Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 10:30

Τώρα όμως, επειδή προσευχήθηκα να παρέλθει το ποτήριο του θανάτου, για να μη νομίσει ότι εξαιτίας της προσευχής μου θα παρέλθει το ποτήριο και γίνει αμελής ως προς το ζήτημα του σταυρού, καθιστώ την έκβαση της προσευχής μου αμφίβολη, και λέγω: «Πλην όμως όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ». Στον Πατέρα μου αποδίδω την εξουσία του θανάτου· μολονότι εγώ ο ίδιος έχω την εξουσία να παραδώσω την ψυχή μου, και έχω την εξουσία να τη λάβω πάλι. Κρύβω το θεϊκό μου αξίωμα με λογικά πέταλα· κρύβω την κυριαρχία της θεότητάς μου με λόγια ανθρώπινα· λέγω: «Όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ». Δεν γνωρίζει ο τυφλός ότι το δικό μου θέλημα και του Πατέρα μου είναι ένα. Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου· και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». «Πλην όμως όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ». Θα κρεμάσει τον κόκκο του σιταριού, και όταν με καταπιεί, θα τον δεις να απαγχονίζεται οικτρά από το τρίκλωνο σχοινί.

Από πού λοιπόν εσύ μόνος, ω Άρειε, έμαθες να αντιλέγεις στην κτίση, στρεφόμενος κατά του Δημιουργού; Αλλά απορρίπτεις τη μαρτυρία των ουρανών και των αγγέλων. Σε ποιον λοιπόν εμμένεις, πες μου; Ποιον εγκρίνεις ως κριτή αυτού του δόγματος; Ποιον θέλεις να λάβουμε ως απροσωπόληπτο δικαστή; Τίνος δέχεσαι την τελική κρίση περί της ευσέβειας; Εμμένεις στον Πατέρα, ο οποίος γνωρίζει τον δικό Του Υιό καλύτερα από όλους; Ας Τον ακούσουμε λοιπόν να βροντοφωνάζει: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Εάν πει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αυτόν να ακούτε. Εάν πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αυτόν να ακούτε. Εάν πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», αυτόν να ακούτε, διότι η αλήθεια δεν ψεύδεται. Εάν πει: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου», να αποδώσετε το ότι είναι κατώτερος όχι στη θεότητα Εκείνου που ομιλεί, αλλά στην ανθρωπότητά Του. Άκουσες, Άρειε, την κρίση του Πατέρα· άκουσε και τον μονογενή Του Υιό να επικυρώνει τα παραπάνω με τούτα τα λόγια: «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον μονογενή Του Υιό, για να μην χαθεί καθένας που πιστεύει σε Αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια».

Ψηλαφούν τα πράγματα και περιεργάζονται τα λόγια, όχι για να πιστέψουν, αλλά για να παγιδεύσουν· όχι για να προσκυνήσουν, αλλά για να βρουν αφορμή ώστε να προφασίζονται δικαιολογίες για τις αμαρτίες τους· και αυτό το απέδειξε η πείρα των πραγμάτων. Όταν, λοιπόν, τους έκανε την αποκάλυψη λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», σήκωσαν πέτρες για να τον λιθοβολήσουν. Ω της κακής απάτης!

Πώς μιμήθηκαν τον παράνομο Κάιν. Πώς μιμήθηκαν την τυραννία των πατέρων τους. Διότι για αυτούς λέει ο Μωυσής στον Θεό: «Κύριε, τι να κάνω σε αυτόν τον λαό; Ακόμη λίγο και θα με λιθοβολήσουν. Εγώ το μάννα, κι εκείνοι τους λίθους· εγώ την ελευθερία, κι εκείνοι τις βλασφημίες». Από εκείνη τη ρίζα προέρχονται οι παράνομοι. Αλλά ας αφήσουμε εκείνους να καταδικάζονται μαζί με τους παρανόμους, εμείς δε ας προσκυνήσουμε με πάσα αλήθεια αυτόν που είπε: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ένα είμαστε ως προς τη θεότητα [ως προς τις υποστάσεις]· σε αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ονομάζεσαι βέβαια εσύ υιός, αλλά δεν ονομάζεσαι Μονογενής όπως Εκείνος, ούτε διατρίβεις στους κόλπους του Πατρός, ούτε είσαι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε υπάρχεις με τη μορφή του Θεού. Εάν, λοιπόν, δεν σε πείθει το προηγούμενο, ας σε πείσουν αυτά, καθώς και πολλά άλλα περισσότερα από αυτά, τα οποία μαρτυρούν εκείνη την ευγενή Του καταγωγή. Διότι, όταν μεν θέλει να δείξει το απαράλλακτο της ουσίας Του σε σχέση με Αυτόν που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Όταν πάλι θέλει να δείξει το ιδιάζον της δυνάμεώς Του, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· όταν θέλει να δείξει το εφάμιλλο της εξουσίας Του: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· όταν δείχνει την ταυτότητα της λατρείας: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα»· και όταν δείχνει την αυθεντία Του ως προς τις μεταβολές των νόμων, λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Αλλά αυτοί, αφού προσπέρασαν όλα αυτά και δεν εξέλαβαν κυριολεκτικά το όνομα «Υιός», επειδή και οι ίδιοι έχουν τιμηθεί με την προσωνυμία των υιών, υποβιβάζουν τον Υιό στην ίδια ευτέλεια λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Ποια είναι λοιπόν αυτή; Το να μην πέσουμε ποτέ, εξαιτίας της μεγάλης εγγύτητας και του ανέκφραστου μυστηρίου των υποστάσεων, στην υπόνοια περί ενός μόνο προσώπου, εφόσον και τώρα ακόμη, αν και λίγες φορές είπε κάτι τέτοιο, ήδη κάποιοι γλίστρησαν προς αυτή την ασέβεια. Ο Σαβέλλιος, για παράδειγμα, ο Λίβυος, ακούγοντάς τον να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», άρπαξε την εγγύτητα προς Αυτόν που τον γέννησε, η οποία διαφαίνεται από αυτά τα λόγια, ως αφορμή για ασέβεια και για υπόνοια περί ενός προσώπου και μίας υπόστασης. Και δεν είναι μόνο αυτοί οι λόγοι, αλλά και το να μη νομίσει κανείς ότι Αυτός είναι η πρώτη και αγέννητη ουσία, και τον θεωρήσει ανώτερο από Εκείνον που τον γέννησε. Διότι και ο Παύλος φαίνεται να έχει φοβηθεί ακριβώς αυτό, μήπως δηλαδή κάποιος διανοηθεί ποτέ αυτό το ασεβές και πονηρό δόγμα. Αφού λοιπόν είπε: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», και προσέθεσε ότι «τα πάντα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του», συμπλήρωσε: «Εκτός από Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα»· κάτι που δεν θα το προσέθετε, εάν δεν φοβόταν μήπως τυχόν δημιουργηθεί κάποια τέτοια διαβολική αντίληψη. Σε πολλά σημεία, εξάλλου, κατευνάζοντας και τον φθόνο των Ιουδαίων, μετριάζει το ύψος των λόγων του, και πολλές φορές απαντά σύμφωνα με τις σκέψεις και τις υπόνοιες εκείνων που συνομιλούσαν μαζί του, όπως όταν λέει: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή».

Διότι τα λόγια αυτά δεν φανερώνουν μόνο αγωνία, αλλά και δύο θελήματα, ένα του Υιού και ένα του Πατρός, αντίθετα το ένα στο άλλο· διότι το να πει: «Όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ», αυτό ακριβώς φανερώνει. Αυτό όμως ούτε εκείνοι ποτέ δεν το αποδέχτηκαν, αλλά, ενώ εμείς πάντοτε λέμε ότι το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» αναφέρεται στη δύναμη, εκείνοι ισχυρίζονται ότι αυτό έχει ειπωθεί για τη θέληση, λέγοντας ότι μία είναι η βούληση του Πατρός και του Υιού. Εάν λοιπόν η βούληση του Πατρός και του Υιού είναι μία, πώς λέει εδώ: «Όμως όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ»; Διότι, εάν μεν αυτό ειπώθηκε σχετικά με τη θεότητα, δημιουργείται μια αντίφαση και από αυτό προκύπτουν πολλά άτοπα· εάν όμως αναφέρεται στη σάρκα, τα λεγόμενα έχουν λογική, και καμία κατηγορία δεν θα μπορούσε να προκύψει. Διότι το να μη θέλει η σάρκα να πεθάνει δεν αποτελεί επιλήψιμο γεγονός, επειδή αυτό είναι ίδιον της φύσεως· και ο ίδιος επιδεικνύει όλα τα γνωρίσματα της φύσεως χωρίς αμαρτία, και μάλιστα σε μεγάλο βαθμό, ώστε να φράξει τα στόματα των αιρετικών. Όταν λοιπόν λέει: «Εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει από εμένα αυτό το ποτήριο», και, «Όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ», δεν δείχνει τίποτε άλλο παρά ότι έχει περιβληθεί αληθινά σάρκα που φοβάται τον θάνατο· διότι το να φοβάται τον θάνατο και να διστάζει και να αγωνιά είναι ίδιον αυτής.

Αποδεικνύει ότι, αφού έγινε άνθρωπος, έλαβε όλα τα ανθρώπινα ιδιώματα εκτός από την αμαρτία. Διότι, αν και είναι σύνθρονος με τον ίδιο του τον Πατέρα, και συμβασιλεύει, και συνάρχει στα πάντα, λέγεται ότι έχει εναποθέσει την πεποίθησή του σε Αυτόν. Και αυτό το λέει, εκφράζοντας όσα αρμόζουν στη μορφή του δούλου, όπως ακριβώς, βεβαίως, και όταν φανερώνει τα γνωρίσματα της θεότητας, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». «Για να καταργήσει μέσω του θανάτου εκείνον που έχει το κράτος του θανάτου, δηλαδή τον διάβολο». Εδώ φανερώνει το θαυμαστό γεγονός, ότι δηλαδή μέσω εκείνου με το οποίο κυριάρχησε ο διάβολος, μέσω αυτού νικήθηκε· και αυτό που ήταν γι' αυτόν ισχυρό όπλο κατά της οικουμένης, ο θάνατος, με αυτό τον έπληξε ο Κύριος. Μέσω αυτού αποδεικνύεται το μέγεθος της δυνάμεως Εκείνου που νίκησε. «Και για να απαλλάξει αυτούς, όσοι δηλαδή από τον φόβο του θανάτου ήταν σε όλη τους τη ζωή υποχείριοι της δουλείας». Όλοι ήταν δούλοι του θανάτου, λέει, και επειδή αυτός δεν είχε ακόμη καταλυθεί, βρίσκονταν υπό την εξουσία του, και οι άνθρωποι ζούσαν με διαρκή φόβο, προσδοκώντας πάντοτε ότι θα πεθάνουν, και δεν είχαν καμία αίσθηση χαράς, επειδή ο φόβος ήταν πάντοτε παρών σε αυτούς· διότι αυτό υπονόησε λέγοντας «σε όλη τους τη ζωή»· αλλά (ο Χριστός) τους απήλλαξε από τον φόβο, και πλέον τον περιγελούμε. «Διότι βεβαίως δεν αναλαμβάνει τη φύση των αγγέλων, αλλά αναλαμβάνει το σπέρμα του Αβραάμ». Δεν προσέλαβε, λέει, εκείνη τη φύση, εννοώ των αγγέλων, αλλά τη δική μας.

Ή πώς Αυτός που κατέβηκε είναι ο ίδιος με Αυτόν που ανέβηκε; Διότι κατέβηκε μεν ως προς τη θεότητα, όχι τοπικά, αλλά συγκαταβατικά· ανέβηκε δε σωματικά, όντας ένας και ο αυτός Θεός και άνθρωπος. Ή πώς ο άνθρωπος που ομιλεί και φαίνεται λέει: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα;

Αʹ Ως προς τα πριν από την ενανθρώπηση, υπάρχουν έξι τρόποι. αʹ Διότι κάποια από αυτά δηλώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «ο οποίος, ενώ υπάρχει σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. βʹ Άλλα δηλώνουν το τέλειο της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού» και «χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός, σύμβουλος» και τα όμοια. γʹ Άλλα πάλι δηλώνουν την περιχώρηση των υποστάσεων μεταξύ τους, όπως το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και την ανεκφοίτητη παραμονή, όπως «Λόγος», «σοφία και δύναμη» και «απαύγασμα».

Γʹ. Για όσα αναφέρονται μετά την ένωση, οι τρόποι είναι τρεις. —Ο πρώτος είναι δηλωτικός της θείας φύσεως, όπως το «εγώ είμαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα», και το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και όλα όσα αποδίδονταν σε αυτόν πριν από την ενανθρώπηση, αυτά θα αποδίδονται σε αυτόν και μετά την ενανθρώπηση, εκτός από το ότι δεν είχε προσλάβει σάρκα και τα φυσικά της ιδιώματα. —Ο δεύτερος είναι δηλωτικός της ανθρώπινης φύσεως, όπως το «γιατί ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο που σας είπα την αλήθεια;» και το «έτσι πρέπει να υψωθεί ο Υιός του Ανθρώπου» και τα παρόμοια.

«Έχω εξουσία να την παραδώσω και έχω εξουσία πάλι να την πάρω.» Ποιος έχει εξουσία ζωής και θανάτου, παρά μόνος ο Θεός; Και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Ποτέ δεν θα πει άνθρωπος: «Εγώ και ο Θεός είμαστε ένα», ούτε: «Εγώ και ο άγγελος είμαστε ένα», αλλά ούτε και άγγελος θα έλεγε: «Εγώ και ο Θεός είμαστε ένα», ή: «Εγώ και ο άνθρωπος είμαστε ένα». Κατ' εξοχήν δε, κανένα κτίσμα δεν θα πει ποτέ: «Εγώ και ο δημιουργός είμαστε ένα». Διότι, προκειμένου περί των κτισμάτων, ίσως θα έλεγε ο άνθρωπος: «Εγώ και ο άγγελος είμαστε ένα», ως προς τη φύση του κτιστού, ως προς την ιδιότητα του δούλου· το κτίσμα όμως δεν είναι σε τίποτα ένα με τον Κτίστη.

Από το τρίτο βιβλίο του αγίου Αθανασίου Αλεξανδρείας «Κατά Αρειανών»: Επειδή ο Υιός είναι ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός, εύλογα λέγει ότι τα του Πατρός είναι και δικά του· γι' αυτό, ταιριαστά και ως φυσικό επακόλουθο του να λέγει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», προσέθεσε: «Για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Σε αυτό δε, πάλι, προσέθεσε ότι «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και το νόημα είναι ένα και το αυτό σε αυτά τα τρία ρητά. Διότι, εκείνος που έχει κατανοήσει κατ' αυτόν τον τρόπο ότι ο Υιός και ο Πατέρας είναι ένα, γνωρίζει ότι ο Ίδιος είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό· γιατί η θεότητα του Υιού είναι του Πατρός, και αυτή βρίσκεται μέσα στον Υιό. Και αυτός που το έχει καταλάβει αυτό, γνωρίζει ότι όποιος έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα· διότι μέσα στον Υιό θεωρείται η θεότητα του Πατρός. Αυτό δε, μπορεί κάποιος να το κατανοήσει ακριβέστερα και από το παράδειγμα της εικόνας του βασιλιά· διότι στην εικόνα του βασιλιά υπάρχει η όψη και η μορφή του, αλλά και στον βασιλιά υπάρχει η όψη που βρίσκεται στην εικόνα. Απαράλλακτη είναι η ομοιότητα στην εικόνα του βασιλιά, ώστε αυτός που βλέπει την εικόνα, να βλέπει τον βασιλιά μέσα σε αυτήν, και πάλι, αυτός που βλέπει τον βασιλιά, να αναγνωρίζει ότι αυτός είναι εκείνος που απεικονίζεται στην εικόνα.

Πώς δε και ο ίδιος ο Χριστός, ο Θεός μας, θα έλεγε την αλήθεια όταν βεβαιώνει ότι είναι προγενέστερος του Αβραάμ και αρχαιότερος από την καταβολή του κόσμου και ότι έχει κατέλθει από τον ουρανό και ότι από τη φύση του είναι φως και ζωή και ανάσταση, και όταν αναφωνεί: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και τα παρόμοια με αυτά, μέσω των οποίων αποδεικνύεται ότι δεν είναι απλός άνθρωπος που έλαβε υπόσταση πρόσφατα, αλλά Θεός σεσαρκωμένος και ένας Χριστός, Υιός του Θεού, σε δύο φύσεις; Δηλαδή στη θεότητα, κατά την οποία αναγνωριζόταν ως ένα με τον Πατέρα και Θεό, και στην ανθρωπότητα, κατά την οποία είναι ετερούσιος σε σχέση με τον Πατέρα, αλλά σε εμάς τους γήινους ομοούσιος και κατά τίποτα διαφορετικός από εμάς ως προς τη φύση· και δεν αποτελεί διαφορετικές υποστάσεις, αλλά είναι μία και η αυτή υπόσταση, η οποία φέρει εντός της τη μία και την άλλη φύση χωρίς σύγχυση και τροπή, τη μεν άκτιστη, προαιώνια και δημιουργική των κτισμάτων, τη δε κτιστή και πρόσφατη. Διότι η ανθρωπότητα δεν κατέστη συνάναρχη, ομοειδής και ομοούσια με τη θεότητα, ούτε κατήλθε από τον ουρανό, αλλά, επειδή ήταν ένας και ο αυτός Θεός Λόγος, ο οποίος ένωσε με τον εαυτό του καθ' υπόστασιν την ανθρωπότητα, για τον λόγο αυτόν άλλοτε εξέφραζε για τον εαυτό του λόγια υψηλά και θεοπρεπή, και άλλοτε ταπεινά και ανθρωποπρεπή.

Και, «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Και, «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και άλλα μύρια παρόμοια με αυτά· πώς στους δικούς του μαθητές, και μάλιστα στους πιο μυημένους από όλους, και αυτά κατά τον Μυστικό Δείπνο, όπου παρέδιδε τις τελευταίες του υποθήκες και τα πιο τέλεια μυστήρια, χωρίς να είναι παρών κανένας αντίπαλος, το πιο αναγκαίο από όλα τα δόγματα, και αυτό που πουθενά προηγουμένως δεν είχε πει, μιλώντας για το Πνεύμα, δεν το φανέρωσε τέλεια; Έπειτα, αν ο μεν Κύριος δείχνοντας συγκατάβαση το αποσιώπησε αυτό λόγω της ανθρώπινης αδυναμίας, όλοι οι προφήτες, οι απόστολοι και οι διδάσκαλοι για ποιο λόγο το αποσιώπησαν; Ή μήπως τάχα και αυτοί έδειχναν συγκατάβαση;

Όπως, για παράδειγμα, αυτό που λέει στο όγδοο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής ο θειότατος Παύλος, το «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν»· και αυτό που αναφέρει στο ίδιο κεφάλαιο προς τους ίδιους, «εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και αυτό που γράφει στο τέταρτο κεφάλαιο της προς Γαλάτας, το «επειδή δε είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά, ο Πατήρ»· και αυτό στη δεύτερη προς Θεσσαλονικείς, το «τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του»· το «δύναμη εξερχόταν από αυτόν και θεράπευε τους πάντες», όπως αναφέρει ο Λουκάς στο έκτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του· το «αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού», που λέει ο Κύριος στο ενδέκατο κεφάλαιο του ιδίου Ευαγγελίου· το «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· το «όλα όσα έχει ο Πατήρ είναι δικά μου»· το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· το «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε εμένα»· το «εμφύσησε και είπε στους μαθητές, λάβετε Πνεύμα Άγιον»· το «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει»· και το «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», τα οποία περιέχονται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Διότι όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να καταδείξουν τη συμφυΐα του Παρακλήτου με τον Υιό, και το ίσο και ταυτόσημο της ουσίας και της ενέργειας που έχει με τον Θεό· και αυτό είναι προφανές από τα παραπάνω χωρία.

Το δε «εγώ εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί», και το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», πρέπει να θεωρηθεί ότι έχουν ειπωθεί για εκείνα για τα οποία και το Άγιο Πνεύμα θα έλεγε τα ίδια λόγια: εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ εν εμοί· όλος ο Πατήρ είναι εντός όλου εμού, και όλος εγώ εντός όλου του Πατρός, και εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα· δηλαδή ένα ως προς τη θεότητα, την ουσία, τη φύση, τη μορφή, το είδος, τη δύναμη, την εξουσία· ή όπως αλλιώς θα ήθελε κανείς να τα ονομάσει, αλλά όχι ως προς τον αριθμό· διότι αυτό είναι ξεκάθαρα άποψη του Σαβελλίου. Αν πάλι κάποιος δυσανασχετεί ακόμη και μόνο με το όνομα, ας μην τα λέει ούτε ας φρονεί τα ίδια με τον Σαβέλλιο· διότι αν ο Πατήρ και ο Υιός είναι ένα ως προς τον αριθμό, μάταια καταδικάζεται εκείνος. Λέει εξάλλου και ο θείος Γρηγόριος ο Θεολόγος: «όταν εσύ λες δύο φορές το πέντε, και εγώ συνάγω το δέκα, λέω οπωσδήποτε τα δικά σου· διότι οι λόγοι δεν ανήκουν περισσότερο σε αυτόν που τους λέει, παρά σε αυτόν που τους συνάγει». Εάν λοιπόν είναι έτσι, πρέπει να τους ρωτήσουμε: σε ποια βάση κατανοείτε εσείς εδώ αυτό το «ένα»; Λέγεται ως προς τις υποστάσεις ή ως προς τη φύση; Εάν μεν αφορά τις υποστάσεις του Πατρός και του Υιού, τότε η υπόσταση του Πατρός και του Υιού θα είναι μία· εάν όμως αφορά μόνο την κοινή φύση, τότε ο Πατήρ, ο Υιός και το Πνεύμα είναι ένα.

Το δε χωρίο «όσους προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· αν βέβαια, ενώ ο Υιός ονομάζεται εικόνα του Πατέρα, δεν ήταν δυνατόν να αντιστραφεί ο λόγος ώστε να ονομάζεται και ο Πατέρας εικόνα του Υιού, ο ισχυρισμός θα είχε κάποια βάση έστω και καθ' οιονδήποτε τρόπο· αν όμως ο Υιός ονομάζεται εικόνα του Πατέρα, και ο Πατέρας ονομάζεται επίσης εικόνα του Υιού, ποια ανάγκη επιβάλλει να μην ονομάζεται ομοίως και ο Υιός εικόνα του Πνεύματος; Εφόσον δε έχουν έτσι τα πράγματα, είτε ούτε το Πνεύμα προέρχεται εκ του Υιού, αν και ονομάζεται εικόνα του, είτε και ο Υιός προέρχεται από Αυτό· και επιπλέον και ο Πατέρας θα προερχόταν εκ του Λόγου, εφόσον είναι εικόνα Του, έστω κι αν αυτό δεν φαίνεται σωστό στους πολλούς. Ότι δε και ο Πατέρας είναι εικόνα του Υιού, το μαρτυρεί ο Κύριλλος Αλεξανδρείας ερμηνεύοντας το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» λέγοντας: «διότι, αν ο Πατέρας είναι ένα με τον Υιό, πώς λοιπόν ο Υιός δεν θα είναι ίσος με τον Πατέρα, όντας εικόνα απαράλλακτη, που προήλθε από την απαράλλακτη εικόνα του Πατέρα;»· και ο μέγας Βασίλειος στο πρώτο βιβλίο του Προς Ευνόμιον αναφέρει: «εικόνα όχι άψυχη, αλλά εικόνα ζωντανή, ή μάλλον που είναι η ίδια η ζωή, όχι κατά την ομοιότητα του σχήματος, αλλά στην ίδια την ουσία, διατηρώντας πάντοτε το απαράλλακτο»· διότι για αυτόν τον λόγο ονομάστηκε απαύγασμα, για να κατανοούμε την αδιάσπαστη ενότητα, και χαρακτήρας της υποστάσεως, για να διδασκόμαστε το ομοούσιο.

Στη δε Καινή ο ίδιος, άλλοτε μεν απαντώντας άμεσα προς αυτόν «και εδόξασα και πάλι θα δοξάσω»· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν προς εμάς, «αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα, αυτόν να ακούτε». Έδωσε μαρτυρία και για το Πνεύμα, στη μεν Παλαιά λέγοντας «θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· στη δε Νέα, «μεριμνώντας ώστε αυτό να φανεί ωσεί περιστερά, και να κατέλθει, και να παραμείνει πάνω στον ίδιο τον Υιό». Έδωσε μαρτυρία και ο Υιός για τον Πατέρα κατά την ένσαρκη οικονομία· άλλοτε μεν λέγοντας σε αυτόν «σε δοξολογώ, Πατέρα, κύριε του ουρανού και της γης· και δόξασέ με εσύ, Πατέρα, κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν να υπάρξει ο κόσμος»· και, «Πατέρα άγιε, ο κόσμος δεν σε γνώρισε»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν σε εμάς «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και «αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και όσα έχουν αυτήν την έννοια.

Για παράδειγμα, το χωρίο «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», επειδή επρόκειτο να συμβάλει πολύ υπέρ εκείνων που υποβιβάζουν τον Υιό από την πατρική αξία, το εξισορρόπησε σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ο Απόστολος λέει: «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πάλι στις Παροιμίες, το λεγόμενο από τη Σοφία «Ο Κύριος με έκτισε», διορθώνεται στα επόμενα· διότι λέει παρακάτω: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», δηλώνοντας μέσω του πρώτου την κατά σάρκα κτίση και γέννηση, και μέσω του δεύτερου την προαιώνια γέννηση. Πάλι, επειδή στα Ευαγγέλια ονομάζει μόνο τον δικό του Πατέρα αληθινό Θεό (διότι λέει: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»), για να μη φανεί ότι αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή θεότητα, ο ίδιος ο Ιωάννης που τα έγραψε αυτά, στην επιστολή του για τον Υιό λέει: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Πάλι, επειδή το Πνεύμα ονομάζεται του Πατέρα κατά τη φυσική οικείωση και τη δωρεά προς εμάς (διότι λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας»), για να μη φανεί ότι είναι ξένο προς τον Υιό και ότι δεν δίνεται ομοίως και από αυτόν, λέγεται και Πνεύμα του Υιού· διότι λέει ο Απόστολος:

Όταν λέγει ο Κύριος: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», σημαίνει την ταυτότητα της ουσίας. Όταν πάλι λέγει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», φανερώνει το αχώριστο των υποστάσεων. Οι Τριθεΐτες, λοιπόν, χωρίζοντας τον Υιό από τον Πατέρα, περιπίπτουν σε αμφίκρημνο. Διότι, είτε υποστηρίζοντας ότι ο Υιός είναι συναΐδιος με τον Πατέρα, αλλά χωρίζοντάς τον από Αυτόν, αναγκάζονται να πουν ότι δεν έχει γεννηθεί από Αυτόν και να πέσουν στο σφάλμα να δογματίζουν τρεις θεούς και τρεις αρχές· είτε υποστηρίζοντας ότι έχει γεννηθεί από Αυτόν, αλλά χωρίζοντάς τον, αναγκάζονται να πουν ότι δεν είναι συναΐδιος με τον Πατέρα και να υποτάξουν στον χρόνο τον Δεσπότη των χρόνων. Διότι πρέπει και την πίστη στον έναν Θεό να διατηρούμε και τις τρεις υποστάσεις να ομολογούμε, σύμφωνα με τον μέγα Γρηγόριο, και την καθεμία με την ιδιότητά της. Διότι και «διαιρείται» μεν, αλλά «αδιαίρετα», κατά τον ίδιο, και «συνάπτεται» μεν, αλλά «διαιρεμένα». Και για αυτόν τον λόγο είναι παράδοξη και η διαίρεση και η ένωση· επειδή τι το παράδοξο θα υπήρχε, αν ο Υιός είχε ενωθεί και χωριστεί με τον Πατέρα όπως ακριβώς ο άνθρωπος με τον άνθρωπο, και τίποτε περισσότερο;

Εάν όμως αυτό σας σκανδαλίζει, επειδή άλλοτε μεν λέγει πράγματα υψηλά και θεία, άλλοτε δε ταπεινά και ανθρώπινα, πρέπει να γνωρίζετε ότι, όντας Θεός και άνθρωπος, λέγει και θεία και ανθρώπινα, για να πιστοποιήσει και με αυτό τις δύο του φύσεις και ώστε ούτε να θεωρηθεί ως γυμνός Θεός που περπατά επί της γης, ούτε πάλι να θεωρηθεί ως ένας από τους απλούς ανθρώπους. Διότι, όταν λέγει ότι «εγώ και ο Πατέρας μου είμαστε ένα» και «κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα, παρά μόνον ο Υιός» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα», να τον ακούτε επειδή ομιλεί θεοπρεπώς· όταν δε λέγει «ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου» και ότι είμαι απεσταλμένος και «έλαβα εντολή από τον Πατέρα μου τι να πω και τι να λαλήσω» και «δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», πάλι αυτόν να ακούτε· διότι τα λόγια αυτά λέγονται κατά θεία οικονομία. «Διότι αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίον ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Αυτός είναι για τον οποίον προείπα μέσω του Ησαΐα: «Ιδού ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου Υιός, τον οποίο επιπόθησε η ψυχή μου»· αυτόν να ακούτε. Ο ίδιος είναι και πάλι για τον οποίο μίλησα μέσω του προαναφερθέντος προφήτη: «Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο ένα άσμα του αγαπητού μου για τον αμπελώνα μου».

Τον περικύκλωσαν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι λέγοντας: «Έως πότε θα κρατάς την ψυχή μας σε αγωνία; Αν εσύ είσαι ο Χριστός, πες το μας με παρρησία». Δες τη σκευωρία των παρανόμων. Ρωτούσαν, όχι για να μάθουν και να πιστέψουν, αλλά για να τον παγιδεύσουν. Και δες ότι αυτό είναι αλήθεια: διότι, όταν τους αποκρίθηκε τα πρέποντα και πρόσθεσε ότι «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», «πήραν στα χέρια τους πέτρες, για να τον λιθοβολήσουν». Αλλά ας φέρουμε τώρα στο προσκήνιο και άλλους ιεροφάντες ως μάρτυρες σχετικά με τα εγκαίνια, ώστε να στολίσουμε το στεφάνι του λόγου με πνευματικούς λίθους και μαργαριτάρια, σύμφωνα με την υπόσχεσή μας.

Γι' αυτό και, ονομάζοντας τον Πατέρα μεγαλύτερο εξαιτίας του αθανάτου, ελάττωσα τον εαυτό μου εξαιτίας του σώματος, ενώ κατά τη θεία φύση, την αρχή και την εξουσία «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε γνωρίζει κανείς τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Επειδή, λέει, με γνωρίζετε κατά σάρκα, μην υποθέσετε ότι γνωρίζετε πλήρως και τη θεία ουσία μου· διότι ούτε άγγελος, ούτε άνθρωπος, ούτε κανείς άλλος γνωρίζει εμένα, τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας.

Διότι ορθώς έλεγε ο Χριστός ότι: «Εκείνος που έχει τις εντολές μου και τις τηρεί, αυτός είναι που με αγαπά»· διότι κι αν αντιτίθενται, λέει, οι εντολές μου στις σαρκικές ηδονές, επειδή θεσπίζουν τη στενή και τεθλιμμένη οδό, παρ' όλα αυτά ο πόθος για εμένα και η ελπίδα των μελλόντων ελαφρώνουν το βάρος· «αυτός δε που με αγαπά θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου», καθόσον «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και αυτός που αγαπά τον Υιό και τον τιμά και τον υπακούει, αγαπά και τον Πατέρα, γι' αυτό και «θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου, και εγώ θα τον αγαπήσω και θα του φανερώσω τον εαυτό μου», και θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του, απεριγράπτως και θεοπρεπώς και όχι μεταβατικώς θα έλθουμε προς αυτόν.

Επειδή ακριβώς είναι αριστερά και ασύμφορα και δεν πρόκειται να προσφέρουν τίποτα στον ποιμενάρχη, θα απορριφθούν ως ερίφια προς τα αριστερά. «Τότε θα πει ο βασιλιάς προς εκείνους που βρίσκονται εκ δεξιών του»· αυτός που τώρα αγνοείται και φθονείται και θεωρείται από τους πολλούς ως απλός άνθρωπος, τότε θα αναγνωριστεί ως βασιλιάς, καθώς θα προστάζει βασιλικά και θα ομιλεί με εξουσία σε αυτούς που θα παρίστανται με τρόμο: «Ελάτε οι ευλογημένοι του πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από καταβολής κόσμου». Διότι, επειδή «εγώ και ο πατέρας είμαστε ένα» και οι ευλογημένοι του δεν είναι μόνο δικοί του αλλά και δικοί μου, δεδομένου ότι όλα τα δικά του είναι δικά μου και τα δικά μου πάλι είναι δικά του και η βασιλεία είναι κοινή, ελάτε να την κληρονομήσετε· διότι έχει ετοιμαστεί για εσάς «από καταβολής κόσμου». «Διότι πείνασα, και μου δώσατε να φάω, δίψασα, και μου δώσατε να πιω, ήμουν ξένος, και με περιμαζέψατε, γυμνός, και με ντύσατε, ασθένησα, και με επισκεφθήκατε, ήμουν στη φυλακή, και ήλθατε προς εμένα».

Αν όμως, αντίθετα, όταν ακούς γι' Αυτόν μόνο ως Θεό —«Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος»· και «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα»· και: «Όπως ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· και: «Πατέρα, δόξασε τον Υιό σου, για να σε δοξάσει και ο Υιός σου»· και: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και προς τον εκ γενετής τυφλό λέγεται: «Εσύ πιστεύεις στον Υιό του Θεού;» και όσα είναι παρόμοια με αυτά— αν Τον θεωρείς μόνο Θεό και αποστερημένο από τη δική μας ουσία, τότε οπωσδήποτε θα Τον απάλλασσες και από το σώμα, και θα Του αφαιρούσες όλα τα ανθρώπινα γνωρίσματα, ώστε να μπορείς πλέον να απορρίψεις ξεκάθαρα ολόκληρη τη θεία οικονομία.

ΚΔ΄. Ο θεοφόρος Κύριλλος, ο πρόεδρος της μεγάλης πόλεως του Αλεξάνδρου και μέγας διδάσκαλος, ας συμπορευθεί και ας συμφωνήσει με τους προηγούμενους, λέγοντας τα εξής περί των προκειμένων: «Όπως ακριβώς, εάν κάποιος έβλεπε μια άριστα ζωγραφισμένη εικόνα, και θαύμαζε τη μορφή του βασιλιά, και, εφόσον μπορεί και βλέπει στην εικόνα όλα όσα φαίνονται σε εκείνον, ερχόταν στην επιθυμία να δει και τον ίδιο τον βασιλιά, δικαιολογημένα θα του έλεγε η εικόνα: "Όποιος είδε εμένα, είδε τον βασιλιά"· και πάλι: "Εγώ και ο βασιλιάς είμαστε ένα, ως προς την ομοιότητα και την ακριβέστατη απεικόνιση"· και πάλι: "Εγώ είμαι στον βασιλιά και ο βασιλιάς είναι σε εμένα, σύμφωνα με το σχήμα της μορφής· διότι η εικόνα φέρει οπωσδήποτε το είδος εκείνου, και το είδος της εικόνας διασώζεται σε εκείνον". Έτσι είναι και ο Υιός που λέει: "Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα"· και "Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα".» Άραγε, λοιπόν, ακολουθούν αυτά τα σοφά λόγια, ή αλλού ναι και αλλού όχι, ανάλογα με το πώς θα υποβάλει η πονηρή γνώμη αυτού που ενεργεί; Εάν, λοιπόν, ήθελαν να μας πείσουν ότι, σύμφωνα με τα λεγόμενα του διδασκάλου, δοξάζουν τον Υιό ως ομοούσιο με Εκείνον που τον γέννησε, εφόσον είναι εικόνα του Πατρός, και ομολογώντας τον βασιλιά μαζί με την ανθρώπινη μορφή που ενδύθηκε, τον τιμούν σύμφωνα με το παράδειγμα που ήδη παρατέθηκε, τότε ας προσκυνήσουν μαζί μας την προσκυνητή Του εικόνα, η οποία σχεδόν λέει και η ίδια:

Εσείς δεν πιστεύετε, διότι δεν προέρχεστε από τα δικά μου πρόβατα. Τα πρόβατα τα δικά μου ακούνε τη φωνή μου, και εγώ τα γνωρίζω, και με ακολουθούν. Και εγώ τους δίνω αιώνια ζωή, και δεν πρόκειται ποτέ να χαθούν, και κανείς δεν πρόκειται να τα αρπάξει από το χέρι μου. Ο Πατέρας μου, ο οποίος μου τα έδωσε, είναι ανώτερος από όλους, και κανείς δεν μπορεί να τα αρπάξει από το χέρι του Πατέρα μου. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Αυτοί λοιπόν, επειδή όντως και σκέπτονται και πράττουν τα έργα των Ιουδαίων, λιθοβολούν, σαν με πέτρες, με τα λόγια των βλασφημιών τους, βάλλοντας εναντίον του Χριστού. Διότι με αυτόν τον τρόπο, όσον αφορά τουλάχιστον τους ίδιους, απογύμνωσαν τον Χριστό και του αφαίρεσαν την εξουσία πάνω στα πάντα, και έχουν ήδη αποφανθεί ότι έχει ηττηθεί, θεωρώντας, εκτός των άλλων, και τα λόγια των Ευαγγελίων ως ψευδή. Αντιθέτως, στον πατέρα τους τον Αντίχριστο προσφέρουν τη δόξα και τα επινίκια, έχοντας ανεγείρει ως λαμπρό τρόπαιο για εκείνον την ίδια τους την καταστροφή.

να'. Ήδη λοιπόν θα αποφανθούν, όπως είναι φυσικό, ότι και ο Πατέρας και Θεός των όλων έχει υποστεί βία, και θα τον αποξενώσουν από την κυριαρχία των πάντων, εισηγούμενοι ότι έχει συνδιαρπαγεί από τον Υιό η εξουσία του, εφόσον ο Υιός λέει: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Και συμβασιλεύει με τον Πατέρα στους αιώνες, και ότι το Άγιο Πνεύμα, που ομιλεί μέσω των αποστόλων, έχει ψευσθεί, επειδή στον έναν μεν ενέπνευσε να πει: Ότι μας ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του Υιού της αγάπης του, στον οποίο έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών, ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης, στον άλλον δε υπαγόρευσε να γράψει: Εσείς όμως είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός για περιουσία του Θεού, για να εξαγγείλετε τις αρετές εκείνου που σας κάλεσε από το σκότος στο θαυμαστό του φως, εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού, και οι μη ελεημένοι, τώρα όμως ελεηθέντες. Μαζί με αυτά βροντοφωνάζει ο ευαγγελικός λόγος: Ότι το φως λάμπει μέσα στη σκοτία, και η σκοτία δεν το κατέλαβε.

Αν όμως είναι άλλης ουσίας, ας εξηγήσουν οι ίδιοι τα εξής· πάντως, αν δεν είναι ούτε μεγαλύτερης ούτε ίσης, είναι εντελώς φανερό ότι, με το κατώτερο γέννημα ή πρόβλημα του Πνεύματος, συμπαρασύρουν προς τα κάτω και το ίδιο το Πνεύμα. Έτσι είναι σαφής η θεομαχία· έτσι από παντού η ενότητα και η ολότητα της Τριάδας έχει καταλυθεί από αυτούς, ή μάλλον η Τριάδα εξίσταται και από τον ίδιο της τον εαυτό. «Αλλά δεν είναι δύο», λέει, «ο Πατέρας και ο Υιός, αλλά ένα. Διότι εγώ», λέει ο ίδιος ο Υιός, «και ο Πατέρας είμαστε ένα. Το να λέμε, λοιπόν, ότι το ένα Πνεύμα προέρχεται από το ένα, δεν είναι καθόλου άτοπο, αλλά μάλλον και αναγκαίο. Διότι, αν πούμε ότι το Πνεύμα προέρχεται από τον Πατέρα, αλλά ότι δεν εκπορεύεται από τον Υιό, τότε αντιλέγουμε στον Υιό που λέει: εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Διότι δεν είναι ένα εκείνα, εκ των οποίων από το ένα μεν εκπορεύεται, από το άλλο δε δεν εκπορεύεται». Βεβαίως, απαντούμε εμείς· είναι και ένα και όχι ένα. Ως προς τη φύση ή την ουσία —ή όπως αλλιώς θα ήθελε κανείς να ονομάσει την υπερφυή και υπερούσια ύπαρξη της θεότητας— ο Πατέρας και ο Υιός, καθώς και το Πνεύμα, είναι ένα· ως προς τα πρόσωπα όμως, ή τις υποστάσεις, δεν είναι ένα, αλλά τρία· εκ των οποίων το να λέμε ότι το ένα προέρχεται από τα δύο είναι εντελώς άτοπο. Διότι πες μου: πώς το εννοείς; Ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και τον Υιό ή από τη μία φύση;

Εκπορεύεται, οπωσδήποτε, το ένα (Πνεύμα) εκ του Πατρός και του Υιού, δηλαδή εκ των δύο προσώπων; Διότι τα ονόματα Πατήρ, Υιός και Πνεύμα δηλώνουν πρόσωπα. Αν όμως λες «εκ Πατρός και Υιού» — όχι ως προσώπων, αλλά επειδή είναι ένα κατά τη φύση — τι εμποδίζει να συνάψεις στα δύο πρόσωπα και το τρίτο, εφόσον και τα τρία είναι ένα κατά τη φύση, και να πεις: «εκ του Πατρός και του Υιού και του Πνεύματος», ώστε να δεχθείς ότι το Πνεύμα εκπορεύεται και από τον εαυτό του; Και πάλι: εφόσον το Πνεύμα και ο Πατήρ είναι ένα, γιατί με την ίδια λογική δεν λες ότι και εκ του Πνεύματος γεννάται ο εκ του Πατρός γεννώμενος Υιός; Δικό σου θα ήταν και να λες για τον Πατέρα κατά τον ίδιο τρόπο — αλλά στο κεφάλι σου ας πέσει η βλασφημία — ότι γεννάται και εκπορεύεται εκ του Υιού και του Πνεύματος. Διότι τα τρία είναι ένα, και αυτό που λέγεται για ένα από αυτά, είναι εντελώς ανάγκη, σύμφωνα με τον δικό σου κανόνα, να λέγεται και για τα υπόλοιπα. Αλλά πράγματι, όταν τεθεί ένα άτοπο — ότι δηλαδή, επειδή ο Πατήρ και ο Υιός είναι ένα, το να λέμε «εκπορεύεται το Πνεύμα εκ του Πατρός» είναι το ίδιο με το να λέμε «και εκ του Υιού εκπορεύεται» — αναγκαστικά ακολούθησαν και τα υπόλοιπα. Έπρεπε όμως εσύ να μην ακούς μόνο το «ένα», αλλά να εννοείς ταυτόχρονα και το «είμαστε», και πριν από αυτό να κατανοείς τη διάκριση των προσώπων.

Διότι, είπε, «εγώ και ο Πατέρας», διαχωρίζοντας τα πρόσωπα· έπειτα, ενώνοντάς τα λόγω της φύσης, πάλι τα διέκρινε λέγοντας «είμαστε ένα», υποδηλώνοντας ταυτόχρονα και το κοινό της ουσίας και τη διαφορά των υποστάσεων, και αναιρώντας εκ των προτέρων τη δική σου σύγχυση, εκατέρωθεν, εξαιτίας του «ένα». Επειδή γενικά αυτά που είναι ένα κατά τη φύση, είναι πολλά ως προς τον αριθμό, όπως ακριβώς οι επιμέρους άνθρωποι, αν και είναι ένα κατά τη φύση, είναι άπειροι ως προς τον αριθμό. Όμως εδώ, αν και οι πολλοί άνθρωποι είναι ένα κατά τη φύση, εντούτοις δεν λέγονται ένας άνθρωπος, αλλά πολλοί άνθρωποι. Εκεί όμως, αν και τα αριθμούμενα είναι τρία, δεν είναι τρεις θεοί, αλλά τα τρία αυτά είναι ένας Θεός· όπως ακριβώς παραγγέλλει και ο θεόπτης Μωυσής λέγοντας: «Άκουε, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος». Εξάλλου και ο Αβραάμ παλαιότερα φιλοξενεί την Τριάδα, και όμως την προσφωνεί στον ενικό αριθμό «Κύριο». Αλλά εξαιτίας αυτού δεν θα αναιρεθεί το ότι η Τριάδα είναι Τριάδα.

Όσα δε έπρεπε να λεχθούν για το όλο ζήτημα τα έχουμε προαναφέρει επαρκώς και δεν πρέπει να τα επαναλαμβάνουμε πολλές φορές. Εάν δε, όπως ήδη έχουμε αποδείξει, δεν είναι κάθε υποστατικό (αίτιο) κάποιου ανώτερο από τη φύση αυτού που λαμβάνει υπόσταση, τότε ούτε αυτό που δίνει το υποστατικό αίτιο είναι κατώτερο από τη δική του ουσία, ενώ αυτό που είναι το ίδιο (το αίτιο) είναι μεγαλύτερο και τελειότερο. Αλλά εάν βέβαια το πατρικό αίτιο – ακριβώς και μόνο κατά τούτο, δηλαδή το ότι είναι πατρικό, το οποίο δηλώνει τη δική του υπόσταση – θα μπορούσε να λεχθεί ότι είναι μεγαλύτερο από εκείνα που προέρχονται από αυτό, σύμφωνα με το οποίο και ο Υιός λέει ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· όχι βέβαια ως προς τον λόγο της ουσίας· διότι ως προς αυτήν, λέει, «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και έτσι το καθένα από τα δύο είναι το ίδιο, δηλαδή και αυτό που γεννά και προβάλλει και αυτό που γεννάται και προβάλλεται, και ο λόγος της ουσίας είναι ένας και για τα δύο. Άλλο όμως είναι το αίτιο και άλλα εκείνα που προέρχονται από αυτό ως προς τις ιδιαίτερες υποστάσεις τους, και κατά τούτο εκείνο είναι μεγαλύτερο από αυτά, όπως ακριβώς επισημαίνει και ο δικός μας Γρηγόριος ο Θεολόγος.

Και αν δεν υπάρχει ο Πατέρας, δεν υπάρχει ούτε ο Υιός, επειδή ως προς τα άλλα θεοπρεπή προτερήματα, εκτός από αυτήν την πατρική, δηλαδή την υποστατική υπεροχή και ιδιότητα, εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· και όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· και εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· και εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα· διότι όπως εγώ δεν υπάρχω χωρίς εκείνον, έτσι ούτε εκείνος υπάρχει χωρίς εμένα, με την εξαίρεση ότι εκείνος δεν προέρχεται από εμένα, όπως εγώ προέρχομαι από εκείνον· διότι αυτό είναι δικό του υποστατικό ιδίωμα· και αυτή είναι η υπεροχή, κατά την οποία εκείνος είναι μεγαλύτερος από εμένα και από το Πνεύμα· διότι από εκείνον και το Πνεύμα εκπορεύεται θεοπρεπώς και ακούει, δηλαδή έχει τη γνώση, σύμφωνα με την οποία και θα σας τα αναγγείλει, και λαμβάνει τη δύναμη των χαρισμάτων και τη διανέμει. Γι' αυτό και πάλι λέει από κοινού: Εκείνα που γνωρίζουμε λέμε, και εκείνα που ακούσαμε μαρτυρούμε. Αυτά δεν φανερώνουν τόσο το πατρικό αξίωμα, κατά το οποίο νοείται το μείζον και η υπεροχή αυτού από τον οποίο προέρχονται τα άλλα προς εκείνα που προέρχονται από αυτόν, όσο τη φυσική ενότητα και ταυτότητα, και την εξ αυτών ομοτιμία και ταυτοβουλία. Αλλά ο λόγος μας έφτασε σαν από πρόθεση στο ίδιο το προκείμενο ζήτημα, συνεπιφέροντας από μόνος του την εύρεση αυτού που αναζητούμε.

Διότι είναι ανάγκη, εκείνος που διαχωρίζει αυτόν που προσφέρει και αυτόν που αποδέχεται τη θυσία, να διαχωρίζει και αυτό που προσφέρεται· διότι δεν είναι το ίδιο ο ιερέας και το θύμα. Επειδή, με όποιον τρόπο διαχωρίζεται αυτός που προσφέρει και αυτός που αποδέχεται, με τον ίδιο τρόπο διαχωρίζεται και το προσφερόμενο. Εάν όμως δέχεσαι τον ίδιο και ως θύτη και ως θύμα, ομολόγησέ τον τον ίδιο και ως Θεό· ειδάλλως, είναι σαφές ότι αρειανίζεις. Ομολογώντας τον δε ως Θεό, αποδέξου τον και ως αποδεχόμενο τη θυσία. Διότι αυτός δεν είναι άλλος Θεός παρά τον Πατέρα, αλλά λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

Δεν θα είχε δε ανάγκη η παροχή του μείζονος την παροχή του ελάσσονος, δηλαδή η ένωση την προσαγωγή, εάν εκείνος που δίνει το μείζον δεν υπολειπόταν κατά πολύ εκείνου που δίνει το έλασσον· αλλά αυτά δεν ισχύουν, δεν ισχύουν. Δεν θα έλεγα εγώ ότι υπάρχουν δύο αγιασμοί, με την έννοια ότι ο ένας δίνεται από τον Υιό και ο άλλος από τον Πατέρα· αλλά, καθώς γνωρίζω ότι η φύση αυτών είναι μία, υποστηρίζω ότι και η ενέργεια είναι μία· επομένως, και ο αγιασμός δεν είναι άλλος μεν του Πατρός, άλλος δε του Υιού και άλλος του Πνεύματος. Και αν σαρκώθηκε μόνο ο Λόγος, παραμένει ωστόσο ένας Θεός μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, παρόλο που δεν σαρκώθηκαν και αυτά [τα πρόσωπα], αλλά συμμετείχαν στην οικονομία της ενσαρκώσεως, το μεν πρώτο με την ευδοκία του, το δε δεύτερο με τη συνέργειά του· και αφού σαρκώθηκε, ενήργησε άλλα μεν ως Θεός, άλλα δε και ως άνθρωπος· κάθε θεία ενέργειά του όμως δεν λογίζεται ως αποκλειστικά δική του, αλλά κοινή και του Πατρός και του Πνεύματος. Και όπως με το, «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», κάνει λόγο για τη μία ουσία, έτσι και για την κοινή ενέργεια λέει: «Εγώ δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», και δεν μίλησα λέγοντας τίποτα που να είναι αποκλειστικά δικό μου· διότι αυτό πρέπει να εξυπακουστεί συμπληρωματικά.

Αν όμως αποδέχεσαι τον ίδιο και ως θύτη και ως θύμα, ομολόγησέ τον και ως Θεό· ειδάλλως, σαφώς και νεστοριανίζεις και αρειανίζεις. Ομολογώντας τον δε ως Θεό, αποδέξου ότι είναι και αυτός που την προσδέχεται. Διότι δεν είναι αυτός άλλος Θεός σε σχέση με τον Πατέρα, αλλά λέγει: «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα». Εκείνο όμως πώς δεν το προσάπτεις ως κατηγορία σε αυτόν ο οποίος, όπως λες, αντιδιαστέλλει προς τον Πατέρα τη θεότητα του Μονογενούς με το να λέει ότι το θύμα προσφέρθηκε όχι μόνο στον Πατέρα, αλλά και στη θεότητα του Μονογενούς; Σαν είτε να μετατρέπει τη διάκριση των προσώπων του Πατρός και του Υιού σε διαίρεση φύσεων, κατά τον Άρειο, είτε να συγχέει τις υποστάσεις του Πατρός και του Υιού, κατά τον Σαβέλλιο, εξαιτίας της ενότητας της φύσεως. Διότι αυτός που γνωρίζει τη διαφορά φύσεως και υποστάσεως δεν πρέπει να αντιδιαστέλλει τη φύση προς την υπόσταση, ούτε την υπόσταση προς τη φύση, παρά μόνο είτε τη φύση προς τη φύση, όπως στην περίπτωση του Χριστού, είτε την υπόσταση προς την υπόσταση, όπως στην περίπτωση της τρισυπόστατης θεότητας· επειδή η αδιάκριτη και εναλλάξ παράθεση αυτών των όρων οδηγεί στη δημιουργία των αντίθετων αιρέσεων. Αλλά αυτό το σφάλμα, αν και είναι τόσο σπουδαίο και βρίσκεται μπροστά στα μάτια σου, το παραβλέπεις, ενώ προσποιείσαι ότι βλέπεις με οξύνοια το αφανές ή το εντελώς ανύπαρκτο.

Άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά εκείνο που έχει ήδη τεθεί. Και ποιο είναι αυτό; Όπως επεξηγείται, είναι ο Ιησούς Χριστός. Αυτόν, λοιπόν, πρέπει να θέσουμε κι εμείς ως θεμέλιο στον λόγο μας περί του Πνεύματος. Διότι, αν το Πνεύμα είναι Θεός, όπως ακριβώς και είναι και λέγεται και πιστεύεται· και αφού τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, όπως αναφέρει εκείνος που βροντοφώναξε τα απόρρητα της θεολογίας: «Αλλά ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε»· δηλαδή, απεκάλυψε τα κρύφια της θεότητας, όσα βεβαίως ήταν επιτρεπτό· δεν πρέπει, συνεπώς, να τολμήσουμε να αναζητήσουμε από οπουδήποτε αλλού να μάθουμε την αλήθεια για το Άγιο Πνεύμα, παρά μόνο από εκείνον τον εξηγητή, τον Λόγο της θεότητας, την ίδια την αλήθεια, ο οποίος ανακαλύπτει και παρέχει κάθε οδό γνώσεως στον δούλο του τον Ιακώβ, που μέσω της πρακτικής αρετής καταβάλλει τον αντίπαλο, και κατευθύνοντας μέσω της θεωρίας το διορατικό μέρος της ψυχής προς τον Θεό, λαμβάνει έτσι το όνομα Ισραήλ, ως αγαπημένος του· αυτός μας έκανε γνωστούς και τον Πατέρα και το Πνεύμα, φανερώνοντας και τους δύο μέσα στον εαυτό του· τον μεν [Πατέρα] μέσα από τα όσα είπε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».

Αντίθεση. Τι λοιπόν; Δεν θα τιμήσουμε τον Υιό; Δεν θα αναγνωρίσουμε ότι είναι ισοδύναμος με τον Πατέρα; Και όμως δικά του είναι τα λόγια: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου». Λύση. Βεβαιότατα, αλλά θα τιμήσουμε τον Υιό με κάθε μας δύναμη, όσο ακριβώς τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα· και αποδεχόμαστε τα λόγια του Κυρίου· και ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα. Αλλά βεβαίως και για το Πνεύμα το ίδιο ομολογούμε. Είναι όμως ένα, όχι ως προς τον αριθμό, αλλά ως προς την ουσία, δηλαδή την υπερουσιότητα· ως προς τη δημιουργική και συνεκτική των πάντων δύναμη και ενέργεια· ως προς τη θέληση, την εξουσία, και σε όλα τα θεία υπερτερήματα. Συνεπώς, όλα όσα έχει ο Πατέρας, αυτά τα έχουν και ο Υιός και το Πνεύμα, εκτός από την πατρική ιδιότητα. Εάν όμως είχαν και αυτήν, πώς θα υφίσταντο τα πρόσωπα; Πώς θα διατηρούνταν σώα για εμάς η Τριάδα, από την οποία και σωζόμαστε;