Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 10:30

Έπρεπε λοιπόν, όταν ακούν το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», να διακρίνουν τη μία θεότητα και το γνώρισμα της ουσίας του Πατρός· όταν όμως ακούν το «έκλαψε» και τα παρόμοια, να λένε ότι αυτά αποτελούν γνωρίσματα του σώματος, μάλιστα επειδή για το καθένα από αυτά έχουν την εύλογη αφορμή, ότι δηλαδή τα μεν έχουν γραφτεί για τον Θεό, ενώ τα δε λέγονται εξαιτίας του ανθρώπινου σώματός του. Διότι δεν θα συνέβαιναν στον Ασώματο όσα ανήκουν στο σώμα, εάν δεν είχε λάβει σώμα φθαρτό και θνητό· διότι θνητή ήταν η αγία Μαρία, από την οποία προήλθε και το σώμα. Γι' αυτό και είναι ανάγκη, εφόσον ο ίδιος βρέθηκε σε σώμα που πάσχει, κλαίει και κοπιάζει, να λέγονται γι' αυτόν, μαζί με το σώμα, και αυτά που αποτελούν γνωρίσματα της σάρκας. Εάν λοιπόν έκλαψε και ταράχθηκε, δεν ήταν ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, αυτός που έκλαιγε και ταρασσόταν, αλλά αυτό ήταν γνώρισμα της σάρκας· και εάν παρακάλεσε να παρέλθει το ποτήριο, δεν ήταν η θεότητα που δείλιασε, αλλά γνώρισμα της ανθρωπότητας ήταν και αυτό το πάθος, καθώς και το να λέει: «Γιατί με εγκατέλειψες;». Ωστόσο, οι ευαγγελιστές τα ανέφεραν αυτά πάλι ως δικά του, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, καίτοι δεν έπασχε σε τίποτα, διότι ο Λόγος ήταν απαθής· επειδή ο Κύριος έγινε και άνθρωπος, και αυτά γίνονται και λέγονται ως προερχόμενα από άνθρωπο, προκειμένου ο ίδιος, αφού ελαφρύνει τη σάρκα από αυτά τα πάθη, να την καταστήσει ελεύθερη από αυτά.

Διότι θα τους απαντήσουν ότι: «Αυτά που γεννάμε δεν προέρχονται από τη θέληση, αλλά είναι όμοια με εμάς· ούτε γινόμαστε γονείς κατόπιν προηγούμενης σκέψεως, αλλά το να γεννά κανείς αποτελεί ίδιον της φύσεως, επειδή και εμείς είμαστε εικόνες εκείνων που μας γέννησαν». Είτε, λοιπόν, ας καταδικάσουν τον εαυτό τους και ας πάψουν να ρωτούν τις γυναίκες περί του Υιού του Θεού, είτε ας μάθουν από αυτές ότι ο γιος δεν γεννάται με τη βούληση, αλλά κατά φύση και αληθινά. Είναι δε πρέπων και ταιριαστός σε αυτούς ο έλεγχος που προέρχεται από τους ανθρώπους, επειδή οι κακόφρονες συλλογίζονται με ανθρώπινα κριτήρια περί της θεότητας. Τι, λοιπόν, μαίνονται ακόμη οι Χριστομάχοι; Διότι και αυτό τους το επιχείρημα, όπως ακριβώς και τα υπόλοιπα ζητήματα που θέτουν, έχει αποδειχθεί και ελεγχθεί ότι αποτελεί μόνο φαντασία και μυθοπλασία. Για τον λόγο αυτόν οφείλουν, έστω και αργά, αφού αντιληφθούν σε πόσο βαθύ γκρεμό αφροσύνης έχουν πέσει, να αναδυθούν και να ξεφύγουν από την παγίδα του διαβόλου, δεχόμενοι τις νουθεσίες μας. Διότι η αλήθεια είναι φιλάνθρωπη, φωνάζοντας διαρκώς: «Αν δεν πιστεύετε σε εμένα εξαιτίας του περιβλήματος του σώματος, πιστέψτε τουλάχιστον στα έργα· για να κατανοήσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα» και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι, ενώ ήθελαν να παρανομήσουν, προσποιούνταν ότι μελετούν τα λόγια του νόμου, και, ενώ ήθελαν να αρνηθούν τον προσδοκηθέντα και παρόντα Κύριο, υποκρίνονταν μεν ότι επικαλούνται τον Θεό, ελέγχονταν όμως ως βλάσφημοι με το να λένε: «Γιατί εσύ, “ενώ είσαι άνθρωπος κάνεις τον εαυτό σου Θεό” και λες “εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα;”»· έτσι και ο κίβδηλος και Σωτάτειος Άρειος, από τη μία υποκρίνεται ότι ομιλεί περί Θεού, παραθέτοντας τις λέξεις των Γραφών, από την άλλη όμως ελέγχεται από παντού ως άθεος, «αρνούμενος τον Υιό» και συγκαταλέγοντάς τον στα δημιουργήματα.

Δεν είναι λοιπόν απίστευτο να έχει ο Θεός Υιό, γέννημα της δικής του ουσίας· ούτε βέβαια υπονοούμε κάποιο πάθος και μερισμό της ουσίας του Θεού λέγοντας «Υιό και γέννημα», αλλά αντίθετα πιστεύουμε με αυτόν τον τρόπο, επειδή αναγνωρίζουμε το γνήσιο, το αληθινό και το μονογενές που προέρχεται από τον Θεό. Και εφόσον αυτό έχει φανερωθεί και αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο, ότι δηλαδή ο Υιός είναι το γέννημα από την ουσία του Πατέρα, σε κανέναν πλέον δεν μένει αμφιβολία, αλλά θα πρέπει να είναι ολοφάνερο, ότι αυτός είναι η Σοφία και ο Λόγος του Πατέρα, εν τω οποίω και διά του οποίου κτίζει και δημιουργεί τα πάντα. Και αυτός είναι το απαύγασμά του, «μέσω του οποίου φωτίζει τα πάντα» και «αποκαλύπτεται σε όποιους θέλει»· αυτός είναι ο χαρακτήρας και η εικόνα του, μέσω του οποίου θεωρείται και γνωρίζεται (ο Πατέρας), γι' αυτό και «αυτός και ο Πατέρας είναι ένα»· διότι όποιος βλέπει αυτόν, βλέπει και τον Πατέρα. Αυτός είναι ο Χριστός, μέσω του οποίου τα πάντα έχουν λυτρωθεί και ο οποίος κατεργάστηκε πάλι την καινή κτίση. Αφού λοιπόν ο Υιός είναι τέτοιος, δεν αρμόζει, αλλά είναι και πάρα πολύ επικίνδυνο, να τον αποκαλέσουμε δημιούργημα «εξ ουκ όντων» ή να πούμε ότι «δεν υπήρχε πριν γεννηθεί». Διότι εκείνος που μιλά με αυτόν τον τρόπο για το ίδιον της ουσίας του Πατέρα, φτάνει στο σημείο να βλασφημεί και τον ίδιο τον Πατέρα με τα φρονήματα που έχει γι' αυτόν, προβάλλοντας τα ίδια ψεύδη που φαντάζεται και για το γέννημα που προέρχεται από αυτόν.

Επομένως, θα ήταν πιο ευσεβές και πιο αληθινό να προσδιορίζουμε τον Θεό από τον Υιό και να Τον ονομάζουμε Πατέρα, παρά να Τον ονομάζουμε μόνο από τα έργα Του και να Τον λέμε αγένητο. Διότι αυτό μεν, όπως είπα, υποδηλώνει τα έργα που δημιουργήθηκαν από το θέλημα του Θεού διά του Λόγου, τόσο το καθένα χωριστά όσο και όλα από κοινού· ενώ το «Πατήρ» υποδηλώνεται και ισχύει μόνο εν σχέσει με τον Υιό. Και όσο διαφέρει ο Λόγος από τα γενητά, τόσο περισσότερο θα διέφερε το να λέμε τον Θεό «Πατέρα» από το να Τον λέμε «αγένητο». Διότι τούτο είναι άγραφο, ύποπτο και έχει ποικίλη σημασία, ώστε η διάνοια εκείνου που ερωτάται γι' αυτό να περιφέρεται σε πολλά· ενώ το «Πατήρ» είναι απλό, γραμμένο στις Γραφές, πιο αληθινό και υποδηλώνει μόνο τον Υιό. Εξάλλου, το μεν «αγένητο» έχει επινοηθεί από τους Έλληνες που δεν γνωρίζουν τον Υιό· το δε «Πατήρ» μάς έγινε γνωστό και μάς δωρήθηκε από τον Κύριό μας. Διότι ο Ίδιος, γνωρίζοντας τίνος είναι Υιός, έλεγε: «Εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί» και «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πουθενά δεν φαίνεται να αποκαλεί ο Ίδιος τον Πατέρα «αγένητο»· αλλά και εμάς, όταν μας δίδασκε να προσευχόμαστε, δεν είπε: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: Θεέ αγένητε», αλλά μάλλον: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς».

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, πολύ εύλογα, αφού προηγουμένως είπε «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», πρόσθεσε το «εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί», για να δείξει αφενός την ταυτότητα της θεότητας και αφετέρου την ενότητα της ουσίας.

Έτσι λοιπόν, εφόσον είναι ένα και μία είναι η θεότητα, λέγονται για τον Υιό τα ίδια ακριβώς όσα λέγονται και για τον Πατέρα, εκτός από το να ονομάζεται Πατέρας· όπως για παράδειγμα «Θεός», «και Θεός ήταν ο Λόγος», το «Παντοκράτορας», «αυτά λέγει ο ην και ο ων και ο ερχόμενος, ο Παντοκράτωρ», το «Κύριος», «ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός», το ότι είναι φως, «εγώ είμαι το φως», το να εξαλείφει αμαρτίες —«για να γνωρίζετε», λέει, «ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει εξουσία επί της γης να συγχωρεί αμαρτίες»— και όσα άλλα τυχόν βρεις. Διότι «όλα», λέει ο ίδιος ο Υιός, «όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου»· και πάλι, «τα δικά μου είναι δικά σου». Εκείνος, λοιπόν, που ακούει αυτά που ανήκουν στον Πατέρα να λέγονται για τον Υιό, θα δει κατ' αυτόν τον τρόπο τον Πατέρα μέσα στον Υιό, και θα αντικρίσει τον Υιό μέσα στον Πατέρα, όταν αυτά που λέγονται για τον Υιό τα αποδίδει και στον Πατέρα. Για ποιον λόγο όμως τα του Πατέρα λέγονται για τον Υιό, εάν όχι επειδή ο Υιός είναι γέννημα από αυτόν; Και για ποιον λόγο αυτά που ανήκουν στον Υιό είναι και ίδια του Πατέρα, εάν όχι επειδή πάλι ο Υιός είναι ίδιο γέννημα της ουσίας του; Όντας δε ίδιο γέννημα της ουσίας του Πατέρα, ο Υιός εύλογα λέει ότι τα του Πατέρα είναι δικά του. Γι' αυτό με πρέποντα τρόπο και σε λογική ακολουθία με το να λέει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», πρόσθεσε: «για να γνωρίσετε ότι εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Σε αυτό πάλι προσέθεσε: «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και υπάρχει ένα και το αυτό νόημα σε αυτά τα τρία ρητά.

Η μορφή της θεότητας δεν είναι μερική, αλλά «το πλήρωμα της θεότητας του Πατέρα» αποτελεί το είναι του Υιού, και ο Υιός είναι ολόκληρος Θεός. Γι' αυτόν τον λόγο, αν και είναι ίσος με τον Θεό, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό»· και πάλι, επειδή η θεότητα και η μορφή του Υιού δεν προέρχεται από κανέναν άλλον παρά από τον Πατέρα, αυτό ακριβώς εννοούσε όταν είπε το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα». Έτσι, «ο Θεός ήταν μέσα στον Χριστό συμφιλιώνοντας τον κόσμο με τον εαυτό Του»· διότι ο Υιός αποτελεί το ίδιον της ουσίας του Πατέρα, μέσω του οποίου η κτίση συμφιλιωνόταν με τον Θεό. Έτσι, όσα εργάζεται ο Υιός, είναι έργα του Πατέρα. Διότι ο Υιός είναι η μορφή της θεότητας του Πατέρα, η οποία ενεργεί τα έργα· και έτσι, εκείνος που βλέπει τον Υιό, βλέπει τον Πατέρα. Διότι ο Υιός υπάρχει και θεωρείται μέσα στην πατρική θεότητα, και η πατρική μορφή που υπάρχει μέσα Του φανερώνει τον Πατέρα. Και κατ' αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό, και η ιδιότητα και θεότητα που προέρχεται από τον Πατέρα και βρίσκεται στον Υιό, φανερώνει τον Υιό μέσα στον Πατέρα και το αιώνια αδιαίρετό Του. Και εκείνος που ακούει και βλέπει όσα λέγονται για τον Πατέρα να λέγονται και για τον Υιό, όχι κατά χάριν ή κατά μετοχήν προστιθέμενα στην ουσία Του, αλλά επειδή το ίδιο το είναι του Υιού αποτελεί γνήσιο γέννημα της πατρικής ουσίας, θα κατανοήσει σωστά αυτό που έχει λεχθεί, όπως προανέφερα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι ο Υιός είναι όμοιος με τον Πατέρα, εφόσον κατέχει πάντα όσα ανήκουν στον Πατέρα.

Εκείνος λοιπόν που δεν παρέμεινε, αλλά παραφρόνησε, άκουσε: «πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί;» Πώς λοιπόν, εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, μόνο αυτός είναι Υιός μονογενής και Λόγος και Σοφία; Ή πώς, ενώ υπάρχουν τόσοι πολλοί που είναι όμοιοι με τον Πατέρα, μόνο αυτός είναι «εικόνα»; Διότι και ανάμεσα στους ανθρώπους θα βρεθούν πολλοί όμοιοι με τον Πατέρα, πάρα πολλοί που αναδείχθηκαν μάρτυρες, και πριν από αυτούς οι απόστολοι και οι προφήτες, και πριν από αυτούς πάλι οι πατριάρχες· πολλοί δε και σήμερα τήρησαν την εντολή του Σωτήρα, γινόμενοι «οικτίρμονες» «όπως ο Πατέρας ο εν τοις ουρανοίς», και τηρώντας το: «γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού ως τέκνα αγαπητά και περιπατείτε εν αγάπη, καθώς και ο Χριστός μας αγάπησε». «Μιμητές» επίσης του Παύλου έχουν γίνει πολλοί, όπως και εκείνος «του Χριστού». Και όμως, κανείς από αυτούς δεν είναι ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε μονογενής Υιός, ούτε εικόνα, ούτε κάποιος από αυτούς αποτόλμησε να πει: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» ή «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αλλά για όλους αυτούς έχει ειπωθεί: «ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;» ή «ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Για αυτόν όμως έχει ειπωθεί ότι αποτελεί τη μόνη αληθινή και κατά φύση εικόνα του Πατέρα.

Αυτό είδε και ο πατριάρχης Ιακώβ και ευλογήθηκε, και αντί για Ιακώβ ονομάστηκε Ισραήλ από Αυτόν, όπως μαρτυρεί η Θεία Γραφή λέγοντας: «Ανέτειλε δε σε αυτόν ο ήλιος, όταν παρήλθε το είδος του Θεού». Και αυτός ήταν Εκείνος που λέει: «Όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ βρίσκομαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα», «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· διότι με αυτόν τον τρόπο «ένας Θεός υπάρχει» και «μία» είναι η «πίστη» στον Πατέρα και τον Υιό. Επειδή, αν και ο Λόγος είναι Θεός, ισχύει πάλι ότι «Κύριος ο Θεός μας είναι ένας Κύριος». Διότι ο Υιός ανήκει στον Ένα και είναι αδιαίρετος από Αυτόν, κατά την ιδιότητα και την οικειότητα της ουσίας.

Αλλά ούτε και έτσι δεν ντράπηκαν οι Αρειανοί και λένε: «Όχι όπως λέτε εσείς, αλλά όπως θέλουμε εμείς· διότι, εφόσον εσείς ανατρέπετε τις προηγούμενες επινοήσεις μας, εμείς εφεύραμε νεότερη και λέμε: Έτσι είναι ο Υιός και ο Πατέρας ένα, και έτσι είναι ο Πατέρας μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, όπως ακριβώς θα μπορούσαμε να γίνουμε και εμείς ένα σε αυτόν. Διότι αυτό είναι γραμμένο στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, το οποίο ο Κύριος ζητούσε για εμάς λέγοντας: "Άγιε Πατέρα, διατήρησέ τους στο όνομά σου που μου έχεις δώσει, για να είναι ένα όπως και εμείς είμαστε ένα", και λίγο πιο κάτω: "Δεν παρακαλώ όμως μόνο γι' αυτούς, αλλά και για εκείνους που θα πιστεύουν σε εμένα μέσω του λόγου τους, ώστε όλοι να είναι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, για να είναι και αυτοί ένα μέσα σε εμάς, ώστε να πιστέψει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλες· και εγώ τη δόξα που μου έδωσες την έδωσα σε αυτούς, για να είναι ένα, όπως και εμείς είμαστε ένα, εγώ μέσα τους και εσύ μέσα σε εμένα, για να είναι τελειωμένοι σε ένα, ώστε να γνωρίζει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλες"». Έπειτα, σαν να βρήκαν πρόφαση, προσθέτουν οι δόλιοι τα εξής: «Αν, όπως εμείς γινόμαστε ένα μέσα στον Πατέρα, έτσι και αυτός και ο Πατέρας είναι ένα και έτσι βρίσκεται και αυτός μέσα στον Πατέρα, πώς εσείς, από το γεγονός ότι αυτός λέει "εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα" και "εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα", ισχυρίζεστε ότι αυτός είναι ίδιος και όμοιος με την ουσία του Πατέρα;»

Αλλά αυτά δεν αποτελούσαν από τη φύση τους ιδιώματα του Λόγου, καθόσον ήταν Λόγος· ο Λόγος όμως βρισκόταν μέσα στη σάρκα που έπασχε αυτά, ω χριστομάχοι και αχάριστοι Ιουδαίοι. Διότι αυτά δεν έχουν ειπωθεί πριν από τη σάρκωση, αλλά όταν «ο Λόγος έγινε σάρκα» και έγινε άνθρωπος, τότε γράφτηκε ότι αυτά ειπώθηκαν με ανθρώπινο τρόπο. Εξάλλου, αυτός για τον οποίο έχουν γραφτεί αυτά, ο ίδιος ανέστησε και τον Λάζαρο από τους νεκρούς και μετέτρεψε το νερό σε κρασί και χάρισε την όραση στον εκ γενετής τυφλό και είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εάν λοιπόν με αφορμή τα ανθρώπινα γνωρίσματα βρίσκουν πρόφαση για να σκέφτονται ταπεινά περί του Υιού του Θεού, και μάλλον τον θεωρούν αποκλειστικά έναν άνθρωπο πλασμένο από τη γη και όχι προερχόμενο «από τον ουρανό», γιατί από τα θεϊκά έργα δεν αναγνωρίζουν τον Λόγο που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, ώστε εντέλει να αρνηθούν τη δική τους ασέβεια; Διότι έχουν τη δυνατότητα να δουν πώς ο ίδιος είναι αυτός που επιτελεί τα έργα, ο ίδιος είναι αυτός που αποδεικνύει το σώμα παθητό με το να το αφήνει να κλαίει και να πεινάει και να φανερώνονται σε αυτό τα φυσικά ιδιώματα του σώματος. Διότι από αυτά μεν τα γεγονότα καθιστούσε γνωστό ότι, αν και ως Θεός είναι απαθής, προσέλαβε παθητή σάρκα, ενώ από τα έργα αποδείκνυε τον εαυτό του ότι είναι ο Λόγος του Θεού και ότι αργότερα έγινε άνθρωπος, λέγοντας: «Και αν σε εμένα δεν πιστεύετε, βλέποντάς με να έχω περιβληθεί ανθρώπινο σώμα, τουλάχιστον πιστέψτε στα έργα, για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα».

Κατά τη γνώμη μου, οι χριστομάχοι έχουν επιδείξει μεγάλη αναισχυντία και βλασφημία. Διότι, ενώ ακούν το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», βιάζουν το νόημα προκειμένου να το παρερμηνεύσουν και να διαιρέσουν την ενότητα του Πατέρα και του Υιού· από την άλλη, όταν ακούν ότι έκλαψε, ίδρωσε και έπαθε, δεν στρέφουν την προσοχή τους στο σώμα, αλλά εξαιτίας αυτών συγκαταλέγουν μαζί με την κτίση Εκείνον μέσω του οποίου δημιουργήθηκε η κτίση. Σε τι λοιπόν διαφέρουν πλέον και αυτοί από τους Ιουδαίους; Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι, βλασφημώντας, απέδιδαν τα έργα του Θεού στον Βεελζεβούλ, έτσι και αυτοί, κατατάσσοντας στα κτίσματα τον Κύριο που ενήργησε αυτά, θα υποστούν την ίδια ασυγχώρητη καταδίκη με εκείνους.

Έπρεπε, λοιπόν, όταν ακούν το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», να διακρίνουν τη μία θεότητα και το ίδιον της ουσίας του Πατέρα, και όταν ακούν το «έκλαψε» και τα παρόμοια, να λένε ότι αυτά είναι ίδια γνωρίσματα του σώματος, μάλιστα εφόσον και για τα δύο αυτά έχουν εύλογη αφορμή, επειδή το μεν έχει γραφτεί γι' αυτόν ως Θεό, το δε λέγεται εξαιτίας του ανθρώπινου σώματός του. Διότι δεν θα μπορούσαν να συμβούν τα του σώματος σε κάποιον ασώματο, εάν δεν είχε λάβει σώμα φθαρτό και θνητό —διότι θνητή ήταν η αγία Μαρία, από την οποία προήλθε και το σώμα. Γι' αυτό και είναι ανάγκη, εφόσον βρέθηκε σε σώμα που πάσχει, κλαίει και κοπιάζει, να λέγονται μαζί με το σώμα ως δικά του και αυτά τα οποία είναι γνωρίσματα της σάρκας. Αν, επομένως, έκλαψε και ταράχθηκε, δεν ήταν ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, αυτός που έκλαιγε και ταρασσόταν, αλλά αυτό ήταν γνώρισμα της σάρκας. Και αν παρακάλεσε «να παρέλθει το ποτήριον», δεν ήταν η θεότητα που δειλίασε, αλλά γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης ήταν και αυτό το πάθος. Και το ότι είπε: «γιατί με εγκατέλειψες;», αποδίδοντάς το πάλι στον ίδιο σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως, καίτοι δεν έπασχε σε τίποτα —διότι ο Λόγος είναι απαθής— οι ευαγγελιστές τα έγραψαν αυτά με όμοιο τρόπο, επειδή έγινε και άνθρωπος, και αυτά γίνονται και λέγονται όπως από άνθρωπο, ώστε, αφού ελαφρύνει ο ίδιος και αυτά τα παθήματα της σάρκας, να την καταστήσει ελεύθερη από αυτά.

Πρέπων λοιπόν και αρμόζων σε αυτούς είναι ο έλεγχος που προέρχεται από ανθρώπους, επειδή οι κακόφρονες διαλογίζονται με ανθρώπινο τρόπο περί της θεότητος. Γιατί λοιπόν μαίνονται ακόμη οι χριστομάχοι; Διότι και αυτό τους το επιχείρημα, όπως ακριβώς και τα άλλα τους ζητήματα, έχει αποδειχθεί και ελεγχθεί ότι αποτελεί μόνο φαντασία και μυθοπλαστία. Και εξαιτίας αυτού οφείλουν, έστω και αργά, αφού αντιληφθούν σε πόσο βαθύ γκρεμό αφροσύνης έχουν πέσει, να αναδυθούν και να ξεφύγουν από την «παγίδα του διαβόλου», δεχόμενοι τις νουθεσίες μας. Διότι η αλήθεια είναι φιλάνθρωπη και κραυγάζει πάντοτε: «Αν δεν πιστεύετε σε εμένα» εξαιτίας της περιβολής του σώματος, «πιστέψτε τουλάχιστον στα έργα, για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», «και εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αλλά ο μεν Κύριος κατά τη συνήθειά του εκδηλώνει τη φιλανθρωπία του και θέλει να «ανορθώνει όλους τους συντριμμένους», όπως λέγει η αίνεση του Δαβίδ. Οι ασεβείς όμως, μην επιθυμώντας να ακούσουν την κυριακή φωνή και μην αντέχοντας να βλέπουν τον Χριστό να ομολογείται από όλους Θεός και Υιός του Θεού, περιφέρονται οι άθλιοι σαν τους κανθάρους μαζί με τον πατέρα τους τον διάβολο, αναζητώντας προφάσεις για την ασέβεια. Ποιες λοιπόν ή από πού θα μπορέσουν να βρουν τέτοιες προφάσεις έπειτα από αυτά, εκτός εάν δανειστούν από τους Ιουδαίους του Καϊάφα τις δυσφημίες, και από τους Έλληνες λάβουν την αθεΐα;

Διότι αυτά είναι τα σοφιστικά κακουργήματα των ετεροδόξων. Και αν και προηγουμένως ήδη ελέγξαμε την κενολογία τους γύρω από αυτά, εντούτοις και η ακρίβεια αυτών των ρητών και το νόημα των παραδειγμάτων ελέγχουν και ανασκευάζουν την απατηλή εικόνα του μιαρού τους δόγματος. Διότι βλέπουμε ότι και ο Λόγος υπάρχει πάντοτε, προέρχεται από αυτόν και προσιδιάζει στην ουσία εκείνου του οποίου είναι Λόγος, χωρίς να υπόκειται στο πρότερο και στο ύστερο. Διότι βλέπουμε και το απαύγασμα να προέρχεται από τον ήλιο και να είναι ίδιον αυτού, χωρίς να διαιρείται ούτε να μειώνεται η ουσία του ήλιου, αλλά αυτή να παραμένει ολόκληρη, και το απαύγασμα να είναι τέλειο και ολόκληρο και να μη μειώνει την ουσία του φωτός, αλλά να συνυπάρχει μαζί του ως αληθινό γέννημα από αυτό. Βλέπουμε επίσης και τον Υιό να γεννάται όχι από έξω, αλλά από τον Πατέρα, και ο Πατέρας να παραμένει ολόκληρος, και ο Υιός να είναι πάντοτε ο χαρακτήρας της υποστάσεως, διασώζοντας την ομοιότητα και την απαράλλακτη εικόνα προς τον Πατέρα, έτσι ώστε εκείνος που βλέπει Αυτόν να βλέπει σε Αυτόν και την υπόσταση της οποίας είναι χαρακτήρας. Και από την ενέργεια του χαρακτήρα κατανοούμε την αληθινή θεότητα της υποστάσεως· διότι αυτό ακριβώς δίδασκε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Ο Πατέρας που μένει σε εμένα, αυτός κάνει τα έργα τα οποία εγώ κάνω» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα».

Ο ίδιος ο Κύριος βέβαια πολλά έχει πει με παροιμίες, αλλά όταν αναφερόταν στον εαυτό του, μιλούσε απόλυτα: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα» και «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «εγώ είμαι το φως του κόσμου» και «εγώ είμαι η αλήθεια», χωρίς να παραθέτει για το καθένα την αιτία ούτε το γιατί, για να μη φανεί ότι είναι δεύτερος σε σχέση με εκείνα, για χάρη των οποίων και θα είχε γίνει. Διότι είναι ανάγκη να προηγείται η αιτία αυτού του πράγματος, χωρίς την οποία ούτε και ο ίδιος θα είχε έρθει στην ύπαρξη. Ο Παύλος, για παράδειγμα, όντας «ξεχωρισμένος απόστολος για το ευαγγέλιο, το οποίο προανήγγειλε ο Κύριος μέσω των προφητών», είχε πριν από τον εαυτό του το ευαγγέλιο, «του οποίου και έγινε διάκονος»· και ο Ιωάννης, αφού ορίστηκε για να προπορευθεί του Κυρίου, είχε πριν από τον εαυτό του τον Κύριο. Ο Κύριος όμως, μη έχοντας πριν από τον εαυτό του καμία αιτία για το ότι είναι Λόγος, παρά μόνο το ότι είναι γέννημα του Πατέρα και μονογενής Σοφία, όταν γίνεται άνθρωπος, τότε παραθέτει και την αιτία για την οποία πρόκειται να φορέσει σάρκα. Διότι του να γίνει άνθρωπος προηγείται η ανάγκη των ανθρώπων, χωρίς την οποία δεν θα ενδυόταν τη σάρκα. Και ποια είναι η ανάγκη για την οποία έγινε άνθρωπος; Ο ίδιος ο Κύριος την υποδείκνυε λέγοντας: «Έχω κατέβει από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε.»

Πώς δε θα αποδεχθείς τα λόγια του Δεσπότη που λέγει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»; Και πάλι, ομιλώντας περί του Πατρός, λέγει: «Από αυτόν προέρχομαι, και εκείνος με απέστειλε»· προσθέτει δε και το τρίτο: «Εγώ», λέγει, «θα παρακαλέσω τον Πατέρα μου, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο». Όταν λοιπόν για μεν τον εαυτό του λέγει «Εγώ», για δε τον Πατέρα «Εκείνος», και για το Πνεύμα «άλλος», πώς δεν αποτελεί σαφή αποστασία το να αρνείσαι τα τρία, και να λέγεις ότι είναι μόνος αυτός που διακηρύττει: «Δεν είμαι μόνος, διότι ο Πατέρας που με απέστειλε είναι μαζί μου»; Χρησιμοποιεί μάλιστα και ρήση του νόμου, και μέσω αυτής παριστάνει ότι είναι δύο, ο ίδιος και ο Πατέρας: «Διότι στον δικό σας νόμο», λέγει, «είναι γεγραμμένο ότι η μαρτυρία δύο ανθρώπων είναι αληθής. Εγώ», λέγει, «είμαι αυτός που μαρτυρώ για τον εαυτό μου, και μαρτυρεί για εμένα ο Πατέρας που με απέστειλε». Ιδού, λοιπόν, δύο πρόσωπα, και εάν δεν παραδέχεσαι ότι είναι πράγματι δύο, υποστηρίζοντας αυτό ούτε τη μαρτυρία αφήνεις να υφίσταται ως αληθινή.

Επειδή, και όταν αυτός είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αγανάκτησαν οι Ιουδαίοι λέγοντας: «Επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό». Και ο Σωτήρας αποκρίθηκε επιβεβαιώνοντας αυτό που ειπώθηκε από αυτούς, πως δεν δήλωσε τίποτα άλλο λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», παρά το ότι και ο ίδιος είναι Θεός, όντας Υιός του Θεού: «Εάν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί· για εκείνον τον οποίο ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε: Βλασφημείς· επειδή είπα ότι είμαι Υιός του Θεού; Εάν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην με πιστεύετε· εάν όμως τα κάνω, και αν ακόμη δεν θέλετε να πιστέψετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα· για να κατανοήσετε και να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Επομένως, το να είναι ο Υιός μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα στον Υιό, σημαίνει αυτό και τίποτα άλλο: το ότι ο Υιός του Θεού είναι αυτός που έχει γεννηθεί από τον Θεό, όντας Θεός κατά τη φύση του, όπως ακριβώς ο Πατέρας, και φανερώνοντας την πατρική μορφή μέσα στον εαυτό του, και φανερωνόμενος επί της πατρικής υποστάσεως.

Βλέπεις ότι ο λόγος είναι περί της ενανθρωπήσεως. Εάν όμως θέλεις να ακούσεις περί της αδιαίρετης και μίας θεότητας, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Αυτός που είναι απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και πάλι λέει: «Ο Οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό Του, λαμβάνοντας μορφή δούλου.» Βλέπεις ότι τέτοια λόγια αναφέρονται στην ενανθρώπηση. Και ο ίδιος ο Κύριος με αυθεντική φωνή είπε: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και πάλι λέει στον Φίλιππο: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Και λέει μέσω του μεγάλου προφήτη: «Δείτε με, ότι εγώ είμαι, και δεν έχω αλλοιωθεί.» Και πάλι λέει: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα, και έχω έρθει.» Και μέσω του Ιερεμία λέει ο Πατέρας: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντριμμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκεντρώσουν νερό.» Δεν υπήρξε χθες η πηγή, και σήμερα το ύδωρ· μη γένοιτο! Πάντοτε πηγή, πάντοτε ύδωρ.

Ονομάζει τη Ναζαρέτ επίγεια πόλη και όχι ουράνια, και οι απόστολοι, από τότε έως και σήμερα, τον αποκαλούν άνθρωπο και όχι Θεό, απευθυνόμενοι στους Ιουδαίους και σε όσους, παρομοίως με αυτούς, σκέφτονται σύμφωνα με τη σάρκα. Και ο ίδιος ο Κύριος απάντησε με ανθρώπινο τρόπο για τον εαυτό του, λέγοντας: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια;». Δεν είπε ότι ζητάτε να με σκοτώσετε όντας Θεός· διότι ο Θεός, ως απαθής και αθάνατος που είναι, καταργεί τον θάνατο και ζωοποιεί τους νεκρούς, λέγοντας: «Εγώ είμαι η ζωή». Προς τον Φίλιππο, όμως, ο οποίος πίστεψε αμέσως μόλις άκουσε, διδάσκει, μαζί με τους υπόλοιπους αποστόλους και με όσους μπορούν ομοίως να κατανοήσουν πνευματικά, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα, και εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα».

Διότι έτσι και η μονάδα παραμένει αδιαίρετη και ολόκληρη, και ο Υιός της, ο Λόγος, δεν είναι ανούσιος ούτε ανυπόστατος, αλλά είναι αληθινά ουσιώδης. Επειδή, αν δεν έχουν έτσι τα πράγματα, όλα όσα λέγονται θα ήταν απλώς λόγια που λέγονται κατ' επίνοια. Αν όμως πρέπει να αποφεύγεται το άτοπο της επίνοιας, άρα ο αληθινός Λόγος είναι ουσιώδης. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει αληθινά Πατέρας, έτσι υπάρχει αληθινά και Σοφία. Σύμφωνα λοιπόν με αυτό, είναι μεν δύο, διότι δεν είναι, σύμφωνα με τον Σαβέλλιο, ο ίδιος και Πατέρας και Υιός, αλλά ο Πατέρας είναι Πατέρας, και ο Υιός είναι Υιός· είναι όμως ένα, διότι ο Υιός προέρχεται εκ φύσεως από την ουσία του Πατέρα, υπάρχοντας ως ο ίδιος ο Λόγος Του. Αυτό έλεγε ο Κύριος: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι ούτε ο Λόγος είναι χωρισμένος από τον Πατέρα, ούτε ο Πατέρας υπήρξε ποτέ ή είναι χωρίς Λόγο. Και ο Λόγος λοιπόν είναι Θεός και ο Πατέρας δεν είναι χωρίς Λόγο. Γι' αυτόν τον λόγο είπε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα».

Ειδάλλως, τα ίδια ερωτήματα και τα ίδια άτοπα θα ακολουθήσουν τους αναίσχυντους. Από το Δευτερονόμιο: «εσείς όμως που είστε προσκολλημένοι στον Κύριο τον Θεό σας, ζείτε όλοι σήμερα». Από αυτό είναι δυνατόν να γνωρίζουμε τη διαφορά και να κατανοήσουμε ότι ο Υιός του Θεού δεν είναι κτίσμα. Διότι ο μεν Υιός λέγει: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Τα δε γενητά, όταν προκόπτουν, προσκολλώνται στον Κύριο. Διότι ο μεν Λόγος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα ως οικείος προς Αυτόν, ενώ τα γενητά, όντας έξω από Αυτόν, προσκολλώνται σε Αυτόν ως ξένα μεν κατά τη φύση, προσκολλημένα δε κατά την προαίρεση. Διότι και ο κατά φύση υιός είναι ένα με εκείνον που τον γέννησε· ενώ εκείνος που υιοθετείται από έξω, προσκολλάται στο γένος. Γι' αυτό και ευθύς αμέσως προσθέτει: «ποιο μεγάλο έθνος υπάρχει, που να το πλησιάζει ο Θεός;» και αλλού: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει». Διότι τα μεν γενητά τα πλησιάζει επειδή είναι ξένα προς Αυτόν, ενώ τον Υιό, επειδή είναι οικείος, δεν τον πλησιάζει, αλλά βρίσκεται μέσα Του· και ο Υιός δεν προσκολλάται, αλλά συνυπάρχει με τον Πατέρα. Εξού και πάλι λέγει ο Μωυσής στο ίδιο το Δευτερονόμιο: «θα ακούσετε τη φωνή του και σε αυτόν θα προστεθείτε». Εκείνο δε που προστίθεται, προστίθεται από έξω.

Οι περί τον Ευσέβιο Αρειομανίτες, αποδίδοντας αρχή της ύπαρξης στον Υιό, προσποιούνται ότι δεν επιθυμούν να έχει αυτός αρχή της βασιλείας του. Αυτό όμως είναι γελοίο. Διότι είναι πρόδηλο ότι εκείνος που αποδίδει αρχή της ύπαρξης στον Υιό, του αποδίδει επίσης και αρχή της βασιλείας. Επομένως, εθελοτυφλούν ομολογώντας αυτό που αρνούνται. Και πάλι, όσοι υποστηρίζουν ότι πρόκειται μόνο για όνομα του Υιού και ότι ο Υιός του Θεού, δηλαδή ο Λόγος του Πατέρα, είναι ανούσιος και ανυπόστατος, προσποιούνται ότι αγανακτούν εναντίον εκείνων που λένε: «υπήρξε κάποτε εποχή που δεν υπήρχε». Αλλά και αυτό είναι γελοίο. Διότι εκείνοι που δεν του αναγνωρίζουν απολύτως καμία ύπαρξη, αγανακτούν εναντίον εκείνων που του την αναγνωρίζουν έστω και χρονικά. Συνεπώς και αυτοί, δια της επικρίσεως των άλλων, ομολογούν αυτό ακριβώς που αρνούνται. Και πάλι, οι οπαδοί του Ευσέβιου, ενώ ομολογούν τον Υιό, αρνούνται ότι αυτός είναι εκ φύσεως Λόγος, και υποστηρίζουν ότι ο Υιός ονομάζεται Λόγος κατ' επίνοιαν. Οι δε άλλοι, ενώ ομολογούν τον Λόγο, αρνούνται ότι αυτός είναι Υιός, και θέλουν ο Λόγος να ονομάζεται Υιός κατ' επίνοιαν, κενεμβατώντας εξίσου. «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Ισχυρίζεστε ότι τα δύο είναι ένα, ή ότι το ένα είναι διώνυμο, ή πάλι ότι το ένα διαιρείται σε δύο. Αν μεν λοιπόν το ένα έχει διαιρεθεί σε δύο, τότε κατ' ανάγκην το διαιρεθέν είναι σώμα, και κανένα από τα δύο δεν είναι τέλειο, διότι το καθένα είναι μέρος και όχι το όλον. Αν δε το ένα είναι διώνυμο, αυτό αποτελεί το επινόημα του Σαβέλλιου, ο οποίος ονομάζει τον ίδιο και Υιό και Πατέρα, και αναιρεί τον καθένα εκ των δύο: όταν τον θεωρεί Υιό αναιρεί τον Πατέρα, και όταν τον θεωρεί Πατέρα αναιρεί τον Υιό.

Εάν δε τα δύο είναι ένα, είναι ανάγκη αφενός να είναι δύο, αφετέρου να είναι ένα ως προς τη θεότητα και ως προς το ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, και ότι ο Λόγος προέρχεται από τον ίδιο τον Πατέρα, ώστε να είναι μεν δύο, διότι υπάρχει Πατέρας και Υιός, ο οποίος είναι ο Λόγος, αλλά ένα, διότι υπάρχει ένας Θεός. Διότι, εάν δεν συνέβαινε αυτό, θα έπρεπε να πει: «Εγώ είμαι ο Πατέρας» ή «Εγώ και ο Πατέρας είμαι». Τώρα όμως, με το «Εγώ» υποδηλώνει τον Υιό, με το «και ο Πατέρας» εκείνον που Τον γέννησε, και με το «ένα» τη μία θεότητα και το ομοούσιό Του. Διότι δεν ισχύει, όπως στους Έλληνες, ότι ο ίδιος είναι σοφός και σοφία, ή ότι ο ίδιος είναι πατέρας και λόγος· επειδή είναι απρεπές να είναι κανείς πατέρας του εαυτού του. Η θεία διδασκαλία, αντίθετα, γνωρίζει Πατέρα και Υιό, και σοφό και σοφία, και Θεό και Λόγο· ωστόσο, διαφυλάσσει απολύτως το αδιαίρετο, το αδιάστατο και το αμέριστο κατά πάντα.

Εάν λοιπόν είναι δημιούργημα και ο Υιός, ορθώς θα ονομαζόταν μεταγενέστερα Πατέρας και σε σχέση με Αυτόν· εάν όμως ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, τότε πάντοτε υπάρχει ο Πατέρας, πάντοτε και ο Υιός. Εάν δε πάντοτε υπάρχει ο Υιός, Αυτός θα πρέπει να είναι ο Λόγος. Διότι εάν ο Λόγος δεν είναι ο Υιός, και κάποιος τολμήσει να το ισχυριστεί αυτό, τότε είτε αποκαλεί τον Λόγο Πατέρα είτε θεωρεί τον Υιό ανώτερο από τον Λόγο. Διότι, εφόσον ο Υιός βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, είναι αναγκαίο είτε να μην υπάρχει ο Λόγος πριν από τον Υιό —αφού τίποτα δεν προηγείται Εκείνου που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα— είτε, εάν ο Λόγος είναι διαφορετικός από τον Υιό, ο Λόγος θα ήταν ο Πατέρας, μέσα στον οποίο βρίσκεται ο Υιός. Εάν όμως ο Λόγος δεν είναι Πατέρας, αλλά είναι Λόγος, τότε ο Λόγος θα βρισκόταν έξω από τον Πατέρα, εφόσον ο Υιός βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα. Διότι δεν είναι δυνατόν να βρίσκονται και οι δύο στους κόλπους, και ο Λόγος και ο Υιός, αλλά πρέπει να είναι ένας, και αυτός είναι ο Υιός, ο οποίος είναι μονογενής. Και πάλι, εάν άλλος είναι ο Λόγος και άλλος ο Υιός, ο Υιός θα αποδειχθεί ανώτερος από τον Λόγο· διότι «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, ειμή μόνον ο Υιός», και όχι ο Λόγος. Ή λοιπόν ο Λόγος δεν Τον γνωρίζει, ή εάν Τον γνωρίζει, είναι ψευδές το «κανείς δεν γνωρίζει». Το ίδιο ισχύει και για το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι αυτά είναι λόγια του Υιού, και όχι του Λόγου, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους. Και αυτό είναι σαφές από τα Ευαγγέλια.

Διότι, σύμφωνα με τον Ιωάννη, όταν ο Κύριος είπε «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», «πήραν στα χέρια τους πέτρες οι Ιουδαίοι, για να τον λιθοβολήσουν. Ο Ιησούς τους αποκρίθηκε: Πολλά καλά έργα σας έδειξα από τον Πατέρα· για ποιο από αυτά τα έργα με λιθοβολείτε; Του αποκρίθηκαν οι Ιουδαίοι: Δεν σε λιθοβολούμε για κάποιο καλό έργο, αλλά για βλασφημία, και επειδή εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό. Ο Ιησούς τους αποκρίθηκε: Δεν είναι γραμμένο στον νόμο σας ότι “εγώ είπα: είστε θεοί”; Εάν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί, σε αυτόν που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε ότι “βλασφημείς”, επειδή είπα “είμαι Υιός του Θεού”; Εάν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μην με πιστεύετε· εάν όμως τα κάνω, ακόμη κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα, για να γνωρίσετε και να κατανοήσετε ότι ο Πατέρας είναι σε εμένα, κι εγώ στον Πατέρα». Καίτοι, από ό,τι πρέπει να κατανοήσει κανείς από το προφανές, δεν είπε ούτε «είμαι Θεός», ούτε «είμαι Υιός του Θεού», αλλά «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

Οι μεν Ιουδαίοι, λοιπόν, ακούγοντας το «ένα», νόμισαν πως, σύμφωνα με την πλάνη του Σαβελλίου, ισχυρίστηκε ότι ο ίδιος είναι ο Πατέρας. Ο δε Σωτήρας μας απαντά στο σφάλμα τους με τον εξής συλλογισμό: ακόμη κι αν αποκάλεσα τον εαυτό μου Θεό, οφείλατε να γνωρίζετε το γεγραμμένο «εγώ είπα: είστε θεοί», και έπειτα, αποσαφηνίζοντας το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», απέδωσε την ενότητα με τον Πατέρα στο πρόσωπο του «Υιού», λέγοντας: «επειδή είπα: είμαι Υιός του Θεού». Διότι, ακόμη κι αν δεν το εξέφρασε κατά λέξη, απέδωσε ωστόσο το νόημα του «είμαστε ένα» στον Υιό. Επειδή τίποτα δεν είναι ένα με τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνο που προέρχεται από Αυτόν. Και τι άλλο θα μπορούσε να είναι αυτό που προέρχεται από Αυτόν, παρά ο Υιός;

Επομένως, εάν όπως διά του Λόγου, έτσι και διά του Υιού δημιουργήθηκαν τα πάντα, δεν θα φανεί καμία αντίφαση, αλλά θα ήταν το ίδιο να πούμε, όπως «εν αρχή ην ο Λόγος», και «εν αρχή ην ο Υιός». Εάν όμως, επειδή ο Ιωάννης δεν είπε «εν αρχή ην ο Υιός», ισχυριστούν ότι τα γνωρίσματα του Λόγου δεν αρμόζουν στον Υιό, τότε είναι καιρός να πουν ότι και τα γνωρίσματα του Υιού δεν αρμόζουν στον Λόγο. Όμως για τον Υιό έχει αποδειχθεί ότι ισχύει το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «αυτός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα», που δηλώνει την ύπαρξή του· καθώς και το «εκείνος που βλέπει εμένα, βλέπει αυτόν που με έστειλε». Είναι ωστόσο κοινό, τόσο για τον Λόγο όσο και για τον Υιό, το ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού· ώστε εκ τούτου να αποδεικνύεται ότι ο Υιός υπάρχει προ του κόσμου. Διότι είναι αναγκαίο ο δημιουργός να υπάρχει πριν από τα δημιουργήματα. Και αυτό που ελέχθη προς τον Φίλιππο, σύμφωνα με αυτούς, δεν θα αφορούσε τον Λόγο, αλλά τον Υιό.

Εάν, λοιπόν, λέγουν ότι ο άνθρωπος, τον οποίο ενδύθηκε ο Λόγος, είναι αυτός ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, και όχι ότι ο Λόγος είναι ο Υιός, ο άνθρωπος θα ήταν συνεπώς εκείνος που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, και μέσα στον οποίο βρίσκεται ο Πατέρας. Και ο άνθρωπος θα ήταν εκείνος που είναι «ένα» ο ίδιος και ο Πατέρας, και «εκείνος που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα», και «το φως το αληθινό».

Διότι, πρώτον, το να διαχωρίζει κανείς τις Διαθήκες και να μην συνδέεται η μία με την άλλη, αποτελεί πρακτική των Μανιχαίων και των Ιουδαίων, εκ των οποίων οι μεν εναντιώνονται στην Παλαιά, οι δε στη Νέα. Έπειτα, σύμφωνα με αυτούς, εάν τα όσα βρίσκονται στην Παλαιά προηγούνται χρονικά, ενώ εκείνα της Νέας είναι νεότερα, και οι χρόνοι κρίνονται από τα γραπτά, τότε κατ' ανάγκην είναι και πάλι νεότερα το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», το «μονογενής» και το «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα»· διότι αυτά δεν μαρτυρούνται από την Παλαιά, αλλά από την Καινή.

Παραφρονεί, λοιπόν, ο Άρειος όταν λέει ότι ο Υιός προέρχεται από τα μη όντα και ότι «υπήρχε καιρός που δεν υπήρχε». Παραφρονεί όμως και ο Σαβέλλιος λέγοντας ότι ο Πατέρας είναι Υιός, και αντιθέτως ότι ο Υιός είναι Πατέρας, όντας κατά την υπόσταση μεν ένα, κατά το όνομα δε δύο. Παραφρονεί επίσης χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα τη χάρη του Πνεύματος. Διότι λέει: «όπως υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, το δε Πνεύμα είναι το ίδιο», έτσι και ο Πατέρας είναι μεν ο ίδιος, πλατύνεται όμως σε Υιό και Πνεύμα. Αυτό όμως είναι γεμάτο ατοπία. Διότι, εάν όπως συμβαίνει με το Πνεύμα, έτσι συμβαίνει και με τον Θεό, τότε ο Πατέρας θα είναι Λόγος και Άγιο Πνεύμα, γινόμενος για άλλον μεν Πατέρας, για άλλον δε Λόγος και για άλλον Πνεύμα, προσαρμοζόμενος στην ανάγκη του καθενός, και κατά το όνομα μεν θα είναι Υιός και Πνεύμα, στην πραγματικότητα δε μόνο Πατέρας, έχοντας μεν ως αρχή το να γίνεται Υιός, αλλά παύοντας να ονομάζεται Πατέρας. Και θα έχει ενανθρωπήσει μεν κατά το όνομα, αλλά στην αλήθεια ούτε καν θα έχει έλθει στον κόσμο, και θα ψεύδεται όταν λέει «εγώ και ο Πατέρας», ενώ στην πραγματικότητα θα είναι ο ίδιος ο Πατέρας; Και όσα άλλα άτοπα συναντά κανείς στον Σαβέλλιο. Κατ' ανάγκην, εξάλλου, θα παύσει να υπάρχει και το όνομα του Υιού και του Πνεύματος μόλις εκπληρωθεί η ανάγκη· και, επομένως, όσα έγιναν θα καταντήσουν παιχνίδι, διότι δεν φανερώθηκαν στην αλήθεια, αλλά μόνο κατά το όνομα. Εάν δε παύσει το όνομα του Υιού, σύμφωνα με αυτούς, θα παύσει και η χάρη του βαπτίσματος· διότι εδόθη στο όνομα του Υιού. Και τι άλλο θα ακολουθήσει παρά ο αφανισμός της κτίσεως;

Επομένως, ο Χριστός ας νοείται ευσεβώς ως το συναμφότερο. Εάν δε και το σώμα αποκαλείται σε πολλά σημεία από τη Γραφή «Χριστός», όπως όταν λέει ο μακάριος Πέτρος διδάσκοντας τον Κορνήλιο «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Άγιο Πνεύμα», και πάλι προς τους Ιουδαίους «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, άνδρα ο οποίος αναδείχθηκε σε εσάς από τον Θεό», και πάλι ο μακάριος Παύλος προς τους Αθηναίους: «μέσω του άνδρα που όρισε, παρέχοντας βεβαιότητα σε όλους, ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς». Βρίσκουμε δε σε πολλά σημεία ότι η ανάδειξη και η αποστολή ταυτίζονται με το χρίσμα, από τα οποία μπορεί να μάθει όποιος επιθυμεί, ότι δεν υπάρχει καμία διαφωνία στα λόγια των αγίων, αλλά με διαφορετικούς τρόπους ονομάζουν την ένωση του Θεού Λόγου που έγινε με τον άνθρωπο εκ της Μαρίας, άλλοτε μεν «χρίσμα», άλλοτε δε «αποστολή», και άλλοτε «ανάδειξη». Επομένως, αυτό που λέγεται από τον μακάριο Πέτρο κηρύττει ορθή και ανόθευτη τη θεότητα του Μονογενούς, χωρίς να χωρίζει την υπόσταση του Θεού Λόγου από τον άνθρωπο εκ της Μαρίας. Μη γένοιτο! Διότι, πώς θα μπορούσε [να τον χωρίσει] εκείνος που άκουσε κατ' επανάληψη το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Μέσω του οποίου, ακόμη και μετά την ανάσταση, ενώ εισήλθε με το ίδιο σώμα «ενώ οι θύρες ήταν κλειστές» προς όλη την ομήγυρη των αποστόλων, και εάν υπήρχε οποιαδήποτε δυσπιστία εξαιτίας αυτού, τη διέλυσε λέγοντας: «Ψηλαφήστε με και δείτε, διότι ένα πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε να έχω εγώ».

Ότι ο Υιός προτάσσεται του Πατρός. Λέγει ο Σωτήρας: «Εγώ και ο Πατέρας θα έλθουμε, και θα κάνουμε την κατοικία μας σε αυτόν.» Άλλο: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Και πάλι ο Απόστολος: «Η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος, να είναι μαζί με όλους σας.»

Και εάν αυτά έχουν έτσι, πώς λοιπόν, πες μου, ισχύει το ότι κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους; Και εάν πάλι αυτό είναι αληθές, γιατί λοιπόν καταδικάζεται ο άθλιος Ωριγένης, ο οποίος κηρύττει το τέλος της κολάσεως, υποστηρίζοντας ότι θα παραχωρηθεί από τον Θεό συγχώρεση κάθε αμαρτίας και στους ανθρώπους και στους δαίμονες; Εξάλλου, εάν η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος δεν επιδέχεται συγχώρεση, γιατί η Εκκλησία κατακρίνει τον Νουάτο που απορρίπτει τη μετάνοια; Το δε πιο σκοτεινό και δυσνόητο είναι εκείνο, ότι δηλαδή «όποιος πει λόγο κατά του Υιού, θα του συγχωρεθεί· όποιος όμως πει λόγο κατά του Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί»· με αποτέλεσμα να εμφανίζεται ο Υιός κατώτερος από το Άγιο Πνεύμα και τον Πατέρα. Και πώς λέει ο Υιός: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «Όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα»; Και γιατί πάλι εδώ λέει ότι «Όποιος πει λόγο κατά του Υιού, θα του συγχωρεθεί»; Άραγε λοιπόν, πες μου, θα συγχωρεθεί η κατά του Υιού βλασφημία στους Αρειανούς, στους Σιμωνιανούς, στους Σαβελλιανούς, στους Φωτεινιανούς και σε όλους τους υπόλοιπους, οι οποίοι βλασφήμησαν κατά της σαρκώσεως του Υιού; Μακριά από εμάς τέτοιος παραλογισμός! Διότι, εάν αυτός που λέει στον αδελφό του «μωρέ» είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός, σε ποια λοιπόν, πες μου, γέεννα της γεέννης θα ριχτεί αυτός που αποκαλεί τον Θεό του κτίσμα, και όχι Υιό του Θεού, αλλά δούλο, και υπηρέτη, και μικρό;

Αν κάποιος ρωτούσε πώς συνέβη αυτό, ας ακούσει. Σε αυτό έχει γίνει συνένωση δύο πραγμάτων· πραγμάτων, εννοώ, όχι ίσων, αλλά που δεν επιδέχονται καμία απολύτως σύγκριση. Διότι το θνητό συμπλέχθηκε με το αθάνατο, και το φθαρτό σώμα ενώθηκε με τον άφθαρτο Λόγο. Και το μεν θνητό δεν έβλαπτε το αθάνατο· διότι ήταν απαθές· αλλά μάλλον παρέμενε απαθές και αυτό απέναντι στην κυριαρχία του θανάτου· διότι τα ισχυρότερα είναι πάντοτε κυρίαρχα των υποδεέστερων. Εξαιτίας λοιπόν αυτού ακριβώς του αθάνατου Λόγου που βρισκόταν σε ένωση μαζί του, και ο ίδιος ο θάνατος εξαφανιζόταν παραδόξως μέσα του, όπως εξαφανίζεται το άχυρο από τη φωτιά. Ο δε Λόγος, όντας άφθαρτος, ωφελεί περισσότερο το φθαρτό όντας ενωμένος με αυτό· διότι το σκοτάδι καταυγάζεται από το φως, και το κατώτερο ευλογείται από το ανώτερο. Γι' αυτό και τώρα εκδύεται από τους δήμιους τους δερμάτινους χιτώνες, τους οποίους εμείς ντυθήκαμε στο πρόσωπο του Αδάμ, ώστε αντί γι' αυτούς να μπορέσουμε να ντυθούμε τον Χριστό. Γι' αυτό υπομένει και να διαμοιράζονται τα ιμάτιά του, ώστε εμείς να έχουμε τον αμέριστο Λόγο του Πατρός· «Διότι εγώ και ο Πατέρας», λέει, «είμαστε ένα». Γι' αυτό και βάζουν κλήρο για τον χιτώνα, και αν και πάσχει το ανέχεται, ώστε ο Χριστός να γίνει ο κλήρος μας, όπως ακριβώς λέει και ο ψαλμωδός: «Ο Κύριος είναι η μερίδα της κληρονομίας μου και του ποτηρίου μου». Γι' αυτόν τον λόγο πουθενά αλλού δεν πάσχει, ούτε σε άλλον τόπο σταυρώνεται, παρά στον Κρανίου τόπο, τον οποίο οι δάσκαλοι των Εβραίων λένε ότι είναι ο τάφος του Αδάμ.

Δεν πρέπει να κατακτούμε τα άγραφα, αλλά τη βασιλεία των ουρανών. Γιατί λοιπόν εσύ αρπάζεις αυτό που ούτε η Γραφή σου δίνει ούτε εμείς; Διότι κανείς από εμάς δεν σου παραδίδει τον Πατέρα ως ανώτερο ως προς το αγέννητο. Επειδή ούτε ο Υιός είπε: «Ο αγέννητος είναι ανώτερός μου», αλλά «ο Πατέρας», προς τον οποίο επρόκειτο να πορευθεί. Διότι λέγει ως εξής: «Αν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που είπα, πορεύομαι προς τον Πατέρα· διότι ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου». Και πορεύεται, βέβαια, εφόσον έλαβε μορφή δούλου· ως Θεός όμως, έχει μέσα του τον Πατέρα, λέγοντας: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Ο Πατέρας, που μένει μέσα σε εμένα, αυτός κάνει τα έργα». Μην επισπείρεις λοιπόν ζιζάνια στον αγρό της θείας Γραφής, δηλαδή το «αγέννητο» και το «ανόμοιο»· αλλά αν θέλεις να φιλοσοφείς με αυτές τις λέξεις, να φιλοσοφείς πάνω στο άφθαρτο και στο αθάνατο· διότι αυτά είναι σπόροι του αγρού της Γραφής. Όπως για παράδειγμα: Αν υπάρχει το αθάνατο, αυτό είναι είτε ολόκληρο είτε μέρος. Αλλά αν μεν είναι μέρος, τότε πάλι θα είναι ανόμοιος με τον εαυτό του, εάν δηλαδή ένα μέρος του είναι αθάνατο, ενώ τα υπόλοιπα δεν είναι. Αν όμως όλη η φύση είναι αθάνατη και άφθαρτη, και επομένως απόλυτα αθάνατος και άφθαρτος είναι ο Πατέρας, τότε αμέσως και ο Υιός θα βρεθεί εξ ολοκλήρου να ταυτίζεται ως προς την ουσία. Διότι, αν η ουσία είναι ολόκληρη αθάνατη και άφθαρτη, και δεν υπάρχει σε αυτήν κανένα αντίθετο μέρος, άρα η ταυτότητα υφίσταται καθ' όλη την ουσία. Πώς λοιπόν τολμά κάποιος να τον αποκαλεί ανόμοιο;

Επομένως, από αυτά αποδεικνύεται ότι και η επιστολή προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο δεν γράφτηκε από αυτόν με φαύλη σκέψη, αλλά κατ' οικονομίαν· διότι αυτό αποδεικνύει και η απολογία του. Και αυτός είναι αληθώς ένας πειστικός τρόπος για την ανατροπή της μανίας του Σαβελλίου, ώστε όποιος επιθυμεί να ανασκευάσει γρήγορα τους τοιούτους, να μην κάνει την αρχή από τα χωρία που υποδηλώνουν τη θεότητα του Λόγου (ότι δηλαδή ο Υιός είναι Λόγος και σοφία και δύναμη, και ότι «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», προκειμένου να μην παρερμηνεύσουν εκείνοι τα καλώς ειρημένα και βρουν τέτοια πρόφαση για την αναίσχυντη φιλονικία τους ακούγοντας ότι «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»), αλλά να προβάλλει αυτά που έχουν ειπωθεί ανθρωπίνως για τον Σωτήρα, όπως ακριβώς έκανε και ο ίδιος, όπως είναι η πείνα, ο κόπος, το ότι είναι άμπελος, και ότι προσευχόταν και ότι έπαθε. Διότι όσο πιο ταπεινά λέγονται αυτά, τόσο περισσότερο αποδεικνύεται ότι δεν έγινε άνθρωπος ο Πατέρας. Επειδή, όταν ο Κύριος ονομάζεται άμπελος, είναι αναγκαίο να υπάρχει και γεωργός, και όταν αυτός προσεύχεται να υπάρχει εκείνος που εισακούει, και όταν αυτός ζητά να υπάρχει εκείνος που δίνει. Τέτοια χωρία, μάλιστα, καταδεικνύουν ευκολότερα τη μανία των Σαβελλιανών, ότι δηλαδή άλλος είναι εκείνος που προσεύχεται και άλλος εκείνος που εισακούει, και άλλος είναι η άμπελος και άλλος ο γεωργός. Διότι όσα ρητά λέγονται και φαίνονται να αποξενούν τον Υιό από τον Πατέρα, αυτά λέγονται για αυτόν εξαιτίας της σάρκας την οποία φόρεσε για εμάς.

Από αυτήν τη ρήση είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς τη νοοτροπία σας, ότι δηλαδή δεν φοβάστε τον Θεό, ούτε πείθεστε από τις θείες Γραφές. Διότι ο μεν Μωυσής γράφει για τον Θεό ότι «ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον»· σχετικά δε με την εν σαρκί παρουσία Του, λέγει ότι ο Κύριος θα αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, και ότι η ζωή θα κρέμεται πάνω σε ξύλο, ωσάν το σώμα του Κυρίου να γίνεται ζωή για εμάς. Και ο Ησαΐας επίσης αναφωνεί για τον Θεό λέγοντας: «Ο μεγάλος, ο αιώνιος Θεός, που δημιούργησε τα άκρα της γης, δεν θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει», και τα εξής· ενώ για το πάθος: «Άνθρωπος που φέρει πληγές και γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια». Και τι σημαίνει το «γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια»; Ότι μέσω εκείνου που έπασχε, φανερωνόταν το παθητό. Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, «Γράψε με γραφίδα ανθρώπου στον καινούργιο τόμο», και όχι άμορφης σάρκας. Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Άνθρωπος, ο Χριστός Ιησούς, ο οποίος έδωσε τον εαυτό Του για εμάς»· γι' αυτό και αποδίδει την ανάσταση στον προερχόμενο από το σπέρμα του Δαβίδ, μιλώντας για το κατά σάρκα. Σχετικά όμως με τη θεότητά Του: «Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα». Και ο Κύριος επίσης αποδίδει το πάθος στον Υιό του ανθρώπου, υποδεικνύοντας το κατά σάρκα· ενώ σχετικά με τη θεότητά Του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας».

Διότι εκείνοι μεν που καθαίρεσαν τον Σαμοσατέα, επειδή ο Παύλος ήθελε να χρησιμοποιεί σοφίσματα και έλεγε: «Αν ο Χριστός δεν έγινε Θεός προερχόμενος από άνθρωπο, τότε είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, και είναι ανάγκη να υπάρχουν τρεις ουσίες, μία προηγούμενη και δύο που προέρχονται από εκείνη», εκλαμβάνοντας το ομοούσιο με σωματική έννοια, εξαιτίας αυτού του γεγονότος δικαιολογημένα προφυλάχθηκαν από ένα τέτοιο σόφισμα του Σαμοσατέα και δήλωσαν ότι ο Χριστός δεν είναι ομοούσιος· διότι η σχέση του Υιού με τον Πατέρα δεν είναι έτσι όπως την εννοούσε εκείνος. Εκείνοι δε που αναθεμάτισαν την αρειανική αίρεση, εξετάζοντας την πανουργία του Παύλου, και αναλογιζόμενοι ότι το ομοούσιο δεν σημαίνει το ίδιο πράγμα προκειμένου περί των ασωμάτων, και μάλιστα περί του Θεού, γνωρίζοντας επιπλέον ότι ο Λόγος δεν είναι κτίσμα αλλά γέννημα από την ουσία, και ότι η ουσία του Πατρός είναι η αρχή, η ρίζα και η πηγή του Υιού, και ότι αποτελεί την καθαυτό αληθινή ομοιότητα Εκείνου που τον γέννησε, και δεν είναι ετεροφυής όπως εμείς, χωριζόμενος από τον Πατέρα, αλλά υπάρχει προερχόμενος από Αυτόν ως αδιαίρετος Υιός, όπως ακριβώς το απαύγασμα προς το φως, έχοντας δε υπόψη και τα παραδείγματα του Διονυσίου περί της πηγής και την απολογία του για το ομοούσιο, και προπάντων τον λόγο του Σωτήρα που φανερώνει την ενότητα: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», για αυτόν ακριβώς τον λόγο, εύλογα διακήρυξαν και αυτοί τον Υιό ομοούσιο.