Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 10:30

Έπειτα, σαν να ενεγράφη σε αγώνες για να αναμετρηθεί ταυτόχρονα με όλους, μεταβαίνει στον Νάρκισσο και λέει: «ώστε, ακόμη και αν κάποιος λέει τούτο, προβάλλοντας τον ισχυρισμό 〈ότι υπάρχει πρώτος Θεός και δεύτερος〉, όπως ακριβώς έχει γράψει αυτολεξεί ο Νάρκισσος (διότι δεν το επιτρέπει αυτός που λέει «ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας»), ότι δηλαδή αυτός και ο Πατέρας του είναι δύο, όπως μαρτυρεί ο ίδιος ο Κύριος και όπως εν μέρει έχουμε ακούσει από τις Άγιες Γραφές. Εάν, λοιπόν, ο Νάρκισσος εξαιτίας αυτού θα ήθελε να διαχωρίσει δυνάμει τον Λόγο του Πατέρα, ας γνωρίζει ότι ο προφήτης που έγραψε πως ο Θεός είπε «ας φτιάξουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας», ο ίδιος έχει γράψει «και εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο». Και μεταβαίνοντας από τον Νάρκισσο στον Αστέριο, γράφει τα εξής: «Διότι ο Αστέριος αποφάνθηκε ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα και το αυτό μόνο ως προς τούτο, ότι δηλαδή συμφωνούν στα πάντα. Έτσι, μάλιστα, είπε: 〈και λόγω της ακριβούς συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»〉». Και πάλι καταφέρεται εναντίον του Ευσεβίου λέγοντας: «Διότι θέλουν ο Σωτήρας να είναι (απλός) άνθρωπος· και τούτο είναι φανερό από τον τρόπο με τον οποίο πανούργα ο Ευσέβιος προσάρμοσε τα ρητά του αποστόλου στο δικό του θέλημα. Διότι, θέλοντας σαν από κάποια παλαιά ωδίνα να γεννήσει μια μεγίστη βλασφημία, «έβγαλε από τον ίδιο του τον θησαυρό» σύμφωνα με τη ρήση του Σωτήρα «το πονηρό»».

Προχωρώντας στη συνέχεια, προσθέτει σε αυτά τα εξής: εάν λοιπόν ο ίδιος λέει αυτά: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έρθει», και πάλι «και ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε» και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», είναι φανερό ότι εύλογα έλεγε και εκείνο: «Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα και εγώ μέσα στον Πατέρα», ώστε να είναι ο Λόγος που το λέει αυτό μέσα στον Θεό, και μέσα στον Λόγο ο Πατέρας, επειδή ο Λόγος είναι δύναμη του Πατέρα. Διότι αξιόπιστος μάρτυρας τον ονόμασε «δύναμη Θεού και σοφία Θεού». Συνεπώς, δεν λέει ο Σωτήρας το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» εξαιτίας της απόλυτης συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα, όπως υποστήριξε ο Αστέριος, αλλά επειδή είναι αδύνατον είτε να μερίζεται ο Λόγος από τον Θεό είτε ο Θεός από τον δικό Του Λόγο. Επειδή, αν ο Αστέριος νομίζει ότι ο Σωτήρας το είπε αυτό εξαιτίας της συμφωνίας στα πάντα, και δεν θέλει να μάθει την αλήθεια προσέχοντας τη δεύτερη οικονομία, είναι αναγκαίο να του υπενθυμίσουμε πώς ενίοτε, κατά το φαινόμενο, είναι δυνατόν να παρατηρηθεί ασυμφωνία. Διότι έτσι μας διδάσκουν τα χωρία των Γραφών. Τι είδους συμφωνία υπάρχει άραγε την ώρα του πάθους, όταν λέει «Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο», και προσθέτει και εκείνο «πλην όμως, όχι όπως θέλω εγώ, αλλ' όπως εσύ»; Διότι, πρώτον, το να λέει «ας παρέλθει αυτό το ποτήριο» δεν αποτελούσε δείγμα συμφωνίας· αλλά και αυτό που προστίθεται στη συνέχεια φαίνεται να μη σχετίζεται καθόλου με συμφωνία, αφού λέει «ας μη γίνει το δικό μου θέλημα, Πατέρα, αλλά το δικό σου».

Ακούς πώς φαινομενικά το γράμμα δηλώνει ασυμφωνία, επειδή ο μεν θέλει, 〈ο δε δεν θέλει〉. Διότι το ότι μεν ο Πατέρας ήθελε, είναι φανερό από το γεγονός ότι αυτό που ήθελε έγινε· το ότι δε ο Υιός δεν ήθελε, είναι φανερό από όσα ζητά να αποφύγει. Και πάλι λέει: «δεν ζητώ το δικό μου θέλημα αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε». Πώς λοιπόν λέει 〈ότι ο Σωτήρας λόγω της απόλυτης συμφωνίας σε όλα είπε〉 〈«εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»〉; Και μετά από λίγο προσθέτει: πώς μπορεί ο Υιός να έχει 〈συμφωνία〉 με τον Πατέρα, ή ο Πατέρας με τον Υιό, όταν ο Υιός λέει «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου»; Διότι το να λέει «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου» ήταν ξεκάθαρο γνώρισμα ότι ο Υιός ενεργούσε πλεονεκτικά προς τον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, παραλείποντας να πει ότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι κοινά, είπε «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Αν και δεν ήταν χαρακτηριστικό εκείνου που βρίσκεται σε συμφωνία να μιλά έτσι, αλλά να λέει: όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι κοινά. Διότι, εάν οι Πράξεις των Αποστόλων, επαινώντας τη συμφωνία εκείνων που προσέρχονταν τότε στην πίστη, ανέφεραν «όλα ήταν σε αυτούς κοινά», και εφόσον για τους ανθρώπους που μπορούν να συμφωνούν οφείλει κανείς να θεωρεί ότι όλα είναι κοινά, πόσο μάλλον έπρεπε ο Πατέρας και ο Υιός να μετέχουν σε τέτοια κοινωνία, διαχωρισμένοι όντες σε δύο υποστάσεις;

Τώρα όμως, με το να λέει «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», φαίνεται ο Υιός να πλεονεκτεί έναντι του Πατέρα· ενώ με το να δηλώνει ότι ούτε του δικού του λόγου δεν είναι κύριος, αλλά και αυτού είναι κύριος ο Πατέρας (διότι λέει «ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε»), δείχνει τον Πατέρα να αφαιρεί τα όσα ανήκουν αποκλειστικά στον Υιό. Και τα δύο όμως, σύμφωνα με την αντίληψη του Αστερίου, φαίνεται να μην έχουν λεχθεί με λογική συνέπεια. Διότι έπρεπε αυτός που συμφωνεί να μην αποσπά τα δικαιώματα που ανήκουν στον άλλον, διότι αυτό βέβαια συνιστά πλεονεξία, αλλά να θεωρεί ότι τα ιδιώματα του καθενός είναι κοινά. Ώστε, όταν από τη μια αποβλέπουμε στην ανθρώπινη σάρκα, δεν θα βρούμε ότι ο Σωτήρας έχει πει το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» με τον τρόπο που έγραψε ο Αστέριος, διότι 〈ο Σωτήρας δεν είπε «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» εξαιτίας της απόλυτης συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα〉, όπως αυτός έγραψε. Διότι, αν ίσχυε αυτό, οπωσδήποτε θα έλεγε: εγώ και ο Πατέρας συμφωνούμε σε όλα μεταξύ μας. Τώρα όμως είπε: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Επομένως, εάν σε εκείνα υπήρχε κάποια ασυμφωνία, και επειδή είναι ανάγκη ο Δεσπότης να λέει την αλήθεια, πρέπει να γνωρίζουμε με ακρίβεια για τον Σωτήρα ότι, όταν λέει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», τότε δεν το λέει αυτό αποβλέποντας στον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε, αλλά στον Λόγο που προήλθε από τον Πατέρα.

Διότι, εάν φαίνεται να υπάρχει κάποια ασυμφωνία, αυτή πρέπει να αναφέρεται στην ασθένεια της σαρκός, την οποία, ενώ δεν είχε προηγουμένως, προσέλαβε ο Λόγος. Αν όμως γίνεται λόγος για ενότητα, αυτή φαίνεται να προσιδιάζει στον Λόγο. Γι' αυτό όχι μόνο είπε δικαιολογημένα το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», αλλά και εκείνο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, Φίλιππε, και λες: δείξε μου τον Πατέρα;», εννοώντας προφανώς όχι με αυτά τα μάτια, αλλά με τα νοητά που δύνανται να βλέπουν τα νοητά. Διότι αόρατος στα μάτια της σαρκός είναι και ο Πατήρ και ο Λόγος Του. Επομένως, δεν είπε αυτό προς τον Φίλιππο 〈εξαιτίας της εν τοις πάσι συμφωνίας〉. Λέγοντας αυτά, και επαναλαμβάνοντας από την αρχή τη σκέψη του, δογματίζει με τον εξής τρόπο: διότι πριν από κάθε δημιουργία υπήρχε κάποια ησυχία, όπως είναι φυσικό, εφόσον ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Θεό. Διότι, αν ο Αστέριος πιστεύει ότι ο Θεός είναι ο ποιητής των πάντων, είναι φανερό ότι θα συμφωνήσει και ο ίδιος μαζί μας, αφενός ότι Εκείνος υπάρχει αιώνια, χωρίς να έχει λάβει ποτέ αρχή 〈της〉 υπάρξεώς Του, και αφετέρου ότι τα πάντα έχουν γίνει από Αυτόν και έχουν δημιουργηθεί εκ του μη όντος. Διότι δεν νομίζω ότι δίνει πίστη και σε εκείνον που ισχυρίζεται ότι υπάρχουν και κάποια αγένητα, αλλά ότι είναι απόλυτα πεπεισμένος πως ο ουρανός και η γη και όλα όσα βρίσκονται στους ουρανούς και πάνω στη γη έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό. Αν λοιπόν το πιστεύει αυτό, είναι ανάγκη να συμφωνήσει και στο ότι, εκτός από τον Θεό, δεν υπήρχε τίποτα άλλο. Επομένως, ο Λόγος είχε την οικεία Του δόξα, ευρισκόμενος μέσα στον Πατέρα.

Αυτός όμως, σαν να ξέχασε εκείνα που αργότερα συνέγραψε περί της σαρκός (αποκαλώντας την «μορφή δούλου» από αποστολική παράθεση και υποστηρίζοντας ότι γι' αυτόν τον λόγο δεν μπορεί να συνυπάρχει με τον Λόγο επειδή είναι «μορφή δούλου», αλλά και ισχυριζόμενος απροκάλυπτα: πώς είναι δυνατόν αυτή που προέρχεται από τη γη και δεν ωφελεί σε τίποτα στους μέλλοντες αιώνες να συνυπάρχει με τον Λόγο;), ισχυρίζεται επί του παρόντος ότι η σάρκα είναι εικόνα του αόρατου Θεού, διαβεβαιώνοντας κατηγορηματικά ότι πριν από την πρόσληψη του δικού μας σώματος ο Λόγος Του δεν ήταν εικόνα του αόρατου Θεού. Και πάλι, μετά τα όσα εκτέθηκαν, προσθέτει λέγοντας: Γι' αυτό είναι από παντού φανερό ότι ως εικόνα του αόρατου Θεού ονομάστηκε από τον ιερό απόστολο η σάρκα που προστέθηκε στον Λόγο, προκειμένου μέσω του ορατού να φανερώνεται και το αόρατο. Λέει δε ο απόστολος ότι «είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Τώρα δηλαδή, όταν προσέλαβε τη σάρκα που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού, έγινε αληθινή εικόνα του αόρατου Θεού. Διότι, αν μέσω αυτής της εικόνας αξιωθήκαμε να γνωρίσουμε τον Λόγο του Θεού, οφείλουμε να πιστεύουμε στον ίδιο τον Λόγο που λέει μέσω της εικόνας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Επειδή δεν είναι δυνατόν σε κανέναν να γνωρίσει ούτε τον Λόγο ούτε τον Πατέρα του Λόγου χωρίς αυτήν την εικόνα.

Το πώς δε ισχυριζόταν ότι ο Λόγος είναι ενωμένος με τον Θεό και είναι συναγέννητος με Αυτόν, μπορούμε να το διαπιστώσουμε ακούγοντάς τον να λέει περίπου τα εξής: «γνωρίζουμε μεν ότι η κατά σάρκα οικονομία αφορά τον άνθρωπο, έχουμε πιστέψει δε ότι η κατά πνεύμα αϊδιότητα είναι ενωμένη με τον Πατέρα». Θέτοντας λοιπόν με αυτόν τον τρόπο τον Λόγο μέσα στον Θεό, στη συνέχεια αποφαίνεται ότι είναι ένα και το αυτό με Αυτόν, γράφοντας κατά λέξη τα εξής: «Διότι, εάν εξεταζόταν μόνο το πνεύμα, ο Λόγος εύλογα θα φαινόταν ότι είναι ένα και το αυτό με τον Θεό· εάν όμως εξεταζόταν η κατά σάρκα προσθήκη στον Σωτήρα, η θεότητα φαίνεται να πλατύνεται μόνο ως προς την ενέργεια· επομένως, ευλόγως η μονάδα είναι όντως αδιαίρετη». Και πάλι, προχωρώντας λέει: «Όχι 〈εξαιτίας, λοιπόν, της ακριβούς συμφωνίας σε όλα τα λόγια και τα έργα〉, όπως είπε ο Αστέριος, 〈ο Σωτήρας λέει "εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα"〉· αλλά επειδή είναι αδύνατον είτε ο Λόγος του Θεού είτε ο Θεός να χωρίζεται από τον δικό του Λόγο». Εάν, λοιπόν, ο Θεός και ο εν Αυτώ Λόγος ήταν ένα και το αυτό, όπως φρονεί ο Μάρκελλος, εκείνος που κυοφορήθηκε από την αγία Παρθένο και σαρκώθηκε και ενανθρώπησε και έπαθε τα όσα έχουν αναγραφεί και πέθανε υπέρ των αμαρτιών μας, θα ήταν ο ίδιος ο επί πάντων Θεός· πράγμα που, επειδή τόλμησε να το πει ο Σαβέλλιος, η Εκκλησία του Θεού τον συγκατέλεξε ανάμεσα στους άθεους και τους βλάσφημους.

Διότι έτσι, αφού καταστούμε από αυτόν τέλειοι εν σοφία και φρονήσει και δικαιοσύνη και ευσέβεια και σε κάθε αρετή, θα ενωθούμε με το άρρητο φως της πατρικής θεότητας, αφού γίνουμε και οι ίδιοι φώτα από τη συνάφεια προς αυτόν, και αφού αναδειχθούμε υιοί Θεού κατά μετοχή της κοινωνίας με τον Μονογενή του, μετέχοντας στις μαρμαρυγές της θεότητάς του. Και βέβαια, με αυτόν τον τρόπο όλοι θα γίνουμε ένα με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, όπως ο ίδιος έλεγε ότι ο εαυτός του και ο Πατέρας είναι ένα, λέγοντας: «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», έτσι εύχεται να μετάσχουμε και όλοι εμείς στην ίδια ενότητα, κατά μίμησή του· όχι σύμφωνα με τον Μάρκελλο, ότι τάχα ο Λόγος ενώνεται με τον Θεό και θα συναφθεί με την ουσία του, αλλά καθώς μαρτύρησε η αλήθεια, ο ίδιος ο Σωτήρας όταν είπε: «τη δόξα που μου έδωσες την έχω δώσει σε αυτούς, ώστε να είναι ένα όπως εμείς είμαστε ένα· εγώ μέσα σε αυτούς και εσύ μέσα σε εμένα, ώστε να είναι τελειωμένοι στο ένα»· διότι έτσι και τότε θα φτάσει στην εκπλήρωσή του και το αποστολικό λόγιο που λέει: «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι».

Και επειδή ο Μάρκελλος και όσοι σαβελλίζουν με παρόμοιο τρόπο με αυτόν συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τρία ρητά, προσπαθώντας να αποδείξουν ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, άλλοτε μεν επαναλαμβάνοντας διαρκώς το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», άλλοτε δε το «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα» και το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ως απάντηση μεν στο «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» πρέπει να τους παραθέσουμε τα προκείμενα χωρία, με τα οποία προσεύχεται υπέρ των μαθητών του, ώστε να επιτύχουν και όλοι αυτοί την ίδια ένωση. Λέει, λοιπόν: «ώστε να είναι ένα, καθώς εμείς είμαστε ένα· εγώ μέσα σε αυτούς και εσύ μέσα σε εμένα, ώστε να φθάσουν στην τελειότητα της ενότητας». Ως απάντηση δε στο «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα», θα παραθέσουμε πάλι τον δικό του λόγο, με τον οποίο, προσευχόμενος υπέρ αυτών, έλεγε: «καθώς εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, ώστε και αυτοί να είναι μέσα σε εμάς, και εγώ την δόξα, την οποία μου έχεις δώσει, την έχω δώσει σε αυτούς». Με αυτά τα λόγια φανερώνει σαφώς ότι ο Πατέρας είναι μέσα σε αυτόν με τον ίδιο τρόπο που επιθυμεί να είναι και μέσα σε εμάς· όχι δηλαδή ότι αυτός και ο Πατέρας είναι ένας αποτελώντας μία υπόσταση, αλλά ότι, εφόσον ο Πατέρας τού μετέδωσε την δική του δόξα, και ο ίδιος ομοίως τη μεταδίδει στους δικούς του, μιμούμενος τον Πατέρα. Γι' αυτό λέει: «και εγώ την δόξα που μου έδωσες την έδωσα σε αυτούς, ώστε να είναι ένα καθώς εμείς είμαστε ένα.» «Καθώς εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, ώστε και αυτοί να είναι μέσα σε εμάς.»

Βρόντηξε μαζί με τον Ιωάννη, τον υιό της βροντής, χωρίς να προφέρεις τίποτα το ταπεινό για τον Θεό, ούτε το γήινο, αλλά το υψηλό και υπερκόσμιο (αναγνωρίζοντας ως Θεό Εκείνον που υπήρχε εξαρχής, και ήταν προς τον Θεό, και ήταν ο Θεός Λόγος, και αληθινό Θεό εκ του αληθινού Πατρός, και όχι κάποιον αγαθό σύνδουλο που τιμήθηκε απλώς με την προσηγορία του Υιού· καθώς και τον άλλον Παράκλητο, δηλαδή άλλον σε σχέση με Εκείνον που ομιλεί· και αυτός που ομιλεί είναι ο Λόγος του Θεού)· και όταν μεν διαβάζεις το «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», να ενοπτρίζεσαι την ενότητα της ουσίας· όταν δε διαβάζεις το «θα έλθουμε προς αυτόν και θα κατοικήσουμε μαζί του», να αναλογίζεσαι τη διάκριση των υποστάσεων· όταν δε ακούς το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, να αναλογίζεσαι τις τρεις ιδιότητες.

Όπως εμείς διδαχθήκαμε από τη φωνή του Δεσπότου, λέμε τούτο: ότι το «ένα» δεν σημαίνει μόνο τον Πατέρα, αλλά συνυποδηλώνει και τον Υιό μαζί με τον Πατέρα, καθώς έτσι είπε ο Κύριος: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Παρομοίως δε και το όνομα του Θεού έχει αποδοθεί εξίσου και στην αρχή, στην οποία βρισκόταν ο Λόγος, και στον Λόγο που βρισκόταν στην αρχή (διότι είπε ότι «Και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ώστε και στην έννοια της θεότητας να συνθεωρείται ο Υιός ομοίως με τον Πατέρα. Επιπλέον δε, το «αληθινό» δεν μπορεί να νοηθεί ως κάτι άλλο πέρα από την αλήθεια. Και ότι ο Κύριος είναι η αλήθεια, κανένας απολύτως δεν πρόκειται να το αμφισβητήσει, εκτός εάν κάποιος είναι αλλότριος προς την αλήθεια.

Δεν γνωρίζω σε ποιον αποβλέπει ο Ευνόμιος όταν διαμαρτύρεται ότι ο Πατέρας δεν κοινωνεί σε Αυτόν τη θεότητά Του. Διότι, αν λέει τέτοια πράγματα αναφερόμενος στα μάταια είδωλα και στην πεπλανημένη αντίληψη των ειδωλολατρών, όπως ακριβώς και ο Παύλος διακηρύττει ότι δεν υπάρχει καμία συμφωνία του Χριστού με τον Βελίαρ ούτε κοινωνία του ναού του Θεού με τα είδωλα, τότε συμφωνούμε και εμείς. Αν όμως, με όσα λέει, αποκόπτει τον Μονογενή Θεό από την πατρική θεότητα, ας μάθει ότι κατασκευάζει εναντίον του εαυτού του μια διλημματική κατηγορία ασεβείας. Διότι ή αρνείται παντελώς ότι ο Μονογενής Θεός είναι Θεός, για να διαφυλάξει για τον Πατέρα το ακοινώνητο της θεότητάς Του προς τον Υιό, και εξαιτίας αυτού ελέγχεται ως παραβάτης, επειδή αρνήθηκε τον Θεό των Χριστιανών, ή, αν δεχθεί ότι και Εκείνος είναι Θεός, ο οποίος όμως δεν ταυτίζεται ως προς τη φύση με τον αληθινό Θεό, είναι απόλυτη ανάγκη να ομολογήσει ότι πρεσβεύει θεούς, οι οποίοι είναι αποχωρισμένοι μεταξύ τους εξαιτίας της διαφοράς των φύσεών τους. Ας επιλέξει από αυτά όποιο θέλει: ή να αρνηθεί τη θεότητα του Υιού ή να εισαγάγει θεούς στο δόγμα. Διότι, όποιο από τα δύο και αν επιλέξει, οδηγεί εξίσου στην ασέβεια. Εμείς, όμως, μυσταγωγούμενοι από τους θεόπνευστους λόγους της Γραφής, δεν βλέπουμε απλώς κοινωνία θεότητας στον Πατέρα και στον Υιό, αλλά ενότητα, αφού ο ίδιος ο Δεσπότης το δίδαξε αυτό με τα δικά Του λόγια, λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και ότι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Λέει ακόμη (διότι παραλείπω τα ενδιάμεσα): «Εάν μετά την ανάσταση έγινε Θεός και δεν είναι πλέον άνθρωπος, πώς ο Υιός του Ανθρώπου θα αποστείλει τους αγγέλους του; Και πώς θα δούμε τον Υιό του Ανθρώπου να έρχεται πάνω στις νεφέλες; Πώς δε και προτού ενωθεί και θεωθεί λέει: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα;». Αυτά διεξοδικά αναφέρει εκείνος, επιχειρηματολογώντας μέσω όσων έχουν λεχθεί ότι η φύση του σώματος δεν μεταβλήθηκε καθόλου προς το θειότερο, αλλά ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σε αυτόν οι τρίχες, τα νύχια, η μορφή, το σχήμα, το περίγραμμα του όγκου και τα λοιπά, δηλαδή τόσο τα φανερά όσο και τα κρυφά μέρη του σώματος. Εγώ όμως θεωρώ περιττό να αποδείξω με λογικά επιχειρήματα ότι δεν πρέπει να σκεφτόμαστε τόσο χαμερπώς και γήινα για τον Θεό, εφόσον ο ίδιος ο λόγος των αντιπάλων διακηρύσσει από μόνος του τον παραλογισμό του. Ωστόσο, για να μη νομίσει ότι τα θεία λόγια συνηγορούν στη μυθοπλασία του, θα εξετάσω εν συντομία το καθένα από αυτά που ελέχθησαν. Επειδή, λέει, κατά τη συντέλεια του σύμπαντος αυτός που αποστέλλει τους αγγέλους ονομάζεται Υιός του Ανθρώπου, γι' αυτό θεωρεί ότι πρέπει να πιστεύουμε πως θα παραμείνει πάντοτε με τα ανθρώπινα ιδιώματα· και δεν ενθυμείται τα λόγια του Ευαγγελίου, όπου σε πολλά σημεία ο Κύριος μέσα από τους δικούς του λόγους ονόμασε άνθρωπο τον επί πάντων Θεό.

Και ότι ο λόγος είναι εντελώς απαλλαγμένος από την ταπεινή αντίληψη του Απολιναρίου και ότι ένας τέτοιος λόγος δεν υποβάλλει την ιδέα να σκεφτούμε τίποτα το σωματικό για αυτόν, αποδεικνύεται σαφώς από το γεγονός ότι στη ρήση που αναγγέλλει την εμφάνισή του στο τέλος των αιώνων προστίθεται ότι ο Κύριος θα φανερωθεί στην κτίση μέσα στη δόξα του Πατέρα του. Επομένως, εξαιτίας αυτών που ειπώθηκαν, είναι ανάγκη είτε να θεωρήσουμε ότι και ο Πατέρας έχει διαμορφωθεί ανθρωπίνως, ώστε ο Υιός, που εμφανίζεται με ανθρώπινο σχήμα, να φαίνεται μέσα στη δόξα του Πατέρα· είτε, εφόσον η μεγαλοπρέπεια της πατρικής δόξας είναι απολύτως καθαρή από κάθε μορφή που γίνεται αντιληπτή ως ορατό σχήμα, ότι δεν λαμβάνει ανθρώπινο σχήμα ούτε αυτός που υπόσχεται ότι θα φανερωθεί μέσα στη δόξα του Πατέρα. Διότι άλλη είναι η δόξα του ανθρώπου και άλλη η δόξα του επί πάντων Θεού. Αλλά, ισχυρίζεται, συνομιλώντας μέσω της σάρκας με τους ανθρώπους είπε το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Ω της ανοησίας, το να θεωρεί ως απόδειξη του ότι η μετέπειτα εμφάνισή του θα είναι ανθρώπινη, το γεγονός ότι ο Κύριος, μιλώντας μέσω της σάρκας, είπε ότι είναι ένα με τον Πατέρα! Επομένως, μήπως μέσα από αυτά κατασκευάζει οπωσδήποτε το επιχείρημα ότι και ο Πατέρας ζει ακριβώς εν σαρκί; Διότι, εάν αυτός που είπε ότι είναι ένα με τον Πατέρα υποβάλλει την ιδέα να εννοούμε την ενότητα όχι κατά το πνευματικό αλλά κατά το ανθρώπινο, όπως νομίζει ο Απολινάριος, άρα ο Πατέρας είναι αυτό ακριβώς το οποίο φαινόταν τότε ο Υιός ως άνθρωπος. Αλλά βέβαια το Θείο βρίσκεται έξω από κάθε σωματική έννοια.

Διότι, όταν μεν ο Κύριος λέγει: «Εγώ σε προστάζω»· και, «Θέλω, καθαρίσου»· και, «Ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα, και εγώ στον Πατέρα»· και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας»· και, «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· και, «Έχω δοξαστεί μέσα σε αυτούς»· και όσα παρόμοια, αποδεικνύει τη δύναμή Του, η οποία βρίσκεται υπεράνω κάθε φύσεως και εξουσίας. Όταν όμως προσαρμόζει τον λόγο Του προς την αδυναμία της δικής μας φύσεως, εκφωνεί τα εξής: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου»· «Εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον»· «Δεν δύναται ο Υιός αφ' εαυτού να πράξει τίποτα»· «Έλαβα εντολή για το τι να πω και τι να μιλήσω»· «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Σε αυτά να συγκαταλέξεις και το δάκρυ για τον Λάζαρο, και την κούραση από την οδοιπορία, και την επιθυμία για τροφή, και τη ζήτηση του νερού, και τη μετάβαση προς τη συκιά, και την άγνοια για την ακαρπία του φυτού, και τον ύπνο πάνω στο πλοίο. Διότι όλα αυτά, και όσα είναι παρόμοια με αυτά, δεν υποδηλώνουν το αξίωμα του Θεού Λόγου που υπήρχε εξ αρχής, αλλά τη συγκατάβαση προς την αδυναμία της φύσεώς μας Εκείνου, ο οποίος ταπείνωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου.

Ασθενής δε είναι η σάρκα, όπως είναι γραμμένο, ότι: «Το μεν πνεύμα είναι πρόθυμο, η δε σάρκα ασθενής». Επομένως, και ως προς τα δύο αληθεύει η θεία Γραφή, καθώς και ομολογεί το μείζον, και δεν αρνείται το ίσο. Διότι, όταν ο λόγος αποβλέπει στην ανθρώπινη φύση, ομολογεί ότι ο αόρατος είναι ανώτερος από εκείνον που οράται μέσω της σάρκας· όταν όμως χειραγωγεί τη διάνοια προς τη θεία φύση, αδρανεί αυτή η συγκριτική αντιπαράθεση του μείζονος και του ελάσσονος, και αντί γι' αυτήν κηρύσσεται η ενότητα: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Όσα όμως διαφέρουν μεταξύ τους λόγω ανισότητας, δεν μπορούν να είναι ένα. Άραγε, ο λόγος μας υπήρξε επαρκώς πειστικός απέναντί σας, διαχωρίζοντας την αιρετική ανισότητα από τα δόγματα της ευσέβειας; Ή μήπως επιζητείτε, όπως συμβαίνει σε ένα δικαστήριο, να επιβεβαιωθεί ο λόγος από περισσότερους μάρτυρες; Δώστε μου, επομένως, την άδεια να εγκαταλείψω τη συντομία του λόγου, υπενθυμίζοντας κάτι από την παλαιά ιστορία. Και ίσως η διήγηση αυτή να μην είναι άσκοπη για εμάς. Ακούστε το αποστολικό ανάγνωσμα που διηγείται εν συντομία την ιστορία του Αβραάμ, στο οποίο αναφέρεται: «Όταν ο Θεός έδωσε υπόσχεση στον Αβραάμ, επειδή δεν είχε να ορκιστεί σε κανέναν ανώτερο, ορκίστηκε στον εαυτό του», λέγοντας όσα είπε.

Φρονώ, λοιπόν, ότι όσοι έχουν πλανηθεί από τον Άρειο χρησιμοποιούν ως υπεράσπιση την ευαγγελική φωνή που λέει «Εκείνος που με έστειλε είναι ανώτερός μου», εξαιτίας της οποίας τον θεώρησαν κτίσμα και δημιούργημα, και νομίζω ότι η απάντησή του προς εκείνον που τον προσφώνησε «αγαθέ διδάσκαλε», δηλαδή το «Ουδείς αγαθός ει μη μόνον είς, ο Θεός», τους δημιούργησε την υπόνοια πως, επειδή ήταν άνθρωπος, έλαβε την προσηγορία του Υιού καταχρηστικά, καθώς επίσης ότι και το ρητό «Κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα της συντέλειας και την ώρα, ούτε οι άγγελοι των ουρανών ούτε ο Υιός», σύμφωνα με τα λεγόμενα στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, «παρά μόνον ο Πατήρ», τους δημιουργεί την υπόνοια ότι ο Υιός είναι ξένος προς την πατρική ουσία. Από την άλλη πλευρά, όσοι ακολουθούν τον Σαβέλλιο, έχοντας αναγνώσει χωρίς ορθή και ακριβή κρίση τα χωρία «Εγώ και ο Πατήρ έν εσμεν» και «Ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα» καθώς και το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», εξέπεσαν στη μέγιστη πλάνη της ασέβειας, θεωρώντας ότι ο Υιός προήλθε από τον Πατέρα προσωρινά εξαιτίας της ανθρώπινης λιποταξίας (παρακοής), και ότι έπειτα, μετά τη διόρθωση των ανθρώπινων σφαλμάτων, έχοντας αναλυθεί, εισχώρησε και αναμείχθηκε και πάλι με τον Πατέρα. Δεν διάβασες, ω Σαβελλιόφρον, και τούτο το χωρίο της αποστολικής Γραφής, το οποίο θα μπορούσε να αντικρούσει τη δοξασία σου;

Γνώριζε επίσης ότι το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» δεν αναιρεί την υπόσταση του Υιού· διότι είναι ένα κατά την ουσία, ένα κατά το αξίωμα, είναι ένα κατά τη γνώμη, είναι ένα κατά το φρόνημα, αλλά δεν είναι ένα κατά την υπόσταση. Θα αποδειχθεί μάλιστα και από τον Απόστολο ότι το «ένα» δεν αναφέρεται σε μία και την αυτή υπόσταση, όπως συχνά διατυπώνεται· διότι, όπως στην περίπτωση εκείνου που φυτεύει και εκείνου που ποτίζει, το επιμεριζόμενο όνομα διακρίνει την υπόσταση, και ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο, έτσι ας γίνει κατανοητό ότι το «ένα» δεν αναιρεί την έτερη υπόσταση. Εφόσον, λοιπόν, έχει αποδειχθεί ότι κανένα από αυτά δεν έρχεται σε αντίφαση με το άλλο, αλλά συμφωνούν με την ορθή πίστη, πάψε να ασπάζεσαι τα φρονήματα του Σαβελλίου, απομακρύνσου από την κακοδοξία και πράξε το αγαθό, υπακούοντας στην αλήθεια.

Έτσι, λοιπόν, με αυτήν την απόφανση, επέδειξε ταπεινοφροσύνη στον άνδρα λέγοντας: «Κανείς δεν είναι αγαθός, από αυτούς που εσύ θεωρείς». Προσθέτοντας δε το «παρά μόνο ένας, ο Θεός», εφόσον ο ίδιος και ο Πατέρας είναι ένα, εκθέτοντας επομένως μυστικώς την αλήθεια με ταπεινοφροσύνη, αποδείκνυε τον εαυτό του συμμέτοχο της αγαθότητας με τον Πατέρα. Συνεπώς, το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «Εγώ είμαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα» τον αποδεικνύει ίσο με τον Πατέρα. Διότι ο Υιός πρέπει να είναι τέλειος, προερχόμενος από τον τέλειο Πατέρα.

Ακούγοντας από την Αλήθεια για τον Πατέρα και τον Υιό, διδαχθήκαμε την ενότητα της φύσεως σε δύο υποκείμενα, η οποία σημαίνεται φυσικώς τόσο από τα ίδια τα ονόματα μέσω της μεταξύ τους σχέσης, όσο και από αυτήν την ίδια τη φωνή του Κυρίου. Διότι Εκείνος που είπε «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», τι άλλο κάνει παρά να καταδεικνύει, μέσω της ομολογίας του Πατέρα, ότι ο ίδιος δεν είναι άναρχος, και να σημαίνει την κοινότητα της φύσεως μέσω της ενότητάς Του με τον Πατέρα; Ώστε, νομίζω, μέσω αυτών που ελέχθησαν, ο λόγος της πίστεως να διατηρείται καθαρός από την εκτροπή προς οποιαδήποτε από τις δύο αιρέσεις· χωρίς δηλαδή ούτε ο Σαβέλλιος να βρίσκει έδαφος να οδηγήσει σε σύγχυση την ιδιότητα των υποστάσεων, καθώς ο Μονογενής φανερά διέκρινε τον εαυτό Του από τον Πατέρα με το να πει «Εγώ και ο Πατέρας», ούτε ο Άρειος να έχει τη δύναμη να υποστηρίξει την ετερότητα της φύσεως, αφού η ενότητα και των δύο δεν επιδέχεται τη διαίρεση κατά τη φύση. Διότι τίποτε άλλο δεν σημαίνεται σε αυτόν τον λόγο μέσω της ενότητας για τον Πατέρα και τον Υιό, παρά η ίδια η ουσία. Επειδή, εάν κάποιος πει ότι τα υπόλοιπα αγαθά, όσα διαπιστώνονται στη φύση, προσφέρονται ως κοινά σε όλους και στα κτιστά δημιουργήματα, δεν θα σφάλει. Όπως, για παράδειγμα, λέγεται από τον προφήτη: «Οικτίρμων και ελεήμων ο Κύριος». Τέτοιοι ακριβώς θέλει πάλι ο Κύριος να γίνουμε και εμείς και έτσι να ονομαζόμαστε· διότι λέει «Γίνεσθε οικτίρμονες» και «Μακάριοι οι ελεήμονες» και όλα τα παρόμοια.

Ακούγοντας λοιπόν ότι «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», διδαχθήκαμε από αυτήν τη ρήση τόσο ότι ο Κύριος προέρχεται από κάποιο αίτιο όσο και το απαράλλακτο της φύσης του Υιού και του Πατέρα, χωρίς να συγχωνεύουμε την περί αυτών αντίληψη σε μία υπόσταση, αλλά διαφυλάσσοντας αφενός διακριτή την ιδιότητα των υποστάσεων, και μη συνδιαιρώντας αφετέρου με τα πρόσωπα την ενότητα της ουσίας, προκειμένου να μην εκληφθούν δύο ετερογενή πράγματα στον λόγο περί της αρχής και μέσω αυτού βρει δίοδο το δόγμα των Μανιχαίων. Διότι το κτιστό και το άκτιστο έχουν εκ διαμέτρου αντίθετη σημασία μεταξύ τους. Εάν λοιπόν τα δύο αυτά τοποθετηθούν ως αρχές, χωρίς να το αντιληφθούμε ο μανιχαϊσμός θα παρεισφρήσει στην Εκκλησία του Θεού. Και τα λέω αυτά εξετάζοντας πιο διεξοδικά τον λόγο, από ζήλο απέναντι στους αντιπάλους. Και ίσως κανείς δεν θα διαφωνούσε ότι η θεώρηση αυτή προσεγγίζει αρκετά το λογικό, ότι δηλαδή, εάν το κτιστό είναι εξίσου ισχυρό με το άκτιστο, το ετερογενές ως προς τη φύση θα αντιταχθεί με κάποιον τρόπο σε αυτό που δεν έχει την ίδια ουσία, και για όσο διάστημα δεν λείψει η δύναμη από κανένα από τα δύο, τα δύο αυτά θα περιέλθουν σε μία ασύμφωνη διαμάχη μεταξύ τους. Διότι είναι απόλυτη ανάγκη να ομολογούμε ότι και η προαίρεση είναι κατάλληλη και οικεία προς τη φύση, και εάν διαφέρουν ως προς τη φύση, θα είναι ανόμοια και τα θελήματα.

Αλλά «κανείς», λέει, «δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός»· αυτό προβάλλεται από τους αντιπάλους. Ούτε και εγώ απορρίπτω αυτόν τον λόγο, όμως δεν αρνούμαι εξαιτίας αυτού τη θεότητα του Υιού. Εκείνος δε που ομολογεί ότι ο Κύριος είναι Θεός, εξάπαντος, μέσω αυτής της ομολογίας, επιβεβαίωσε σε αυτόν και την αγαθότητα. Διότι, εάν η αγαθότητα είναι ίδιον του Θεού, και ο Κύριος είναι Θεός, άρα, βάσει των δεδομένων αυτών, ο Υιός αποδεικνύεται αγαθός. Αλλά, λέει, η λέξη «ένας» αποκλείει τον Υιό από τη συμμετοχή στο αγαθό. Είναι όμως εύκολο να αποδείξουμε ότι ούτε αυτό το «ένα» διαχωρίζει τον Πατέρα από τον Υιό. Διότι σε όλα τα άλλα το «ένα» έχει μεμονωμένη σημασία, ενώ στον Πατέρα και στον Υιό το «ένα» δεν νοείται ως μονότητα. Διότι λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εάν λοιπόν ένας είναι ο αγαθός, αλλά αναγνωρίζεται η ενότητα μεταξύ του Υιού και του Πατέρα, άρα ο Κύριος, αποδίδοντας την αγαθότητα στο «ένα», μαρτύρησε μέσω του «ένα» την ίδια αυτή ονομασία και για τον εαυτό του, εφόσον είναι ένα με τον Πατέρα και δεν αποσχίζεται από την κατά φύση ενότητα. Αλλά, προκειμένου να καταστεί παντελώς πρόδηλη η φιλομάθεια και η άρτια παιδεία του σεμνού συγγραφέα, ας κατανοήσουμε κατά λέξη και την ίδια τη σύνταξη των γραφόμενων. «Δεν οικειοποιείται», λέει, «ο Υιός την αξία του Όντος», ονομάζοντας αξία το ίδιο το «είναι». Πόσο άριστα γνωρίζει να εφαρμόζει κυριολεκτικά τις λέξεις στα πράγματα.

Όπως λοιπόν, όταν ακούμε τον Υιό να λέει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», δεν συγχέουμε τις υποστάσεις, αλλά αναγόμαστε στο ενιαίο της ουσίας και στο αναπόσπαστο του Υιού από τους πατρικούς κόλπους - διότι γνωρίζουμε ως ένα την προαιώνια ουσία και την αγία Τριάδα που προσκυνείται από όλα τα κτίσματα, και ο Θεός είναι αφενός αδιαίρετη μονάδα κατά την ουσία, αφετέρου τριάδα κατά τις υποστάσεις -, έτσι και όταν λέμε ότι η ουσία και η ενέργεια του Θεού είναι ένα, δεν αναιρούμε τη θεία πρόοδο, ούτε παραγνωρίζουμε την ενεργητική φύση μετατρέποντάς την σε ενέργεια, ούτε αναλύουμε τη μία μέσα στην άλλη. Διότι, αν και επί της απλής και ασώματης φύσης τόσο η ουσία όσο και η ενέργεια επιδέχονται τον ίδιο λόγο, εντούτοις η καθεμία διατηρεί αμετάβλητες τις ιδιότητες που της αρμόζουν, παραμένοντας η μεν ως ουσία, η δε ως ενέργεια. Διότι και ο Υιός ως προς τον Πατέρα επιδέχεται τον ίδιο λόγο, επειδή κάθε γέννηση έχει από τη φύση της το ιδίωμα να καθιστά το γεννώμενο ταυτόσημο με εκείνον που γεννά, ωστόσο ο Υιός παραμένει Υιός, χωρίς να μετατρέπεται σε Πατέρα εξαιτίας της ταυτότητας και του ίδιου κατά φύση λόγου. Βέβαια, κανείς συνετός άνθρωπος δεν θα εξέλαμβανε εδώ τη λέξη «λόγος» με την έννοια του ορισμού, αλλά απλώς ως προς τα ονόματα· διότι το θείο είναι αόριστο κατά την ουσία του.

ΘΕΟΤ. Κάνε, προς Θεού, πιο σαφές αυτό που λες. ΘΕΟΦ. Αυτό ακριβώς κάνω. Ολόκληρη η χορεία των αγίων Πατέρων διακήρυξε ότι ο Θεός είναι ένας κατά την ουσία, αλλά ο ένας είναι τρεις κατά τις υποστάσεις, επειδή άλλο πράγμα είναι η υπόσταση και άλλο η ουσία, εφόσον καθεμία σημαίνει κάτι διαφορετικό, αν και είναι άκτιστες και αχώριστες μεταξύ τους, τόσο οι υποστάσεις όσο και η ουσία, διατηρώντας έτσι ασάλευτη την πίστη και στην Τριάδα και στη μοναρχία. Ο Σαβέλλιος όμως, κατηγορώντας για τριθεΐα αυτούς που δογματίζουν με αυτόν τον τρόπο, συγχώνευσε ο ίδιος τα τρία σε ένα, και μέσω του ενιαίου κατήργησε το τριαδικό της θεότητας· και συλλέγοντας από τις Ιερές Γραφές τα χωρία περί της μονάδος, όπως το «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ έπειτα από αυτά και εις τον αιώνα, λέγει ο Κύριος», και αυτό που έχει λεχθεί από τον ίδιο τον Κύριο στα Ευαγγέλια, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και όσα άλλα είναι παρόμοια, τα πρόβαλλε ως μαρτυρία για την αναίρεση της τριαδικότητας των υποστάσεων. Δεν ενεργεί με αυτόν τον τρόπο ο Σαβέλλιος και όσοι τον ακολουθούν;

Διότι αγνοούν ότι, όσες τέτοιες φράσεις και αν συγκεντρώσουν, δεν θα ενεργήσουν υπέρ των εαυτών τους, αλλά υπέρ ημών και της αλήθειας που, με τη χάρη του Χριστού, συμφωνεί με εμάς. Διότι ούτε ο Σαβέλλιος μπόρεσε να υπερισχύσει κατά της Εκκλησίας, προβάλλοντας το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και σταχυολογώντας τα υπόλοιπα από τις Γραφές, όσα δηλαδή φανερώνουν ότι η θεότητα του Πατέρα, του Υιού και του Πνεύματος είναι μία. Διότι και εμείς γνωρίζουμε ότι είναι μία, αλλά προσκυνείται σε τρεις υποστάσεις. Έτσι, λοιπόν, γνωρίζουμε ότι η ενέργεια και η ουσία ταυτίζονται στη θεία και υπερφυή απλότητα, και όχι μόνο σε αυτήν, αλλά και σε κάθε νοερή ουσία, όπως έχει αποδειχθεί από εμάς με πολλά επιχειρήματα και στο έργο «Περί θείων ενεργειών». Επειδή δε αυτό έχει γίνει κοινώς αποδεκτό και από όσους αντιλέγουν, στα άλλα σημεία ο λόγος μας περί ταυτότητας θα είναι σύντομος.

Άκου λοιπόν τα δικά σου λόγια εναντίον του εαυτού σου: "ό,τι είναι για τους γεωμέτρες αρχή και κοινή έννοια και αξίωμα, το ίδιο είναι για εμάς καθεμία από τις αποφάνσεις, όσες διατυπώθηκαν για τα θεία από τους αγίους άνδρες· καμία λοιπόν δεν πρέπει να τη δεχόμαστε μέσα από συλλογισμό". Ε, λοιπόν, και ο σπουδαιότατος μαθηματικός αποδεικνύεται αμαθής· διότι εσύ που λες αυτά και κατηγορείς εμάς από όσα μόλις άκουσες, επειδή δήθεν αποδεικνύουμε μέσω συλλογισμού ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος προβολέας του Πνεύματος, προσπάθησες να αποδείξεις μέσω συλλογισμού το ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένας Θεός, πράγμα το οποίο περισσότερο από οτιδήποτε άλλο είναι αφ' εαυτού του αυταπόδεικτα πιστευτό και οι πατέρες το έχουν ήδη αποφανθεί. Και μάλιστα ισχυρίζεσαι ότι αυτός είναι ο πιο ακριβής από όλους τους συλλογισμούς σου, αν και αυτό δεν διατυπώθηκε πρώτα από τους πατέρες, αλλά από τον Ίδιο τον Ένα της θεαρχικής Τριάδας και Θεό των πατέρων Ιησού, ο Οποίος λέει: "Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα" και "Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα" και "Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου" και "Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα". Αν λοιπόν οι αποφάνσεις των πατέρων είναι αφ' εαυτών πιστευτές, πόσο μάλλον του Κυρίου των πατέρων· κατά συνέπεια, μάλλον σύμφωνα με τις δικές σου αποφάνσεις για τέτοια ζητήματα, είναι απαίδευτος και όποιος προσπαθεί να το αποδείξει αυτό μέσω συλλογισμού, αν όχι και κάτι χειρότερο από τους απαίδευτους.

Έτσι, ο Άρειος και ο Ευνόμιος και όσοι ήταν σαν αυτούς, θεωρώντας, δήθεν λόγω της ενότητας του Θεού, μόνο τον Πατέρα ως άκτιστο Θεό, διαβεβαίωναν ότι είναι τριθεΐτες όσοι δεν δόξαζαν μόνο τον Πατέρα, αλλά και τον Υιό και το Πνεύμα του Θεού ως άκτιστα, σε σημείο που και ο Μέγας Βασίλειος να συγγράψει απολογία προς αυτούς που τον κατηγορούσαν για τριθεΐα. Παρείχε δε ο καθένας αποδείξεις για τη δική του άποψη, σταχυολογώντας από τη θεόπνευστη Γραφή όσα φαίνονταν να συνηγορούν υπέρ αυτών και, υποκρινόμενοι άκρα ευλάβεια προς αυτά, δεν αποδέχονταν τις προσθήκες όσων φρονούσαν ευσεβώς, οι οποίες γίνονταν για τη φανέρωση της αλήθειας. Διότι ο μεν Σαβέλλιος προέβαλλε αυτό που είπε ο Κύριος στα ευαγγέλια, «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και θεωρούσε αποτρόπαιους και δυσσεβείς εκείνους που έλεγαν ότι είναι ένα μεν, αλλά κατά την ουσία, ενώ διαφέρουν ως προς τις υποστάσεις, και που το αποδείκνυαν αυτό με πολλά επιχειρήματα, νομίζοντας και ονομάζοντάς τους καινοτόμους, επειδή δήθεν επινοούσαν προσθήκες στα θεία λόγια.

Απορία. Πώς έλεγε ο Ιωάννης ότι ο Κύριος είχε πει στους Ιουδαίους: Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα, ενώ ο ίδιος είχε πει ότι την έσχατη ημέρα δεν τη γνωρίζουν ούτε οι άγγελοι ούτε ο Υιός, παρά μόνον ο Πατέρας;

Λύση. Το ότι είναι αδύνατον ο Ποιητής των αιώνων να αγνοεί την ημέρα ή την ώρα, είναι σε όλους φανερό. Επομένως, αποδεικνύεται ότι ο Κύριος εξέθετε τη διδασκαλία του με τρεις τρόπους. Αφενός ομιλούσε ως άνθρωπος, όπως στο προαναφερθέν ζήτημα, και στο χωρίο «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου», και στο «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί». Άλλοτε πάλι ομιλούσε ως Θεός, όταν λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου», και άλλα παρόμοια.

Ήδη δε και ο Παύλος, δείχνοντας ότι όλα έχουν παραδοθεί σε αυτόν, είπε τα εξής: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Όταν δε λέει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Εάν λοιπόν τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν εκτός από εκείνον που τα υπέταξε, τότε κυριαρχεί στα πάντα· και πάνω από αυτόν είναι ο Πατέρας, ώστε μέσα σε όλα να φανεί ένας Θεός, στον οποίο τα πάντα υποτάσσονται μαζί με τον Χριστό, στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του. Διότι αυτό είπε ο Χριστός, καθώς στο ευαγγέλιο ομολόγησε τον Πατέρα και ως δικό του Πατέρα και Θεό. Λέει γάρ τα εξής: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Εάν λοιπόν ο Νοητός τολμά να λέει ότι αυτός είναι ο Πατέρας, προς ποιον Πατέρα θα πει ότι πορεύεται ο Χριστός σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή; Εάν πάλι αξιώνει να εγκαταλείψουμε το ευαγγέλιο και να πιστέψουμε στη δική του αφροσύνη, ματαιοπονεί. Διότι πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Εάν δε λέει: «Ο ίδιος είπε, Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ας επιστήσει την προσοχή του και ας μάθει ότι δεν είπε ότι εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά είμαστε ένα.

ΡΛΗ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΥΘΗΡΙΟ ΣΑΒΕΛΛΙΑΝΟ. Στο «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα». Δεν είναι δυνατόν, όπως έγραψες, να δει κανείς το φως που κρύβεται στη Γραφή μέσα από αυτά που δήλωσες, αλλά μάλλον τυφλώνεσαι απέναντι στην αίγλη που αστράφτει από αυτήν.

Διότι το να ισχυρίζεται κανείς ότι εμφανίζεται σε αυτήν μία και μόνη η υπόσταση του Πατρός και του Υιού, είναι δείγμα μεγάλης ανοησίας, ή μάλλον παραφροσύνης. Διότι, εάν προσέξεις με ακρίβεια την ασφάλεια των γεγραμμένων, θα ανακαλύψεις την αλάνθαστη αλήθεια του μυστηρίου. Έχει ειπωθεί: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και όχι, «Εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα».

Το «ένα», λοιπόν, είναι δηλωτικό της μίας ουσίας· το «είμαστε», υποδηλώνει τις δύο υποστάσεις.

Άκουσε, αιρετικέ, την ακρίβεια του λόγου. Δεν είπε: «Αυτός ο Υιός μου ποιήθηκε», αλλά «είναι»· {δεν είπε: «δημιουργήθηκε», αλλά «είναι».} Πουθενά δεν υπάρχει η ονομασία του κτίσματος, αλλά της γεννήσεως: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Τι λέει λοιπόν ο ίδιος; «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου. Αυτόν να ακούτε». Τότε οδηγήθηκε ο Ιησούς από το Πνεύμα, μετά το βάπτισμα, για να πειραστεί από τον διάβολο. Βλέπεις ότι εκεί βρισκόταν ο διάβολος; Και πρόσεξε τι κάνει ο Χριστός. Ανέρχεται λοιπόν στους αγώνες, για να κατανοήσεις εκείνο το αποστολικό λόγιο που λέει: Διότι αυτό που ήταν αδύνατο στον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας, ο Θεός, στέλνοντας τον δικό Του Υιό με ομοίωμα αμαρτωλής σάρκας και για την αμαρτία, κατέκρινε την αμαρτία στη σάρκα.

Είδες, αγαπητέ, πώς σύμφωνα κηρύττουν οι προφήτες για την Ανάληψή του; Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει παντοτινά, για να θέσει τους εχθρούς του υποπόδιο των ποδιών του. Γι' αυτό και ένας άλλος προφήτης, δηλώνοντας την εξουσία της βασιλείας του, έλεγε: «Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, και η βασιλεία του είναι βασιλεία που δεν θα καταστραφεί», «και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος». Εσύ, όμως, ακούγοντας τον προφήτη να λέει ότι ο Πατέρας θέτει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του, μην θορυβηθείς ούτε να θεωρήσεις τον Υιό κατώτερο από τον Πατέρα· διότι αυτό δεν ειπώθηκε σαν να αδυνατεί ο Πατέρας. Άκουσε, πράγματι, τον Χριστό που λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Άκουσε τον απόστολο που το ανακηρύσσει και το λέει με μεγαλύτερη σαφήνεια, αναφέροντας: «Ομολογουμένως είναι μέγα το μυστήριο της ευσέβειας: ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι, εμφανίστηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη». Τι είναι πιο ευαπόδεικτο από αυτήν τη μαρτυρία;

Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Καθώς με γνωρίζει ο Πατέρας, κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Και θέτοντας παντού το «όπως» και το «έτσι», καθώς και το ότι είναι ένα με τον Πατέρα, δηλώνει την απαραλλαξία Του προς Αυτόν. Την αυθεντία Του δε, και μέσα από αυτά, αλλά και μέσα από άλλα περισσότερα την αποδεικνύει· όπως όταν λέει: Σιώπα, φιμώσου· Το θέλω, καθαρίσου· Σε εσένα λέω, δαιμόνιο κωφό και άλαλο, βγες από αυτόν.

β΄. Επειδή, λοιπόν, προσποιούνταν τότε ότι θα πείθονταν από έναν απλό λόγο αυτοί που δεν είχαν πεισθεί από τόσα έργα, ελέγχει την πονηρία τους λέγοντας: Αν δεν πιστεύετε στα έργα, πώς θα πιστέψετε στα λόγια; Επομένως, η ερώτηση είναι περιττή. Αλλά σας το είπα, λέγει, και δεν με πιστεύετε, διότι δεν είστε από τα δικά μου πρόβατα. Διότι εγώ, από την πλευρά μου, εκπλήρωσα όλα όσα όφειλε να κάνει ο ποιμένας· εάν όμως εσείς δεν με ακολουθείτε, αυτό δεν συμβαίνει επειδή εγώ δεν είμαι ποιμένας, αλλά επειδή εσείς δεν είστε δικά μου πρόβατα. Διότι τα δικά μου πρόβατα, λέγει, ακούνε τη φωνή μου και με ακολουθούν· και τους δίνω ζωή αιώνια, και δεν πρόκειται να χαθούν ποτέ, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι μου. Διότι ο Πατέρας, ο οποίος μου τα έδωσε, είναι ανώτερος από όλους· και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Πρόσεξε πώς, ενώ φαίνεται να τους απορρίπτει, τους προτρέπει στο να τον ακολουθήσουν. Εσείς δεν με ακούτε, λέγει, διότι δεν είστε πρόβατα· αυτοί όμως που με ακολουθούν, αυτοί ανήκουν στο ποίμνιο. Τα έλεγε δε αυτά, για να φιλοτιμηθούν να γίνουν πρόβατα. Έπειτα, αναφέροντας όσα θα αποκτήσουν, τους κεντρίζει, ώστε να τους αφυπνίσει και να τους εμφυσήσει την επιθυμία. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Μήπως, επειδή χάρη στη δύναμη του Πατέρα κανείς δεν τα αρπάζει, εσύ δεν έχεις τη δύναμη, αλλά είσαι αδύναμος στο να τα προστατεύσεις; Σε καμία περίπτωση.

Έπειτα, για να μη νομίσεις ότι ο ίδιος μεν είναι αδύναμος, και ότι τα πρόβατα βρίσκονται σε ασφάλεια εξαιτίας της δύναμης του Πατέρα, πρόσθεσε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· σαν να έλεγε: «Δεν είπα ότι κανείς δεν τα αρπάζει χάρη στον Πατέρα, επειδή δήθεν εγώ είμαι αδύναμος να διαφυλάξω τα πρόβατα. Διότι εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· ομιλώντας εδώ για τη δύναμη, διότι περί αυτής ακριβώς έκανε όλο τον λόγο. Εάν δε η δύναμη είναι η ίδια, είναι ολοφάνερο ότι και η ουσία είναι η ίδια. Διότι, επειδή οι Ιουδαίοι έπρατταν αμέτρητα πράγματα εναντίον του, επιβουλευόμενοι και καθιστώντας τους πιστούς αποσυνάγωγους, λέει ότι όλα τα έχουν μηχανευθεί άσκοπα και μάταια.

Διότι τα πρόβατα βρίσκονται στο χέρι του Πατέρα μου, όπως λέει ο προφήτης: «Στο χέρι μου ζωγράφισα τα τείχη σου». Έπειτα, δείχνοντας ότι το χέρι είναι ένα, αναφέρει ότι άλλοτε είναι δικό του και άλλοτε του Πατέρα. Όταν όμως ακούς τη λέξη χέρι, να μην σκεφτείς τίποτα το αισθητό, αλλά τη δύναμη και την εξουσία. Αν όμως δεν τα άρπαζε κανείς για τον λόγο ότι ο Πατέρας τον ενδυνάμωνε, θα ήταν περιττό να πει στη συνέχεια: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι, αν ήταν κατώτερος, ο λόγος αυτός θα έδειχνε μεγάλη τόλμη. Επειδή δεν αποδεικνύει τίποτα άλλο παρά το ισοστάσιο της δύναμης· πράγμα το οποίο κατανοώντας οι Ιουδαίοι, άρχισαν να τον λιθοβολούν. Αλλά ούτε και έτσι δεν κατέρριψε αυτή την πεποίθηση και την υποψία. Και βέβαια, αν εκείνοι είχαν υποπτευθεί λανθασμένα, θα έπρεπε να τους διορθώσει και να πει: «Για ποιον λόγο τα κάνετε αυτά; Εγώ δεν τα είπα αυτά μαρτυρώντας ίση δύναμη για εμένα και τον Πατέρα». Τώρα όμως κάνει το εντελώς αντίθετο, και εδραιώνει την υποψία, και την ενισχύει· και αυτά μάλιστα ενώ εκείνοι εξαγριώνονταν. Διότι δεν απολογείται για τα όσα είπε, σαν να ειπώθηκαν λανθασμένα, αλλά αντιθέτως τους επιπλήττει, επειδή δεν έχουν την πρέπουσα άποψη για αυτόν. Επειδή δηλαδή έλεγαν: «Δεν σε λιθοβολούμε για κανένα καλό έργο, αλλά για βλασφημία, και επειδή, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό», άκουσε τι λέει: «Αν η Γραφή ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, πώς εσείς λέτε ότι βλασφημώ, επειδή είπα ότι είμαι Υιός του Θεού;»

Αλλά, για να μη μακρηγορούμε ελέγχοντας αυτά τα ασθενή και άτοπα επιχειρήματα, θα πούμε το εξής: επειδή ο λόγος Του απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, οι οποίοι έλεγαν ότι είναι αντίθεος και πολέμιος του νομοθέτη, και συνήγαν αυτό το συμπέρασμα από τα όσα συνέβαιναν, για τον λόγο αυτόν διαμόρφωσε τον λόγο Του με τρόπο πιο ανθρώπινο και απλοϊκό, αφήνοντας στον συνετό ακροατή να κατανοήσει τη θεοπρεπή έννοια, και διορθώνοντας εκείνους που είχαν πιο χονδροειδείς αντιλήψεις. Γι' αυτό και είπε: «Διότι τα έργα που Εκείνος κάνει, αυτά και ο Υιός παρομοίως τα κάνει». Διότι βεβαίως δεν περιμένει να δει τον Πατέρα να εργάζεται για να πράξει τότε και Αυτός, ούτε έχει ανάγκη από μαθητεία· αλλά βλέπει την ουσία Του, και τη γνωρίζει με σαφήνεια. Διότι, «Όπως με γνωρίζει», λέγει, «ο Πατέρας, έτσι κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα»· και εργάζεται τα πάντα και δημιουργεί με την εξουσία που Του αρμόζει, με τη σύνεση και τη σοφία που Του είναι συμφυής, χωρίς να έχει ανάγκη να μαθαίνει, χωρίς να έχει ανάγκη να βλέπει. Πώς θα ήταν άλλωστε δυνατόν, αφού αποτελεί την απολύτως ακριβή εικόνα Εκείνου που Τον γέννησε και πράττει τα πάντα παρομοίως με Εκείνον, και με την ίδια δύναμη; Διότι ακριβώς επειδή ομιλούσε περί δυνάμεως, πρόσθεσε αυτά τα λόγια, λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».