Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 10:30

Έτσι, αποτυπώνοντας στις ψυχές μας και εγγράφοντας πνευματικά το νοητό και αξιαγάπητο κάλλος της ζωής των αγίων, θα απευθύνουμε τις ικεσίες μας προς τον Θεό, λέγοντας: «Κύριε, με το θέλημά σου δώσε δύναμη στο κάλλος μου.» Παντουργική βουλή και θέλημα του Θεού και Πατρός είναι ο Υιός. Ψάλλει, λοιπόν, ο θεσπέσιος Δαβίδ προς αυτόν και λέει: «Με τη βουλή σου με καθοδήγησες.» Διότι εν Χριστώ έχουμε καθοδηγηθεί προς κάθε γνώση της αρετής. Και μην απορήσεις καθόλου αν λέμε ότι ο Υιός έχει ονομαστεί βουλή του Θεού και Πατρός, εφόσον θα βρούμε και τον ίδιο τον Πατέρα να τιμάται με αυτή την προσωνυμία. Διότι βέβαια η βουλή δηλώνει τη σοφία. Έγραψε λοιπόν ο προφήτης Ησαΐας για τον Σωτήρα όλων μας Χριστό, ότι «Παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός και μας δόθηκε, του οποίου η εξουσία βρίσκεται πάνω στον ώμο του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής.» Διότι αυτός μας ανήγγειλε τα σχετικά με τον δικό του Γεννήτορα και υπέδειξε ξεκάθαρα το υπερκόσμιο κάλλος της ανώτερης από καθετί ουσίας, εγγράφοντάς τον στη δική του φύση. «Διότι αυτός είναι εικόνα, απαύγασμα και χαρακτήρας της υποστάσεώς του.» Είπε άλλωστε ότι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» —«Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Ένα βεβαίως σε κάθε περίπτωση, εννοώ, ως προς την ταυτότητα της ουσίας. Πώς λοιπόν ονομάστηκε παιδί;

Και να μην απορείς που λέμε ότι οικειοποιείται τις αδυναμίες της σάρκας μαζί με τη σάρκα, γι' αυτό και τις εξωτερικές ύβρεις, αυτές που του προκλήθηκαν από τη σκαιότητα των Ιουδαίων, τις απέδωσε και πάλι στον εαυτό του, λέγοντας μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Διαμοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο.» Και πάλι: «Όλοι όσοι με βλέπουν με χλεύασαν, μίλησαν με τα χείλη τους, κούνησαν το κεφάλι.» Β— Λοιπόν, ακόμη κι αν έλεγε τυχόν: «Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και έπειτα προς τους Ιουδαίους: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχει πει την αλήθεια την οποία άκουσα από τον Θεό;» θα παραδεχτούμε ότι και αυτές και εκείνες οι φωνές ανήκουν σε έναν και τον αυτόν; Α— Βεβαιότατα. Διότι ο Χριστός δεν μερίστηκε διόλου, αλλά πιστεύεται από όλους όσους τον προσκυνούν ως ένας και μόνος και αληθινός Υιός. «Διότι η εικόνα του αόρατου Θεού, το απαύγασμα της δόξας της υποστάσεως του Πατέρα, ο χαρακτήρας της ουσίας του», έλαβε μορφή δούλου, όχι ενώνοντας με τον εαυτό του έναν άνθρωπο, όπως ισχυρίζονται, αλλά μάλλον γενόμενος ο ίδιος μέσα σε αυτήν, παραμένοντας και έτσι καθ' ομοίωση προς τον Θεό και Πατέρα. Έγραψε άλλωστε ο πάνσοφος Παύλος: «Διότι ο Θεός, που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας προς φωτισμό της γνώσης της δόξας του στο πρόσωπο του Χριστού Ιησού.»

Διότι νομίζω ότι δεν θα επέλεγαν να φρονήσουν τίποτε άλλο πέρα από αυτό. Α— Ορθώς, φίλε μου. Έχει γράψει άλλωστε κάπου και ο πάνσοφος Ιωάννης: «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι πάνω από όλους». Τότε πώς, ενώ ο Πατέρας θέλει να αναστήσει καθετί που του έχει δοθεί, και εφόσον τούτο είναι αγαθό και επιπλέον θεοπρεπές —διότι το να σώζει προσιδιάζει στον Θεό— ο ίδιος είπε ότι κατέβηκε, όχι για να κάνει το δικό του θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα; Άραγε θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς από εμάς ότι ο Υιός που γεννήθηκε από αυτόν υπολείπεται της ημερότητας του Θεού και Πατέρα, και ότι ελάχιστα είναι αγαθός, και ότι το να αναστήσει αυτό που του δόθηκε και να το απαλλάξει από τη φθορά δεν συνάδει με αυτόν; Β— Κινδυνεύουμε να το σκεφτούμε. Α— Αν και θα μπορούσαμε να συμπεράνουμε, και μάλιστα πολύ εύλογα, πως, εφόσον είναι γνήσιο γέννημα αγαθού Πατέρα, θα νοούνταν ότι είναι και ο ίδιος αγαθός, ή μάλλον η ίδια η αγαθότητα. «Διότι από τον καρπό γνωρίζεται το δέντρο», σύμφωνα με τα δικά του λόγια. Και θα λέει την αλήθεια όταν λέει τα εξής: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Β— Πολύ σωστά μίλησες. Διασάφηνισε λοιπόν ο ίδιος αυτό που φαίνεται να έχει ειπωθεί ασαφώς. Α— Λέμε, λοιπόν, ότι δεν ήταν αντίθετο προς το θέλημα του Υιού το να καταργήσει τον θάνατο και να αποδιώξει τη φθορά από τα ανθρώπινα σώματα. «Διότι δεν τέρπεται με την απώλεια των ζωντανών, και είναι σωτήριες οι γενέσεις του κόσμου», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. «Όμως με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο».

Λόγος ΙΒ΄. Στο «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα» και στο «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· στο οποίο ακολουθεί η απόδειξη ότι ο Θεός ήταν αυτός που λύτρωνε τον πατριάρχη Ιακώβ από όλα τα κακά. Άλλο αποδεικτικό στοιχείο, ότι ο Λόγος του Θεού είναι το είδος Του. Άλλο, το οποίο υποδηλώνει ότι ο Λόγος ονομάζεται είδος του Θεού.

Ας λέγεται λοιπόν και από εμάς ότι το αγένητο είναι ένα. Εάν όμως προς τούτο πουν: «Επομένως, είναι απόλυτη ανάγκη να ομολογήσουμε ότι ο Υιός έχει γεννηθεί, επειδή το αγένητο είναι ένα, το οποίο είναι ο Πατέρας», θα ακούσουν πάλι ως απάντηση: Εάν ο Υιός είναι σοφία και δύναμη και λόγος του Πατέρα, και πάντοτε υπήρχε μέσα στον Πατέρα λόγος και σοφία και δύναμη, άρα δεν προστέθηκε εκ των υστέρων ο Υιός, ο οποίος είναι και ονομάζεται όλα αυτά. Αλλά, όπως ακριβώς Θεός προήλθε από Θεό, και από φως έλαμψε φως, έτσι και από το αγένητο προήλθε ο αγένητος. Διότι ο Λόγος πρέπει να είναι τέτοιος, όπως ακριβώς είναι και αυτός που τον γέννησε. Διότι έτσι επαληθεύεται η γνησιότητα της ουσίας του Πατέρα σε εκείνον που γεννάται από αυτόν. Επομένως, τίποτα δεν εμποδίζει, αν και ο αγένητος Πατέρας είναι ένας, να είναι αγένητος και ο Λόγος που προέρχεται από αυτόν, εφόσον νοείται ως ένα μαζί με τον Πατέρα και μέσα στον Πατέρα, εξαιτίας του απαράλλακτου της φύσεως. Αυτό ακριβώς δηλώνει και ο ίδιος για τον εαυτό του λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», υποδηλώνοντας με τη λέξη «ένα» την ταυτότητα της ουσίας, ενώ με τη λέξη «είμαστε» διαιρεί το νοούμενο σε δυάδα, και πάλι το συνενώνει σφιχτά σε μία Θεότητα.

Άλλο επιχείρημα, με συντομία και απλότητα. Εάν, σύμφωνα με κάποιους, ο Σωτήρας πρόκειται να είναι ανώτερος του αγίου Βαπτιστού στη βασιλεία των ουρανών, τότε κατά τον χρόνο της ενανθρωπήσεως είτε είναι ίσος, είτε βρίσκεται σε κατώτερη θέση. Σε κατώτερη θέση, λοιπόν, δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση. Σε ισότητα, όμως; Διότι αυτό φαίνεται κάπως πιο αρμόζον. Αλλά εάν πράγματι ισχύει το επιχείρημα της ισότητας και για τους δύο, τότε ας ονομάζεται και ο Ιωάννης σοφία και δύναμη του Πατρός, και ας φέρει την ιδιότητα «εικόνα και χαρακτήρας, και απαύγασμα της υποστάσεώς Του». Ας βαστάζει και αυτός τα πάντα «με τον λόγο της δυνάμεώς του»· ας ακούει και αυτός από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ας εισάγεται και αυτός ως πρωτότοκος στην οικουμένη, ας προσκυνείται από τους αγίους αγγέλους, και ας λέει ακατηγόρητα για τον εαυτό του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και πάλι: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»· και: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, και δίνει ζωή στον κόσμο». Εάν όμως όλα αυτά ισχύουν για τον Χριστό, και όχι πλέον για εκείνον που από αμάθεια θεωρείται ίσος με Αυτόν, πώς δεν θα φανεί πλέον σε όλους ως εντελώς ανόητο το να νομίζει κανείς ότι θα γίνει κάποτε στο μέλλον ανώτερός του Εκείνος που υπάρχει πάντοτε έτσι εκ φύσεως, ως Θεός;

ΛΟΓΟΣ ΙΒ΄. Στο ρητό: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα» και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αντίρρηση από την πλευρά των αιρετικών. Δεν είναι καθόλου παράξενο, λένε, αν ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, εφόσον και για εμάς οι θείες Γραφές λένε ότι «μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Όπως λοιπόν και εμείς ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε μέσα σε αυτόν, όπως έχει λεχθεί, έτσι και ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα. Διότι πώς είναι δυνατόν ο Πατέρας, όντας μεγαλύτερος από τον Υιό, να χωρέσει μέσα σε αυτόν; Ή πώς ο Υιός, όντας κατά πολύ κατώτερος από τον Πατέρα, θα μπορέσει να χωρέσει μέσα σε αυτόν και να γεμίσει το μεγαλύτερο;

Διότι, επειδή θέλησε να δείξει την ταυτότητα της φύσεως που έχει με Εκείνον που τον γέννησε, είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Για να μην υποθέσει όμως κανείς ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι το ίδιο πρόσωπο, που διακρίνονται σε δυάδα μόνο με τα ονόματα, ενώ δεν είναι έτσι ως προς την υπόσταση, αναγκαστικά, επεξηγώντας αυτό που είχε πει και καθιστώντας το πιο σαφές στους ακροατές, προσθέτει το: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα». Αυτό το λέει ώστε, αφενός, με το να φαίνεται ο ένας μέσα στον άλλο, να δείξει την ταυτότητα της θεότητας και την ενότητα της ουσίας· αφετέρου, με το να υπάρχει ο έτερος μέσα στον έτερο, να μην εννοηθεί ως ένα ον ως προς τον αριθμό, το οποίο άλλοτε ονομάζεται Πατέρας και άλλοτε Υιός, αλλά να αποδείξει εναργέστερα τον όντως υφεστώτα Πατέρα και τον υφεστώτα Υιό.

Αλλιώς, μέσα από ένα παράδειγμα. Όπως ακριβώς, εάν κάποιος έβλεπε μια άριστα ζωγραφισμένη εικόνα και θαύμαζε τη μορφή του βασιλιά, και έχοντας τη δυνατότητα να δει στη ζωγραφιά όλα όσα φαίνονται σε εκείνον, έφτανε στην επιθυμία να δει και τον ίδιο τον βασιλιά· τότε η ζωγραφιά εύλογα θα μπορούσε να του πει: «Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον βασιλιά», και πάλι: «Εγώ και ο βασιλιάς είμαστε ένα, ως προς την ομοιότητα και την ακριβέστατη αναλογία», και πάλι: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον βασιλιά, και ο βασιλιάς μέσα σε εμένα, κατά το σχήμα της μορφής (διότι η ζωγραφιά φέρει οπωσδήποτε τη δική του μορφή, και η μορφή της ζωγραφιάς διασώζεται οπωσδήποτε σε εκείνον)»· έτσι είναι και ο Υιός όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Και εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα.» Διότι ο Υιός, κατέχοντας απαράλλακτα το ίδιον της ουσίας του Πατέρα, είναι ακριβής εικόνα του Πατέρα και μορφή Εκείνου που Τον γέννησε, η οποία δείχνει ολόκληρο μέσα της Εκείνον που Τον γέννησε.

ΑΛΛΟ. Εάν όλα όσα αποτελούν εξαίρετα γνωρίσματα του Πατρός φαίνεται ότι ανήκουν και στον Υιό, όχι επειδή προστέθηκαν κατά χάριν, ούτε με κάποια μετοχή, αλλά κατά φύση, όπως ακριβώς και σε Αυτόν που Τον γέννησε, και δεν υπάρχει τίποτα που να μεσολαβεί ή να διαχωρίζει δημιουργώντας ανομοιότητα, θα ήταν προφανές και σαφές στον καθένα ότι, εφόσον ο Υιός αποτελεί το απαράλλακτο της πατρικής ουσίας, φέρει ολόκληρον τον Πατέρα μέσα Του· και ολόκληρος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα λόγω της ταυτότητας της ουσίας. Και για τον λόγο αυτόν ορθώς και με λογική συνέπεια θα πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι, εφόσον δεν του λείπει τίποτα από όσα ανήκουν στον Πατέρα, θα είναι οπωσδήποτε τέτοιος, όπως ακριβώς είναι και Αυτός που Τον γέννησε.

Αν όμως δεν ισχύει τίποτα από αυτά, ούτε είναι Μονογενής Υιός, ούτε Λόγος, ούτε σοφία, ούτε φως, ούτε απαύγασμα, ούτε μορφή, ούτε εικόνα του Πατρός, τότε είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε ότι δεν είναι το να θέλει τα ίδια με τον Πατέρα, ούτε το να έχει μία κοινή γνώμη με αυτόν που κάνει τον Υιό να λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα», και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αλλά επειδή, όντας γνήσιο γέννημα της ουσίας του Πατρός, φέρει μέσα του τον Πατέρα, και φαίνεται και ο ίδιος μέσα στον Πατέρα. Ο ίδιος αυτός λόγος θα ίσχυε άλλωστε και για τους άγιους ανθρώπους, για τους οποίους σκοπός είναι το να ακολουθούν τα θεία θελήματα, και όμως δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί γι' αυτούς: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα».

Όλα αυτά λοιπόν είναι ο Υιός, φωνή και είδος, και Λόγος του Πατρός. Εάν όμως είναι είδος, είναι προφανές ότι είναι και εικόνα και χαρακτήρας. Έχοντας λοιπόν, ως χαρακτήρας, κατά φύση μέσα του το πρωτότυπο, του οποίου και είναι χαρακτήρας, αληθεύει όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

«Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα·» και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα;»

Ακολουθεί η λύση. Αυτά αφού τα είπε και ο πατέρας των χριστομάχων και χορηγός της φλυαρίας τους, ο διάβολος, άκουσε τα εξής: «Τώρα όμως θα κατέβεις στον άδη και στα θεμέλια της γης.» Διότι, όπως εκείνος τόλμησε να πει: «Θα ανεβώ πάνω από τα σύννεφα και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο»· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και αυτοί, υπερβαίνοντας κατά πολύ τα όρια της ανθρώπινης φύσης και ξεπερνώντας το μέτρο της ουσίας, δεν φοβούνται να λένε: Θα γίνουμε όμοιοι με τον Ύψιστο. Όπως λοιπόν λέει την αλήθεια ο Λόγος του Θεού όταν αναφωνεί ότι «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», εξαιτίας του απαράλλακτου της ουσίας, έτσι και οι χριστομάχοι, λέγοντας την αλήθεια, θα μπορούσαν να πουν: Εμείς και ο πατέρας μας ο διάβολος είμαστε ένα, εξαιτίας του απαράλλακτου της γνώμης. Φτάνουν μάλιστα σε τέτοιο σημείο μωρίας ώστε να νομίζουν ότι, επειδή έχουν λάβει κατά χάριν το να ονομάζονται θεοί, μπορούν να είναι όμοιοι κατά τη φύση με Εκείνον που τους δώρισε τη χάρη. Και ενώ έχουν ονομαστεί υιοί, κατά μίμηση του κατά φύσιν Υιού, πιστεύουν ότι είναι ίσοι με Εκείνον που τους ανύψωσε στην υιοθεσία, και ο οποίος το δικό Του κατά φύσιν αξίωμα τους το προσέφερε κατά χάριν, από πολλή φιλανθρωπία.

Αντίθεση από την πλευρά των αιρετικών. Ακόμη και αν λέει ο Υιός, ισχυρίζονται, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», δεν σημαίνει πάντως ότι θα είναι της ίδιας ουσίας με τον Πατέρα, επειδή και εμείς, αν και είμαστε άνθρωποι κατά φύση, γινόμαστε ένα ως προς τον Θεό· και μάρτυρας για αυτό είναι ο ίδιος ο Υιός που λέει: «Θέλω, Πατέρα, όπως εγώ και εσύ είμαστε ένα, έτσι και αυτοί να είναι ένα μέσα μας».

Διότι επακόλουθο του αυτεξουσίου είναι το να επιδέχεται μεταβολή, έστω και αν δεν την έχει υποστεί ακόμη επειδή δεν θέλησε να την υποστεί. Εάν όμως, αφήνοντας αυτό, πω το άλλο, δηλαδή ότι ο Λόγος είναι άτρεπτος, αμέσως προβάλλουν σε εμάς την ακινησία του ξύλου, και δεν καταλαβαίνουν ότι τολμούν να λένε πράγματα τα οποία και μόνο να τα σκεφτεί κανείς είναι γεμάτα κινδύνους. Διότι τι θα μπορούσαν να πουν αυτοί που τολμούν τα πάντα με ευκολία, εάν κάποιος τους απηύθυνε την ίδια ερώτηση περί του Πατρός; Άραγε θα φοβηθούν τον ίδιο φόβο με εμάς, και θα επαινέσουν τη σιωπή για αυτά; Ή τι άραγε θα πουν σε απάντηση αυτών; Εγώ βέβαια δεν έχω τι να πω, θα ήταν όμως καλό και χρήσιμο εάν ούτε και αυτοί τα είχαν σκεφτεί. Ότι δε ο Λόγος του Θεού, όντας άτρεπτος όπως ακριβώς και αυτός που τον γέννησε, είναι όμοιος κατά πάντα με τον Πατέρα, θα γινόταν σαφές από το εξής. Εάν είναι απαράλλακτη εικόνα του Πατρός και λέει την αλήθεια όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», τότε θα είναι πάντως άτρεπτος και αναλλοίωτος όπως ο Πατέρας. Επειδή πώς θα μπορούσε κάτι που επιδέχεται τροπή να γίνει εικόνα εκείνου που υπάρχει πάντοτε και με τον ίδιο τρόπο; Ή πώς θα μπορούσαν να πουν το «Είμαστε ένα», αυτά που απέχουν τόσο πολύ το ένα από το άλλο και παρουσιάζουν τόσο μεγάλη ανομοιότητα; Επειδή όμως είναι αδύνατον να ψεύδεται η αλήθεια, δηλαδή ο Υιός, όταν λέει ότι ο ίδιος είναι όμοιος με τον Πατέρα, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να πιστεύουμε ότι αυτό που είναι ο Πατέρας, είναι κατά φύση και ο Υιός.

Θα παρατηρήσεις από τη θεία Γραφή ότι, όταν ο Υιός υποδηλώνει τη δική του γέννηση από τον Πατέρα, ή κάποιος άλλος από τους αγίους μιλάει γι' αυτόν, δεν προσθέτει αιτία. Διότι δεν εξηγεί γιατί υπάρχει ως Θεός ή γιατί γεννήθηκε από τον Πατέρα. Όταν όμως οι Γραφές υποδηλώνουν την εξομοίωσή του με εμάς και τη γέννησή του διά της Παρθένου, συνδέουν αμέσως και την αιτία, για να μάθουμε για ποια ανάγκη ο Λόγος του Θεού, ο οποίος υπάρχει πάντοτε, έγινε άνθρωπος, χωρίς να λάβει τότε την αρχή της υπάρξεώς του, αλλά μεταβαλλόμενος, όσον αφορά το σχήμα, στη μορφή του δούλου, και με αυτή την έννοια νοείται ότι έχει ποιηθεί και έχει κτιστεί. Το «Εν αρχή ήταν ο Λόγος» δεν περιέχει την αιτία· το «και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό» δεν περιέχει την αιτία· το «και Θεός ήταν ο Λόγος» δεν περιέχει την αιτία. «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε μένα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον Πατέρα.»

Κανείς δεν θα μπορούσε να διαχωρίσει τοπικά το απαύγασμα από αυτό. Και από τη φωτιά, δεν βλέπουμε τη θερμότητα να εκλύεται με τρόπο μεριστό, αλλά αποτελεί καρπό της ουσίας της φωτιάς που προέρχεται αμέριστα από αυτήν, όπως ακριβώς και το απαύγασμα του φωτός. Και το φως δεν θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει χωρίς απαύγασμα, ούτε η φωτιά χωρίς να θερμαίνει. Διότι όσα γεννώνται από τέτοιες ουσίες είναι πάντοτε σύμφυτα με αυτές. Έτσι να νοείς και τον Υιό, ότι προέρχεται από την ουσία του Πατρός, και υπάρχει αιωνίως μέσα σε Αυτόν, και νοείται ως ιδιαίτερη υπόσταση, και κατά κανέναν τρόπο δεν ελαττώνει την ουσία του Πατρός, ούτε ο Ίδιος αποχωρίζεται από αυτήν· αντίθετα, ο Ίδιος βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και έχει μέσα Του τον Πατέρα, ώστε να είναι αληθής όταν λέει: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και λόγω του απαράλλακτου της ουσίας, ο Ίδιος φαίνεται μέσα στον Πατέρα και μέσα σε Αυτόν φαίνεται ο Πατέρας, και έτσι μπορεί να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.»

ΑΛΛΟ. Εάν, όπως τολμούν να υποστηρίζουν οι χριστομάχοι, ο Λόγος που κηρύττεται σε εμάς μέσω των Ευαγγελίων, όντας διαφορετικός από τον εκ φύσεως ενυπάρχοντα Θεό, δεν γνωρίζει τα απόκρυφα του Πατέρα, αλλά τα μαθαίνει όταν συνομιλεί μαζί Του· τότε από την άγνοια μεταβαίνει στη γνώση και από την άνοια στη νόηση. Και πώς θα αληθεύει λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»; Και πώς θα είναι απαράλλακτη εικόνα Εκείνου που Τον γέννησε, εάν κυριεύεται από άγνοια όπως ο άνθρωπος; Διότι πρέπει οπωσδήποτε είτε να πούμε ότι και ο Πατέρας αγνοεί κάτι από τα μέλλοντα, είτε, εάν Εκείνος γνωρίζει τα πάντα και έχει τον Υιό ως εικόνα της δικής Του αϊδιότητας, είναι αδύνατον να μην έχει και Αυτός την ίδια γνώση, όπως ακριβώς και ο Πατέρας, του Οποίου είναι χαρακτήρας και απαράλλακτη εικόνα.

ΑΛΛΟ, ότι ο Υιός δεν είναι ομοφυής με τα δημιουργήματα ή με τους αγγέλους. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα και ομοφυής με τους αγγέλους, ας ονομαστούν και αυτοί από τον Πατέρα υιοί όπως Εκείνος, ή ας ονομαστεί και Αυτός άγγελος όπως εκείνοι. Αλλά σε κανέναν από τους αγγέλους δεν είπε ποτέ: «Υιός μου είσαι εσύ», σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου· ούτε βέβαια φαίνεται Εκείνος να έχει αληθινά ονομαστεί άγγελος. Ας καθίσουν στα δεξιά του Πατέρα όπως ο Υιός· αλλά κανένας από τους αγγέλους δεν συγκαθεύεται με τον Πατέρα, αλλά μάλλον παρίστανται λειτουργώντας σε Αυτόν. Ας πουν οι άγγελοι δίνοντας εντολές όπως ο Υιός: «Εγώ όμως σας λέω»· αλλά δεν λένε αυτό, αλλά μάλλον: «Στάλθηκα για να σου μιλήσω.» Και εκείνοι μεν διακονούν, Αυτός δε διακονείται· «Διότι ιδού», λέει, «άγγελοι προσήλθαν και τον διακονούσαν.» Και Αυτός μεν είναι δημιουργός, εκείνοι δε δημιουργήθηκαν μέσω Αυτού· και εκείνοι μεν προσκυνούν, Αυτός δε προσκυνείται· και οι μεν άγγελοι διατάσσονται να υψώσουν τις πύλες των ουρανών· Αυτός δε εισέρχεται ως Κύριος των δυνάμεων, ως βασιλεύς της δόξης· και εκείνοι μεν μετέχουν στη ζωή που προέρχεται από τον Θεό· Αυτός δε είναι ο χορηγός της ζωής, καθώς ο Ίδιος αποτελεί τη ζωή για τα πάντα. Και Αυτός μεν λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και, «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», και «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», και «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»· οι άγγελοι όμως δεν τολμούν να αρθρώσουν τέτοια λόγια.

Λύση σε αυτό. Εκείνος που ανέστησε τον Λάζαρο από τους νεκρούς, και μετέτρεψε το νερό σε κρασί, και χάρισε την όραση στον εκ γενετής τυφλό, και ο οποίος είπε ότι «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», πώς δεν θα είναι κατά φύσιν Θεός;

ΑΛΛΟ. Από παντού φαίνεται ότι οι χριστομάχοι συμπεριφέρονται με αναίδεια και έχουν έναν μόνο σκοπό, το να χλευάζουν μάταια τον Υιό του Θεού. Διότι, ενώ τον ακούνε να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», απειθούν ασυλλόγιστα, και προσπαθούν να παρασύρουν τα λεγόμενά του σε άλλες έννοιες, μη αποδίδοντας στον Υιό το ότι είναι ένα με τον Πατέρα, αλλά επιχειρώντας να ακυρώσουν αυτό που έχει ειπωθεί καλά και ορθά. Όταν πάλι βρίσκουν στα Ευαγγέλια όσα φαίνεται είτε να έπαθε είτε να είπε ως άνθρωπος, όπως το ότι έκλαψε ή ότι λυπήθηκε, και τα παρόμοια με αυτά, δεν τα ανάγουν στην ανθρώπινη φύση του, αλλά, αποδίδοντάς τα αμέσως στον Λόγο, τα χρησιμοποιούν ως απόδειξη ότι δεν είναι Θεός αυτός που τα έπαθε αυτά, έτσι ώστε να συγκαταλέγουν και Αυτόν στην κτίση, Εκείνον που είναι ο Ποιητής της.

Άλλο. Λέει κάπου ο Παύλος για τον Υιό του Θεού: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας μορφή δούλου, και βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος». Έγινε λοιπόν άνθρωπος ο Λόγος του Θεού· δεν ήρθε απλώς μέσα σε έναν άνθρωπο, όπως συνέβη με τους προφήτες, αλλά έγινε όντως αυτό ακριβώς που είμαστε και εμείς, με μόνη εξαίρεση την αμαρτία. Είναι λοιπόν Θεός αφενός, καθότι είναι ο Λόγος του Πατρός και το ίδιον της ουσίας Του· άνθρωπος δε, καθότι έγινε σάρκα, όπως έχει γραφτεί, και περιεβλήθη τη δική μας σάρκα. Εφόσον λοιπόν η πίστη μας για τον Σωτήρα μας Χριστό έχει αυτόν τον όρο, ας διακρίνονται οι εκφράσεις γι' αυτόν σύμφωνα με το πρέπον νόημα. Και αν ακούσεις: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», δες τη μία θεότητα του Υιού και του Πατρός, και εννόησε τον Υιό ως Θεό, ο οποίος προέρχεται από την ουσία του Πατρός. Εάν όμως πάλι ακούσεις γι' αυτόν, ότι έκλαψε και λυπήθηκε, και ταράχτηκε, και άρχισε να αδημονεί, εννόησε πάλι ότι είναι άνθρωπος, ενώ παραμένει Θεός, και απόδωσε στην ανθρωπότητά του αυτά που της αναλογούν. Επειδή, καθώς προσέλαβε σώμα θνητό και φθαρτό, το οποίο υπόκειται σε τέτοιου είδους πάθη, αναγκαστικά, μαζί με τη σάρκα οικειοποιείται και τα πάθη της, και όταν αυτή τα υπομένει, λέγεται ότι τα υπομένει ο ίδιος. Έτσι, λοιπόν, λέμε ότι και σταυρώθηκε και πέθανε, επειδή αυτό το έπαθε η σάρκα, και όχι καθεαυτόν και στην ιδιαίτερη φύση του ο Λόγος· διότι ο Λόγος είναι απαθής και αθάνατος.

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός στερείται δόξας, θα φανεί ως κάτι διαφορετικό από τον Πατέρα. Διότι αυτό που έχει έλλειψη σε κάτι δεν μπορεί να είναι ταυτόσημο με το παντέλειο. Εάν όμως ο Σωτήρας λέει την αλήθεια λέγοντας: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», τότε θα είναι τέλειος όπως ακριβώς και ο Πατήρ, με τον οποίο είναι ένα. Εάν λοιπόν ισχύει αυτό, έχει τέλεια τη δόξα, όπως ακριβώς και αυτός που τον γέννησε.

Έπειτα, ποιος θα αποτολμήσει να πει ότι ο Υιός δεν είναι αγαθός κατά φύση, όταν τον ακούει να λέει: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα;» «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα;» Διότι, εάν ο Υιός δεν είναι κατά φύση αγαθός, πώς μας δείχνει στον εαυτό του τον Πατέρα, ο οποίος είναι κατά φύση αγαθός;

ΑΛΛΟ. «Ο Πατέρας μου, ο οποίος μου τα έδωσε, είναι ανώτερος από όλους, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εάν λοιπόν ο Πατέρας είναι ανώτερος από όλους, έχοντας προφανώς θεοπρεπή υπεροχή σε σχέση με τα δημιουργήματα, βρίσκεται και έξω από όλα και πάνω από όλα. Εκείνος όμως που έχει τέτοια φύση και αξίωμα, είναι ένα με τον Υιό. Έπειτα πώς θα είναι γενητός, αυτός που είναι κατ' ουσίαν ο ίδιος με τον αγένητο Πατέρα; Ή πώς θα συγκαταλεχθεί στα πάντα ως δημιούργημα, αυτός που είναι ανώτερος από όλα μαζί με τον Πατέρα, και μάλιστα ανώτερος ως Θεός προς τα δημιουργήματα;

ΑΛΛΟ. «Πολλά καλά έργα σας έδειξα από τον Πατέρα μου. Για ποιο από αυτά τα έργα με λιθοβολείτε; Του αποκρίθηκαν οι Ιουδαίοι: Για κανένα καλό έργο δεν σε λιθοβολούμε, αλλά για βλασφημία, διότι εσύ, αν και είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό.» Καθώς ο Σωτήρας μας μιλούσε και έλεγε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», οι Ιουδαίοι αγανακτούν, μη κατανοώντας ποιος είναι αυτός που λέει αυτά, αλλά βλέποντας μόνο τη σάρκα, και έπειτα ήθελαν και επιχειρούσαν να τον λιθοβολήσουν, προσάπτοντάς του ήδη την κατηγορία της βλασφημίας. Διότι με το να λες, ισχυρίζονται, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», κάνεις τον εαυτό σου Θεό κατά φύση, κατανοώντας μόνο αυτό ορθά.

Καλύτεροι λοιπόν από τους ανόσιους Αρειανούς είναι οι Ιουδαίοι, οι οποίοι βεβαιώνουν, σαν από αναγκαίο επακόλουθο, ότι εκείνος που τόλμησε να πει απολύτως: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ανέρχεται πλέον στο αξίωμα της θεότητας. Διότι πώς θα μπορούσε να είναι ένα με τον κατά φύσιν Θεό κάποιος που δεν είναι τέτοιος; Επειδή όμως δεν ψεύδεται, άρα, όντας και ο ίδιος κατά φύσιν Θεός, είναι ένα με τον Πατέρα. Ένας τέτοιος όμως, πώς θα μπορούσε να είναι κτιστός ή δημιουργημένος;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ'. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε ότι οι γενικοί τρόποι αυτών που λέγονται για τον Χριστό είναι τέσσερις. Διότι άλλα αρμόζουν σε αυτόν πριν από την ενανθρώπηση, άλλα κατά την ένωση, άλλα μετά την ένωση και άλλα μετά την ανάσταση. Από αυτά που λέγονται πριν από την ενανθρώπηση, οι τρόποι είναι έξι. Διότι άλλα από αυτά φανερώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «Ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. Άλλα φανερώνουν την τελειότητα της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού, και χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «Άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος» και τα όμοια. Άλλα φανερώνουν την αμοιβαία περιχώρηση των υποστάσεων, όπως το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς και την ανεκφοίτητη ίδρυση, ως Λόγος, σοφία, δύναμη και απαύγασμα. Διότι και ο Λόγος βρίσκεται μέσα στον νου (και αναφέρομαι στον ουσιώδη Λόγο), και η σοφία ομοίως· και σε αυτόν που έχει τη δύναμη η δύναμη, και μέσα στο φως το απαύγασμα παραμένει αχώριστα, πηγάζοντας από αυτό. Άλλα πάλι λέγονται θεωρώντας τον Πατέρα ως αίτιο, όπως το «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι από Αυτόν έχει και την ύπαρξη και όλα όσα έχει· την μεν ύπαρξη την έχει με γέννηση και όχι με δημιουργία, όπως το «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα» και «Εγώ ζω διά τον Πατέρα».

Ή διότι ο Χριστός, όντας άνθρωπος, θα μιλήσει για όσα υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, και δεν θα περιοριστεί μόνο στα μέτρα της κενώσεως, ακριβώς επειδή είναι Θεός και εκ Θεού κατά φύση. Έλεγε δηλαδή: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ή ίσως εννοεί εκείνο: διότι γνωρίζεται πάνω από το ιλαστήριο και τα Χερουβίμ, δηλαδή σε υπεροχή και δόξα που υπερβαίνει τον άνθρωπο, και βρίσκεται πέρα από κάθε κτίσμα, των οποίων το ακρότατο και υπέρτατο είναι τα Σεραφίμ, μολονότι έγινε σάρκα. Από χρυσό είναι κατασκευασμένο το ιλαστήριο, όπως και τα ίδια τα Σεραφίμ. Διότι η πιο ένδοξη και ωραιοτάτη φύση είναι ο Θεός. Τα κτιστά, αντίθετα, βρίσκονται σε ομοίωση προς αυτόν μέσω της μέθεξης. Σε όσα βρίσκονται γύρω και κοντά του επιμερίζει τη μέθεξη της δικής του φυσικής λαμπρότητας, όπως το φως που αντανακλάται σε κάτι από τα πλησιέστερα και με τη δική του λαμπρότητα καταυγάζει αυτό που βρίσκεται μπροστά του. ΠΑΛΛ. Ορθώς έχει, και ο λόγος έχει διατυπωθεί σε εμάς με ακρίβεια προς την αλήθεια. ΚΥΡ. Μετά δε την κατασκευή του ιλαστηρίου, μας σκιαγραφεί το μυστήριο του Χριστού και με άλλον τρόπο, λέγοντας: «Και θα κατασκευάσεις τράπεζα από καθαρό χρυσό.»

«Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Αλλά δεν νομίζω βέβαια πως θα μπορούσε κανείς να διακρίνει αυτόν που έχει υπόσταση μέσα σε εκείνον που δεν έχει υπόσταση, ούτε θα μπορούσε ποτέ να θεωρηθεί εντελώς ταυτόσημο αυτό που υπάρχει με αυτό που δεν υπάρχει. Πώς λοιπόν θα είναι ο Πατέρας μέσα στον Υιό, και ο Υιός πάλι μέσα στον Πατέρα; Ή μήπως δεν είναι αληθές να πούμε πως, εάν ο Λόγος δεν υπάρχει έχοντας δική του υπόσταση, θα κινδύνευε και ο ίδιος ο Πατέρας, έχοντας αφενός μέσα του το μηδέν, και νοούμενος αφετέρου ότι υπάρχει μέσα στο μηδέν; Διότι αυτό που δεν έχει ύπαρξη δεν θα μπορούσε πλέον να νοηθεί καθόλου. Β— Κάθε άλλο παρά ομαλός είναι αυτός ο λόγος. Διότι πάσχει από τεράστια ατοπία, οδηγεί όμως παρά ταύτα στο παράλογο το δόγμα των αντιπάλων. Α— Θα έμενε λοιπόν κανείς εύλογα κατάπληκτος με το πώς άραγε ο Πατέρας δημιούργησε τα όντα δια του Υιού, ο οποίος δεν έχει λάβει την ύπαρξη.

«Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και άλλοτε πάλι: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι, αν και δεν είναι κατώτερος από τον Πατέρα ως προς την ταυτότητα της ουσίας και ως προς οτιδήποτε δηλώνει ισοτιμία, αναφέρει ότι είναι κατώτερος εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης. Διακηρύσσεται δε μέσα από τις ιερές Γραφές άλλοτε μεν ως τέλειος άνθρωπος, με τη θεότητά του να αποσιωπάται κατά θεία οικονομία, άλλοτε δε πάλι ως Θεός, με την ανθρωπότητά του να αποσιωπάται.

«Τους εαυτούς μας δε ως δούλους δικούς σας για χάρη του Χριστού, διότι ο Θεός, που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας προς φωτισμό της γνώσης της δόξας του στο πρόσωπο του 〈Ιησού〉 Χριστού.» Ιδού, λοιπόν, καθαρά και ολοφάνερα ο φωτισμός της γνώσης του Θεού και Πατέρα διέλαμψε στο πρόσωπο του Χριστού. Γι' αυτό και έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Ο θείος χαρακτήρας δεν είναι σωματικός, αλλά έγκειται σε δύναμη και δόξα θεοπρεπέστατη. Και αυτό ήταν απολύτως αμιγές στον Χριστό· και αξίωνε να αναγνωρίζεται μέσα από αυτά, και μέσα από την υπεροχή των όσων έπραττε ήθελε οι ακροατές του να ανυψώνονται στις ορθές έννοιες γι' αυτόν, καθώς η ορατή σάρκα κατά κάποιον τρόπο τον υποβίβαζε. «Διότι εάν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, λέει, μην με πιστεύετε. Εάν όμως τα κάνω, και αν ακόμη δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα μου.» Και νομίζω ότι ο Χριστός είπε αυτά τα λόγια τότε, γνωρίζοντας ότι το πράγμα αυτό δεν ήταν ανώφελο. Επειδή, δηλαδή, θεωρούσαν ότι αυτός που ενανθρώπησε για εμάς δεν ήταν κατά φύση Θεός, αλλά απλώς ένας ψιλός άνθρωπος σαν και εμάς, για τον λόγο αυτόν κάποιοι απέρριπταν την πίστη προς αυτόν.

Θέλεις να δεχθείς και τρίτη μαρτυρία για τη θεότητα του Χριστού; Άκου τον Ησαΐα που λέει: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων. Και λίγο πιο κάτω: Και σε σένα θα προσεύχονται, διότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Βλέπεις ως Θεό τον Υιό, που έχει μέσα του ως Θεό τον Πατέρα, λέγοντας σχεδόν το ίδιο με αυτό που έχει πει στα Ευαγγέλια: Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα, και εγώ μέσα στον Πατέρα. Δεν είπε: Εγώ είμαι ο Πατέρας, αλλά: Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα, και εγώ μέσα στον Πατέρα. Και πάλι δεν είπε: Εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· ώστε ούτε να τους αποξενώσουμε, ούτε να δημιουργήσουμε κάποια συγχώνευση της ιδιότητας του Πατέρα και του Υιού.

Αυτός είναι ο θησαυρός, αυτός είναι ο αγρός. Ο δε έμπορος είναι ο Πατέρας. Ο μεσίτης είναι ο Χριστός. Προσήλθε ως ξένος, αγόρασε ως έμπορος, ως Δεσπότης εξουσίασε, διότι αυτός και ο Πατέρας είναι ένα. Με τη Θεότητα εξουσίασε, με τη φύση που προσέλαβε μεσίτευσε. Κατά την πώληση αγόρασε, με τη δύναμή του νίκησε. Έλαβε τον αγρό, και ο τύραννος δεν γνώριζε ότι πούλησε μαζί και τον θησαυρό. Έλαβε ως δούλο τον άνθρωπο, και ο Εχθρός αγνοούσε ότι πούλησε μαζί και την περιουσία του.

Και, ω, τι μεγάλη παραφροσύνη και τι αδιόρθωτος λογισμός των ανθρώπων! Διότι το ορθό είναι, πραγματικά είναι, όχι όπως αυτοί φρονούν, αλλά όπως μας υποδεικνύει η αλήθεια μέσα από τη Θεία Γραφή. Διότι ευθύς εξαρχής δηλώνει ο Κύριος λέγοντας: «Ιδού, θα ενεργήσει με σύνεση ο αγαπητός μου παις, τον οποίο εξέλεξα, τον οποίο αγάπησε η ψυχή μου· θα θέσω το Πνεύμά μου επάνω του». Και βλέπεις πώς η φωνή του Πατρός δεικνύει τον εκ φύσεως Υιό, επάνω στον οποίο θέτει και το Πνεύμα Του. Έπειτα δε, ο ίδιος ο Μονογενής λέγει: «Δόξασέ με, Πάτερ, με τη δόξα την οποία είχα πλησίον σου προτού να δημιουργηθεί ο κόσμος». Εκείνος δε που λέγει «Πάτερ, δόξασέ με» δεν αποκαλεί τον εαυτό του πατέρα, αλλά αναγνωρίζει τον Πατέρα του. Και πάλι, σε άλλο σημείο: «Ήλθε φωνή από τον ουρανό: Αυτός είναι ο Υιός μου, αυτόν να ακούτε». Και δεν είπε: «Εγώ είμαι ο Υιός μου, εμένα να ακούτε», ούτε πάλι: «Έγινα υιός», αλλά: «Αυτός είναι ο Υιός μου, αυτόν να ακούτε». Και με το να πει: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», δεν είπε: «Εγώ και ο Πατήρ είμαι ένας», αλλά: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα». Το δε «εγώ και ο Πατήρ», εφόσον υπάρχει το άρθρο «ο» και ο σύνδεσμος «και» ανάμεσα, σημαίνει τον Πατέρα ως εκ φύσεως Πατέρα και τον Υιό ως εκ φύσεως Υιό. 4. Και πάλι, περί του Αγίου Πνεύματος λέγει: «Εάν αναχωρήσω, Εκείνος έρχεται, το Πνεύμα της αληθείας». Είναι δε πάρα πολύ σαφές αυτό το: «Εγώ αναχωρώ και Εκείνος έρχεται».

Διότι έτσι μαρτυρεί και ο Ιωάννης λέγοντας: «Εκείνο που ήταν απ' αρχής, εκείνο που έχουμε ακούσει και έχουμε δει με τα μάτια μας, και τα χέρια μας ψηλάφησαν», και πάλι στην Αποκάλυψη λέει: «ο Ων απ' αρχής και ο Ερχόμενος Παντοκράτωρ». Πολύ ορθά μίλησε για όλα· διότι, λέγοντας «όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου», προϋπέθετε με ακρίβεια και [τον Πατέρα]. Όντας λοιπόν Θεός επί πάντων, αλλά έχοντας τον δικό του Πατέρα, [το φανερώνει] όταν λέει: «Απέρχομαι προς τον Πατέρα». Εάν όμως ήταν ο ίδιος Πατέρας, προς ποιον Πατέρα πηγαίνει άραγε, ω ανόητε; 10. Ή πάλι δεν λέει: «για να είναι ένα, όπως εγώ και εσύ είμαστε ένα;» Διότι η Γραφή, προφυλάσσοντας πάντοτε από τις ακραίες πτώσεις των ανθρώπων, συγκεντρώνει από παντού τον νου στη μέση οδό της αλήθειας. Έτσι, προς αυτούς μεν που νομίζουν ότι ο Υιός είναι ξένος προς τον Πατέρα, εννοώ δηλαδή όπως νομίζει ο Άρειος και άλλες αιρέσεις, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· προς αυτούς δε που νομίζουν ότι ο ίδιος είναι Πατέρας και ο ίδιος είναι Υιός εξαιτίας του ρητού «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», λέει: «κάνε τους να είναι ένα, όπως κι εγώ και εσύ είμαστε ένα», ώστε να καταισχύνει τον Νοητό και τη σχολή του, φέρνοντας στο μέσο ως παράδειγμα την ένωση των μαθητών. Διότι πώς ήταν δυνατόν ο Πέτρος και ο Ιωάννης και οι υπόλοιποι να είναι ένα με την έννοια της συναλοιφής (συγχώνευσης);

Διότι το Πνεύμα είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, όχι αδελφό του Πατέρα, ούτε γεννητό, ούτε κτιστό, ούτε αδελφό του Υιού, ούτε έκγονο του Πατέρα, αλλά εκπορευόμενο από τον Πατέρα και λαμβάνον από τον Υιό, όχι ξένο προς τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά από την ίδια ουσία, από την ίδια θεότητα, από τον Πατέρα και τον Υιό, μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, πάντοτε ενυπόστατο Άγιο Πνεύμα, Πνεύμα θείο, Πνεύμα δόξης, Πνεύμα Χριστού, Πνεύμα Πατέρα («διότι το Πνεύμα του Πατέρα», λέει, «είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας»), τρίτο κατά την ονομασία, ίσο κατά τη θεότητα, μη αλλοιωμένο σε σχέση με τον Πατέρα και τον Υιό, σύνδεσμος της Τριάδας, επισφράγιση της ομολογίας. Διότι ο Υιός λέει: «εγώ και ο Πατέρας, οι δύο, ένα είμαστε»· και δεν είπε «ένας είμαι», αλλά με το «εγώ» και με το «ο Πατέρας» υποδηλώνει τον Πατέρα ως ενυπόστατο και τον Υιό ως ενυπόστατο· και είπε «οι δύο», και δεν είπε «ο ένας»· και πάλι «ένα είμαστε», και δεν είπε «ένας είμαι». Ομοίως δε: «αφού πορευτείτε», λέει, «να βαπτίσετε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Έχουμε διδαχθεί από τις θείες Γραφές ότι η θεότητα του Πατρός και του Υιού είναι αδιαίρετη. Διότι, εάν κάποιος χωρίζει τον Υιό, δηλαδή τον Λόγο, από τον παντοκράτορα Θεό, αναγκαστικά είτε θα νομίζει ότι υπάρχουν δύο θεοί, πράγμα που θεωρείται ξένο προς τη θεία διδασκαλία, είτε θα ομολογεί ότι ο Λόγος δεν είναι Θεός, πράγμα που και αυτό φαίνεται να είναι ξένο προς την ορθή πίστη, εφόσον ο ευαγγελιστής λέει: «και Θεός ήταν ο Λόγος». Εγώ όμως έχω μάθει με ακρίβεια ότι η δύναμη του Πατρός, ο Υιός, είναι αδιαίρετος και αχώριστος. Διότι ο ίδιος ο Σωτήρας, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, λέει: «ο Πατέρας είναι μέσα μου και εγώ μέσα στον Πατέρα», και «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αυτή την πίστη, την οποία έλαβα από τις θείες Γραφές και διδάχθηκα από τους κατά Θεόν προγόνους, κηρύττω μέσα στην Εκκλησία του Θεού και έγραψα τώρα σε εσένα, κρατώντας το αντίγραφό της για τον εαυτό μου. Και ζητώ να καταχωρίσεις το αντίγραφό του στην επιστολή προς τους επισκόπους, ώστε να μην εξαπατηθούν ορισμένοι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν καλά ούτε εμάς ούτε εκείνους, δίνοντας προσοχή σε όσα έχουν γραφτεί από αυτούς. Να είστε υγιείς». Έχει ολοκληρωθεί. 4. Εάν, λοιπόν, αυτό το έγγραφο είναι ορθό, ας το πουν εκείνοι που μπορούν να το διαβάσουν και να εξετάσουν με ακρίβεια τα όσα αναφέρονται σε αυτό· και εάν είναι εσφαλμένο, ας το κρίνουν οι ίδιοι. Διότι δεν επιθυμούμε να λέμε τίποτα πέρα από όσα γνωρίζουμε και όσα έχουν φτάσει σε εμάς.

Το δε «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα» θα μπορούσε να λεχθεί εκ μέρους του προσώπου του Θεού Λόγου, ομοίως με το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Όπως λοιπόν εκείνος που έχει δει αυτόν έχει δει τον Πατέρα, σύμφωνα με το «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα που με έστειλε», με τον ίδιο τρόπο εκείνος που τον άκουγε, άκουγε τον Πατέρα που βρίσκεται μέσα του να λέει το «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα».