατα, λέγει, ακούνε τη φωνή μου και με ακολουθούν· και τους δίνω ζωή αιώνια, και δεν πρόκειται να χαθούν ποτέ, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι μου. Διότι ο Πατέρας, ο οποίος μου τα έδωσε, είναι ανώτερος από όλους· και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Πρόσεξε πώς, ενώ φαίνεται να τους απορρίπτει, τους προτρέπει στο να τον ακολουθήσουν. Εσείς δεν με ακούτε, λέγει, διότι δεν είστε πρόβατα· αυτοί όμως που με ακολουθούν, αυτοί ανήκουν στο ποίμνιο. Τα έλεγε δε αυτά, για να φιλοτιμηθούν να γίνουν πρόβατα. Έπειτα, αναφέροντας όσα θα αποκτήσουν, τους κεντρίζει, ώστε να τους αφυπνίσει και να τους εμφυσήσει την επιθυμία. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Μήπως, επειδή χάρη στη δύναμη του Πατέρα κανείς δεν τα αρπάζει, εσύ δεν έχεις τη δύναμη, αλλά είσαι αδύναμος στο να τα προστατεύσεις; Σε καμία περίπτωση.

Διότι εκείνος που σπέρνει με ευλογίες, με ευλογίες και θα θερίσει, σύμφωνα με τον θείο απόστολο. Ονομάζει δε «κτήνη» αυτούς που ποιμαίνονται από εκείνους, τους οποίους ο Ίδιος αύξησε, χορηγώντας τους τη δύναμη της θαυματουργίας. Και μάρτυρας αυτού είναι ο μακάριος Λουκάς, ο οποίος λέει στις Πράξεις: «Ο δε Κύριος πρόσθετε καθημερινά αυτούς που σώζονταν». Και ο ίδιος δε ο Κύριος ονομάζει «πρόβατα» όσους έχουν πιστέψει. «Διότι τα πρόβατα τα δικά μου», λέει, «ακούνε τη φωνή μου». «Και λιγόστεψαν και κακοπάθησαν από τη θλίψη των δεινών και την οδύνη». Αυτοί λοιπόν, λέει, που παλαιά κατοικούσαν στην έρημη και άνυδρη γη, αφού πίστεψαν, απόλαυσαν τόσο μεγάλη αφθονία και ευλογία. Εκείνοι όμως που παλαιά απόλαυσαν την άρδευση των προφητών, και έπειτα στερήθηκαν αυτήν εξαιτίας της πονηρίας της προαίρεσής τους, και παρέμειναν εντελώς έρημοι και άκαρποι, περιέπεσαν σε παντοειδείς συμφορές και διασκορπίστηκαν σε ολόκληρη την οικουμένη, ώστε η πολυάνθρωπη μητρόπολή τους να κατοικείται από λίγους. «Ξεχύθηκε εξουδένωση πάνω στους άρχοντές τους».

Αναφέρεται δε στις Εκκλησίες που έχουν συσταθεί σε κάθε πόλη και χώρα. Και ο Σωτήρας επίσης λέει για τον δικό Του λαό: «Τα δικά μου πρόβατα ακούν τη φωνή μου». Ομιλεί δε σαν να πρόκειται για γεγονότα μελλοντικά και όχι ακόμη παρόντα. «Θα δουν οι ευθείς και θα ευφρανθούν, και κάθε ανομία θα κλείσει το στόμα της». Διότι, βλέποντας αυτά, όσοι μεν διαθέτουν ευθύτητα λογισμών γεμίζουν από αγαλλίαση· όσοι δε προτιμούν να συζούν με την ασέβεια και την παρανομία, αναγκάζονται να σκύψουν στη γη και να σιωπήσουν, χαλιναγωγημένοι από τη δίκαιη κρίση.

«Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και όπως έχει πει πριν από αυτό: Δεν θα ακολουθήσουν ποτέ ξένο, αλλά θα τον αποφύγουν, διότι δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων»· και στην επιστολή προς τους μοναχούς: «Αν κάποιοι προσποιούνται ότι ομολογούν την υγιή πίστη, αλλά κοινωνούν με τους ετερόφρονες, αυτούς, αν μετά από προειδοποίηση δεν σταματήσουν, όχι μόνο να τους έχετε ακοινώνητους, αλλά ούτε καν αδελφούς να τους ονομάζετε». Και πριν από αυτά, ο θεοφόρος Ιγνάτιος στην επιστολή του προς τον θείο Πολύκαρπο Σμύρνης λέει: «Οποιοσδήποτε ομιλεί αντίθετα προς τα διατεταγμένα, ακόμη και αν είναι αξιόπιστος, ακόμη και αν νηστεύει, ακόμη και αν διατηρεί την παρθενία του, ακόμη και αν κάνει θαύματα, ακόμη και αν προφητεύει, να σου φαίνεται ως λύκος με προβιά προβάτου που απεργάζεται την καταστροφή των προβάτων».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, και εκείνοι που πρωτύτερα ήταν εκτεθειμένοι σε αυτόν ως έτοιμη λεία και ευχάριστη τροφή, έλαβαν εξουσία από Εκείνον που νίκησε τον κόσμο και κατέλυσε την υπερήφανη και εχθρική δυναστεία του Πονηρού, να πατούν επάνω σε φίδια και σκορπιούς, και επάνω σε όλη τη δύναμη του Εχθρού. Αλλά και θα σύρουν με αγκίστρι τον δράκοντα, θα περάσουν χαλινάρι γύρω από τη μύτη του, θα δέσουν κρίκο στο ρουθούνι του και με χαλκά θα τρυπήσουν το χείλος του. Έστω κι αν εκείνοι που έχουν πιαστεί στις παγίδες της πλάνης προσφέρουν ανόητα τον σεβασμό τους, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, σε αυτόν που είναι δεσμώτης, τρυπημένος και μαστιγωμένος. Πράγματι, οι ταλαίπωροι δεν είχαν τη φρόνηση να δουν ούτε να κατανοήσουν. Γι' αυτόν τον λόγο αλαζονεύονται εις βάρος της αλήθειας και τολμούν πράγματα που ούτε βάρβαροι ούτε ειδωλολάτρες θα τολμούσαν να κάνουν. Τι θα πουν, άραγε, ακούγοντας αυτά που στα Ευαγγέλια ο δικός μας βασιλιάς και ποιμένας διακηρύσσει ρητά: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι μου»; Και ότι ο Πατέρας τού έδωσε εξουσία πάνω σε κάθε σάρκα, και πως όλα όσα έχει ο Πατέρας, τα έχει και ο Υιός; «Διότι όλα τα δικά μου», λέει, «είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου, και έχω δοξαστεί μέσω αυτών». Διότι έχουμε πιστέψει ότι ο Μονογενής μετέχει σε όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα. Πώς λοιπόν έχει δοξαστεί, εάν έχει νικηθεί και ηττηθεί; Και πώς έχει στερηθεί την εξουσία Εκείνος που λαμπρύνεται με τα πατρικά αξιώματα και συμμετέχει στην εξουσία Του που υφίσταται πάνω στα πάντα;

Εσείς δεν πιστεύετε, διότι δεν προέρχεστε από τα δικά μου πρόβατα. Τα πρόβατα τα δικά μου ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν. Και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή, και δεν πρόκειται ποτέ να χαθούν, και κανείς δεν πρόκειται να τα αρπάξει από το χέρι μου. Ο Πατέρας μου, ο οποίος μου τα έδωσε, είναι ανώτερος από όλους, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Αυτοί λοιπόν, επειδή όντως και σκέπτονται και πράττουν τα έργα των Ιουδαίων, λιθοβολούν, σαν με πέτρες, με τα λόγια των βλασφημιών τους, βάλλοντας εναντίον του Χριστού. Διότι με αυτόν τον τρόπο, όσον αφορά τουλάχιστον τους ίδιους, απογύμνωσαν τον Χριστό και του αφαίρεσαν την εξουσία πάνω στα πάντα, και έχουν ήδη αποφανθεί ότι έχει ηττηθεί, θεωρώντας, εκτός των άλλων, και τα λόγια των Ευαγγελίων ως ψευδή. Αντιθέτως, στον πατέρα τους τον Αντίχριστο προσφέρουν τη δόξα και τα επινίκια, έχοντας ανεγείρει ως λαμπρό τρόπαιο για εκείνον την ίδια τους την καταστροφή.

Γι' αυτό, λέει, «και την ψυχή μου θυσιάζω υπέρ των προβάτων». Jo 10, 25—31 Όταν ρωτήθηκε τότε, δεν απάντησε αμέσως, αλλά ήλεγξε την πονηρία τους. Έπειτα, αφού τους ήλεγξε και τους προετοίμασε και τους μαλάκωσε εκ των προτέρων, όσο εξαρτιόταν από τον ίδιο, λέει, ρωτάτε, για να σας πω ότι «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αυτοί όμως, όχι μόνο δεν βελτιώθηκαν καθόλου μαθαίνοντας αυτό που έδιναν την εντύπωση ότι αναζητούσαν, αλλά επιχείρησαν και να τον λιθοβολήσουν.

Οφείλει, λοιπόν, ο καθένας μας να αγωνιστεί, να κοπιάσει και να επιδείξει ζήλο σε όλες τις αρετές, καθώς και να πιστέψει και να ζητήσει από τον Κύριο να γίνει από τώρα ο έσω άνθρωπος μέτοχος εκείνης της δόξας, και να κοινωνήσει η ψυχή σε εκείνη την αγιότητα του Πνεύματος. Έτσι ώστε, αφού καθαριστούμε από τους ρύπους της κακίας, να έχουμε κατά την ανάσταση εκείνο που θα ντύσει τα γυμνά σώματά μας καθώς ανασταίνονται, και θα καλύψει την ασχημοσύνη τους, θα τα ζωοποιήσει και θα τα αναπαύσει εις τους αιώνας στη βασιλεία των ουρανών. Διότι πρόκειται ο Χριστός να κατέλθει από τους ουρανούς και θα αναστήσει όλες τις φυλές του Αδάμ που έχουν κοιμηθεί ανά τους αιώνες, σύμφωνα με τις άγιες Γραφές. Και θα τους χωρίσει όλους σε δύο μέρη, και εκείνους που φέρουν το δικό του σημείο, δηλαδή τη σφραγίδα του Πνεύματος, αυτούς θα τους στήσει εκ δεξιών του, προσφωνώντας τους ως δικούς του. Διότι λέγει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου» και «γνωρίζω τα δικά μου και τα δικά μου με γνωρίζουν». Και τότε τα σώματα αυτών θα περιβληθούν με θεία δόξα εξαιτίας των αγαθών έργων, και θα είναι πλήρη από τη δόξα του Πνεύματος, την οποία κατείχαν από αυτή τη ζωή στις ψυχές τους. Και έτσι, αφού δοξαστούν μέσα στο θείο φως και αρπαγούν στους ουρανούς «για να προϋπαντήσουν τον Κύριο στον αέρα», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «πάντοτε θα είμαστε μαζί με τον Κύριο», συμβασιλεύοντας μαζί του στους ατελεύτητους αιώνες. Αμήν.

Από πού λοιπόν τόσο αυτοί που έχουν συγκαταλεχθεί στους προαναφερθέντες όσο και εκείνοι που τους αναζητούν θα τους αναγνωρίσουν με ακρίβεια; Από εκεί που δίδαξε ο Κύριος λέγοντας τα εξής: «Σημεία δε θα ακολουθήσουν αυτούς που θα πιστέψουν: στο όνομά μου θα εκβάλουν δαιμόνια, με γλώσσες καινούργιες θα μιλήσουν» —πράγμα που αποτελεί τη θεόπνευστη διδασκαλία του λόγου— «φίδια θα πιάσουν, και αν πιουν κάτι θανάσιμο δεν πρόκειται να τους βλάψει», και πάλι: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου», και πάλι: «Από τους καρπούς τους θα τους αναγνωρίσετε». Ποιων καρπών; Το πλήθος των οποίων απαριθμώντας ο Παύλος λέει τα εξής: «Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, πίστη, πραότητα, εγκράτεια», μαζί με τα οποία συνυπάρχουν η ευσπλαχνία, η φιλαδελφία, η ελεημοσύνη και όσα τα ακολουθούν, και επιπλέον: «λόγος σοφίας, λόγος γνώσης, χαρίσματα» θαυμάτων, και πάρα πολλά άλλα, τα οποία «όλα τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντάς τα στον καθένα όπως θέλει». Όσοι λοιπόν έγιναν μέτοχοι αυτών των χαρισμάτων, είτε όλων είτε εν μέρει ανάλογα με το συμφέρον τους, συγκαταλέχθηκαν στον χορό των αποστόλων, και όσοι γίνονται σήμερα τέτοιοι, εκεί συγκαταλέγονται.

Διότι αυτόν και μόνο, επειδή είναι γνώριμος και αγαπητός, η ψυχή τον δέχεται μέσω της ακοής και του παραχωρεί την είσοδο, και με χαρά τον ασπάζεται όταν βρεθεί στο εσωτερικό της, όπως είπε ο Κύριος: «Τα πρόβατα τα δικά μου ακούν τη φωνή μου, ενώ των ξένων δεν θα την ακούσουν». Όλους δε τους υπόλοιπους λόγους των ανθρώπων, τους ακούει μεν, δεν τους αποδέχεται δε· αλλά ούτε τους επιτρέπει διόλου να εισέλθουν στο εσωτερικό της, και αποστρεφόμενη αυτούς τους αποπέμπει κενούς· κάποιες φορές μάλιστα δεν αντιλαμβάνεται καν την παρουσία ή τα χτυπήματά τους, αλλά σαν κωφός που δεν ακούει —μολονότι τους ακούει—, έτσι διάκειται απέναντί τους.

Κατήχηση Λ'. Περί του να μην γογγύζουμε στις στερήσεις των σωματικών αναγκών. Αδελφοί και πατέρες και τέκνα, αυτό είναι για εμάς έργο και αγώνας ακαταπόνητος, το να σας μιλούμε κάθε φορά, να σας υπενθυμίζουμε και να σας προτρέπουμε στην υπομονή της κατά Θεόν ζωής σας. Διότι, εάν εκείνοι που επιστατούν σε άλογο ποίμνιο αναλαμβάνουν εξ ανάγκης αγρυπνίες, κόπους και μέριμνες, οδηγώντας και καθοδηγώντας τα θρέμματα που τους έχουν εμπιστευθεί, πόσο μάλλον εμείς οι αμαρτωλοί, που αναξίως μας έλαχε ο κλήρος να ποιμαίνουμε εσάς, τα πρόβατα του Χριστού, πρέπει να έχουμε άγρυπνο το μάτι της ψυχής και με την προσφώνηση του λόγου, σαν με κάποια ποιμενική φλογέρα, να σας ομιλούμε και να σας λέμε τα πρέποντα και τα συμφέροντα, και βεβαίως να υπομένουμε πόνους και θλίψεις και στενοχώριες, προκειμένου να ετοιμάζουμε και να σας χορηγούμε την τροφή και από τις δύο πλευρές; Επειδή λοιπόν έτσι απαιτούν τα δικά μας καθήκοντα, ούτε σε εσάς επιτρέπεται εύλογα να φέρεστε έτσι απλά και στην τύχη, αλλά πρέπει να ακούτε με προσοχή την ταπεινή μας φωνή. Διότι λέγει: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και δεν θα ακολουθήσουν ποτέ τον ξένο, αλλά θα φύγουν μακριά του, επειδή δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων».

Γι' αυτό και τώρα, όπως είναι αναγκαίο, σας φωνάζουμε, σας απευθύνουμε τον λόγο, προβάλλοντάς σας αντί για κάποια φλογέρα τους θεόπνευστους λόγους. «Ησυχάστε», λέει, «και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός». Έχουμε λοιπόν ανάγκη από ησυχία, αδελφοί μου, από ακόρεστη επιθυμία, από αδιάλειπτη νήψη, από κραταιότατη υπομονή, από εξέγερση εναντίον των πολεμίων εχθρών, από συναγωνισμό μέσω της άμιλλας όσων προκόβουν. Διότι είναι κοντά τα νοητά θηρία, οι δαίμονες που αρπάζουν τις ψυχές, από τους οποίους προέρχονται τα δαγκώματα της αμαρτίας, τα ρήγματα της ανομίας, οι όλεθροι της ασωτείας. Ας μην παραμείνει κανείς ακολουθώντας το δικό του θέλημα στην ψυχή, ούτε πάλι να ατονήσει δείχνοντας ολιγωρία στους αγώνες, παρακαλώ (διότι το να ατονεί κανείς εδώ προέρχεται από το δικό του θέλημα), ούτε να περιπλανάται με τις δικές του επιθυμίες, παρασυρόμενος εδώ και εκεί κρυφά από τη φιληδονία και χανόμενος από τη φιλαυτία, αλλά ας υπακούει και ας εμμένει σε όλες τις εντολές του Κυρίου. Διότι λέει ο Ίδιος: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη δική μου φωνή, ενώ δεν ακολουθούν τον ξένο, επειδή δεν γνωρίζουν τη φωνή των ξένων». Είθε να αξιωθούμε να δεχθούμε μια τέτοια προσφώνηση και να συγκαταλεγόμαστε στα πρόβατα του Χριστού. Διότι όπου είναι ο Χριστός, εκεί ο αντάρτης διάβολος δεν έχει θέση. Όπου εγκαθίσταται η φωνή των προβάτων Του, από εκεί ο συρισμός του όφεως δραπετεύει.

Φρόντιζε δε και εσύ, όσο διαρκεί ο χειμώνας, εννοώ ο παρών βίος, ο οποίος έχει πάντοτε ταραχές από τα πνεύματα της πονηρίας, να εορτάσεις τα εγκαίνια του πνευματικού σου ναού, γινόμενος συνεχώς νέος και ετοιμάζοντας αναβάσεις στην καρδιά σου. Διότι τότε και ο Ιησούς θα είναι παρών κοντά σου, συμπράττοντας στην εορτή αυτών των εγκαινίων μέσα στη στοά του Σολομώντα, περιφρουρώντας σε υπό τη σκέπη Του, και κάνοντάς σε να ειρηνεύεις από τα πάθη. Διότι Αυτός θα είναι ο Σολομών, όνομα που ερμηνεύεται ως ειρηνικός. Όποιος, λοιπόν, αυλίζεται υπό τη σκέπη του ειρηνικού Χριστού, σύμφωνα με τον προφήτη, έχει τον ίδιο τον Κύριο να συνεορτάζει μαζί του τα εγκαίνια της ψυχής του, όσο διαρκεί ο χειμώνας, δηλαδή ο παρών βίος. Διότι άνοιξη είναι ο μέλλων αιώνας, κατά τον οποίο τα πάντα αναζωογονούνται και λαμβάνουν παλιγγενεσία, και κατά τον οποίο κανείς δεν δύναται πλέον να εγκαινιάσει την ψυχή του· διότι όλα αυτά περιορίζονται στον παρόντα αιώνα. «Όπως σας είπα, τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν, και εγώ τους δίνω ζωή αιώνια, και δεν πρόκειται ποτέ να χαθούν, και κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι μου. Ο Πατέρας μου, που μου τα έδωσε, είναι μεγαλύτερος από όλους, και κανείς δεν δύναται να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Επειδή τους είπε ότι, «Δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα», τώρα τους προτρέπει, ώστε να γίνουν πρόβατά Του.

Γι' αυτό και προσθέτει λέγοντας: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και με ακολουθούν.» Έπειτα, παρακινώντας τους, αναφέρει και τα όσα θα αποκτήσουν όσοι τον ακολουθούν. «Διότι», λέει, «τους δίνω αιώνια ζωή, και δεν θα χαθούν ποτέ», και τα εξής. Οπωσδήποτε με τα λόγια του αυτά τους αφυπνίζει και τους εμπνέει ζήλο και επιθυμία να τον ακολουθήσουν και αυτοί, εφόσον χαρίζει τέτοια δώρα.

Γιατί λοιπόν λέει: «Δεν πρόκειται να χαθούν»; Διότι «κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι μου», διότι «ο Πατέρας μου, που μου τα έδωσε», «είναι ανώτερος από όλους, και από το χέρι του κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει», ώστε ούτε «από το δικό μου χέρι». Διότι το χέρι το δικό μου και του Πατέρα είναι ένα. «Διότι εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», δηλαδή ως προς την εξουσία και τη δύναμη· επειδή «χέρι» ονομάζει την εξουσία και τη δύναμη. «Εγώ, λοιπόν, και ο Πατέρας είμαστε ένα» ως προς τη φύση, την ουσία και το κράτος. Αυτό ακριβώς αντιλαμβανόμενοι και οι Ιουδαίοι, ότι δηλαδή καθιστά τον εαυτό του ομοούσιο με τον Θεό μέσω αυτών των λόγων, τον λιθοβολούσαν, επειδή παρουσίαζε τον εαυτό του ως Υιό του Θεού. Αλλά θα μπορούσε να ρωτήσει κάποιος: Πώς είπε ο Κύριος ότι «κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου», τη στιγμή που βλέπουμε πολλούς να χάνονται; Μπορεί λοιπόν να λεχθεί ότι μεν κανείς δεν δύναται να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα, πολλοί όμως μπορούν να τα εξαπατήσουν. Διότι με τη βία και την τυραννία κανείς δεν έχει τη δύναμη να αποσπάσει κάποιον από τον Θεό, αλλά με την απάτη καθημερινά ανατρεπόμαστε. Και πώς λέει: «Τα πρόβατά μου με ακολουθούν, και δεν πρόκειται να χαθούν»; Διότι βλέπουμε ότι ο Ιούδας χάθηκε. Αλλά ακριβώς γι' αυτό χάθηκε, επειδή δεν ακολούθησε, ούτε παρέμεινε πρόβατο μέχρι το τέλος.