Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 10:30

Τέτοια λοιπόν ας λέγεται και ας πιστεύεται ότι είναι η διάνοια των πατέρων. Ας εξετάσουμε όμως το ζήτημα μαζί τους πάλι, με πραότητα και με αγαθή συνείδηση, υπενθυμίζοντας και τα προλεχθέντα, για να δούμε μήπως πράγματι αποδεικνύεται ότι ορθά φρόνησαν οι επίσκοποι που συνήλθαν στη Νίκαια. Εάν μεν ο Λόγος είναι δημιούργημα και ξένος προς την ουσία του Πατρός, ώστε και να χωρίζεται από τον Πατέρα με ετεροφυή χωρισμό, δεν θα ήταν ομοούσιος με τον Πατέρα, αλλά μάλλον θα ήταν ομογενής κατά τη φύση με τα δημιουργήματα, έστω και αν υπερέχει κατά τη χάρη· εάν όμως ομολογούμε ότι δεν είναι δημιούργημα, αλλά γνήσιο γέννημα από την ουσία του Πατρός, ως λογικό ακόλουθο θα ήταν και αχώριστος από τον Πατέρα, όντας ομοφυής εξαιτίας του ότι γεννήθηκε από Αυτόν. Και εφόσον είναι τέτοιος, ευλόγως θα ονομαζόταν και ομοούσιος. Έπειτα, εάν ο Υιός δεν υπάρχει εκ μετουσίας, αλλά είναι κατά την ουσία Λόγος και Σοφία του Πατρός, και αυτή η ουσία είναι γέννημα της πατρικής ουσίας και ομοιότητά της, όπως ακριβώς και το απαύγασμα του φωτός· και εφόσον ο Υιός λέει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· πώς πρέπει να νοηθούν αυτά τα λόγια; Ή πώς, εκλαμβάνοντάς τα, θα διασώσουμε το ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα; Εάν λοιπόν τούτο οφείλεται στη συμφωνία των δογμάτων και στο ότι δεν διαφωνεί προς τον Πατέρα, όπως λένε οι Αρειανοί, μια τέτοια κατανόηση είναι φαύλη.

Διότι και οι άγιοι, και πολύ περισσότερο οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, έχουν τέτοιου είδους συμφωνία με τον Θεό και ουδεμία διαφωνία υπάρχει σε αυτούς. Διότι ο διάβολος, ο οποίος διαφώνησε, εθεάθη να πέφτει από τους ουρανούς, όπως είπε ο Κύριος. Επομένως, εάν λόγω της συμφωνίας ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, τότε θα συνέβαινε το ίδιο και με τα γενητά όντα που συμφωνούν κατ' αυτόν τον τρόπο με τον Θεό, και το καθένα θα μπορούσε να πει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εάν όμως αυτό είναι άτοπο —διότι πράγματι είναι άτοπο— είναι ανάγκη λοιπόν να κατανοούμε την ενότητα του Υιού και του Πατέρα κατά την ουσία. Διότι τα μεν γενητά όντα, έστω και αν έχουν συμφωνία με Εκείνον που τα εποίησε, την έχουν ωστόσο μέσω της κινήσεως, της μετοχής και του νου, και όποιος δεν την διαφύλαξε εκδιώχθηκε από τους ουρανούς· ο δε Υιός, όντας γέννημα από την ουσία, είναι ένα κατά την ουσία ο Ίδιος και ο Πατέρας που Τον γέννησε.

Το πόσο γεμάτο από ασέβεια είναι λοιπόν αυτό, νομίζω πως κανείς από όσους έχουν έστω και ελάχιστη σύνεση δεν το αμφισβητεί. Επειδή όμως ψιθυρίζοντας λένε ότι ο «Λόγος» και η «Σοφία» είναι μόνο ονόματα του Υιού, είναι αναγκαίο να τους ρωτήσουμε: αν αυτά είναι μόνο ονόματα του Υιού, ο Ίδιος θα ήταν κάτι άλλο πέρα από αυτά. Και αν μεν είναι ανώτερος από τα ονόματα, δεν είναι όσιο ο ανώτερος να σημαίνεται από τα κατώτερα· αν πάλι είναι κατώτερος από τα ονόματα, οπωσδήποτε έχει και την αιτία που ονομάζεται με κάτι ανώτερο. Αυτό όμως σημαίνει πάλι ότι επιδέχεται πρόοδο, και αυτό το ασέβημα δεν είναι καθόλου μικρότερο από τα προηγούμενα. Διότι το να ισχυρίζεται κανείς για Εκείνον που είναι μέσα στον Πατέρα και στον οποίο είναι ο Πατέρας, για Αυτόν που λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και για τον οποίο ισχύει «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ότι βελτιώνεται από κάτι εξωτερικό, ξεπερνά κάθε μανία. Αλλά, εκπίπτοντας από αυτά, και βρισκόμενοι σε μεγάλη αμηχανία όπως οι οπαδοί του Ευσεβίου, τους απομένει τελικά εκείνο το οποίο μυθολογεί και ο Άρειος στα τραγουδάκια του και στη δική του «Θάλεια», εκφράζοντας δήθεν απορία: «Ο Θεός λαλεί πολλούς λόγους». Ποιον άραγε από αυτούς ονομάζουμε εμείς Υιό και μονογενή Λόγο του Πατέρα, ανόητοι εσείς και οτιδήποτε άλλο παρά Χριστιανοί;

Επειδή όμως η γέννηση του Υιού από τον Πατέρα είναι διαφορετική από τη φύση των ανθρώπων και όχι μόνο είναι όμοιος, αλλά και αδιαίρετος από την ουσία του Πατέρα, και είναι ένα ο ίδιος και ο Πατέρας, όπως ο ίδιος έχει πει, πάντοτε δε ο Λόγος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα στον Λόγο, όπως ακριβώς είναι το απαύγασμα προς το φως —διότι αυτό ακριβώς σημαίνει και η λέξη—, για τον λόγο αυτόν η σύνοδος, κατανοώντας το αυτό ορθώς, έγραψε τον όρο «ομοούσιον», προκειμένου και την κακοήθεια των αιρετικών να ανατρέψουν και να αποδείξουν ότι ο Λόγος είναι διαφορετικός από τα γενητά. Διότι, αφού έγραψαν αυτό, αμέσως πρόσθεσαν: «Εκείνους δε που λέγουν ότι ο Υιός του Θεού προήλθε από τα μη όντα ή ότι είναι κτιστός ή τρεπτός ή δημιούργημα ή από άλλη ουσία, αυτούς τους αναθεματίζει η αγία και καθολική Εκκλησία». Λέγοντας δε αυτά, δήλωσαν φανερά ότι η έκφραση «εκ της ουσίας» και το «ομοούσιον» αναιρούν τα φλυαρήματα της ασέβειας, τα οποία είναι το ότι είναι κτίσμα και δημιούργημα και γενητό και τρεπτό και ότι δεν υπήρχε πριν γεννηθεί. Διότι όποιος φρονεί αυτά αντιλέγει στη σύνοδο, ενώ εκείνος που δεν συμμερίζεται τα φρονήματα του Αρείου, εξάπαντος αποδέχεται τα της συνόδου και τα κατανοεί ορθά, βλέποντας ποια είναι η σχέση του απαυγάσματος προς το φως και λαμβάνοντας από αυτό την εικόνα της αλήθειας.

Ωστόσο, αυτό το έχουμε διδαχθεί και από τις Γραφές, καθώς ο μεν Πατέρας λέει μέσω του Δαβίδ: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό», και: «Από τα σπλάχνα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα», ο δε Υιός, μιλώντας για τον εαυτό του στους Ιουδαίους, αποδεικνύει: «Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα», και πάλι: «Όχι πως έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα», και βεβαίως και το: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», το οποίο ισοδυναμεί με το να λέει: Εγώ προέρχομαι από τον Πατέρα και είμαι αδιαίρετος από αυτόν. Και ο Ιωάννης εξάλλου, λέγοντας: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», τα είπε αυτά έχοντας διδαχθεί από τον Πατέρα. Διότι, τι άλλο σημαίνει το «στους κόλπους», παρά τη γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα;

Ούτε λοιπόν πρέπει να καταμερίζουμε σε τρεις θεότητες τη θαυμαστή και θεία Μονάδα, ούτε να υποβιβάζουμε σε δημιούργημα το αξίωμα και το υπερβάλλον μεγαλείο του Κυρίου, αλλά να πιστεύουμε εις Θεόν Πατέρα Παντοκράτορα και εις Χριστόν Ιησούν τον Υιό Του και εις το Άγιο Πνεύμα, και ότι ο Λόγος είναι ενωμένος με τον Θεό των όλων· διότι λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· και εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Διότι με αυτόν τον τρόπο διαφυλάσσεται και η θεία Τριάδα και το άγιο κήρυγμα της Μοναρχίας.

Επομένως, θα ήταν ακόμη πιο αληθινό να προσδιορίζουμε τον Θεό από τον Υιό και να τον ονομάζουμε Πατέρα, παρά να τον ονομάζουμε μόνο από τα έργα του και να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το ένα υποδηλώνει τα έργα που δημιουργήθηκαν από το θέλημα του Θεού μέσω του Λόγου, ενώ το όνομα του Πατέρα φανερώνει το ίδιο του το γέννημα που προέρχεται από την ουσία του. Όσο δε διαφέρει ο Λόγος από τα δημιουργήματα, τόσο και ακόμη περισσότερο θα διέφερε το να αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα από το να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το δεύτερο δεν μαρτυρείται στις Γραφές, είναι ύποπτο και έχει ποικίλη σημασία, ενώ το πρώτο είναι απλό, εγγεγραμμένο στις Γραφές, πιο αληθινό και υποδηλώνει αποκλειστικά τον Υιό. Επίσης, η ονομασία «αγένητος» έχει επινοηθεί από τους Έλληνες που δεν γνωρίζουν τον Υιό, ενώ η ονομασία «Πατήρ» φανερώθηκε και μας χαρίστηκε από τον Κύριό μας. Επειδή, γνωρίζοντας ο ίδιος τίνος είναι Υιός, έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και πουθενά δεν φαίνεται ο ίδιος να αποκαλεί τον Πατέρα αγένητο, αλλά και όταν μας δίδασκε να προσευχόμαστε, δεν είπε: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: "Θεέ αγένητε"», αλλά μάλλον: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς"». Ακόμη και το κεφάλαιο της πίστης μας θέλησε να συνοψίζεται σε αυτό· διότι μας έδωσε την εντολή να βαπτιζόμαστε όχι στο όνομα αγενήτου και γενητού, ούτε στο όνομα ακτίστου και κτίσματος, αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Σε ποιον λέγει, «Κατ' εικόνα δική μας»; Σε ποιον άλλον άραγε, παρά στο απαύγασμα της δόξας και τον χαρακτήρα της υποστάσεώς Του, ο οποίος είναι η εικόνα του αόρατου Θεού; Στη δική Του, λοιπόν, ζωντανή εικόνα, η οποία είπε: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· σε αυτήν λέγει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Όπου υπάρχει μία εικόνα, πού βρίσκεται το ανόμοιο; «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπο». Όχι, «εποίησαν». Απέφυγε εδώ τον πληθυντικό των προσώπων. Μέσω των πρώτων, αφενός, διαπαιδαγωγώντας τον Ιουδαίο, και μέσω των δεύτερων, αφετέρου, αποκλείοντας τον Ελληνισμό, με ασφάλεια ανέδραμε στη μονάδα, ώστε και τον Υιό να εννοήσεις μαζί με τον Πατέρα, και να αποφύγεις τον κίνδυνο της πολυθεΐας. «Κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Πάλι εισήγαγε το πρόσωπο του συνεργού.

Σε ποιον άραγε είναι άγνωστο ότι το «μείζον» λέγεται είτε κατά τον λόγο της αιτίας, είτε κατά την περίσσεια της δυνάμεως, είτε κατά την υπεροχή του αξιώματος, είτε κατά την υπερβολή των όγκων; Το ότι βέβαια το «μείζον» δεν λαμβάνεται ως προς τον όγκο, ο ίδιος αυτός το δήλωσε εκ των προτέρων, και είναι λογικό να συμβαίνει αυτό· επειδή το «μείζον» στα μεγέθη είναι όσο ακριβώς και το έλασσον, και κάτι επιπλέον. Αλλά αυτά που είναι απερίληπτα ως προς το μέγεθος, ή μάλλον στερούνται παντελώς μεγέθους και ποσότητας, ποιος θα μπορούσε να τα μετρήσει συγκρίνοντάς τα μεταξύ τους; Και για όσα είναι αδύνατη η παράθεση και σύγκριση, με ποιον τρόπο θα μπορούσε να διαπιστωθεί σε αυτά η υπεροχή; Το να λέγεται, εξάλλου, ότι ο Χριστός υπολείπεται από τη δύναμη του Θεού, είναι γνώρισμα ανθρώπων εντελώς νηπίων και που ούτε καν ακούνε τη φωνή του Κυρίου, ο οποίος λέει: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· και χρησιμοποιεί το «ένα» αντί του «ίσου» κατά τη δύναμη, όπως θα αποδείξουμε από τα ίδια τα ρήματα του Ευαγγελίου. Διότι, αφού είπε για όσους πίστεψαν ότι «Κανείς δεν πρόκειται να τους αρπάξει από το χέρι μου»· και ότι «Ο Πατήρ, που μου τους έδωσε, είναι μεγαλύτερος από όλους»· και «Κανείς δεν μπορεί να τους αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου», πρόσθεσε: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», χρησιμοποιώντας σαφώς το «ένα» αντί του ίσου και ταυτού κατά τη δύναμη. Αλλά βέβαια, εάν και ο θρόνος του Θεού, όπως ακριβώς έχουμε πιστέψει, είναι όνομα αξιώματος, τι άλλο άραγε υποδηλώνει η καθέδρα που έχει οριστεί για τον Υιό εκ δεξιών του Πατρός, παρά την ισοτιμία της αξίας;

Εάν όμως υπολείπεται του Πατρός εξίσου με τα άλλα, τότε είναι ίσος με εκείνα μαζί με τα οποία υπολείπεται. Τι χειρότερο, λοιπόν, από αυτή τη βλασφημία θα μπορούσαν να πουν οι Ιουδαίοι; Και τι χειρότερο μπορεί να ακούσει κανείς να λένε οι εθνικοί; Και δεν ερυθριούν από ντροπή αυτοί που προσποιούνται ότι πρεσβεύουν τον Λόγο του Θεού, ενώ προβάλλουν διδάγματα φιλικά και αρεστά στους Ιουδαίους και τους Έλληνες. Διότι, εάν δεν συγκρίνεται με τον Θεό και Πατέρα, όπως ακριβώς ούτε οι άγγελοι, ούτε ο ουρανός, ούτε ο ήλιος, ούτε η γη, ούτε καθένα από τα ζώα και τα φυτά που βρίσκονται σε αυτήν· πώς, από τη μια, θα διαφέρει από τα δικά του κτίσματα; Και από πού, από την άλλη, προκύπτει η οικειότητά του προς Αυτόν που τον γέννησε; «Εγώ», λέει, «και ο Πατήρ είμαστε ένα». Διότι πάλι το ίδιο χωρίο θα υπενθυμίσουμε. Αυτός ο λόγος, πες μου, δεν ανήκει σε κάποιον που συγκρίνει τον εαυτό του; Τι λέω, ότι τον συγκρίνει; Μάλλον τον ταυτίζει, για να το πω έτσι, και παρουσιάζει μέσα από αυτό το απαράλλακτο της φύσεως. Εκείνος όμως αποφαίνεται ότι ο Θεός είναι ασύγκριτος. Και ενώ η αγαθότητα του Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού οδηγεί τους ανθρώπους, στον βαθμό που είμαστε δεκτικοί, μέσω της μελέτης και της ασκήσεως των αγαθών έργων στην ομοίωση προς τον Θεό των όλων, λέγοντας: «Γίνεσθε τέλειοι, καθώς και ο Πατήρ υμών ο ουράνιος τέλειός εστι»· αυτός, αντίθετα, αποστερεί από τον Μονογενή την εκ φύσεως υπάρχουσα οικειότητά του προς Αυτόν που τον γέννησε, στο μέτρο που εξαρτάται από τον ίδιο. Αν και, ακόμη κι έτσι, το επιχείρημά του θα ανατραπεί εις βάρος του.

Θα πούμε, λοιπόν: Αν αυτό που λαμβάνει τέλος είναι ανάγκη να έχει και αρχή, και αυτό που έχει αρχή είναι ανάγκη και να λαμβάνει τέλος· τότε οι άγγελοι και όλα τα ασώματα, εφόσον έχουν αρχή υπάρξεως, κατ' ανάγκην θα έχουν και τέλος υπάρξεως. Αλλά αυτό είναι άτοπο. Είναι δυνατόν, επομένως, κάτι που απέκτησε αρχή υπάρξεως να μην παύει, και κάτι που παύει να μην είχε αρχή. Ειδάλλως, και ο ίδιος ο Υιός, εάν έχει αρχή υπάρξεως, κατ' αυτούς θα έχει εξάπαντος και τέλος· επειδή υποστηρίζουν ότι καθετί που έχει αρχή πρέπει να έχει και τέλος. Και πώς αυτό δεν είναι βλάσφημο; Αλλά και η πρόγνωση του Θεού, ενώ δεν έχει αρχή, λαμβάνει τέλος αφού πραγματοποιηθούν εκείνα που προγνώριζε. Επομένως, δεν είναι αναγκαίο αυτό που έχει τέλος να έχει και αρχή. Το «ένα» προκειμένου περί των ασωμάτων, νοείται είτε κατά την ενέργεια, είτε κατά τη βούληση, είτε κατά την ουσία. Ο Σωτήρας, λοιπόν, όταν είπε: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», το είπε συμφώνως προς ένα από τα προαναφερθέντα. Επομένως, εάν ισχυρίζονται ότι είναι ένα κατά την ενέργεια, είναι αναγκαίο να δεχθούν ότι είναι ένα και κατά την ουσία· διότι σε όσα είναι ετερούσια, δεν θα μπορούσε η ενέργεια να είναι όμοια. Αν πάλι είναι ένα κατά τη βούληση, δεν είναι αναγκαίο να βούλεται ο Υιός μόνον όσα βούλεται ο Πατήρ, αλλά είναι αναγκαίο να βούλεται και ο Πατήρ όσα βούλεται ο Υιός. Επομένως, θα προστάζει και ο Υιός τον Πατέρα για όσα βούλεται, εφόσον βεβαίως και ο Ίδιος δέχεται προστάγματα.

Διότι ο γεννήτορας δεν εγέννησε κάποιον διαφορετικό, αλλά τέτοιον όπως ακριβώς είναι ο ίδιος. Άκου, Ανόμοιέ: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα». Άκου και εσύ, Σαβέλλιε: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα, και προς αυτόν πηγαίνω». Και ο καθένας από εσάς ας θεραπεύσει το δικό του τραύμα μέσα από την ευαγγελική διδασκαλία. Και εσύ μεν να εκλαμβάνεις την ενότητα αναφορικά με το απαράλλακτο της φύσεως· εσύ δε το, «από αυτόν εξήλθα, και προς αυτόν πορεύομαι», αναφορικά με τη διαφορά των προσώπων.

Εγώ όμως, μολονότι ήδη από το πρώτο άκουσμα καθίσταται προφανής η χρησιμότητά της, θα παραθέσω εντούτοις και τον λόγο για τον οποίο οι πατέρες μας διόλου άσκοπα συμπεριέλαβαν στην παράδοση τη χρήση της πρόθεσης αυτής. Διότι, εκτός από το ότι ελέγχει την κακοδοξία του Σαβελλίου με την ίδια ισχύ που έχει η συλλαβή «και», και παρομοίως με εκείνη αναδεικνύει την ιδιαιτερότητα των υποστάσεων, όπως στο: «Εγώ και ο Πατήρ θα έλθουμε», και στο: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», προσφέρει εξαιρετική τη μαρτυρία της αΐδιας κοινωνίας και της αδιάκοπης συνάφειας. Διότι εκείνος που λέει ότι ο Υιός είναι μαζί (συν) με τον Πατέρα, κατέδειξε ταυτόχρονα και την ιδιότητα των υποστάσεων και το αχώριστο της κοινωνίας. Αυτό ακριβώς μπορεί να το διαπιστώσει κανείς και στα ανθρώπινα πράγματα: ο μεν σύνδεσμος «και» φανερώνει το κοινό της ενέργειας, ενώ η πρόθεση «συν» υποδηλώνει με κάποιον τρόπο την κοινωνία. Για παράδειγμα, έπλευσαν στη Μακεδονία ο Παύλος και ο Τιμόθεος, αλλά και ο Τυχικός και ο Ονήσιμος απεστάλησαν στους Κολοσσαείς· από αυτά κατανοήσαμε μεν ότι ενήργησαν το ίδιο. Εάν όμως ακούσουμε ότι συνέπλευσαν και συναπεστάλησαν, διδασκόμαστε επιπλέον ότι εκπλήρωσαν την πράξη από κοινού, ο ένας μαζί με τον άλλον. Έτσι, καταλύοντας την κακοδοξία του Σαβελλίου όσο καμία άλλη λέξη, προσθέτει σε αυτούς και εκείνους που ασεβούν εκ διαμέτρου αντίθετα. Εννοώ δηλαδή αυτούς που διαχωρίζουν με χρονικά διαστήματα τον Υιό από τον Πατέρα, και το Άγιο Πνεύμα από τον Υιό.

Και ως προς αυτά ο Χριστός λέει: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα·» και ο λόγος αυτός είναι αληθινός. Διότι, επειδή ο Υιός προήλθε από την ουσία του Θεού και Πατέρα, ενυπάρχει ο ίδιος στον δικό του Πατέρα, και φανερώνει στον εαυτό του, μέσω της φυσικής ταυτότητας, και την ουσία Εκείνου που τον γέννησε.

«Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Διότι το ότι ο Υιός είναι τρόπον τινά το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα θα μπορούσε εύκολα να μας το διδάξει ο Ψαλμωδός, λέγοντας άλλοτε μεν: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» και άλλοτε πάλι, εκ μέρους αυτών που έχουν πιστέψει σε αυτόν: «Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε.» Διότι έχουμε σφραγιστεί με το Άγιο Πνεύμα προς ομοιότητα και εξομοίωση με το πρόσωπο του Πατέρα, δηλαδή του Υιού. Και θα το μαρτυρήσει ο Παύλος γράφοντας: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ξεσκεπασμένο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου.» Β. Αλλά, λέει, έστω κι αν ο Υιός ονομάζεται από εμάς πρόσωπο και εικόνα και ομοίωση του Πατέρα, αυτό δεν βλάπτει καθόλου τα δικά μας επιχειρήματα. Διότι ισχυριζόμαστε ότι δεν είναι εικόνα και ομοίωση της ουσίας του Πατέρα, αλλά της βουλήσεώς του. Επομένως, τουλάχιστον ως προς την ταύτιση της θελήσεως, αν κάποιος δει τον Υιό, έχει ήδη δει κατά κάποιον τρόπο τον ίδιο τον Πατέρα. Α. Το πόσο πολύ ανόητη και γεμάτη από έσχατη μωρία είναι η σκέψη τους, και ότι το υποστηρίζουν αυτό με εντελώς παιδαριώδη τρόπο, είναι πολύ εύκολο να το διαπιστώσει κανείς.

Διότι, κατά κάποιον τρόπο, έχει ήδη μεταβεί στον Υιό, και, εγκαταλείποντας οιονεί το να είναι πλέον αυτό που είναι, έγινε σοφία, εφόσον είναι θέληση που δεν κατέχει τη σοφία κατά μέθεξη, αλλά είναι ουσιαστικά στο σύνολό της σοφία. Θα μπορούσα να προσθέσω ότι ο Υιός αναδείχθηκε εικόνα και ομοίωση του εαυτού του, εάν, ενώ είναι ο ίδιος σοφία και θέληση, είναι ταυτόχρονα και εικόνα του Πατέρα, καίτοι ο Πατέρας έχει ονομαστεί βουλή και σοφία. Β. Μακριά από τον παραλογισμό αυτών των συλλογισμών! Α. Πράγματι, είναι απολύτως βδελυρή και ενέχει τεράστια διαστροφή. Επομένως, θα αποδεχθούμε τον Υιό ως ακριβή εικόνα και ομοίωση της ουσίας του Θεού και Πατέρα, και, όχι απλώς αποδίδοντάς του την ταυτοβουλία, θα τον αξιώσουμε της υπεροχής πάνω από την κτίση, αλλά θα θεωρήσουμε ότι υπάρχει στην πλέον όμοια μορφή του Θεού και Πατέρα, ανάγοντάς τον φυσικώ τῷ τρόπω σε καθετί που είναι εγγενώς συνυφασμένο με Εκείνον. Εάν, όμως, επειδή έχουν κοινή θέληση, ισχυρίζονται για τον λόγο αυτόν ότι υπάρχει ως εικόνα του Πατέρα, και βρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση ως προς τη φύση και τα μέτρα του δεν δίστασε να πει: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· τότε δεν θεωρώ απίθανο πως θα έπρεπε να κατανοήσουμε ότι αυτήν την τόσο υπερφυή και αληθινά μεγαλειώδη φωνή και παρρησία, η οποία αρμόζει μόνο στον Υιό, θα μπορούσε να την φορέσει σαν στεφάνι ο Δαβίδ και να μεγαλαυχεί για τον εαυτό του λέγοντας ξεκάθαρα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

«Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα». Διότι, δεν θα μπορούσαμε άραγε να διαπιστώσουμε ότι ο άνδρας αυτός έχει γίνει συνθελητής του Θεού;

Υποδεέστερος, λέει, είναι ο Υιός, όχι ως προς τη σωματική ποσότητα· πώς θα μπορούσε άλλωστε; Αλλά επειδή δεν έχει όσα ο Πατέρας. Α. Εμπρός λοιπόν, αφού εξετάσουμε πολύ προσεκτικά τα αξιώματα της θεότητας, ας προσπαθήσουμε να διαπιστώσουμε αν αυτά ταιριάζουν μόνο στον Πατέρα, και καθόλου στον Υιό με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως βεβαίως και στον ίδιο τον Πατέρα. Αλλά πες μου πρώτα από όλα αυτό που σε ρωτώ. Άραγε, αν ο Πατέρας υπερέχει και είναι ανώτερος από τον Υιό, δεν θα ακολουθεί οπωσδήποτε σε αυτόν τον ανώτερο το να πρέπει να υπερτερεί όχι με έναν τρόπο, αλλά σε καθετί από όσα αποτελούν γνωρίσματα της θεότητας; Β. Βεβαιότατα. Α. Αν όμως αποδειχθεί ότι ο Υιός είναι ίσος σε όλα, δεν θα απέκρουε πολύ καλά τη συκοφαντία ότι δήθεν πρέπει να μειονεκτεί; Διότι ας δεχθούμε ότι και το υπέρμετρα ανώτερο, κάποιες φορές με τη θέλησή του συγκαταβαίνει στη μικροπρέπεια των υποδεέστερων, μειώνοντας τη δική του δόξα· το πραγματικά κατώτερο όμως και υποδεέστερο, πώς θα μπορούσε να υπερβεί τη δική του φύση και να φτάσει πέρα από τα δικά του μέτρα, ώστε να ανταγωνιστεί τα πλεονεκτήματα του πολύ ανώτερου; Β. Σωστά μιλάς. Α. Πώς λοιπόν ο Υιός, αναδεικνύοντας τον εαυτό Του ως έναν ακριβή τύπο και σαν απεικόνιση της ουσίας του Θεού και Πατέρα, και προβάλλοντας σαφώς τη δική Του φύση για να φανερώσει Εκείνον που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»;

Ο Πατέρας μου, ο οποίος μου τα έδωσε, είναι μεγαλύτερος από όλους, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Επομένως, εμείς είμαστε πρόβατα του Θεού και Πατέρα, αλλά εξίσου ονομαζόμαστε και είμαστε πρόβατα και του Υιού. Και βεβαίως, το ότι και οι άγγελοι τον υπηρετούν, εύκολα θα μπορούσες να το μάθεις και αυτό από τα Ιερά Γράμματα.

Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να έχει ίση δόξα με τον Πατέρα και την εντελώς ακριβή ενότητα προς αυτόν μέσω της απόλυτης ομοιότητας; «Επειδή εγώ», λέει, «και ο Πατέρας είμαστε ένα», παρόλο που έχει μαρτυρήσει για αυτόν ότι βρίσκεται στο ανώτατο όριο υπεροχής: «Διότι ο Πατέρας μου», έλεγε, «είναι ανώτερος από όλους». Β. Δεν θα μπορούσε, κάθε άλλο· διότι, αν είναι κατώτερος έστω και στο παραμικρό, τότε όλα τα δικά του θα υποβαθμίζονταν μαζί του. Α. Επομένως, θα συμβάδιζε με τα αξιώματα του Πατέρα, χωρίς να υπολείπεται σε απολύτως τίποτα. Αν όμως δεν κατείχε την ισότητα, δεν θα μπορούσε, νομίζω, να του πει, και μάλιστα με παρρησία, ότι «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου». Διότι έλα, αν συμφωνείς, ας αποδώσουμε την υπεροχή στον Πατέρα, και ας πούμε ότι ο Υιός είναι κατώτερος. Τότε ποιος επιδέξιος τρόπος θα μπορούσε να βρεθεί, ο οποίος θα απέδιδε όλα τα ιδιώματα του Πατέρα στον Υιό, και αντιστρόφως τα του Υιού στον Πατέρα, εφόσον βεβαίως ένα από τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται στον Πατέρα θα θεωρούνταν ότι είναι το να υπερίσταται και να υπερέχει;

Ο μακάριος Παύλος γράφοντας στους Φιλιππησίους για τον Υιό λέει: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Ποιος λοιπόν είναι αυτός που δεν θέλησε να θεωρήσει αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό; Διότι δεν είναι άραγε ανάγκη να πούμε ότι, κάποιος μεν είναι αυτός που υπάρχει σε μορφή Θεού, και κάποιος άλλος πάλι είναι εκείνος του οποίου ήταν η μορφή; Αλλά αυτό είναι φανερό σε όλους και ομολογούμενο. Επομένως, ο Πατέρας και ο Υιός δεν είναι ένα και το αυτό ως προς τον αριθμό, αλλά έχουν ιδιάζουσα υπόσταση και θεωρούνται ο ένας μέσα στον άλλον, σύμφωνα με την ταυτότητα της ουσίας, έστω κι αν προέρχεται ο ένας από τον άλλον, δηλαδή ο Υιός από τον Πατέρα. Άλλο. «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», έλεγε ο Σωτήρας, γνωρίζοντας προφανώς ότι και ο ίδιος έχει ξεχωριστή υπόσταση και ο Πατέρας. Αν όμως η αλήθεια του πράγματος δεν έχει έτσι, γιατί δεν τήρησε το πρέπον για τη μονάδα και δεν είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα»; Επειδή όμως διατυπώνει το νόημα στον πληθυντικό αριθμό, είναι προφανές λοιπόν ότι ανατρέπει την άποψη των ετεροδόξων, διότι το «είμαστε» δεν θα μπορούσε λογικά να αποδοθεί σε έναν. Άλλο. Κατά τη δημιουργία του ανθρώπου φέρεται η φωνή του Θεού να λέει: «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας». Εάν λοιπόν το εύρος της Αγίας Τριάδας, για να το πω έτσι, συστέλλεται σε ένα ως προς τον αριθμό, και οι ασεβείς αναιρούν την ξεχωριστή υπόσταση του Πατέρα και του Υιού, ποιος είναι αυτός που λέει και προς ποιον: «Ας φτιάξουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας»;

Επομένως, όταν τον ακούν να λέει «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα, όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα· εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», ας δεχθούν τη μαρτυρία του, ας επισφραγίσουν ότι ο Θεός και Πατέρας είναι αληθινός, πράγμα το οποίο γνωρίζει ακριβώς, παρακινώντας τον Υιό να ομιλεί· ας μην απιστούν στα λόγια του Σωτήρα, ο οποίος μας ερμηνεύει τα όσα προέρχονται από τον Πατέρα. <Διότι εκείνος που απέστειλε ο Θεός λαλεί τα λόγια του Θεού.> Γνωρίζει, λοιπόν, ο Πατέρας τον ίδιο του τον Υιό, ότι ενυπάρχει κατά φύση μέσα στον Εαυτό Του· διότι αυτό νομίζω ότι υποδηλώνει το «Είμαστε ένα», και τίποτε άλλο· τον γνωρίζει ως Υιό, και όχι ως δημιούργημα· και λέγοντας Υιό, εννοώ αυτόν που προέρχεται από την ουσία Του, και όχι αυτόν που έχει τιμηθεί με το ψιλό όνομα της υιότητας· τον γνωρίζει ως απαράλλακτη εικόνα της δικής Του ιδιότητας, ώστε αφενός να φαίνεται τέλεια μέσα σε Αυτόν, και αφετέρου να αποτυπώνει μέσα στον Εαυτό Του Εκείνον που έλαμψε από Αυτόν κατά φύση με τρόπο άρρητο, και να έχει αφενός μέσα στον Εαυτό Του τον Υιό, αλλά και αντίστροφα να βρίσκεται ο Ίδιος μέσα στον Υιό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας.

Διότι σοφία είναι από τη φύση της εκείνο που κάνει τον άλλον σοφό, όχι εκείνο που γίνεται σοφό, όπως ακριβώς βέβαια και φως είναι από τη φύση του εκείνο που φωτίζει, όχι εκείνο που φωτίζεται. Επομένως, και πάλι, ο ίδιος θα ήταν κάτι διαφορετικό από τη σοφία που ενυπάρχει μέσα του, και πρώτα μεν δεν θα ήταν απλός, αλλά τελικά σύνθετος από δύο μέρη. Έπειτα, εκτός από αυτό, θα χάσει και το να είναι Θεός, και εννοώ Θεός κατά φύση και κατ' ουσίαν. Διότι η θεία φύση δεν ανέχεται καθόλου τη μάθηση από κάποιον, ούτε τη διπλότητα που προέρχεται από σύνθεση, εφόσον έχει ως δικό της αγαθό την απλότητα και την απόλυτη τελειότητα. Και αν ο Υιός δεν είναι Θεός κατά φύση, πώς ενεργεί και επιτελεί αυτά που αρμόζουν μόνο στον Θεό; Άραγε θα πουν ότι του αρκεί και για τη θεοπρεπή του δύναμη το να βλέπει απλώς τον Πατέρα να ενεργεί, και ότι αποκτά το να είναι Θεός κατά φύση μέσω της ψιλής θέασης, και το να μπορεί να κάνει τόσα όσα και εκείνος που του τα δείχνει; Άρα, τίποτα δεν εμποδίζει να αναδειχθούν σε εμάς και πολλοί άλλοι θεοί, εάν ο Πατέρας θελήσει να υποδείξει και σε αυτούς τον δρόμο των δικών του έργων, και το εξαιρετικό γνώρισμα της ουσίας του Πατέρα θα καταστεί κάτι το περιττό, αν βασίζεται στο να μαθαίνει κανείς κάτι. Διότι αυτός που διδάσκεται, όπως λένε εκείνοι, αφού ανέλθει στο αξίωμα της κατά φύση θεότητας, εμφανίζεται να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ας αναλογιστούν, λοιπόν, πόσο μεγάλο πλήθος βλασφημιών τούς επισωρεύεται από την επιθυμία τους να σκέφτονται κατ' αυτόν τον τρόπο, και ας φρονούν τα αληθινά για τον Υιό, όπως έχει γραφτεί.

Επειδή δε όσα ο Πατέρας έδωσε ως εντολή στον Υιό, αυτά λαλεί· και λέει «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», είναι ανάγκη να πεις, είτε ότι ο Πατέρας έδωσε εντολή στον Υιό να λέει την αλήθεια, είτε ότι του έδωσε εντολή να ψεύδεται. Διότι αυτά που ο Υιός έλαβε ως εντολή να λαλήσει, αυτά λαλεί· «Διότι ο Πατέρας», λέει, «που με έστειλε, μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω». Εάν δε είπε επίσης «Ότι ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», αυτό δεν είναι καθόλου αντίθετο. Διότι, κατά το ότι είναι εκ φύσεως Θεός, είναι ίσος με τον Πατέρα· κατά το ότι όμως έγινε άνθρωπος και ταπείνωσε τον εαυτό του, λαλεί τα λόγια που ταιριάζουν στην ανθρώπινη φύση, κατά θεία οικονομία. Όμως, η λέξη «εντολή», επειδή βρίσκεται έξω από την ουσία, δεν θα μπορούσε να αποτελέσει κατηγορία κατά της ουσίας. Διότι το είναι του Υιού δεν συνίσταται στο να δίνει εντολές ο Πατέρας, ούτε αυτό θα μπορούσε ποτέ να γίνει όρος της ουσίας. Γνωρίζει λοιπόν ο Υιός, ως βουλή και σοφία του Πατέρα, εκείνο που έχει αποφασιστεί αμετάκλητα από αυτόν· εάν δε το δέχεται ως εντολή, μην απορείς. Διότι με ανθρώπινους λόγους εκφράζονται τα υπέρλογα, και τα άρρητα για τις δικές μας φωνές συγκατέβησαν στον δικό μας λόγο, ώστε να μπορέσουμε να τα κατανοήσουμε. Ας κατηγορήσουμε λοιπόν, όχι το άτοπο του πράγματος, αλλά την αδυναμία των λέξεων, οι οποίες δεν μπορούν να φτάσουν, με τον τρόπο που θα έπρεπε, στην ποιότητα και την ακριβή ερμηνεία των πραγμάτων. <Σχίσμα πάλι έγινε μεταξύ των Ιουδαίων εξαιτίας αυτών των λόγων· και πολλοί από αυτούς έλεγαν: Δαιμόνιο έχει και παραφρονεί· γιατί τον ακούτε;>

Είναι δυνατόν δε να εννοήσουμε ως ζωή και τη μυστική ευλογία, δια της οποίας ο Χριστός εμφυτεύει τη δική του ζωή στους πιστούς, μέσω της μετάληψης της δικής του σάρκας, σύμφωνα με τον λόγο: «Εκείνος που τρώγει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου έχει ζωή αιώνια». <Και κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι μου. Ο Πατέρας μου που μου τα έδωσε είναι ανώτερος από όλους, και κανείς δεν μπορεί να αρπάζει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.> Οι πιστοί έχουν και την προστασία του Χριστού, καθώς ο διάβολος δεν μπορεί να τους αρπάξει· ήτοι, εκείνοι που απολαμβάνουν ακατάπαυστα τα αγαθά παραμένουν σε Αυτόν, και κανείς πλέον δεν τους αρπάζει από τη χαρά που τους δόθηκε για να τους οδηγήσει σε τιμωρία ή βάσανα. Διότι δεν είναι δυνατόν εκείνοι που βρίσκονται στο χέρι του Χριστού να αρπαχθούν για να τιμωρηθούν, εξαιτίας της υπερβολικής ισχύος του Χριστού· διότι το χέρι στην Αγία Γραφή δηλώνει τη δύναμη. Το ότι λοιπόν το χέρι του Χριστού είναι ανίκητο και ικανό για τα πάντα, είναι αναμφίβολο. Αλλά επειδή έβλεπε τους Ιουδαίους να Τον περιγελούν ως απλό άνθρωπο, μη κατανοώντας ότι ο ορατός και ψηλαφητός άνθρωπος ήταν εκ φύσεως Θεός, για να τους πείσει ότι ο Ίδιος είναι η δύναμη του Πατέρα, λέει ότι κανείς δεν θα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου, δηλαδή από εμένα.

«Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Με το «Ένα», υποδηλώνει την ταυτότητα της ουσίας· ενώ με το «είμαστε» χωρίζει το νοούμενο σε δυάδα, και πάλι το συνενώνει σε μία θεότητα. Πρέπει όμως να σημειωθεί και εκείνο εναντίον των Αρειανών, ότι με το να πει «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», δεν δηλώνεται η ταύτιση της θελήσεως, αλλά σημαίνεται η ενότητα της ουσίας· διότι και οι Ιουδαίοι κατανόησαν ότι λέγοντας αυτό, διακηρύσσει ότι ο ίδιος είναι Θεός και ίσος με τον Πατέρα· και ο Χριστός δεν αρνήθηκε ότι είπε αυτό που εκείνοι εννόησαν. «Πήραν λοιπόν πάλι πέτρες οι Ιουδαίοι, για να τον λιθοβολήσουν». Μη ανεχόμενοι δηλαδή αυτόν που έλεγε ότι είναι ένα με τον Πατέρα, όρμησαν να τον φονεύσουν· παρόλο που το καθένα από όσα γίνονταν από αυτόν τον ανακήρυττε Θεό κατά φύση. Και όχι μόνο τώρα, αλλά και άλλη φορά, όταν πήραν πέτρες για να τον φονεύσουν, στάθηκαν ακίνητοι μέσω της ενέργειας του Χριστού· ώστε να γίνει φανερό και από αυτό το γεγονός ότι δεν θα έπασχε, εάν δεν το ήθελε. Όμως, λόγω της πραότητάς του, ο Χριστός κατέστελλε την παράλογη ορμή τους, λέγοντας όχι «Για ποιον λόγο που είπα, οργίζεστε;», αλλά «Για ποιο έργο που έπραξα;». Διότι αν δεν είχα πράξει, λέει, πολλά θεοπρεπή έργα τα οποία να αποδεικνύουν ότι είμαι κατά φύση Θεός, δικαιολογημένα θα αγανακτούσατε τώρα που με ακούτε να λέω «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αλλά δεν θα το έλεγα αυτό, εάν δεν το είχα αποδείξει μέσα από όλα όσα έπραξα.

Λέει δε ότι τα έργα προέρχονται από τον Πατέρα, όχι από τον εαυτό του, μετριοφρονώντας για τη δική μας ωφέλεια, ώστε, όταν λαμβάνουμε κάτι από τον Θεό, να μην αλαζονευόμαστε. Και αναφέρει ότι έχει δείξει τα έργα που προέρχονται από τον Πατέρα, όχι για να δείξει τον εαυτό του ξένο από τη δική τους ενέργεια, αλλά για να διδάξει ότι τα έργα ανήκουν σε ολόκληρη τη θεότητα. Μία δε θεότητα νοείται από εμάς στον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Διότι, ό,τι κάνει ο Πατέρας, αυτό επιτελείται διά του Υιού εν Πνεύματι. Και πάλι, ό,τι κάνει ο Υιός, αυτό λέγεται ότι το κάνει ο Πατέρας εν Πνεύματι. Γι' αυτό και ο ίδιος έλεγε: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα.» <Για καλό έργο δεν σε λιθοβολούμε, αλλά για βλασφημία.> Έχοντας «ζήλο Θεού, αλλά όχι κατ' επίγνωση», αγανακτούσαν ακούγοντας τον Χριστό να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Διότι, τι τον εμπόδιζε να είναι ένα με τον Πατέρα, εάν βέβαια πίστευαν ότι ήταν Θεός κατά φύση;

Τώρα ελέγχοντας τους Ιουδαίους, ότι δεν τον λιθοβολούσαν επειδή είπε «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αλλά αναίτια, λέει: Εάν, επειδή ονόμασα τον εαυτό μου Θεό, θεωρείτε ότι βλασφημώ, γιατί, όταν ο Πατέρας είπε μέσω του νόμου προς τους ανθρώπους «Είστε θεοί», δεν κρίνατε ότι αυτό είναι βλασφημία; Αυτό το λέει, όχι για να τους προκαλέσει να πουν κάτι εναντίον του Πατέρα, αλλά για να τους ελέγξει ότι αγνοούν τον νόμο και τις θεόπνευστες γραφές. Επειδή όμως υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ αυτών που ονομάστηκαν θεοί και του κατά φύσιν Θεού, μέσα από όσα λέει διδάσκει αυτή τη διαφορά: διότι, αν οι άνθρωποι προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού ονομάστηκαν θεοί και λαμπρύνθηκαν με την τιμή της θεότητας, αφού δέχτηκαν και έβαλαν να κατοικήσει μέσα στην ψυχή τους ο Λόγος του Θεού, πώς δεν θα είναι κατά φύσιν Θεός εκείνος εξαιτίας του οποίου αυτοί έγιναν θεοί; Διότι «ο Λόγος ήταν Θεός», σύμφωνα με τη φωνή του Ιωάννη· αυτός που χάρισε και στους άλλους αυτή τη λαμπρότητα. Εάν λοιπόν ο Λόγος του Θεού μέσω του Αγίου Πνεύματος ανυψώνει προς την υπεράνθρωπη χάρη και στολίζει με θεϊκή τιμή αυτούς στους οποίους κατοικεί, γιατί, λέει, ισχυρίζεστε ότι βλασφημώ, όταν αποκαλώ τον εαυτό μου Υιό του Θεού και Θεό; Και τούτο, παρόλο που μέσα από τα έργα που μου ανατέθηκαν από Αυτόν αποδεικνύεται ότι είμαι κατά φύσιν Θεός. Διότι, αφού με αγίασε, με απέστειλε στον κόσμο ως «Σωτήρα του κόσμου»· πράγμα που ανήκει μόνο στον κατά φύσιν Θεό, το να μπορεί δηλαδή να διασώζει τους ανθρώπους από τον διάβολο, την αμαρτία και τη φθορά.

Εφόσον λοιπόν η θεότητα είναι μία στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, λέμε ότι ο Πατέρας οράται στον Υιό και ο Υιός στον Πατέρα. Είναι επίσης αναγκαίο να γνωρίζουμε και τούτο, ότι δεν είναι το να θέλει τα ίδια με τον Πατέρα, ούτε το να έχει μία γνώμη με αυτόν, που κάνει τον Υιό να λέει «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· αλλά επειδή είναι γνήσιο γέννημα της ουσίας του Πατέρα, φανερώνει τον Πατέρα στον εαυτό του, και φανερώνεται και ο ίδιος μέσα στον Πατέρα. Διότι λέει ότι θέλει, μιλάει και έχει την ίδια δύναμη με τον Πατέρα, και κατορθώνει εύκολα ό,τι θέλει και όσα κάνει ο Πατέρας, ώστε μέσα από όλα να γίνει δεκτός ως ομοούσιος με αυτόν και ως αληθινός καρπός της ουσίας του, και όχι ότι έχει με αυτόν μόνο μια σχετική ενότητα που συνίσταται απλώς σε όμοια θελήματα και δεσμούς αγάπης· πράγμα το οποίο λέμε ότι υπάρχει και στα κτίσματα. <Και αναχώρησε πάλι πέρα από τον Ιορδάνη, στον τόπο όπου ήταν ο Ιωάννης αρχικά και βάπτιζε, και έμεινε εκεί. Και πολλοί ήλθαν προς αυτόν, και έλεγαν ότι ο μεν Ιωάννης δεν έκανε κανένα σημείο· όλα όμως όσα είπε ο Ιωάννης γι' αυτόν ήταν αληθινά.>

Σύμφωνα λοιπόν με την πιο απλή και χωρίς περιέργεια γνώση, έτσι ίσως θα μπορούσε κανείς να νομίσει ότι μιλάει· αν όμως φανεί καλό σε κάποιον να προχωρήσει και μέσα από λεπτά νοήματα, ώστε να φτάσει στην ίδια την εξέταση των πραγμάτων, θα βρει και πάλι τον Υιό να αληθεύει. Διότι για κάθε διάνοια η θεία φύση είναι εντελώς αχώρητη, και το να τολμά κανείς να περιεργάζεται καθόλου το τι είναι κατ' ουσίαν ο Δημιουργός των όλων, αποτελεί απόδειξη απόλυτης φρενοβλάβειας. Εντούτοις, είναι κάπως δυνατό να σταχυολογούμε εμείς κάποια γνώση, σαν μέσα από σκιές και αινίγματα, παραθέτοντας στον νου σαν ένα κάτοπτρο τον κατάλογο των πλεονεκτημάτων που ενυπάρχουν στη φύση του Υιού. Διότι από αυτά που είναι ο ίδιος, και από αυτά που έχει επιτελέσει αφού έγινε άνθρωπος, αλλά και πριν από την ενανθρώπηση, μπορεί κανείς αναλογικά να ανέλθει πλέον στη θεωρία Εκείνου που τον γέννησε. Δες, λοιπόν, τη δόξα και τη δύναμη που υπάρχει σε αυτόν, βλέπε την ανεμπόδιστη εξουσία του πάνω στα πάντα. Διότι πες μου, ποιο από τα υπέρλογα δεν φαίνεται να το έχει κατορθώσει με τα ελεύθερα νεύματά του, και πριν από τη σάρκα και μετά τη σάρκα; Αλλά αυτός που εμφανίστηκε σε εμάς τόσο μέγας μέσα από τα ίδια τα γεγονότα, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Τι λοιπόν; Θα λέγαμε, ελέγχοντας καθόλου ασύνετα αυτόν που σκέφτεται και λέει σαθρά και παιδαριώδη πράγματα: Λες ότι ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα έτσι ακριβώς όπως είμαστε εμείς μέσα σε αυτόν; Καλώς. Έπειτα λοιπόν, ως προς αυτό θα ρωτήσουμε, μήπως το μέτρο της δικής μας φύσης επιτρέπει να σεμνυνόμαστε με τα ίδια λόγια, με τα οποία φαίνεται να σεμνύνεται και ο ίδιος ο Χριστός; Διότι αυτός, επειδή ακριβώς είναι μέσα στον Πατέρα και έχει μέσα του τον Πατέρα, όντας για τον λόγο αυτό εικόνα του και απαράλλακτος χαρακτήρας του, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εμείς όμως, πες μου, αν είμαστε έτσι μέσα σε αυτόν, και τον έχουμε μέσα μας, όπως ακριβώς βεβαίως και αυτός είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν, γιατί δεν υψώνουμε περήφανα τον αυχένα, και δείχνοντας ψηλά το πρόσωπο σε όσους συναντάμε, δεν λέμε με παρρησία: «Εγώ είμαι μέσα στον Χριστό και ο Χριστός μέσα σε μένα· εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Χριστό· εγώ και ο Χριστός είμαστε ένα»; Και έπειτα, τι προκύπτει από αυτό; Νομίζω ότι κανείς δεν θα φοβόταν δικαιολογημένα, ούτε θα δίσταζε εύλογα, αφού έχει τολμήσει να πει αυτό το ίδιο, να πει πλέον και για τον ίδιο τον Πατέρα: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι, αν ο Πατέρας είναι ένα με τον Υιό, πώς δεν θα έχει πλέον την ίδια ισοτιμία με τον Πατέρα εκείνος που έχει γίνει απαράλλακτη εικόνα απαράλλακτης εικόνας, δηλαδή του Υιού;

«Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· δεν πιστεύεις ότι εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αλλά τότε μεν, αναπτύσσοντάς μας με εύστοχο τρόπο τον λόγο του για αυτά, δικαιολογημένα προκαλούσε τον θαυμασμό· τώρα όμως, τι το κατάλληλο έχει το γεγονός, ή ποια λογική γενικά επιδέχεται, πέρα από το ότι ήθελε να καταπραΰνει τη λύπη των μαθητών και να επινοήσει για αυτούς σαν φάρμακο παρηγοριάς την προτροπή να χαίρονται, επειδή πορεύεται προς τον Πατέρα; Άραγε, λοιπόν, δεν θα γινόταν φανερό ακόμη και στους εντελώς ανόητους από αυτό το ίδιο το γεγονός, ότι επειδή ακριβώς βιαζόταν να επιστρέψει και πάλι στη δική του δόξα κοντά στον Πατέρα, παρήγγειλε σε όσους τον αγαπούσαν να χαίρονται για αυτό, έχοντας επινοήσει για αυτούς, μαζί με τους άλλους, και αυτόν τον αξιοθαύμαστο τρόπο παρηγοριάς;

Διότι ο ένας είναι άνθρωπος, ενώ η άλλη ξύλο. Έτσι, άραγε η άμπελος θα μπορούσε ορθά και αληθινά να νοηθεί ως ομοφυής προς τα ίδια της τα κλήματα; Αλλά νομίζω βέβαια ότι κανείς δεν θα ήθελε να εκπέσει σε τέτοιο βαθμό μωρίας, ώστε να τολμήσει να αρνηθεί το τόσο προφανές. Όταν λοιπόν, εφόσον υπάρχει ως αληθινός Θεός, είναι ομοούσιος με τον κατά φύσιν αληθινό Θεό, δηλαδή με τον Πατέρα, και είναι μεν άμπελος, εμείς δε κλήματα, ομοφυή προφανώς εξαιτίας αυτού με την άμπελο, πώς δεν θα γίνουμε και εμείς θεοί κατά φύσιν, εγκαταλείποντας κατά κάποιον τρόπο τη δική μας φύση; Αλλά το να φρονεί κανείς με αυτόν τον τρόπο προσιδιάζει σε εκείνους που έχουν φτάσει στο έσχατο σημείο της δυσσεβείας. Διότι εμείς είμαστε δημιουργήματα, ενώ ο Υιός είναι Θεός κατά φύσιν. Επομένως, πώς θα γίνει αυτό; Και πώς είναι αληθινό αυτό που λέγεται γι' αυτόν, εάν πράγματι τα κλήματα είναι ομοφυή με την άμπελο; Διότι είναι ανάγκη είτε εμείς οι ίδιοι να ανυψωθούμε στη φύση της αληθινής θεότητας είτε εκείνη να καταβιβαστεί σε εμάς, αφού τα κλήματα είναι ομοφυή με την άμπελο. Και εφόσον ο Υιός παρουσιάζεται να λέει «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», είτε και εμείς θα συνανυψωθούμε μαζί του σε απόλυτη ομοιότητα ως προς το καθετί με τον Πατέρα, είτε και ο ίδιος ο Πατέρας θα συγκαταβιβαστεί μαζί με τον Υιό στη δική μας ομοίωση, εφόσον εκείνος είναι ομοφυής προς εμάς.

Νομίζω, λοιπόν, ότι δεν είναι εκτός σκοπού ο λόγος που κάναμε γι' αυτά· πρέπει όμως να προχωρήσουμε και μέσα από μια άλλη ατραπό, δηλαδή οδό θεωρημάτων. Διότι ο Υιός φανέρωσε το όνομα του Πατρός, οδηγώντας μας προφανώς στην κατανόηση και στην καθαρή θεωρία, όχι μόνο ότι είναι Θεός· διότι αυτό κηρυσσόταν και πριν από την έλευσή Του μέσω της θεόπνευστης Γραφής· αλλά ότι, εκτός από το να είναι αληθινά Θεός, είναι και Πατέρας όχι με ψεύτικο όνομα, έχοντας μέσα Του και από τον Εαυτό Του το δικό Του γέννημα, το οποίο είναι αχώριστο και συναΐδιο με τη δική Του φύση· διότι γέννησε άχρονα τον δημιουργό των αιώνων. Και κατά κάποιον τρόπο, κυριότερο όνομα για τον Θεό είναι το «Πατήρ» παρά το «Θεός»· διότι το δεύτερο δηλώνει το αξίωμα, ενώ το πρώτο φανερώνει την ουσιώδη ιδιότητά Του. Διότι, όταν κάποιος πει «Θεός», υπέδειξε τον Κύριο των πάντων· όταν όμως Τον ονομάσει «Πατέρα», άπτεται των εννοιών της ιδιότητάς Του, διότι φανερώνει ότι έχει γεννήσει. Αποδίδοντας μάλιστα ο ίδιος ο Υιός το «Πατήρ» ως οικειότερο και αληθινότερο όνομα στον Θεό, άλλοτε μεν έλεγε, όχι «Εγώ και ο Θεός», αλλά «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», και άλλοτε πάλι έλεγε για τον εαυτό Του: «Διότι τούτον σφράγισε ο Πατήρ, ο Θεός»· αλλά και όταν διέταξε τους μαθητές Του να βαπτίζουν όλα τα έθνη, νομοθέτησε ρητά να μην το κάνουν αυτό στο όνομα του Θεού, αλλά «στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Έτσι εμφύτευε ατελή και τη γνώση περί του Θεού, απομακρύνοντας απλώς από την αγάπη προς τους ψευδώνυμους θεούς, και πείθοντας να προσκυνούν τον ένα και αληθινό Θεό, λέγοντας: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, προσθέτοντας τα ανώτερα σε όσα είχαν προσταχθεί μέσω του Μωυσή, και παραθέτοντας διδασκαλία πιο λαμπρή από τη νομική εντολή, μας χάριζε μια γνώση ανώτερη και λαμπρότερη από εκείνη την αρχαία. Διότι κατέστησε φανερό σε εμάς, όχι μόνο ότι ο δημιουργός και κύριος των πάντων είναι Θεός, αλλά ότι είναι και Πατέρας· και η απόδειξη βρίσκεται στα πράγματα. Διότι παρουσίασε τον εαυτό του ως εικόνα, λέγοντας: «Όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και αυτά μεν τα λέει ευλόγως, ως Θεός που υπάρχει από Θεό κατά φύση, με τρόπο ανυψωμένο και θεοπρεπή προς τον δικό Του Πατέρα· αμέσως όμως προσθέτει, μιλώντας πιο ανθρώπινα: «Αυτούς που μου έδωσες από τον κόσμο, δικοί σου ήταν, και σε μένα τους έδωσες».

Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Το ότι λοιπόν, «Ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα», έχει ίση σημασία με το ότι «Και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό.» Εάν όμως κάποιος ήθελε με επιτηδειότητα να αποδώσει τη σημασία των λεγομένων μόνο στο πρόσωπο του Χριστού, απαντούμε ότι, σύμφωνα με τη φωνή του θεσπέσιου Παύλου, κατοίκησε βέβαια στον Χριστό όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά. Ήταν δε ο ίδιος ο Θεός, μη διαιρεμένος σε δύο υιούς, αλλά με την έννοια ότι ο Λόγος έχει ως δική του τη σάρκα, μέσα στην οποία και λέγεται ότι κατοίκησε. Επομένως, και με αυτή την έννοια νοείται ο Θεός, όπως ακριβώς η ψυχή μέσα στο ανθρώπινο σώμα· ωστόσο, ένας Υιός είναι ο Θεός. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε, ότι δεχόμαστε πως η σάρκα του Κυρίου είναι εμψυχωμένη με νοερή ψυχή. Ομολογούν, λοιπόν, ότι «Και μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Αυτή είναι η φωνή αυτών που μετανοούν, και οι οποίοι ήδη μεταβαίνουν προς το φως από την απάτη και το σκοτάδι, και έχουν φτάσει στην επίγνωση της αλήθειας, και έχουν επιγνώσει τον εκ φύσεως και αληθινό Θεό, τον Δημιουργό και Κύριο των όλων. Σωτήρα βεβαίως του Ισραήλ ονομάζουν αυτόν τον ενανθρωπήσαντα και σεσαρκωμένο, πιστεύοντας ότι είναι αυτός ο ίδιος, ο οποίος και παλαιότερα υπήρξε βοηθός σε αυτούς που προέρχονται από τον Ισραήλ.

«Όλα, λοιπόν, όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι και εσείς να κάνετε σε αυτούς παρομοίως.» Και υποδεικνύοντας ότι η αγάπη είναι το πολυτιμότερο αγαθό ενώπιον του Θεού, λέγει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη μεταξύ σας.» Και πώς θα μπορούσε κανείς να αμφιβάλλει ότι ανύψωνε τον νου εκείνων που τον πλησίαζαν προς την επίγνωση του όντως αληθινού Θεού; Διότι παρουσίαζε τον εαυτό του σε εμάς ως εικόνα Εκείνου που τον γέννησε, λέγοντας στον γνήσιο μαθητή του - ο οποίος ήταν ο Φίλιππος: «Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Εάν, βέβαια, κάποιος επέλεγε να πει ότι και ο ίδιος ο Υιός είναι το έλεος του Πατέρα, το οποίο υπερβαίνει θυσίες και ολοκαυτώματα, θα κατανοούσε ορθά. Διότι έτσι έχει ονομαστεί από τη θεόπνευστη Γραφή. Διότι ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας είπε κάπου προς εμάς σχετικά με αυτόν: «Πλησιάζει γρήγορα η δικαιοσύνη μου, και το έλεός μου είναι έτοιμο να αποκαλυφθεί»· οι δε προφήτες λένε προς αυτόν: «Δείξε μας, Κύριε, το έλεός σου, και δώσε μας, Κύριε, το σωτήριό σου.» Διότι αληθινά ο Χριστός είναι το έλεος που προέρχεται από τον Πατέρα, καθώς αφαιρεί τις αμαρτίες, συγχωρεί τα πταίσματα, δικαιώνει μέσω της πίστεως, σώζει τους απολωλότες και τους αναδεικνύει ανώτερους από τον θάνατο· και τι από τα κάλλιστα αγαθά δεν δωρίζει άλλωστε;

Διότι φαίνεται ότι έτσι το κατανοούσε και βεβαίως το εξέφρασε ο δίκαιος Συμεών, όταν η αγία Παρθένος προσέφερε τον Ιησού σε ηλικία οκτώ ημερών: «Και τη δική σου ψυχή θα τη διαπεράσει ρομφαία». Διότι σχεδόν κατασφαζόταν από ρομφαία, βλέποντας να σταυρώνεται αυτός που γεννήθηκε από αυτήν, εννοώ βέβαια κατά τη σάρκα. Λέει λοιπόν: «Ω ρομφαία, εξέγερθητι εναντίον του ποιμένα μου», δηλαδή, ας ενεργηθεί πλέον το σωτήριο πάθος και ας έλθει ο καιρός της φανερώσεως των αγαθών. Διότι έχει τεθεί πάνω μας αρχιποιμένας ο Χριστός, και κάτω από αυτόν βρισκόμαστε όλοι εμείς που έχουμε πιστέψει, χωρίς όμως να είμαστε έξω από το χέρι του Θεού και Πατέρα. Διότι μας κυβερνά εν τω Υιώ, και δι' αυτού και εν αυτώ έχουμε σωθεί και έχουμε αποκτήσει την προσαγωγή. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας: «Τα δικά μου πρόβατα ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν, και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή, και δεν πρόκειται να χαθούν ποτέ, και κανείς δεν θα τα αρπάξει από το χέρι μου. Ο Πατέρας μου που μου τα έδωσε είναι μεγαλύτερος από όλους, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

ΨΑΛΜΟΣ ΞΣΤ΄. [<Είθε ο Θεός να μας σπλαχνιστεί.> «Διότι μας επισκέφθηκε ανατολή από το ύψος,» όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ, «Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς.» Μας έδειξε ο Θεός και Πατέρας το δικό του πρόσωπο, δηλαδή τον Υιό· διότι είναι εικόνα και «χαρακτήρας της υποστάσεώς του»· και γι' αυτό έλεγε ξεκάθαρα: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.»] <Για να γίνει γνωστή στη γη η οδός σου.> (A f. 333) Ικετεύω, λέει, ω Δέσποτα, να φανερωθεί το πρόσωπό σου, ώστε να φωτίσει τα έθνη που κάθονται στο σκοτάδι και να τα ελκύσει προς τη σωτηρία, ώστε όσοι βρίσκονται στη γη και στα έθνη να γνωρίσουν την οδό της σωτηρίας. Διότι, όταν φανερωθεί το πρόσωπό σου, γίνεται γνωστή η οδός που οδηγεί σε εσένα. Και ποια είναι αυτή, παρά εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι η οδός, και κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο μέσω εμού;» μέσω της οποίας και έχουμε σωθεί δια της πίστεως. Γνωρίσαμε την οδό που οδηγεί προς τον Πατέρα, δηλαδή πάλι τον ίδιο τον Υιό. Οδός του Θεού είναι και οι εντολές, σύμφωνα με το: «Κάνε με να συνετιστώ στην οδό των δικαιωμάτων σου»· τις οποίες ζητά, όχι να κηρύττονται μόνο στην Ιουδαία όπου δόθηκε ο νόμος, αλλά να γίνουν γνωστές σε όλα τα έθνη. <Ας σε δοξολογήσουν οι λαοί, ω Θεέ.> (A f. 333. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.)

Και λοιπόν στον γνήσιο μαθητή κάποτε (αυτός δε ήταν ο Φίλιππος), ο οποίος τον παρακαλούσε και έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», προσφέροντας τον εαυτό του στην όρασή μας ως εικόνα της ουσίας και της δόξας του Πατέρα, έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι μας έδειξε στη δική του φύση εκείνην του Πατέρα, και διαμέσου της θεοπρεπούς του ενέργειας στα πάντα, παραθέτοντας τον εαυτό του σε εμάς ως ουσιώδη χαρακτήρα για τη γνώση Εκείνου που τον γέννησε, έδειξε τον αληθινό και μόνο Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο, στους νεκρούς διέταξε να επιστρέψουν στη ζωή, έστω και αν ήταν ήδη σε αποσύνθεση και δυσώδεις· στη θάλασσα και στους ανέμους φώναζε με εξουσία: «Σώπα, ησύχασε»· στους εκ γενετής τυφλούς χάριζε το γλυκό και τριπόθητο φως, και εκτός από αυτά ενεργούσε και μύρια άλλα παράδοξα θαύματα. «Διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ», σύμφωνα με τον άγιο ευαγγελιστή. Διότι αυτό που νοείται ότι είναι, και πράγματι είναι, η θεία και ακατάληπτη φύση, ποιος σωματικός οφθαλμός θα μπορούσε να το δει; Ή πώς θα μπορούσε ποτέ να ιδωθεί αυτό που είναι κατ' ουσίαν αόρατο; Ποιος θα αντικρίσει εκείνο το απρόσιτο φως, όταν και η ίδια η ηλιακή ακτίνα αντανακλά τη λάμψη της με τρόπο απροσπέλαστο για τα δικά μας μάτια; Όμως ήταν πλέον ανάγκη, να δούμε κι εμείς τον ίδιο τον Θεό.