Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:28

Λύση σε αυτό. Έπρεπε οι χριστομάχοι να προσπαθούν από παντού να αναζητούν την αλήθεια που βρίσκεται στις θείες Γραφές, μελετώντας τα σχετικά με τον Πατέρα και τον Υιό, και όχι να πλάθουν για τον εαυτό τους συλλογισμούς σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες και να επινοούν συμπλοκές διεστραμμένων νοημάτων. Διότι, αν σκανδαλίζονται επειδή ο Υιός λέει: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», ας ωφεληθούν ακούγοντας για αυτόν: «Ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πράγμα που πολύ καθαρά λέει και ο Ιωάννης: «Διότι αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Αν λοιπόν, σύμφωνα με τη φωνή των αγίων, βρίσκεται σε ισότητα με τον Πατέρα, πώς θα είναι ετεροούσιος ως προς αυτόν; Διότι θα τους πούμε και εμείς ότι όσα βρίσκονται εκ φύσεως σε ισότητα μεταξύ τους θα είναι οπωσδήποτε και ομοούσια, όπως ακριβώς ο άνθρωπος με τον άνθρωπο, και το άλογο με το άλογο.

Σχετικά με το «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Αντίρρηση από τις θέσεις του Ευνόμιου. Ο ίδιος ο Σωτήρας, όχι συγκαλυμμένα, αλλά σαφέστατα λέει ότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός του, λέγοντας: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Αν λοιπόν παραδεχθείτε ότι η αλήθεια λέει την αλήθεια, και η αλήθεια είναι ο Χριστός, έχει τον Πατέρα μεγαλύτερό του. Και αν ισχύει αυτό, οπωσδήποτε θα είναι και ανόμοιος. Επειδή δε είναι ανόμοιος, δεν είναι ούτε ομοούσιος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ'. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε ότι οι γενικοί τρόποι αυτών που λέγονται για τον Χριστό είναι τέσσερις. Διότι άλλα αρμόζουν σε αυτόν πριν από την ενανθρώπηση, άλλα κατά την ένωση, άλλα μετά την ένωση και άλλα μετά την ανάσταση. Από αυτά που λέγονται πριν από την ενανθρώπηση, οι τρόποι είναι έξι. Διότι άλλα από αυτά φανερώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «Ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. Άλλα φανερώνουν την τελειότητα της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού, και χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «Άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος» και τα όμοια. Άλλα φανερώνουν την αμοιβαία περιχώρηση των υποστάσεων, όπως το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς και την ανεκφοίτητη ίδρυση, ως Λόγος, σοφία, δύναμη και απαύγασμα. Διότι και ο Λόγος βρίσκεται μέσα στον νου (και αναφέρομαι στον ουσιώδη Λόγο), και η σοφία ομοίως· και σε αυτόν που έχει τη δύναμη η δύναμη, και μέσα στο φως το απαύγασμα παραμένει αχώριστα, πηγάζοντας από αυτό. Άλλα πάλι λέγονται θεωρώντας τον Πατέρα ως αίτιο, όπως το «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι από Αυτόν έχει και την ύπαρξη και όλα όσα έχει· την μεν ύπαρξη την έχει με γέννηση και όχι με δημιουργία, όπως το «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα» και «Εγώ ζω διά τον Πατέρα».

Δεν είναι ανόητο να πούμε ότι ο Χριστός είναι παντέλειος, όπως σε έναν ολόκληρο πήχη, επειδή ακριβώς είναι Θεός κατά φύση. Αλλά, όπως σε μισό πήχη, παρουσιάζεται συγκαταβαίνοντας λόγω της ανθρώπινης φύσης του. Διότι τίποτα δεν είναι τέλειο ανάμεσα στα δημιουργήματα. Ενώ ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός για εμάς, και ο Μονογενής υποβίβασε τον εαυτό του σε κένωση. ΠΑΛΛ. Αλήθεια. ΚΥΡ. Επομένως, το ανθρώπινο στοιχείο δεν μπορεί να εξισωθεί με τις υπεροχές της θεότητας· απέχει πάρα πολύ από αυτό. Γι' αυτόν τον λόγο έλεγε, εφόσον έγινε και νοείται όπως εμείς: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», αν και ως προς τη φύση της θεότητάς του είναι ισότιμος και δεν υπολείπεται καθόλου από την υπεροχή Εκείνου που τον γέννησε. Το μήκος του ξύλου είναι δέκα πήχεις. Διότι ο Χριστός είναι παντέλειος όσον αφορά τα ύψη της θεότητας. Ως σημείο τελειότητας λαμβάνεται στην Αγία Γραφή ο αριθμός δέκα. Χρυσή είναι η κεφαλή στο ξύλο, και μάλιστα χρυσό είναι και το σώμα. Ο ναός που προήλθε από την Παρθένο πλουτίζεται με την ενοίκηση της ανώτατης φύσης. Το σύμβολο δε της θεότητας είναι ο χρυσός, ο οποίος έχει υπεροχή έναντι όλων, ως προς την αξία του συγκεκριμένου υλικού.

Και μετά την ανάστασή του, αφού υπέφερε τον θάνατο, λέει: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Επομένως, το καταπέτασμα κρεμόταν μεν στους στύλους, καλύπτοντας εσωτερικά την κιβωτό, αλλά θα μπορούσε να αποτελεί τύπο του Χριστού, ο οποίος υψώνεται μέσω του κηρύγματος των αγίων ευαγγελιστών και φαίνεται με τη δόξα της θεότητας σε όσους βρίσκονται στην αγία σκηνή, δηλαδή στην Εκκλησία. Τέσσερις δε ήταν οι στύλοι, χρυσοί και επάργυροι· ισάριθμοι με αυτούς είναι και οι ευαγγελιστές, λαμπροί και πολύτιμοι. Έτσι λοιπόν, βρισκόταν η κιβωτός, και το καταπέτασμα εκτεινόταν από πάνω προς τα κάτω, καμωμένο από βύσσο, πορφύρα και τα υπόλοιπα, και την καθιστούσε αόρατη. Και πάνω από το καταπέτασμα και από τα Χερουβίμ που βρίσκονταν δεξιά και αριστερά, ο Θεός αποκάλυπτε το θέλημά του, δείχνοντας ότι είναι πάνω από κάθε κτίση· και όλα αυτά τα ανώτατα λογικά όντα, δηλαδή τα Σεραφίμ, βρίσκονται κάτω από τη θεία και άρρητη δόξα, και δορυφορούν τον ίδιο τον Υιό, έστω και αν έγινε σάρκα, και βρέθηκε ίσως σε κατώτερη θέση ως προς την ισότητα με τον Πατέρα, καθόσον έγινε άνθρωπος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο ίδιος έλεγε: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Όντας όμως ίσος κατά φύση με αυτόν που τον γέννησε, λέει ότι έγινε κατώτερος αποκλειστικά και μόνο εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του.

«Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και άλλοτε πάλι: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι, αν και δεν είναι κατώτερος από τον Πατέρα ως προς την ταυτότητα της ουσίας και ως προς οτιδήποτε δηλώνει ισοτιμία, αναφέρει ότι είναι κατώτερος εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης. Διακηρύσσεται δε μέσα από τις ιερές Γραφές άλλοτε μεν ως τέλειος άνθρωπος, με τη θεότητά του να αποσιωπάται κατά θεία οικονομία, άλλοτε δε πάλι ως Θεός, με την ανθρωπότητά του να αποσιωπάται.

Πνευματικώς δε ομιλεί ο Υιός, ο άγιος Λόγος που ήλθε σε εμάς από τον Πατέρα. Ενώ οι ψυχικοί ανακρίνονται επειδή δεν κατανοούν τη σοφία του Υιού, ή μάλλον τον λόγο της σοφίας — σε ρωτώ, και πες μου: ποιος είναι ανώτερος, ο Πατέρας ή εκείνη η ημέρα για την οποία ομιλεί; Δεν θα τολμήσεις να πεις ότι ο Πατέρας δεν είναι ανώτερος. Εάν, λοιπόν, ο Πατέρας είναι ανώτερος και από την ημέρα και από την ώρα και από όλα όσα έχουν δημιουργηθεί και πρόκειται να δημιουργηθούν από αυτόν, και κανείς δεν τον επιγινώσκει παρά μόνον ο Υιός, τι άραγε είναι ανώτερο: το να γνωρίζει κάποιος τον Πατέρα ή εκείνη την ημέρα; Είναι ολοφάνερο ότι το να γνωρίζει τον Πατέρα. Πώς, λοιπόν, εκείνος που γνωρίζει τα ανώτερα υστερεί στα κατώτερα; Εάν, επομένως, γνωρίζει τον Πατέρα, γνωρίζει οπωσδήποτε και την ημέρα, και δεν υπάρχει τίποτε ως προς το οποίο να υπολείπεται σε γνώση ο Υιός. Αλλά θα πεις ότι ο Πατέρας, εφόσον είναι ανώτερος, κατέχει τη γνώση των πάντων, ενώ ο Υιός καθόλου, όπως ακριβώς και ο ίδιος λέγει: «ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου». Αλλά αυτό το λέγει ο Υιός τιμώντας τον Πατέρα, όπως έπρεπε, όντας και ο ίδιος ιδιαιτέρως τιμημένος από τον Πατέρα. Διότι έπρεπε αληθινά ο γνήσιος Υιός να τιμά τον δικό του Πατέρα, για να αποδείξει τη γνησιότητά του. Ως προς τι, όμως, νομίζεις εσύ ότι εκείνος είναι ανώτερος; Ως προς την περιφέρεια, τον όγκο, τον χρόνο, τον καιρό, την αξία, τη θεότητα, την αθανασία ή την αϊδιότητα; Μη νομίζεις τέτοια πράγματα. Διότι δεν υπάρχει τίποτε άνισο στη θεότητα σε σχέση με τον Υιό, αλλά καθόσον ο Πατέρας είναι Πατέρας και καθόσον ο Υιός είναι γνήσιος Υιός, τιμά τον δικό του Πατέρα.

Διότι αυτό που συνέβη στον άνθρωπο εξ αρχής, δηλαδή στον Αδάμ, δεν προήλθε σε καμία περίπτωση ως προς τούτο από τον Δημιουργό, ο οποίος είναι αναίτιος για την αμαρτία του Αδάμ, ούτως ώστε εξαιτίας Του να προκύψει το αμαρτάνειν και γι' αυτό τον λόγο να αμαρτήσει· αντίθετα, του απέδωσε το αυτεξούσιο και ο καθένας γίνεται ο ίδιος αίτιος της αμαρτίας του. Γι' αυτό ακριβώς τον λόγο, όντας αναίτιος ο Δημιουργός Θεός Λόγος, αυτός που έπλασε τον άνθρωπο μαζί με τον Πατέρα και μαζί με το Άγιό Του Πνεύμα, όντας αθάνατος και άχραντος, με δική Του βούληση και με κάποιο άρρητο μυστήριο σοφίας ενανθρώπησε, αναλαμβάνοντας τα πάντα τελείως υπέρ του δικού Του πλάσματος λόγω υπερβολικής φιλανθρωπίας, όχι από ανάγκη, αλλά με εκούσια θέληση, ώστε «εν τη σαρκί να κατακρίνει την αμαρτία» και πάνω στον σταυρό να διαλύσει την κατάρα και μέσα στο μνήμα να καταργήσει τη φθορά και, κατεβαίνοντας στον Άδη με την ψυχή Του ενωμένη με τη θεότητα, να συντρίψει «το κεντρί του θανάτου» και να διαλύσει τη συνθήκη με τον Άδη. Οι αγνώμονες, όμως, μετατρέποντας εξ ολοκλήρου τα αγαθά σε κακά, αντί να οφείλουν να ευχαριστούν τον φιλάνθρωπο και τέλειο και αγαθό Υιό που προέρχεται από αγαθό Πατέρα, όχι μόνο δεν ευχαριστούν, αλλά μάλλον φέρονται με αχαριστία, προσάπτοντας πάθη στη θεότητά Του, τα οποία δεν μπορούν να αποδείξουν, παρόλο που η αλήθεια είναι φανερή σε όλους. 53. Και εφόσον αυτά ερμηνεύτηκαν κατ' αυτόν τον τρόπο, θα προχωρήσω στη συνέχεια πάλι σε άλλες φράσεις. Διότι ισχυρίζονται, ερμηνεύοντας εσφαλμένα το ρητό του Ευαγγελίου, ότι «ο Πατέρας που με απέστειλε είναι μεγαλύτερός μου».

Και πρώτον μεν λέγει «ο Πατέρας που με απέστειλε», και όχι «εκείνος που με έκτισε». Διότι όλες οι θείες Γραφές φανερώνουν τη γνησιότητά Του προς τον Πατέρα. «Με γέννησες», λέγει, «Πατέρα», και «εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει», και «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «ο Πατέρας που με απέστειλε»· και πουθενά δεν είπε «εκείνος που με έκτισε», πουθενά «εκείνος που με δημιούργησε». Και πώς λοιπόν αυτοί συσσωρεύουν στους εαυτούς τους ανύπαρκτα πράγματα; Και «ο Πατέρας που με απέστειλε είναι μεγαλύτερός μου». Τι είναι πιο καίριο από αυτό; Και τι πιο αναγκαίο από αυτό; Και τι πιο γνήσιο από αυτό; Και τι πιο πρέπον από αυτό; Διότι σε ποιον ταιριάζει να δοξάζει τον πατέρα, παρά στον αληθινό υιό, σε αυτόν που έχει γεννηθεί από αυτόν; Επειδή ο Πατέρας δοξάζει τον Υιό και ο Υιός δοξάζει τον Πατέρα, και για τον λόγο αυτόν, ως υπόδειγμα για εμάς και ένεκα της δόξας προς τον Πατέρα που αποδίδεται από Αυτόν σε μία ενότητα και σε μία δόξα, δοξάζει ο Υιός τον Πατέρα, για να μας διδάξει ότι η δική Του τιμή ανήκει στον Πατέρα, καθώς έχει πει ότι «όποιος δεν τιμά τον Υιό όπως τιμά τον Πατέρα, η οργή του Θεού παραμένει επάνω του». Με ποιον τρόπο, όμως, λογαριάζουν αυτοί το «μεγαλύτερος»; Ως προς τον όγκο; Ή μήπως ως προς τον χρόνο; Ή ως προς το ύψος; Ή ως προς την ηλικία; Ή ως προς την αξία; Τι από αυτά υπάρχει στον Θεό, ώστε να διανοηθούν κάτι τέτοιο;

Διότι, όταν εννοούμε τον Θεό ως Πατέρα, Τον εννοούμε ως Πατέρα Θεού· και όταν εννοούμε τον Υιό του Θεού, εννοούμε Αυτόν που αποκαλείται Υιός του Θεού ως Θεό και όμοιο κατά τη φύση με Εκείνον του Οποίου νοείται Υιός. Το «αγέννητο» όμως δεν λέγεται αγέννητο ενός γεννητού, ούτε το «γεννητό» λέγεται γεννητό ενός αγεννήτου. 20. Επειδή, λοιπόν, οι όροι του αγεννήτου και του γεννητού ούτε δηλώνουν τη μεταξύ τους σχέση ούτε φανερώνουν από κοινού τη φύση, αλλά εξισώνουν την ιδιότητα του Υιού με τα υπόλοιπα δημιουργήματα, δεν πρόκειται να αποδεχθούμε τα ονόματα αυτά εξαιτίας της μεθόδευσης που οδηγεί στην ασέβεια, αλλά πάντοτε θα χρησιμοποιούμε με ιεροπρέπεια τα ονόματα του Πατρός και του Υιού. Πρώτον μεν, διότι εμείς που κληθήκαμε από τα έθνη δεν βαπτιστήκαμε στο όνομα του αγεννήτου και του γεννητού, αλλά εις το όνομα του Πατρός και του Υιού· έπειτα, διότι πουθενά δεν διαπιστώνεται ο Υιός να έχει αποκαλέσει τον δικό Του Πατέρα αγέννητο, αλλά πάντοτε αποκαλούσε τον Θεό Πατέρα, και πάντοτε τον Εαυτό Του Υιό του Θεού, (πρέπει να παραθέσουμε λίγα χωρία) καθώς Τον ακούμε να λέει: «Εάν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που πορεύομαι προς τον Πατέρα μου», και «Σε Εκείνον τον οποίο ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς οργίζεστε επειδή είπα, είμαι Υιός του Θεού;», και «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει· εξήλθα από τον Πατέρα και ήλθα στον κόσμο· πάλι αφήνω τον κόσμο και πορεύομαι προς τον Πατέρα». Το ίδιο φανερώνει και η ομολογία του Πέτρου: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού», και ο Πατέρας από ψηλά: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός».

Ο δε Υιός, όταν παραβάλλεται προς τον Πατέρα, δεν θα είναι βεβαίως Θεός και του ίδιου του Πατέρα, αλλά μονογενής και αγαπητός Υιός του και «εικόνα του αόρατου Θεού» και «απαύγασμα» της πατρικής δόξας. Σέβεται και προσκυνεί και δοξάζει τον δικό του Πατέρα, αναγνωρίζοντάς τον ως Θεό και δικό του (στον οποίο, όπως έχει καταγραφεί, προσεύχεται, τον οποίο ευχαριστεί, στον οποίο γίνεται «υπήκοος μέχρι θανάτου»), και ομολογεί ότι ζει «διά τον Πατέρα» και ότι δεν μπορεί να πράξει τίποτα χωρίς τον Πατέρα, ούτε να κάνει το δικό του θέλημα αλλά το θέλημα του Πατέρα. Λέει, λοιπόν, με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «διότι έχω κατέβει από τον ουρανό όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε», και πάλι: «εγώ δεν μπορώ να κάνω τίποτα από μόνος μου· κρίνω σύμφωνα με ό,τι ακούω, και η δική μου κρίση είναι δίκαιη, διότι δεν ζητώ το δικό μου θέλημα αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Και ότι αυτός που τον έστειλε ήταν διαφορετικός από τον ίδιο, το αποδεικνύει λέγοντας στη συνέχεια: «εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή· άλλος είναι εκείνος που μαρτυρεί για εμένα». Έπειτα, αφού μνημονεύσει τον Βαπτιστή, διδάσκει ότι ο Πατέρας είναι μάρτυράς του, λέγοντας: «και ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός έχει μαρτυρήσει για εμένα», και προσθέτει: «εάν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που πηγαίνω προς τον Πατέρα· διότι ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου». Μέσα από όλα αυτά, αποδεικνύει ότι ο ίδιος είναι έτερος από τον Πατέρα.

Και αναδεικνύει την υπεροχή της δόξης του Πατρός με το να λέει ότι Εκείνος μεν τον έχει αποστείλει, ενώ ο ίδιος έχει αποσταλεί και έχει κατέλθει από τον ουρανό, «όχι για να κάνει το δικό του θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που τον έστειλε». Και τι θα μπορούσε να απαντήσει σε αυτά ο Μάρκελλος, ακούγοντας αυτόν που κατήλθε από τον ουρανό να διδάσκει αυτά; Διότι, βεβαίως, δεν θα ισχυριστεί και τώρα ότι η σάρκα του Σωτήρος διακηρύσσει αυτά· επειδή η σάρκα δεν κατήλθε από τον ουρανό. Ποιον, λοιπόν, θα πει ότι είναι αυτός που κατήλθε από τον ουρανό και τα διδάσκει αυτά; Άραγε τον ίδιο τον Θεό, ή τον Λόγο που είναι ενωμένος με Αυτόν; Αλλά εάν υποστηρίξει ότι είναι ο Πατέρας, αποκαλύπτοντας έτσι ξεκάθαρα τον Σαβέλλιο, ο ίδιος ο Σωτήρας θα τον ελέγξει ως ψεύτη, λέγοντας: «Έχω κατέβει από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε», και «Εγώ δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου· κρίνω σύμφωνα με ό,τι ακούω», και «δεν ζητώ το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε», και «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι το να νομίζει κανείς ότι ο Πατέρας λέει αυτά τα λόγια, θα αποτελούσε την έσχατη παραφροσύνη. Εάν, πάλι, ισχυριστεί ότι τα προαναφερθέντα τα διατυπώνει ο Λόγος που είναι συμφυής μέσα στον Θεό και η διάνοιά Του, με την οποία σκέπτεται και διαλογίζεται εσωτερικά στον εαυτό Του, τότε πώς θα μπορούσε η σκέψη του Θεού και η διάνοια μέσα Του να έχει κατέλθει από τον ουρανό; Και πώς, ευρισκόμενη μέσα στη σάρκα που προσέλαβε, θα εξέφραζε αυτά τα λόγια;

Όμως, ο ίδιος ο Υιός του Θεού, ο οποίος γνωρίζει με μεγαλύτερη ακρίβεια από όλους, έχοντας επίγνωση ότι ο Ίδιος είναι έτερος από τον Πατέρα, καθώς και κατώτερος και υποδεέστερος, με πολλή ευσέβεια διδάσκει αυτό και σε εμάς λέγοντας: «ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου».

Επομένως, Επικούρειοι έχουν αναδειχθεί οι τωρινοί δογματιστές της απάτης, οι οποίοι, μέσω της ύβρεως προς τον μονογενή Υιό, αποδίδουν την υπεροχή στον Πατέρα, λέγοντας ότι ο μεν είναι μεγαλύτερος, ο δε μικρότερος· ο ένας στέλνει, και ο άλλος αποστέλλεται, έστω και αν οι ανόητοι προβάλλουν το επιχείρημα, παραθέτοντας ορισμένα χωρία από τη Γραφή περί αυτού, και ισχυρίζονται ότι ο ίδιος ο Κύριος ομολογεί πως εστάλη από τον Πατέρα. Έπειτα, το ότι απεστάλη το γνωρίζεις, το ότι όμως αυτός που τον έστειλε είναι μαζί του δεν το έχεις ακούσει; «Εκείνος που με έστειλε», λέει, «είναι μαζί μου»· και δεν διδάχθηκες από αυτά τα λόγια ότι και αποστέλλεται και δεν χωρίζεται; Διότι αποστέλλεται μεν από φιλανθρωπία, δεν χωρίζεται δε λόγω του αδιαίρετου της φύσεως. Λένε πάλι ότι έχει ομολογηθεί από τον Μονογενή πως ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός του, με τη φράση: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Ας εξετάσουμε λοιπόν, αδελφοί, μήπως ψεύδεται εκείνος που είπε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Αν ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος από τον Υιό, πώς χωράει το μεγαλύτερο μέσα στο μικρότερο; Αν ο Υιός είναι μικρότερος από τον Πατέρα, πώς πληρούται το μεγαλύτερο από αυτό που υπολείπεται; Διότι το μεν μεγαλύτερο οπωσδήποτε συμπιέζεται μέσα στο μικρότερο, το δε μικρότερο δεν μπορεί να επεκταθεί για να καλύψει το υπερβάλλον· ώστε κατ' ανάγκην ο μεν Υιός υπολείπεται μέσα στον Πατέρα, ο δε Πατέρας περισσεύει μέσα στον Υιό.

ΘΕΟΤ. Αυτό όλοι έτσι το γνωρίζουμε. ΘΕΟΦ. Και εγώ, επειδή αυτό είναι φανερό σε όλους, το ανέφερα για λόγους σαφήνειας. Διότι εσύ, φέρνοντας τέτοια δικά του επιχειρήματα στον κανόνα της πίστεως, ο οποίος ονομάζει τον ίδιο Θεό και έναν και τρία, θα τον ελέγξεις ως άπιστο και κακόδοξο, επειδή αναιρεί το τριαδικό του ενός Θεού, και όσους αποκαλούνται από αυτόν εξαιτίας αυτού του πράγματος πολυθεϊστές, θα τους ανακηρύξεις ευσεβείς και πιστούς. Ο Άρειος, επίσης, αποκαλώντας πολυθεϊστές όσους ομολογούν τρία τα άκτιστα, διαβεβαίωνε ότι ένα είναι άκτιστο, ο Πατέρας, υποβιβάζοντας τις άλλες υποστάσεις σε κτίσματα, και αφού συγκέντρωσε από τις Άγιες Γραφές μαρτυρίες, όσες παρουσιάζουν τη διαφορά των υποστάσεων, όπως το «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου» και το «όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, αυτά λαλώ», και όσα είναι παρόμοια με αυτά, τα οποία διαστέλλουν και δεικνύουν τη μία πηγή της θεότητας, τις χρησιμοποιούσε λοιπόν εναντίον εκείνων που ευσεβώς προσκυνούν την Αγία Τριάδα. Εσύ, λοιπόν, φέρνοντας και τα επιχειρήματα του Αρείου στον ίδιο κανόνα της πίστεως, ο οποίος ονομάζει τον ίδιο Θεό ένα και τρία, θα αποδείξεις μάλλον εκείνον ως αληθινά πολυθεϊστή, επειδή ονομάζει τον ίδιο Θεό κτιστό και άκτιστο, πράγματα τα οποία είναι αδύνατον να συνυπάρχουν σε μία φύση.

Εκείνοι που διδάσκονται από το πνεύμα της πλάνης, «το οποίο ενεργεί στους υιούς της απείθειας», όπως ακριβώς, από το γεγονός ότι ο Κύριος είπε πως «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», προκειμένου να δειχθεί η πηγή της προέλευσής Του, ο Άρειος Τον παρουσίασε ως κτίσμα, έτσι και αυτοί, επειδή το Άγιο Πνεύμα, που εκχέεται από τον Θεό και ενοικεί στους αγίους, ονομάζεται χάρισμα, προκειμένου να δειχθεί η πηγή της προέλευσής του, το παρουσιάζουν ως κτίσμα. Και όπως ο Άρειος, ακούγοντας τον Κύριο να λέγεται Υιός του Θεού και Θεός από μόνος του, αλλά όχι όταν αναφέρεται μαζί με τον Πατέρα, όπως λέει και ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος, εδογμάτισε εκείνος ο άθλιος ότι είναι κτιστός, έτσι και αυτοί, έχοντας ακούσει τον πατέρα Χρυσόστομο να λέει ότι «δεν εκχέεται ο Θεός, αλλά η χάρις», ενώ θα έπρεπε να διδαχθούν ότι το «εξέχεε, αλλά δεν έκτισε» δεν το είπε ο μέγας Βασίλειος για την ουσία, αλλά για τη χάρη. Αυτοί, αντίθετα, ισχυρίζονται ότι εκεί ειπώθηκε πως εκχέεται η ουσία, ενώ εδώ λένε ότι ο θείος Χρυσόστομος υποστηρίζει πως η θεία ενέργεια και χάρη είναι κτίσμα, ώστε, συκοφαντώντας και τους δύο αγίους μέσα από όσα ειπώθηκαν και από τους δύο, αλίμονο, να επινοήσουν ασέβεια εις τα ύψη.

Διότι και ο Πατέρας είναι ανώτερος του Υιού ως προς την αιτία και εξαιτίας της ανθρώπινης φύσεως του Υιού, και σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο και τον θείο Κύριλλο, το Πνεύμα έπεται του Υιού ως προς την τάξη και το σχετικό με αυτήν αξίωμα, επειδή χορηγείται μέσω αυτού, όμως ως προς τη φύση δεν είναι δεύτερο, όπως φλυάρησε πρώτος ο Ευνόμιος, αλλά είναι ίσο· διότι όπως ο Υιός είναι Κύριος, έτσι και το Πνεύμα είναι Κύριο, αλλά αυτά αποτελούν έναν Θεό, σε μία θεότητα απλή και ίση. Επομένως, ούτε σχετικά με την ουσία, τη δύναμη, την ενέργεια, τη θέληση και τα παρόμοια, εφόσον όλα αυτά είναι άκτιστα, η υπεροχή ως προς την τάξη, το αίτιο και τα παρόμοια, δεν στέκεται εμπόδιο στο να υπάρχει μία θεότητα.

Ο Άρειος, πάλι, προέβαλλε εκείνον τον λόγο του Κυρίου, ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», και όταν του αποδείκνυαν ότι ο Χριστός αποκάλεσε τον Πατέρα μεγαλύτερό Του σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση Του, ή κατά τον λόγο της αιτίας ως Πατέρα, όντας με Αυτόν ομότιμος κατά φύσιν ως ομοούσιος, ούτε καν ανεχόταν να τους ακούσει, καταβοώντας εναντίον τους ως καινοτόμων, ομοουσιαστών και πολυθεϊστών.

Εσύ όμως, που εξαιτίας των θείων ενεργειών και των όσων νοούνται προαιωνίως σχετικά με τη θεία φύση ή την καθεμία από τις υποστάσεις διανοείσαι τέτοια πράγματα και αποφαίνεσαι ρητώς, τι δεν θα έλεγες λογικά και για το ίδιο το τρισυπόστατο της φύσεως, το οποίο αναφέραμε και προηγουμένως; Διότι, επειδή ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος και αίτιος του Υιού, όπως είπε ο ίδιος ο Κύριος, και από τον Πατέρα απεστάλη και κρίνει σύμφωνα με όσα ακούει, και επειδή το Πνεύμα έπεται στην τάξη του Υιού, καθώς φανερώθηκε μετά από αυτόν και μέσω αυτού πέμπεται και χορηγείται, όπως λένε οι μεγάλοι Βασίλειος και Κύριλλος, και από εκείνον λαμβάνει και αναγγέλλει και λαλεί όσα ακούσει, μήπως λοιπόν λέμε τον έναν Θεό μεγαλύτερο από τον εαυτό του, και τον ίδιο πάλι διαφορετικό και δεύτερο και κατώτερο και ανώτερο από τον εαυτό του, να αποστέλλεται και να αποστέλλει, και να διδάσκει τον εαυτό του και να διδάσκεται από τον εαυτό του; Τι λες;

Αυτό ακριβώς φαίνεται ότι υποβάλλετε με δόλο, σε αντίθεση με τα ευαγγελικά δόγματα και διδάγματα. Διότι εκείνος που λέει ότι και ο Υιός είναι αίτιος της θεότητας, αθετεί τον ίδιο τον Υιό, ο οποίος στο Ευαγγέλιο είπε σαφώς: «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», όχι μόνο ως προς την ανθρώπινη φύση, αλλά και ως Θεός, λόγω του αιτίου της θεότητας. Γι' αυτό και δεν είπε «ο Θεός», αλλά «ο Πατέρας». Διότι δεν είναι μεγαλύτερος από τον Υιό ως Θεός - μακριά από τέτοια ασέβεια - αλλά ως αίτιος της θεότητας, ακριβώς όπως μας το ερμήνευσαν και οι θεοφόροι Πατέρες. Σε αυτούς λοιπόν τους θεοφόρους, όπως φαίνεται, και στον Χριστό, τον Θεό των θεοφόρων, αντιλέγετε, οι οποίοι λέγουν ότι ο Υιός δεν είναι ίσος με τον Πατέρα ως προς το αίτιο.

Αν και είναι πάρα πολλές αυτές οι εκφράσεις οι οποίες, σε όσους δεν είναι αρκούντως διορατικοί, αφαιρούν από τον Υιό το συνάναρχο και το ομότιμο προς τον Πατέρα, καθώς και το ίδιο το δεσποτικό αξίωμα και την ατελεύτητη βασιλεία: «διότι θα υποταγεί, λέει, και ο Υιός», και «πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρι κάποια στιγμή», και «ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος», και «η Σοφία έχει κτιστεί», και «αγνοεί κάτι από όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν», και «από τον εαυτό του δεν μπορεί να κάνει τίποτα», και «έχει κατέλθει όχι για να κάνει το δικό του θέλημα», και «περνούσε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό», και «έμαθε», και «πρόκοψε», και «υψώθηκε», και «δοξάστηκε», και «έχει τελειωθεί», και όσα ανήκουν στην ταπεινότητα του δικού μας φυράματος, και όσα δηλώνουν την ευγνωμοσύνη, για να το πω έτσι, του γεννήματος προς τον γεννήτορα, και όσα αποτελούν αποδείξεις ότι δεν είναι αντίθεος, και όσα μέσω των έργων της αρετής αποτελούν υποδείγματα για εμάς.

Εάν λοιπόν έγινε από τα μη όντα, όπως λέτε, ούτε το «μεγαλύτερος» ευσταθεί κατά την άποψή σας. Διότι ποια σύγκριση μπορεί να υπάρξει μεταξύ αυτού που υπάρχει πάντοτε και εκείνων που δημιουργήθηκαν από τα μη όντα; Εάν όμως ομολογήσετε ότι γεννήθηκε άχρονα και απαθώς από την πατρική ιδιότητα, έστω και αν δεν μπορέσετε να φτάσετε στην ακριβή έννοια για την οποία έχει ειπωθεί: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι αυτό ειπώθηκε στους αποστόλους που ήταν νεκροί από τον φόβο, επειδή επρόκειτο αμέσως να υποστούν μεγάλη μεταβολή, όχι για διδασκαλία, αλλά μόνο για παρηγοριά, ώστε να πάρουν θάρρος, αφού αυτός πορευόταν προς εκείνον που τους φαινόταν μεγαλύτερος. Και φανερή απόδειξη αυτού είναι το ότι δεν ειπώθηκε σε άλλο καιρό, αλλά μόνο εκείνη τη νύχτα κατά την οποία επρόκειτο να παραδοθεί, στην οποία και διαμόρφωσε τα λόγια του με τόση ταπεινότητα, ώστε να πει: «Νομίζετε ότι δεν μπορώ να παρακαλέσω τον Πατέρα μου, και να μου δώσει δώδεκα λεγεώνες αγγέλων;» Διότι ποια η ανάγκη τόσων πολλών, όταν ένας μόνο άγγελος επί Εζεκία εξολόθρευσε εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες και κατέκοψε την περσική δύναμη; Αλλά, όπως είπα, μίλησε έτσι ανταποκρινόμενος στη δειλία τους και την υποψία τους. Εάν λοιπόν δεν κατορθώνετε να συλλάβετε αυτή την αληθινή έννοια, αλλά έχετε επιλέξει να απέχετε από την ασέβεια των Ανομοίων, μπορείτε να λέτε αυτό που είπε κάποιος συζητώντας μαζί τους, ότι και το «μεγαλύτερος» ευσταθεί, καθόσον είναι γεννήτορας, και το «ίσος», καθόσον είναι Θεός και ομοούσιος.

Και δεν είπε ότι ο Πατέρας θα με αναστήσει. Πώς λοιπόν δεήθηκε γι' αυτό; Αλλά για ποιους δεήθηκε; Για εκείνους που πίστεψαν σε αυτόν. Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: εισακούεται εύκολα. Επειδή, δηλαδή, δεν είχαν ακόμη γι' αυτόν την πρέπουσα αντίληψη, είπε ότι εισακούστηκε· όπως ακριβώς και ο ίδιος, παρηγορώντας τους μαθητές, έλεγε: «Εάν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που πορεύομαι προς τον Πατέρα μου, διότι ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου». Πώς όμως δεν δόξασε τον εαυτό του εκείνος που κένωσε τον εαυτό του, εκείνος που παρέδωσε τον εαυτό του;

Επειδή το θέλω, και για να γνωρίσει ο κόσμος ότι αγαπώ τον Πατέρα. Διότι δεν υπόκειμαι στον θάνατο, λέει, ούτε του είμαι χρεώστης, αλλά εξαιτίας της αγάπης μου προς τον Πατέρα τον υπομένω. Και το λέει αυτό, για να ανορθώσει πάλι την ψυχή τους, και να μάθουν ότι δεν έρχεται προς αυτό ακουσίως, αλλά εκουσίως, και ότι περιφρονεί τον διάβολο. Διότι δεν αρκούσε να πει ότι «Λίγο χρόνο ακόμη βρίσκομαι μαζί σας», αλλά συνεχώς επαναφέρει αυτό το λυπηρό ζήτημα, και ευλόγως, μέχρι να το καταστήσει σε αυτούς ευπρόσδεκτο, συνυφαίνοντας με αυτό τα χαρμόσυνα. Γι' αυτό, άλλοτε μεν λέει: «Αναχωρώ και έρχομαι»· και ότι, «Εκεί που είμαι εγώ, να είστε και εσείς»· και, «Δεν μπορείτε να με ακολουθήσετε τώρα, αλλά θα με ακολουθήσετε αργότερα»· και, «Πηγαίνω προς τον Πατέρα»· και, «Ο Πατέρας είναι μεγαλύτερός μου»· και, «Σας τα είπα πριν να συμβούν»· και ότι, «Δεν τα πάσχω αυτά από ανάγκη, αλλά από αγάπη για τον Πατέρα»· ώστε να κατανοήσουν ότι το γεγονός δεν είναι ολέθριο ούτε επιφέρει βλάβη, εφόσον Αυτός που τον αγαπά τόσο πολύ και αγαπάται από Αυτόν έτσι το θέλει. Γι' αυτό ακριβώς, αναμειγνύοντας αυτά τα χαρμόσυνα, έλεγε συνεχώς και τα λυπηρά, προγυμνάζοντας τη διάνοιά τους. Διότι και το «Μένει κοντά σας», και ότι «Σας συμφέρει η αναχώρηση», ήταν λόγια παρηγορίας.

Επειδή λοιπόν τον θεωρούσαν αντίθεο, λέγοντας ότι «Αυτός δεν είναι από τον Θεό»· και, «Για κανένα καλό έργο δεν σε λιθοβολούμε, αλλά για βλασφημία, επειδή εσύ, όντας άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό»· και γι' αυτό ζητούσαν να τον λιθοβολήσουν, επειδή όχι μόνο κατέλυε το Σάββατο, αλλά αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, καθώς λοιπόν δεν μπορούσαν να κατανοήσουν τα υψηλά και τα άξια της θεότητάς του, αρχίζει να ομιλεί ταπεινά, αποδεικνύοντας με κάθε τρόπο ότι δεν είναι αντίθεος: «Αν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που εγώ πορεύομαι προς τον Πατέρα που με έστειλε, διότι ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι, όταν καθιστούσε τον εαυτό του ίσο με τον Πατέρα, επιχειρούσαν να τον λιθοβολήσουν. Εάν όμως αυτά δεν έχουν έτσι, θα αναγκαστείς να επαινέσεις τους Ιουδαίους ότι δικαίως τον σταύρωσαν ως αντίθεο· διότι όποιος παρουσιάζει τον εαυτό του ίσο με τον Θεό και Πατέρα, χωρίς να είναι, είναι αντίθεος.

Γι' αυτό και ο μακάριος Γρηγόριος με αυτή τη σημασία εξέλαβε το ρηθέν από τον Κύριό μας στα ιερά Ευαγγέλια: «Ο Πατήρ μου είναι μεγαλύτερός μου». Άλλοι δε προσθέτουν το κατ' επίνοιαν, όπως δηλαδή τον τοίχο πριν από τα θεμέλια. Αυτό όμως ανάγεται στον τέταρτο τρόπο, τον κατ' αξίαν· διότι αυτό που προηγείται κατά την επίνοια, έπεται στην πραγματικότητα.

Γι' αυτό και ο μακάριος Γρηγόριος εξέλαβε με αυτή τη σημασία εκείνο που ειπώθηκε από τον Κύριό μας στα ιερά ευαγγέλια: «Ο Πατήρ μου είναι μείζων μου». Άλλοι δε προσθέτουν το κατ' επίνοιαν πρότερο, όπως τον τοίχο πριν από τα θεμέλια. Αυτό όμως ανάγεται στον τέταρτο τρόπο, τον κατ' αξίαν· διότι ό,τι προηγείται κατά την επίνοια, αυτό έπεται στην πραγματικότητα.

Διότι και ο Λόγος μέσα στον νου (και εννοώ τον ουσιώδη Λόγο), και η σοφία παρομοίως, και η δύναμη μέσα στον δυνατό, και το απαύγασμα μέσα στο φως, εδρεύουν αχώριστα, πηγάζοντας από αυτά. —δ' Όσα πάλι λέγονται με την έννοια ότι ο Πατέρας είναι το αίτιο, όπως το «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· διότι από Αυτόν έχει και το είναι και όλα όσα έχει, το μεν είναι κατά τρόπο γεννητό και όχι δημιουργικό, όπως το «εγώ εξήλθα από τον Πατέρα», «και εγώ ζω διά τον Πατέρα», όλα δε όσα έχει, τα έχει όχι με τρόπο μεταδοτικό ούτε διδακτικό, αλλά ως προερχόμενα από το αίτιο, όπως το «δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από τον εαυτό του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει». Διότι, αν δεν υπάρχει ο Πατέρας, δεν υπάρχει ούτε ο Υιός· επειδή ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα και βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και όχι χρονικά μετά τον Πατέρα.

Γι' αυτό και λέει: «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· διότι εγώ προέρχομαι εξ αυτού, αν και όχι μετά από αυτόν, ενώ εκείνος δεν προέρχεται εξ εμού.

Προς δε εκείνους που λέγουν ότι ο Κύριος, μετριάζοντας τα λόγια του εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του, αποσιώπησε να αποφανθεί περί του Αγίου Πνεύματος ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και από τον ίδιο, απαντούμε τα εξής: ότι δηλαδή ο υπερύμνητος Ιησούς με ταπεινότητα εκφράζει εκείνα τα οποία αφορούν στο δικό του πρόσωπο κατά την ανθρώπινη φύση, ώστε να μη φανεί σε κάποιους ότι σφετερίζεται τα μεγαλεία της θεότητας, καθώς φαινομενικά θεωρούνταν ότι είναι απλός άνθρωπος και όχι και Θεός. Όπως το «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· όπως το «δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει»· όπως το «περί δε της ημέρας εκείνης και της ώρας, κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι των ουρανών, ούτε ο Υιός, ειμή μόνον ο Πατέρας»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Όσα όμως λέει στα Ευαγγέλια περί του προσώπου του Πατρός ή περί του προσώπου του Πνεύματος, επειδή θεολογεί περί προσώπων που δεν έχουν σαρκωθεί, εκθέτει τις αλήθειες της θεολογίας ανόθευτες, και καθόλου δεν διαστρέφει τους λόγους, ούτε ομιλεί ταπεινά, ούτε βέβαια για λόγους θείας οικονομίας αποσιωπά κάτι γι' αυτά. Διότι, εάν ενώπιον των πλήθων των Ιουδαίων, αν και έπνεαν μένεα εναντίον του για να τον φονεύσουν, δεν δίστασε καθόλου να διακηρύξει την ισότητα της δικής του θεότητας με αυτήν του Πατρός, άλλοτε μεν λέγοντας «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»· και άλλοτε «όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα». Και, «κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, ειμή μόνον ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, ειμή μόνον ο Υιός».

Για παράδειγμα, το χωρίο «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», επειδή επρόκειτο να συμβάλει πολύ υπέρ εκείνων που υποβιβάζουν τον Υιό από την πατρική αξία, το εξισορρόπησε σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ο Απόστολος λέει: «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πάλι στις Παροιμίες, το λεγόμενο από τη Σοφία «Ο Κύριος με έκτισε», διορθώνεται στα επόμενα· διότι λέει παρακάτω: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», δηλώνοντας μέσω του πρώτου την κατά σάρκα κτίση και γέννηση, και μέσω του δεύτερου την προαιώνια γέννηση. Πάλι, επειδή στα Ευαγγέλια ονομάζει μόνο τον δικό του Πατέρα αληθινό Θεό (διότι λέει: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»), για να μη φανεί ότι αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή θεότητα, ο ίδιος ο Ιωάννης που τα έγραψε αυτά, στην επιστολή του για τον Υιό λέει: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Πάλι, επειδή το Πνεύμα ονομάζεται του Πατέρα κατά τη φυσική οικείωση και τη δωρεά προς εμάς (διότι λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας»), για να μη φανεί ότι είναι ξένο προς τον Υιό και ότι δεν δίνεται ομοίως και από αυτόν, λέγεται και Πνεύμα του Υιού· διότι λέει ο Απόστολος:

Εάν όμως αυτό σας σκανδαλίζει, επειδή άλλοτε μεν λέγει πράγματα υψηλά και θεία, άλλοτε δε ταπεινά και ανθρώπινα, πρέπει να γνωρίζετε ότι, όντας Θεός και άνθρωπος, λέγει και θεία και ανθρώπινα, για να πιστοποιήσει και με αυτό τις δύο του φύσεις και ώστε ούτε να θεωρηθεί ως γυμνός Θεός που περπατά επί της γης, ούτε πάλι να θεωρηθεί ως ένας από τους απλούς ανθρώπους. Διότι, όταν λέγει ότι «εγώ και ο Πατέρας μου είμαστε ένα» και «κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα, παρά μόνον ο Υιός» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα», να τον ακούτε επειδή ομιλεί θεοπρεπώς· όταν δε λέγει «ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου» και ότι είμαι απεσταλμένος και «έλαβα εντολή από τον Πατέρα μου τι να πω και τι να λαλήσω» και «δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», πάλι αυτόν να ακούτε· διότι τα λόγια αυτά λέγονται κατά θεία οικονομία. «Διότι αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίον ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Αυτός είναι για τον οποίον προείπα μέσω του Ησαΐα: «Ιδού ο δούλος μου, τον οποίο εξέλεξα, ο αγαπητός μου Υιός, τον οποίο επιπόθησε η ψυχή μου»· αυτόν να ακούτε. Ο ίδιος είναι και πάλι για τον οποίο μίλησα μέσω του προαναφερθέντος προφήτη: «Θα ψάλω λοιπόν στον ηγαπημένο ένα άσμα του αγαπητού μου για τον αμπελώνα μου».

Επειδή δε ο Υιός και το Πνεύμα είναι ομοούσια και ίσα με τον Πατέρα, έδωσε εντολή να βαπτίζουν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Ναι, λέει. Και αν ο Υιός είναι ίσος με τον Πατέρα, πώς είπε ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»;

Ασφαλώς ονόμασε τον Πατέρα μεγαλύτερο, επειδή είναι άσαρκος, αόρατος και αθάνατος· διότι, σε σύγκριση μεταξύ ενσώματου και ασώματου, και θνητού και αθάνατου, οπωσδήποτε το ασώματο καθίσταται ανώτερο. Επειδή, λοιπόν, ο Δεσπότης έφερε σώμα άχραντο μεν, θνητό δε, όταν τα έλεγε αυτά στους μαθητές που ήταν αποθαρρυμένοι, τους λέει: «Αν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που είπα, πορεύομαι προς τον Πατέρα, διότι ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου».

Είδες πώς κηρυσσόταν μεν η άκτιστη Τριάδα και πριν από την παρουσία του Χριστού, αλλά την αγνοούσαν οι άνθρωποι και δεν την λάτρευαν; Είδες για ποια αιτία είπε ότι «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»; Είδες πώς ο Θεός έκανε Κύριο και Χριστό αυτόν τον Ιησού, τον οποίο οι Ιουδαίοι σταύρωσαν; Είδες πώς είναι ομοούσιος και συνάναρχος με τον Πατέρα, και ότι ούτε ο γεννήτορας Πατέρας είναι πρεσβύτερος, ούτε πάλι ο Λόγος και Υιός που γεννήθηκε από αυτόν είναι νεότερος; Είδες πώς γεννήθηκε από μήτρα πριν από τον εωσφόρο, και πώς παραμένει το όνομά του πριν από τον ήλιο «και πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές»; Είδες πώς είπε «στην αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη» και τα λοιπά, και «πριν από όλα τα βουνά με γεννά»; Είδες πόσο άξια έρευνας είναι η αιτία για την οποία ο τίμιος σταυρός κατασκευάστηκε όχι από ένα, αλλά από τρία ξύλα;

Ο Πατέρας υπήρχε πάντοτε, και ο Υιός υπήρχε πάντοτε, και το Άγιο Πνεύμα υπήρχε πάντοτε· και όπως δεν είναι δυνατόν να νοήσει κανείς ποτέ τον ήλιο χωρίς το δικό του φως, έτσι δεν μπορεί κανείς καθόλου να φανταστεί τον Πατέρα χωρίς τον Υιό. Διότι ο Πατέρας ήταν πάντοτε Πατέρας, είναι φανερό λοιπόν ότι είχε πάντοτε και Υιό. Γι' αυτό, ως προς τη χρονική αρχή, όπως ο Πατέρας είναι άναρχος, έτσι και ο Υιός είναι άναρχος· διότι πάντοτε υπήρχε ο Πατέρας και ήταν πάντοτε Πατέρας· πάντοτε υπήρχε ο Υιός και ήταν πάντοτε Υιός, επειδή το θείο δεν επιδέχεται μεταβολή. Ως προς τη φυσική αρχή όμως, δηλαδή ως προς το αίτιο, ο Υιός δεν είναι άναρχος· διότι αρχή Του είναι ο Πατέρας, αρχή ουσιώδης και όχι δημιουργική. Επομένως, μόνος ο Πατέρας είναι άναρχος κατά τη φυσική αρχή, επειδή δεν έχει κάποιο αίτιο του εαυτού Του. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Κύριος, τιμώντας τον Πατέρα Του, έλεγε: «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου», μεγαλύτερος ως άναρχος, ως αναίτιος, ως φυσική αρχή, και κατ' ουσίαν αίτιος του Υιού. Και όπως πάλι ο ήλιος, έχοντας εκπέμψει το φως φυσικά και χωρίς κανένα πάθος ή χρονική καθυστέρηση, δεν έχει αποκοπεί από το φως, διότι το φως προέρχεται και από αυτόν και βρίσκεται μέσα σε αυτόν, παρομοίως και ο Πατέρας, έχοντας γεννήσει τον Υιό ουσιωδώς και απαθώς και αχρόνως, κατά κανέναν τρόπο δεν διαχωρίστηκε από τον Υιό. Διότι ο Υιός προέρχεται πάντοτε και από τον Πατέρα, και βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα· και ο Πατέρας βρίσκεται πάντοτε μέσα σε Αυτόν. Και το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται πάντοτε από τον Πατέρα· και βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα και μέσα στον Υιό, και ο Πατέρας και ο Υιός βρίσκονται πάντοτε μέσα στο Άγιο Πνεύμα.

Έπειτα από κάποια χρόνια, θέτοντας προς εξέταση τη φράση του Θεανθρώπου «ο πατήρ μου είναι μεγαλύτερός μου», δίνοντας ελάχιστη προσοχή στις ερμηνείες των Πατέρων —αν και αυτές ήταν ποικίλες και επαρκείς για την παρουσίαση και τη σαφήνεια του ζητουμένου— εισήγαγε δικές του ερμηνείες. Εμμένοντας πεισματικά σε όσα είχε ήδη αποφασίσει και παρασύροντας προς το δικό του θέλημα και προς αυτό που σκόπευε να επικυρώσει τις ρήσεις των μακάριων δασκάλων της οικουμένης, οι οποίες δεν έβλαπταν καθόλου την αλήθεια αλλά είχαν διατυπωθεί με θεία σοφία. Διότι, ενώ άλλοι έλεγαν ότι ειπώθηκε μεγαλύτερος ως προς το αίτιο, και άλλοι το εξέλαβαν ως προς την ανθρώπινη φύση και απέδωσαν αυτή τη φράση στο πρόσλημμα και όχι στον Λόγο, όπως ακριβώς και την πορεία προς τον Πατέρα και τον ερχομό του άρχοντα του κόσμου ο οποίος ερευνώντας δεν βρίσκει απολύτως τίποτα σε αυτόν· και ενώ κάποιοι εξέλαβαν το «μεγαλύτερος» ως αναφερόμενο στον Λόγο, όχι όμως απόλυτα και κατ' ουσίαν, αλλά εξαιτίας της άκρας κένωσης και ταπείνωσης κατά την ενανθρώπηση, και άλλοι πάλι το ερμήνευσαν διαφορετικά, αλλά πάντοτε με ευσέβεια· αυτός, άγνωστο πώς, τις απέρριψε θεωρώντας ότι δεν μίλησαν επαρκώς για το προκείμενο ζήτημα, και το ερμήνευσε διαφορετικά.

Βεβαίως, αφού συγκρότησε σύνοδο και συγκέντρωσε όλους όσοι συμφωνούσαν με τα θεία δόγματα, προέτρεπε τον καθένα να υπογράψει σε δογματικό τόμο, ορίζοντας τα εξής: «Αποδέχομαι μεν και τις ρήσεις των θεοφόρων πατέρων σχετικά με το 'ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου', λέγω όμως ότι αυτό έχει ειπωθεί και ως προς την κτιστή και παθητή σάρκα που φέρει». Αυτό όμως, δεν ξέρω πώς, αποδίδει στον σαρκωθέντα Υιό μια κατωτερότητα σε σχέση με τον Πατέρα, σαν να εξέπεσε της ισότητας εξαιτίας της πρόσληψης της ανθρώπινης φύσης και της ελεύσεώς του ανάμεσά μας, μη διατηρώντας ούτε έτσι τη δική του δόξα, αλλά παραμένοντας στα μέτρα της κένωσης, ή σαν να μην θέωσε και ύψωσε το ταπεινό καθιστώντας το μέτοχο των δικών του μεγαλείων εξαιτίας της ίδιας της ένωσης, αλλά αντίθετα σαν να ταπεινώθηκε από αυτό, πράγμα που είναι άτοπο.

Τόσο πολύ απείχε από το να επαινεί την επικρατούσα, τότε και τώρα, κατάσταση σχετικά με τα θεία δόγματα, ή από το να επιθυμεί συνεχώς να λέει και να ακούει κάτι νεότερο περί Θεού, και αυτά μάλιστα χωρίς να έχει γευθεί τη δική μας σοφία ούτε με την άκρη του δακτύλου του, ώστε όχι μόνο επέπληξε τον Ευθύμιο Νέων Πατρών (ο οποίος ήταν άνδρας σπουδαίος στα γράμματα) και τον Ιωάννη Κίνναμο μέσα στη βασιλική σκηνή στο Λοπάδιο, όταν αυτοί συζητούσαν για τη ρήση του Θεανθρώπου «ο Πατήρ μου μείζων μού εστι», αλλά και οργισμένος απείλησε να τους ρίξει στον Ρυνδακό ποταμό, εάν δεν σταματούσαν τη συζήτηση περί Θεού. Και βέβαια, το εξής αποτελεί απόδειξη του ότι ο Ανδρόνικος δεν είχε εξαγριωθεί παντελώς: επειδή εκτιμούσε τη μόρφωση, δεν απομάκρυνε τους ανθρώπους των γραμμάτων από την πορφύρα, αλλά φέρνοντάς τους κοντά στον θρόνο και περιθάλποντάς τους με συχνές δωρεές και αποδίδοντάς τους διόλου ευκαταφρόνητη τιμή, έδειχνε ότι και ο ίδιος τιμούσε τα μέγιστα την ουρανοβάμονα φιλοσοφία ως κάτι το σπουδαίο, και ότι εγκωμίαζε τον καλλιεπή σοφιστή και υπολόγιζε πάρα πολύ τους άνδρες που γνώριζαν καλά τους νόμους.

Τόμος εικοστός πέμπτος. Περί του δόγματος του «ο Πατήρ μου μείζων μου εστίν» που προέκυψε επί του ίδιου βασιλέως. Έπειτα, δική μας συγγραφή σχετικά με όσα λέγονταν από κάποιους αμέσως μετά την επικύρωση αυτού του δόγματος, οι οποίοι δεν συμφωνούσαν απολύτως με όσα επικυρώθηκαν, στην οποία συγγραφή περιλαμβάνονται χωρία σχεδόν όλων των αγίων. Προς το τέλος δε υπάρχουν και κάποια συλλογιστικά κεφάλαια περί του ότι δεν πρέπει να λέγεται ότι ο Χριστός, η μία υπόσταση και ο ένας Κύριος και Υιός του Θεού, ακόμη και μετά την ενανθρώπηση, είναι κατώτερος του Πατρός ως σαρκοφόρος.