Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:9

Διότι εκείνος που έχει γνωρίσει κατ' αυτόν τον τρόπο ότι ο Υιός και ο Πατέρας είναι ένα, γνωρίζει ότι αυτός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας βρίσκεται μέσα στον Υιό· διότι η θεότητα του Υιού είναι του Πατέρα, και αυτή η ίδια βρίσκεται μέσα στον Υιό. Και εκείνος που το έχει κατανοήσει αυτό έχει πειστεί ότι «εκείνος που έχει δει» τον Υιό «έχει δει τον Πατέρα». Διότι στο πρόσωπο του Υιού θεωρείται η θεότητα του Πατέρα. Αυτό, εξάλλου, μπορεί κάποιος να το κατανοήσει σαφέστερα και από το παράδειγμα της εικόνας του βασιλιά. Διότι στην εικόνα του βασιλιά υπάρχει η όψη και η μορφή, και στον βασιλιά υπάρχει η όψη που βρίσκεται στην εικόνα. Διότι είναι απαράλλακτη η ομοιότητα στην εικόνα του βασιλιά, έτσι ώστε εκείνος που κοιτάζει την εικόνα να βλέπει σε αυτήν τον βασιλιά, και εκείνος πάλι που βλέπει τον βασιλιά να αναγνωρίζει ότι αυτός είναι εκείνος που βρίσκεται στην εικόνα. Επειδή ακριβώς δεν διαφέρει καθόλου η ομοιότητα, σε εκείνον που θα ήθελε, μετά την εικόνα, να δει τον βασιλιά, η εικόνα θα μπορούσε να πει: «Εγώ και ο βασιλιάς είμαστε ένα· διότι εγώ βρίσκομαι μέσα σε εκείνον και εκείνος μέσα σε εμένα, και αυτό που βλέπεις σε εμένα, αυτό βλέπεις και σε εκείνον, και αυτό που είδες σε εκείνον, αυτό βλέπεις σε εμένα». Επομένως, εκείνος που προσκυνά την εικόνα, προσκυνά σε αυτήν τον βασιλιά. Διότι η εικόνα είναι η μορφή και η όψη εκείνου. Επειδή, λοιπόν, και ο Υιός είναι εικόνα του Πατέρα, είναι ανάγκη να νοήσουμε ότι η θεότητα και η ιδιότητα του Πατέρα αποτελούν το είναι του Υιού. Και αυτό σημαίνει το «εκείνος που υπάρχει σε μορφή Θεού» και το «ο Πατέρας είναι μέσα μου».

Αν δε κάποτε, ενώ εμφανίστηκε άγγελος, εκείνος που τον έβλεπε άκουσε φωνή Θεού, όπως ακριβώς συνέβη στην περίπτωση της βάτου· διότι «εμφανίστηκε άγγελος Κυρίου μέσα σε φλόγα φωτιάς από τη βάτο», και ο Κύριος κάλεσε τον Μωυσή μέσα από τη βάτο λέγοντας: «Εγώ είμαι ο Θεός του πατέρα σου, ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», όμως ο άγγελος δεν ήταν ο Θεός του Αβραάμ, αλλά ο Θεός μιλούσε μέσα από τον άγγελο, και εκείνος μεν που φαινόταν ήταν άγγελος, ο Θεός όμως μιλούσε μέσα από αυτόν. Διότι, όπως μιλούσε στον Μωυσή μέσα από τον «στύλο της νεφέλης» στη Σκηνή, έτσι και μέσω των αγγέλων εμφανίζεται να μιλά ο Θεός· έτσι μιλούσε μέσω αγγέλου και στον Ιησού του Ναυή. Όσα δε λέει ο Θεός, είναι ολοφάνερο ότι τα λέει μέσω του Λόγου και όχι μέσω κάποιου άλλου. Ο δε Λόγος, μην όντας χωρισμένος από τον Πατέρα, ούτε ανόμοιος και ξένος προς την ουσία Του, αυτά που εργάζεται, αποτελούν έργα του Πατέρα, και επιτελεί μία ενιαία δημιουργία. Και όσα δίνει ο Υιός, η δωρεά προέρχεται από τον Πατέρα. Και εκείνος που είδε τον Υιό γνωρίζει ότι, βλέποντάς Τον, δεν είδε άγγελο ούτε κάποιον ανώτερο από τους αγγέλους ούτε απολύτως κανένα από τα κτίσματα, αλλά είδε τον ίδιο τον Πατέρα. Και όποιος ακούει τον Λόγο γνωρίζει ότι ακούει τον Πατέρα· όπως ακριβώς και εκείνος που καταυγάζεται από το απαύγασμα γνωρίζει ότι φωτίζεται και από τον ήλιο.

Αυτό είδε και ο πατριάρχης Ιακώβ και ευλογήθηκε, και αντί για Ιακώβ ονομάστηκε Ισραήλ από Αυτόν, όπως μαρτυρεί η Θεία Γραφή λέγοντας: «Ανέτειλε δε σε αυτόν ο ήλιος, όταν παρήλθε το είδος του Θεού». Και αυτός ήταν Εκείνος που λέει: «Όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ βρίσκομαι στον Πατέρα και ο Πατέρας σε εμένα», «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· διότι με αυτόν τον τρόπο «ένας Θεός υπάρχει» και «μία» είναι η «πίστη» στον Πατέρα και τον Υιό. Επειδή, αν και ο Λόγος είναι Θεός, ισχύει πάλι ότι «Κύριος ο Θεός μας είναι ένας Κύριος». Διότι ο Υιός ανήκει στον Ένα και είναι αδιαίρετος από Αυτόν, κατά την ιδιότητα και την οικειότητα της ουσίας.

Πρέπων λοιπόν και αρμόζων σε αυτούς είναι ο έλεγχος που προέρχεται από ανθρώπους, επειδή οι κακόφρονες διαλογίζονται με ανθρώπινο τρόπο περί της θεότητος. Γιατί λοιπόν μαίνονται ακόμη οι χριστομάχοι; Διότι και αυτό τους το επιχείρημα, όπως ακριβώς και τα άλλα τους ζητήματα, έχει αποδειχθεί και ελεγχθεί ότι αποτελεί μόνο φαντασία και μυθοπλαστία. Και εξαιτίας αυτού οφείλουν, έστω και αργά, αφού αντιληφθούν σε πόσο βαθύ γκρεμό αφροσύνης έχουν πέσει, να αναδυθούν και να ξεφύγουν από την «παγίδα του διαβόλου», δεχόμενοι τις νουθεσίες μας. Διότι η αλήθεια είναι φιλάνθρωπη και κραυγάζει πάντοτε: «Αν δεν πιστεύετε σε εμένα» εξαιτίας της περιβολής του σώματος, «πιστέψτε τουλάχιστον στα έργα, για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», «και εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αλλά ο μεν Κύριος κατά τη συνήθειά του εκδηλώνει τη φιλανθρωπία του και θέλει να «ανορθώνει όλους τους συντριμμένους», όπως λέγει η αίνεση του Δαβίδ. Οι ασεβείς όμως, μην επιθυμώντας να ακούσουν την κυριακή φωνή και μην αντέχοντας να βλέπουν τον Χριστό να ομολογείται από όλους Θεός και Υιός του Θεού, περιφέρονται οι άθλιοι σαν τους κανθάρους μαζί με τον πατέρα τους τον διάβολο, αναζητώντας προφάσεις για την ασέβεια. Ποιες λοιπόν ή από πού θα μπορέσουν να βρουν τέτοιες προφάσεις έπειτα από αυτά, εκτός εάν δανειστούν από τους Ιουδαίους του Καϊάφα τις δυσφημίες, και από τους Έλληνες λάβουν την αθεΐα;

Οι περισσότεροι μεν από τους Ιουδαίους, ακούγοντας αυτά, αισθάνθηκαν ντροπή και στο εξής αναγνώρισαν τον Χριστό, όπως έχει γραφτεί στις Πράξεις. Επειδή, όμως, οι Αρειομανίτες επιλέγουν να παραμένουν Ιουδαίοι και να μάχονται τον Πέτρο, εμπρός, ας παραθέσουμε σε αυτούς παρόμοιες εκφράσεις· ίσως τουλάχιστον με αυτόν τον τρόπο ντραπούν, μαθαίνοντας τον τρόπο έκφρασης της Θείας Γραφής. Ότι, λοιπόν, ο Χριστός είναι αιωνίως Κύριος και Βασιλεύς, έχει γίνει σαφές από τα προαναφερθέντα, και δεν υπάρχει κανείς που να αμφιβάλλει περί αυτού. Διότι, εφόσον είναι Υιός του Θεού, είναι φυσικό να είναι όμοιος με Αυτόν· και όντας όμοιος, είναι οπωσδήποτε και Κύριος και Βασιλεύς· διότι ο ίδιος λέει: «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ότι, εξάλλου, και μόνο αυτό που ελέχθη από τον Πέτρο, «τον έκανε Κύριο και Χριστό», δεν σημαίνει ότι ο Υιός είναι δημιούργημα, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από την ευλογία του Ισαάκ, έστω και αν αυτή η εικόνα είναι κάπως αμυδρή σε σχέση με το προκείμενο θέμα. Είπε, λοιπόν, στον Ιακώβ: «γίνε κύριος του αδελφού σου», και στον Ησαύ: «ιδού, τον έκανα κύριό σου».

Εάν, λοιπόν, ο Θεός δημιουργεί και συνθέτει χρησιμοποιώντας ύλη, το φρόνημα αυτό είναι ελληνικό, και ο Θεός θα ονομαζόταν τεχνίτης και όχι δημιουργός. Ας υποθέσουμε, όμως, ότι έτσι κατεργάζεται την ύλη ο Λόγος, λαμβάνοντας εντολές και υπηρετώντας τον Θεό. Εάν, αντίθετα, ο Θεός καλεί τα μη όντα στην ύπαρξη διά του ιδίου Του του Λόγου, ο Λόγος δεν συγκαταλέγεται στα μη όντα που καλούνται στην ύπαρξη, ώστε να μην αναζητούμε και άλλον Λόγο διά του οποίου κλήθηκε στην ύπαρξη και αυτός· διότι διά του Λόγου δημιουργήθηκαν τα μη όντα. Και εάν δι' αυτού κτίζει και δημιουργεί, δεν ανήκει ο ίδιος στα δημιουργήματα και στα κτίσματα· αλλά μάλλον είναι ο Λόγος του δημιουργού Θεού, ο οποίος γνωρίζεται από τα έργα του Πατρός που ο ίδιος ο Λόγος απεργάζεται, γνωρίζεται δηλαδή ότι αυτός είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν, και ότι όποιος έχει δει αυτόν έχει δει τον Πατέρα, λόγω της ταυτότητος της ουσίας και της κατά πάντα ομοιότητος του Υιού προς τον Πατέρα. Πώς, λοιπόν, κτίζει δι' αυτού, εάν δεν είναι δικός Του Λόγος και Σοφία; Και πώς θα μπορούσε να είναι Λόγος και Σοφία, εάν δεν είναι γνήσιο γέννημα της ουσίας Του, αλλά δημιουργήθηκε και ο ίδιος από τα μη όντα; Και πώς, εφόσον τα πάντα προέρχονται από τα μη όντα και είναι κτίσματα, και ο Υιός, σύμφωνα με αυτούς, είναι ένα από τα κτίσματα και από εκείνα που κάποτε δεν υπήρχαν, μόνο αυτός αποκαλύπτει τον Πατέρα και κανένας άλλος παρά μόνον αυτός γνωρίζει τον Πατέρα;

Ο ίδιος ο Κύριος βέβαια πολλά έχει πει με παροιμίες, αλλά όταν αναφερόταν στον εαυτό του, μιλούσε απόλυτα: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα» και «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «εγώ είμαι το φως του κόσμου» και «εγώ είμαι η αλήθεια», χωρίς να παραθέτει για το καθένα την αιτία ούτε το γιατί, για να μη φανεί ότι είναι δεύτερος σε σχέση με εκείνα, για χάρη των οποίων και θα είχε γίνει. Διότι είναι ανάγκη να προηγείται η αιτία αυτού του πράγματος, χωρίς την οποία ούτε και ο ίδιος θα είχε έρθει στην ύπαρξη. Ο Παύλος, για παράδειγμα, όντας «ξεχωρισμένος απόστολος για το ευαγγέλιο, το οποίο προανήγγειλε ο Κύριος μέσω των προφητών», είχε πριν από τον εαυτό του το ευαγγέλιο, «του οποίου και έγινε διάκονος»· και ο Ιωάννης, αφού ορίστηκε για να προπορευθεί του Κυρίου, είχε πριν από τον εαυτό του τον Κύριο. Ο Κύριος όμως, μη έχοντας πριν από τον εαυτό του καμία αιτία για το ότι είναι Λόγος, παρά μόνο το ότι είναι γέννημα του Πατέρα και μονογενής Σοφία, όταν γίνεται άνθρωπος, τότε παραθέτει και την αιτία για την οποία πρόκειται να φορέσει σάρκα. Διότι του να γίνει άνθρωπος προηγείται η ανάγκη των ανθρώπων, χωρίς την οποία δεν θα ενδυόταν τη σάρκα. Και ποια είναι η ανάγκη για την οποία έγινε άνθρωπος; Ο ίδιος ο Κύριος την υποδείκνυε λέγοντας: «Έχω κατέβει από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε.»

Λέγει δε «αρχή των οδών», επειδή αυτού του είδους η σοφία γίνεται μια αρχή και τρόπον τινά θεμελίωση της γνώσης που οδηγεί στον Θεό· διότι, εάν κάποιος βαδίσει πρώτα σε αυτή την οδό και την τηρήσει με τον φόβο του Θεού, όπως είπε ο Σολομών: «Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου», έπειτα, υψούμενος με τη διάνοια και κατανοώντας τη δημιουργική σοφία μέσα στην κτίση, θα κατανοήσει μέσω αυτής και τον Πατέρα της, όπως ο ίδιος ο Κύριος έχει πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και όπως γράφει ο Ιωάννης: «Εκείνος που ομολογεί τον Υιό, έχει και τον Πατέρα». «Προ του αιώνος δε», λέγει, «με εθεμελίωσε», επειδή σύμφωνα με το δικό της πρότυπο τα έργα παραμένουν σταθερά και παντοτινά. Έπειτα, για να μη νομίσει κάποιος, ακούγοντας για τη σοφία που δημιουργήθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο μέσα στα έργα, ότι η αληθινή Σοφία του Θεού, δηλαδή ο Υιός, είναι κατά φύσιν κτίσμα, προσέθεσε αναγκαίως το «πριν από τα όρη» και «πριν από τη γη» και «πριν από τα ύδατα» και «πριν από τους λόφους με γεννά», ώστε, λέγοντας «πριν από κάθε κτίση» —διότι με αυτά δήλωσε ολόκληρη την κτίση— να αποδείξει ότι δεν κτίσθηκε μαζί με τα έργα κατά την ουσία του. Διότι, εάν κτίσθηκε «για τα έργα», αλλά υπάρχει πριν από τα έργα, είναι φανερό ότι υπάρχει και πριν κτιστεί. Επομένως, δεν είναι κτίσμα κατά τη φύση και την ουσία, αλλά, όπως ο ίδιος προσέθεσε, είναι γέννημα. Το τι διαφέρει, όμως, ή πώς διαχωρίζεται ως προς τη φύση το κτίσμα από το γέννημα, έχει ήδη αποδειχθεί στα προηγούμενα.

Γέμισε λοιπόν όλη η γη από τη γνώση του. Διότι μία είναι η γνώση του Πατρός διά του Υιού και του Υιού παρά του Πατρός, και σε αυτόν χαίρεται ο Πατήρ. Και με αυτή τη χαρά ευφραίνεται ο Υιός εν τω Πατρί, λέγοντας: «Εγώ ήμουν αυτός με τον οποίο χαιρόταν· και καθημερινά ευφραινόμουν ενώπιόν του». Αυτά δε τα λόγια αποδεικνύουν πάλι ότι ο Υιός δεν είναι αλλότριος, αλλά ίδιος της ουσίας του Πατρός. Διότι, ιδού, δεν δημιουργήθηκε εξαιτίας μας, όπως ισχυρίζονται οι ασεβείς, ούτε προήλθε καθόλου από το μηδέν. Διότι ο Θεός δεν απέκτησε απέξω κάτι που να του δημιουργεί χαρά, αλλά αυτό που λέγεται αποτελεί γνώρισμα εκείνου που είναι ίδιο και όμοιο. Πότε λοιπόν υπήρξε καιρός που δεν χαιρόταν ο Πατήρ; Εάν δε χαιρόταν πάντοτε, πάντοτε υπήρχε εκείνος στον οποίο χαιρόταν. Και σε ποιον χαίρεται ο Πατήρ, παρά βλέποντας τον εαυτό του στην ίδια του την εικόνα, η οποία είναι ο Λόγος του; Εάν δε «ευφραινόταν στους υιούς των ανθρώπων, έχοντας ολοκληρώσει την οικουμένη», όπως έχει γραφτεί στις ίδιες τις Παροιμίες, εντούτοις και αυτό έχει το ίδιο νόημα. Διότι ευφραίνεται και κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι επειδή του προστέθηκε εκ των υστέρων κάποια χαρά, αλλά επειδή πάλι βλέπει τα έργα να έχουν δημιουργηθεί σύμφωνα με τη δική του εικόνα, ώστε και το να χαίρεται έτσι ο Θεός έχει ως αιτία την εικόνα του. Και πώς ευφραίνεται ο Υιός παρά βλέποντας τον εαυτό του μέσα στον Πατέρα; Διότι και αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατήρ μέσα σε εμένα».

Διότι, όπως ακριβώς, όταν αναβλέπει κανείς στον ουρανό και βλέπει τον διάκοσμό του και το φως των άστρων, είναι δυνατόν να αναλογιστεί τον Λόγο που τα διακοσμεί, έτσι, όταν κατανοούμε τον Λόγο του Θεού, είναι ανάγκη να κατανοούμε και τον Πατέρα Του τον Θεό, από τον οποίο καθώς προέρχεται, δικαιολογημένα αποκαλείται ερμηνευτής και άγγελος του ιδίου Του του Πατέρα. Και αυτό θα μπορούσε να το διαπιστώσει κανείς από τα δικά μας ανθρώπινα δεδομένα. Διότι, εάν βέβαια όταν εκφέρεται λόγος από τους ανθρώπους, σκεπτόμαστε ότι η πηγή αυτού είναι ο νους, και εστιάζοντας στον λόγο, διακρίνουμε μέσω της λογικής ότι υποδηλώνεται ο νους, πολύ περισσότερο, βλέποντας τη δύναμη του Λόγου με ανώτερη σύλληψη και ασύγκριτη υπεροχή, αποκτούμε την έννοια και του αγαθού Πατέρα Του, όπως ακριβώς λέει και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αυτά δε και κάθε θεόπνευστη Γραφή τα κηρύττει με τρόπο φανερότερο και σπουδαιότερο. Από αυτές λοιπόν αντλώντας θάρρος και εμείς σου τα γράφουμε, και εσύ, μελετώντας τες, θα μπορέσεις να έχεις πίστη σε όσα λέγονται. Διότι, ένας λόγος που επιβεβαιώνεται από ανώτερες αυθεντίες, διαθέτει αναντίρρητη την απόδειξή του.

Διότι «τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε», και, αφού ήλθε, ο ίδιος ομιλεί με την αγία του φωνή, προσφέροντας τη θέαση του εαυτού του, και μέσω αυτής θέτοντας τη βάση για την επίγνωση του Πατρός: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», χωρίς να ισχυρίζεται ότι ο ίδιος είναι ο Πατέρας —διότι πώς θα μπορούσε, αφού Εκείνος είναι αόρατος;— αλλά ότι είναι τέτοιος όπως ακριβώς ο Πατέρας. Είχε πει, άλλωστε, προηγουμένως: «Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου», εξηγώντας μας ξεκάθαρα τη δυάδα των προσώπων, η οποία αναγνωρίζεται με απαράλλαχτη θεότητα.

Και σε τι διαφέρει αυτό από την απολογία του Σαμοσατέως; Ας πουν, λοιπόν, πώς τολμά ένας άνθρωπος να λέει τέτοια πράγματα για τον εαυτό του: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα;» Και πώς ο ευαγγελιστής μαρτυρεί για αυτόν, όταν έλεγε αυτά τα λόγια, ότι αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό; Δεν είναι ο άνθρωπος ίσος με τον Θεό, αλλά ο Θεός που προέρχεται από τον Θεό θα είναι ίσος κατά τη φύση με εκείνον που τον γέννησε, όπως ακριβώς μαρτυρεί και ο Παύλος, ο οποίος δεν εξηγεί τα περί της ενανθρωπήσεως, αλλά τα πριν από την ενανθρώπηση: «Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό.» Γνωρίζουμε ότι ο Σωτήρας πολλές φορές μίλησε και ανθρωπίνως· αλλά όχι όταν λέει: «Εγώ είμαι αυτός που μαρτυρεί για τον εαυτό του, και μαρτυρεί για μένα ο Πατέρας που με έστειλε.» Διότι αυτός που στάλθηκε στον κόσμο δεν είναι άνθρωπος, αυτός που λέει: «Εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έρθει·» αυτός που λέει: «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μη χαθεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια·» αυτός που λέει: «Έχω κατεβεί από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε.»

Ονομάζει τη Ναζαρέτ επίγεια πόλη και όχι ουράνια, και οι απόστολοι, από τότε έως και σήμερα, τον αποκαλούν άνθρωπο και όχι Θεό, απευθυνόμενοι στους Ιουδαίους και σε όσους, παρομοίως με αυτούς, σκέφτονται σύμφωνα με τη σάρκα. Και ο ίδιος ο Κύριος απάντησε με ανθρώπινο τρόπο για τον εαυτό του, λέγοντας: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια;». Δεν είπε ότι ζητάτε να με σκοτώσετε όντας Θεός· διότι ο Θεός, ως απαθής και αθάνατος που είναι, καταργεί τον θάνατο και ζωοποιεί τους νεκρούς, λέγοντας: «Εγώ είμαι η ζωή». Προς τον Φίλιππο, όμως, ο οποίος πίστεψε αμέσως μόλις άκουσε, διδάσκει, μαζί με τους υπόλοιπους αποστόλους και με όσους μπορούν ομοίως να κατανοήσουν πνευματικά, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα, και εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα».

Εάν λοιπόν είναι δημιούργημα και ο Υιός, ορθώς θα ονομαζόταν μεταγενέστερα Πατέρας και σε σχέση με Αυτόν· εάν όμως ο Υιός δεν είναι δημιούργημα, τότε πάντοτε υπάρχει ο Πατέρας, πάντοτε και ο Υιός. Εάν δε πάντοτε υπάρχει ο Υιός, Αυτός θα πρέπει να είναι ο Λόγος. Διότι εάν ο Λόγος δεν είναι ο Υιός, και κάποιος τολμήσει να το ισχυριστεί αυτό, τότε είτε αποκαλεί τον Λόγο Πατέρα είτε θεωρεί τον Υιό ανώτερο από τον Λόγο. Διότι, εφόσον ο Υιός βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, είναι αναγκαίο είτε να μην υπάρχει ο Λόγος πριν από τον Υιό —αφού τίποτα δεν προηγείται Εκείνου που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα— είτε, εάν ο Λόγος είναι διαφορετικός από τον Υιό, ο Λόγος θα ήταν ο Πατέρας, μέσα στον οποίο βρίσκεται ο Υιός. Εάν όμως ο Λόγος δεν είναι Πατέρας, αλλά είναι Λόγος, τότε ο Λόγος θα βρισκόταν έξω από τον Πατέρα, εφόσον ο Υιός βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα. Διότι δεν είναι δυνατόν να βρίσκονται και οι δύο στους κόλπους, και ο Λόγος και ο Υιός, αλλά πρέπει να είναι ένας, και αυτός είναι ο Υιός, ο οποίος είναι μονογενής. Και πάλι, εάν άλλος είναι ο Λόγος και άλλος ο Υιός, ο Υιός θα αποδειχθεί ανώτερος από τον Λόγο· διότι «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, ειμή μόνον ο Υιός», και όχι ο Λόγος. Ή λοιπόν ο Λόγος δεν Τον γνωρίζει, ή εάν Τον γνωρίζει, είναι ψευδές το «κανείς δεν γνωρίζει». Το ίδιο ισχύει και για το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι αυτά είναι λόγια του Υιού, και όχι του Λόγου, σύμφωνα με τους ισχυρισμούς τους. Και αυτό είναι σαφές από τα Ευαγγέλια.

Εάν, λοιπόν, άλλο είναι ο Υιός και άλλο ο Λόγος, δεν είναι ο Λόγος ένα με τον Πατέρα, αλλά ο Υιός· ούτε εκείνος που είδε τον Λόγο έχει δει τον Πατέρα, αλλά εκείνος που είδε τον Υιό. Εφόσον λοιπόν αποδεικνύονται αυτά, είτε ο Υιός είναι ανώτερος από τον Λόγο, είτε ο Λόγος δεν έχει τίποτα περισσότερο από τον Υιό. Διότι τι είναι ανώτερο ή τελειότερο από το «ένα» και το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς και από το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»;

Διότι, αναφέρει, είπε ο Ιησούς: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Και πώς εσύ λες: δείξε μας τον Πατέρα; Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Τα λόγια τα οποία εγώ σας λέω, δεν τα λέω από τον εαυτό μου· αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα σε εμένα, αυτός επιτελεί τα έργα. Πιστεύετέ με ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα. Ειδάλλως, πιστεύετέ με εξαιτίας των ίδιων των έργων. Αμήν, αμήν σας λέω· εκείνος που πιστεύει σε εμένα, τα έργα τα οποία εγώ κάνω, θα τα κάνει και εκείνος και μεγαλύτερα από αυτά θα κάνει, διότι εγώ πορεύομαι προς τον Πατέρα. Και ό,τι κι αν ζητήσετε στο όνομά μου, αυτό θα το κάνω, για να δοξαστεί ο Πατέρας στον Υιό». Επομένως, εάν ο Πατέρας δοξάζεται στον Υιό, ο Υιός είναι αυτός που λέει: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», ο ίδιος λέει και το «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα». Διότι αυτός ακριβώς που λέει αυτά αποδεικνύει ότι ο ίδιος είναι ο Υιός, προσθέτοντας το: «για να δοξαστεί ο Πατέρας στον Υιό».

Ποια θέση θα έχει ο Λόγος ως προς τον Πατέρα, εφόσον ο άνθρωπος και ο Πατέρας είναι ένα; Εάν πάλι ο άνθρωπος είναι μονογενής, ποια θέση θα έχει ο Λόγος; Διότι ή θα πει κανείς ότι αυτός έρχεται δεύτερος, ή, εάν βρίσκεται πάνω από το μονογενές, θα ήταν ο ίδιος ο Πατέρας. Επειδή, όπως ακριβώς ένας είναι ο Πατέρας, έτσι ένα είναι και το μονογενές που προέρχεται από αυτόν. Και τι περισσότερο έχει ο Λόγος από τον άνθρωπο, εάν βέβαια ο Λόγος δεν είναι Υιός; Διότι από τη μία πλευρά είναι γεγραμμένο ότι ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσω του Υιού και του Λόγου, και η δημιουργία του κόσμου αποτελεί κοινό έργο και του Λόγου και του Υιού· από την άλλη όμως, το να βλέπει κανείς τον Πατέρα δεν είναι πλέον γεγραμμένο σε σχέση με τον Λόγο, αλλά με τον Υιό, και η σωτηρία του κόσμου δεν ειπώθηκε πλέον ότι επιτελείται μέσω του Λόγου, αλλά μέσω του μονογενούς Υιού. Διότι αναφέρει: «Είπε ο Ιησούς: τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με γνώρισες, Φίλιππε;»

«Όποιος είδε εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και δεν έχει γραφτεί ότι τον Πατέρα τον γνωρίζει ο Λόγος, αλλά ο Υιός· ούτε έχει λεχθεί ότι τον Πατέρα τον βλέπει ο Λόγος, αλλά ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός. Και σε τι περισσότερο συμβάλλει στη σωτηρία μας ο Λόγος μάλλον παρά ο Υιός, εάν βέβαια, σύμφωνα με αυτούς, άλλος είναι ο Υιός και άλλος ο Λόγος; Διότι η προσταγή είναι να πιστεύουμε όχι στον Λόγο, αλλά στον Υιό. Καθώς λέει ο Ιωάννης: «Όποιος πιστεύει στον Υιό έχει ζωή αιώνια· όποιος όμως απειθεί στον Υιό δεν θα δει ζωή».

Διότι, εάν έγινε Υιός εξαιτίας της ενανθρώπησης, τότε η ενανθρώπηση είναι η αιτία. Και εάν ο άνθρωπος είναι η αιτία του να είναι αυτός Υιός, ή και τα δύο μαζί, θα προκύψουν τα ίδια άτοπα. Έπειτα, εάν πρώτα υπήρξε Λόγος και ύστερα Υιός, θα φανεί ότι γνώρισε τον Πατέρα εκ των υστέρων, και όχι πρωτύτερα. Διότι δεν Τον γνωρίζει υπό την ιδιότητα του Λόγου, αλλά υπό την ιδιότητα του Υιού. Διότι «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, ειμή μόνον ο Υιός». Θα προκύψει δε και τούτο, ότι δηλαδή βρέθηκε στους κόλπους του Πατέρα αργότερα, και αργότερα Αυτός και ο Πατέρας έγιναν ένα, και αργότερα ίσχυσε το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι όλα αυτά ελέχθησαν για τον Υιό.

Διότι, πρώτον, το να διαχωρίζει κανείς τις Διαθήκες και να μην συνδέεται η μία με την άλλη, αποτελεί πρακτική των Μανιχαίων και των Ιουδαίων, εκ των οποίων οι μεν εναντιώνονται στην Παλαιά, οι δε στη Νέα. Έπειτα, σύμφωνα με αυτούς, εάν τα όσα βρίσκονται στην Παλαιά προηγούνται χρονικά, ενώ εκείνα της Νέας είναι νεότερα, και οι χρόνοι κρίνονται από τα γραπτά, τότε κατ' ανάγκην είναι και πάλι νεότερα το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», το «μονογενής» και το «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα»· διότι αυτά δεν μαρτυρούνται από την Παλαιά, αλλά από την Καινή.

Επομένως, ο Χριστός ας νοείται ευσεβώς ως το συναμφότερο. Εάν δε και το σώμα αποκαλείται σε πολλά σημεία από τη Γραφή «Χριστός», όπως όταν λέει ο μακάριος Πέτρος διδάσκοντας τον Κορνήλιο «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Άγιο Πνεύμα», και πάλι προς τους Ιουδαίους «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, άνδρα ο οποίος αναδείχθηκε σε εσάς από τον Θεό», και πάλι ο μακάριος Παύλος προς τους Αθηναίους: «μέσω του άνδρα που όρισε, παρέχοντας βεβαιότητα σε όλους, ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς». Βρίσκουμε δε σε πολλά σημεία ότι η ανάδειξη και η αποστολή ταυτίζονται με το χρίσμα, από τα οποία μπορεί να μάθει όποιος επιθυμεί, ότι δεν υπάρχει καμία διαφωνία στα λόγια των αγίων, αλλά με διαφορετικούς τρόπους ονομάζουν την ένωση του Θεού Λόγου που έγινε με τον άνθρωπο εκ της Μαρίας, άλλοτε μεν «χρίσμα», άλλοτε δε «αποστολή», και άλλοτε «ανάδειξη». Επομένως, αυτό που λέγεται από τον μακάριο Πέτρο κηρύττει ορθή και ανόθευτη τη θεότητα του Μονογενούς, χωρίς να χωρίζει την υπόσταση του Θεού Λόγου από τον άνθρωπο εκ της Μαρίας. Μη γένοιτο! Διότι, πώς θα μπορούσε [να τον χωρίσει] εκείνος που άκουσε κατ' επανάληψη το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Μέσω του οποίου, ακόμη και μετά την ανάσταση, ενώ εισήλθε με το ίδιο σώμα «ενώ οι θύρες ήταν κλειστές» προς όλη την ομήγυρη των αποστόλων, και εάν υπήρχε οποιαδήποτε δυσπιστία εξαιτίας αυτού, τη διέλυσε λέγοντας: «Ψηλαφήστε με και δείτε, διότι ένα πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά, όπως βλέπετε να έχω εγώ».

Γι' αυτό και λέγω: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου». Πορεύου εν ειρήνη, απεκδεχόμενος τη μακαρία ελπίδα των επαγγελιών. Αφού, λοιπόν, απελύθησαν αυτοί εφοδιασμένοι, οι άγγελοι του Θεού εξήλθαν και έκραξαν με μεγάλη φωνή: «Εάν κάποιος άλλος από τους προφήτες έχει δικαστική υπόθεση, ας εισέλθει ανεμπόδιστα, συνηγορώντας υπέρ της αλήθειας». Κατόπιν αυτής της προτροπής εισέρχεται ο Ναβουθαί ο Ισραηλίτης, τον οποίο, μόλις αντίκρισε, ο Μονογενής λέγει: «Εσύ με ποιον έχεις διαφορά, ή με ποιον επιθυμείς να δικαστείς; Εάν δε, δεν δύνασαι από μόνος σου να παρουσιάσεις την υπόθεσή σου, αλλά διαθέτεις συνήγορο, ας εισέλθει και αυτός ανεμπόδιστα, συνηγορώντας υπέρ της αλήθειας για λογαριασμό σου».

Ανόμ. Πώς θα μπορούσε κάποιος να παραδεχθεί ότι η φύση που έλαβε υπόσταση διατηρεί το απαράλλακτο ως προς την ουσία σε σχέση με τη φύση που της έδωσε υπόσταση, εφόσον μια τέτοια υπόσταση δεν επιδέχεται γένεση; Ορθ. Εάν μεν η φύση που έλαβε υπόσταση είχε προστεθεί εξωτερικά, δεν θα μπορούσε να είναι απαράλλακτη· εάν όμως έχει γεννηθεί από αυτόν ως απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεως, τότε κατέχει το απαράλλακτο. Διότι με το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», δεν εννοούσε ότι ο ίδιος είναι ο Πατέρας, αλλά ότι είναι τέτοιος ακριβώς όπως ο Πατέρας.

Διότι στον μεν Ιεζεκιήλ από την οσφύ και επάνω έγινε γνωστός σαν ήλεκτρο· στον δε Δανιήλ ως Παλαιός των Ημερών· στον δε Ησαΐα ως καλυπτόμενος από τα Σεραφείμ. Ανόμοιος. Εσύ λοιπόν πώς τον γνωρίζεις, ως ήλεκτρο ή ως Παλαιό των Ημερών; Ορθόδοξος. Έχοντας διδαχθεί από αυτούς, γνωρίζω ότι είναι ανώτερος από όλα όσα τους αποκαλύφθηκαν. Διότι, εάν δεν ήταν ανώτερος από αυτά, δεν θα εμφανιζόταν με διαφορετικούς τρόπους· και για τον λόγο αυτόν ο Μονογενής λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Ανόμοιος. Άλλο πράγμα είναι το να έχει δει κανείς και άλλο το να έχει γνωρίσει; Ορθόδοξος. Προκειμένου περί του Θεού δεν διαφέρει το ένα από το άλλο· διότι ο ίδιος ταύτισε την όραση με τη γνώση, λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα μου». Ανόμοιος. Εάν γνωρίζεις ότι είναι ανώτερος από τα φαινόμενα, τότε γνωρίζεις και τι είναι. Ορθόδοξος.

Ο δε Υιός είναι ενυπόστατος χαρακτήρας. Διότι λέγει: «Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα μου»· κανείς όμως, βλέποντας άνθρωπο, δεν είδε τον Πατέρα. Ανόμοιος: Πού είναι γραμμένο ότι ο Υιός είναι χαρακτήρας της υποστάσεως; Ορθόδοξος: Στον απόστολο Παύλο, στην Προς Εβραίους επιστολή. Ανόμοιος: Δεν διαβάζεται στην Εκκλησία; Ορθόδοξος: Από τότε που κηρύχθηκε το Ευαγγέλιο του Χριστού, υπάρχει η πεποίθηση ότι η επιστολή είναι του Παύλου· και μαζί με αυτήν, οι επιστολές του Παύλου είναι συνολικά δεκατέσσερις. Ανόμοιος: Δεν διάβασες ότι, ενώ σε όλες τις άλλες αναφέρεται το όνομά του, σε αυτήν όχι; Ορθόδοξος: Επειδή έγραφε προς τους Εβραίους. Αυτοί είχαν πληροφορηθεί αρνητικά γι' αυτόν, ότι διδάσκει αποστασία. Και για να μην κλείσουν τα αυτιά τους, αποστρεφόμενοι το όνομά του, γι' αυτό τον λόγο ξεκίνησε από τους πατέρες, λέγοντας: «Ο Θεός, ο οποίος πολυμερώς και πολυτρόπως μίλησε παλαιά στους πατέρες μας μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού». Το ότι η επιστολή είναι δική του, είναι φανερό και από το τέλος της επιστολής. Διότι μνημονεύει και τον Τιμόθεο, λέγοντας: «Να γνωρίζετε ότι ο αδελφός μας Τιμόθεος έχει αφεθεί ελεύθερος, μαζί με τον οποίο, εάν έρθει σύντομα, θα σας δω». Ανόμοιος: Ακόμη και αν δεχθούμε ότι η Επιστολή είναι του Παύλου, ο χαρακτήρας της υποστάσεως δεν έχει την ύπαρξή του μέσα στην υπόσταση, και όχι σε δική του ζωή; Ορθόδοξος:

Δεν πρέπει να κατακτούμε τα άγραφα, αλλά τη βασιλεία των ουρανών. Γιατί λοιπόν εσύ αρπάζεις αυτό που ούτε η Γραφή σου δίνει ούτε εμείς; Διότι κανείς από εμάς δεν σου παραδίδει τον Πατέρα ως ανώτερο ως προς το αγέννητο. Επειδή ούτε ο Υιός είπε: «Ο αγέννητος είναι ανώτερός μου», αλλά «ο Πατέρας», προς τον οποίο επρόκειτο να πορευθεί. Διότι λέγει ως εξής: «Αν με αγαπούσατε, θα χαιρόσασταν που είπα, πορεύομαι προς τον Πατέρα· διότι ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου». Και πορεύεται, βέβαια, εφόσον έλαβε μορφή δούλου· ως Θεός όμως, έχει μέσα του τον Πατέρα, λέγοντας: «Εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Ο Πατέρας, που μένει μέσα σε εμένα, αυτός κάνει τα έργα». Μην επισπείρεις λοιπόν ζιζάνια στον αγρό της θείας Γραφής, δηλαδή το «αγέννητο» και το «ανόμοιο»· αλλά αν θέλεις να φιλοσοφείς με αυτές τις λέξεις, να φιλοσοφείς πάνω στο άφθαρτο και στο αθάνατο· διότι αυτά είναι σπόροι του αγρού της Γραφής. Όπως για παράδειγμα: Αν υπάρχει το αθάνατο, αυτό είναι είτε ολόκληρο είτε μέρος. Αλλά αν μεν είναι μέρος, τότε πάλι θα είναι ανόμοιος με τον εαυτό του, εάν δηλαδή ένα μέρος του είναι αθάνατο, ενώ τα υπόλοιπα δεν είναι. Αν όμως όλη η φύση είναι αθάνατη και άφθαρτη, και επομένως απόλυτα αθάνατος και άφθαρτος είναι ο Πατέρας, τότε αμέσως και ο Υιός θα βρεθεί εξ ολοκλήρου να ταυτίζεται ως προς την ουσία. Διότι, αν η ουσία είναι ολόκληρη αθάνατη και άφθαρτη, και δεν υπάρχει σε αυτήν κανένα αντίθετο μέρος, άρα η ταυτότητα υφίσταται καθ' όλη την ουσία. Πώς λοιπόν τολμά κάποιος να τον αποκαλεί ανόμοιο;

Και είτε θέλεις να πεις «Συμπλέχθηκε», είτε, όπως είπε η Γραφή, «Έλαβε», είτε «Έγινε», είναι ο Θεός Λόγος, ο οποίος έλαβε μορφή δούλου, ονομαζόμενος και όντας και πιστευόμενος ως Χριστός· και αφενός χρίεται ως άνθρωπος με το Άγιο Πνεύμα, αφετέρου ως Θεός το χορηγεί ο ίδιος στους αξίους. Έτσι και ως Θεός νομοθετεί, και ως άνθρωπος υπόκειται στον νόμο, και για τον λόγο αυτόν δεν λέει: «Τάδε λέγει Κύριος», επειδή δεν είναι άνθρωπος που μετείχε στη θεότητα, αλλά Θεός που μετείχε σε αίμα και σάρκα, δηλαδή στην ανθρωπότητα. Διότι η Γραφή αποκαλεί τον άνθρωπο σάρκα και αίμα, όπως όταν λέει ο Παύλος: «Δεν συμβουλεύθηκα σάρκα και αίμα»· και όπως ακριβώς ο άνθρωπος είναι ένα πρόσωπο, το οποίο συντίθεται από το ζωικό και το λογικό στοιχείο, έτσι και ο Χριστός είναι ένα πρόσωπο, υπάρχοντας από Θεό και δουλική μορφή, και γι' αυτό δεν λέει: «Τάδε λέγει Κύριος», αλλά, «Εγώ σας λέω»· και, «Εγώ είμαι η ζωή και η αλήθεια». Όπως λοιπόν, εάν το λογικό στοιχείο μέσα μας λέει: «Εγώ είμαι αυτός που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού και πλάστηκε άφθαρτος»· και πάλι το ίδιο λογικό στοιχείο λέει: «Εγώ είμαι γη και στάχτη»· δεν μιλάει πότε το ζωικό στοιχείο και πότε το λογικό, αλλά το ίδιο το λογικό λέει άλλοτε τα δικά του γνωρίσματα και άλλοτε τα γνωρίσματα του ζωικού στοιχείου· έτσι, μέσα από την ένωση, όντας ένα πρόσωπο ο άνθρωπος και ο Θεός Λόγος, όταν λέει, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», εκφράζει τη θεωρία της δικής του θεότητας.

Αυτά διδάσκοντας και ο Διονύσιος, έγραψε στην επιστολή του προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο εξαιτίας του Σαβέλλιου για όσα λέγονται κατά τρόπο ανθρώπινο σχετικά με τον Σωτήρα (διότι με ανθρώπινους όρους έχουν λεχθεί για αυτόν το «εγώ είμαι η άμπελος, ο πατέρας είναι ο γεωργός» και το «όντας πιστός σε αυτόν που τον δημιούργησε» και το «έκτισε» και το «έχοντας γίνει τόσο ανώτερος των αγγέλων»), όμως δεν αγνοούσε το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι γνωρίζουμε ότι αυτά τα έγραψε στις άλλες επιστολές του· επειδή και εκεί, γράφοντας αυτά, μνημόνευσε τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Κυρίου. Διότι, όπως ακριβώς «ενώ είχε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου» και «ενώ ήταν πλούσιος έγινε φτωχός για χάρη μας», έτσι, ενώ οι λόγοι σχετικά με τη θεότητά του είναι υψηλοί και πλούσιοι, υπάρχουν και οι ταπεινές και φτωχές εκφράσεις σχετικά με την ένσαρκη παρουσία του. Και το ότι αυτά έχουν λεχθεί κατά τρόπο ανθρώπινο για τον Σωτήρα, αρμόζει να το εξετάσουμε από το εξής: ο μεν γεωργός είναι ξένος ως προς την ουσία σε σχέση με την άμπελο, τα δε κλήματα τυγχάνει να είναι ομοούσια, συγγενή και αδιαίρετα με την άμπελο, και τόσο αυτά όσο και η άμπελος έχουν μία και την αυτή προέλευση. Και ισχύει, όπως είπε ο Κύριος: «αυτός είναι η άμπελος, εμείς τα κλήματα».

Επομένως, από αυτά αποδεικνύεται ότι και η επιστολή προς τον Ευφράνορα και τον Αμμώνιο δεν γράφτηκε από αυτόν με φαύλη σκέψη, αλλά κατ' οικονομίαν· διότι αυτό αποδεικνύει και η απολογία του. Και αυτός είναι αληθώς ένας πειστικός τρόπος για την ανατροπή της μανίας του Σαβελλίου, ώστε όποιος επιθυμεί να ανασκευάσει γρήγορα τους τοιούτους, να μην κάνει την αρχή από τα χωρία που υποδηλώνουν τη θεότητα του Λόγου (ότι δηλαδή ο Υιός είναι Λόγος και σοφία και δύναμη, και ότι «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», προκειμένου να μην παρερμηνεύσουν εκείνοι τα καλώς ειρημένα και βρουν τέτοια πρόφαση για την αναίσχυντη φιλονικία τους ακούγοντας ότι «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»), αλλά να προβάλλει αυτά που έχουν ειπωθεί ανθρωπίνως για τον Σωτήρα, όπως ακριβώς έκανε και ο ίδιος, όπως είναι η πείνα, ο κόπος, το ότι είναι άμπελος, και ότι προσευχόταν και ότι έπαθε. Διότι όσο πιο ταπεινά λέγονται αυτά, τόσο περισσότερο αποδεικνύεται ότι δεν έγινε άνθρωπος ο Πατέρας. Επειδή, όταν ο Κύριος ονομάζεται άμπελος, είναι αναγκαίο να υπάρχει και γεωργός, και όταν αυτός προσεύχεται να υπάρχει εκείνος που εισακούει, και όταν αυτός ζητά να υπάρχει εκείνος που δίνει. Τέτοια χωρία, μάλιστα, καταδεικνύουν ευκολότερα τη μανία των Σαβελλιανών, ότι δηλαδή άλλος είναι εκείνος που προσεύχεται και άλλος εκείνος που εισακούει, και άλλος είναι η άμπελος και άλλος ο γεωργός. Διότι όσα ρητά λέγονται και φαίνονται να αποξενούν τον Υιό από τον Πατέρα, αυτά λέγονται για αυτόν εξαιτίας της σάρκας την οποία φόρεσε για εμάς.

Διότι εκείνοι μεν που καθαίρεσαν τον Σαμοσατέα, επειδή ο Παύλος ήθελε να χρησιμοποιεί σοφίσματα και έλεγε: «Αν ο Χριστός δεν έγινε Θεός προερχόμενος από άνθρωπο, τότε είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, και είναι ανάγκη να υπάρχουν τρεις ουσίες, μία προηγούμενη και δύο που προέρχονται από εκείνη», εκλαμβάνοντας το ομοούσιο με σωματική έννοια, εξαιτίας αυτού του γεγονότος δικαιολογημένα προφυλάχθηκαν από ένα τέτοιο σόφισμα του Σαμοσατέα και δήλωσαν ότι ο Χριστός δεν είναι ομοούσιος· διότι η σχέση του Υιού με τον Πατέρα δεν είναι έτσι όπως την εννοούσε εκείνος. Εκείνοι δε που αναθεμάτισαν την αρειανική αίρεση, εξετάζοντας την πανουργία του Παύλου, και αναλογιζόμενοι ότι το ομοούσιο δεν σημαίνει το ίδιο πράγμα προκειμένου περί των ασωμάτων, και μάλιστα περί του Θεού, γνωρίζοντας επιπλέον ότι ο Λόγος δεν είναι κτίσμα αλλά γέννημα από την ουσία, και ότι η ουσία του Πατρός είναι η αρχή, η ρίζα και η πηγή του Υιού, και ότι αποτελεί την καθαυτό αληθινή ομοιότητα Εκείνου που τον γέννησε, και δεν είναι ετεροφυής όπως εμείς, χωριζόμενος από τον Πατέρα, αλλά υπάρχει προερχόμενος από Αυτόν ως αδιαίρετος Υιός, όπως ακριβώς το απαύγασμα προς το φως, έχοντας δε υπόψη και τα παραδείγματα του Διονυσίου περί της πηγής και την απολογία του για το ομοούσιο, και προπάντων τον λόγο του Σωτήρα που φανερώνει την ενότητα: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», για αυτόν ακριβώς τον λόγο, εύλογα διακήρυξαν και αυτοί τον Υιό ομοούσιο.

Τέτοια λοιπόν ας λέγεται και ας πιστεύεται ότι είναι η διάνοια των πατέρων. Ας εξετάσουμε όμως το ζήτημα μαζί τους πάλι, με πραότητα και με αγαθή συνείδηση, υπενθυμίζοντας και τα προλεχθέντα, για να δούμε μήπως πράγματι αποδεικνύεται ότι ορθά φρόνησαν οι επίσκοποι που συνήλθαν στη Νίκαια. Εάν μεν ο Λόγος είναι δημιούργημα και ξένος προς την ουσία του Πατρός, ώστε και να χωρίζεται από τον Πατέρα με ετεροφυή χωρισμό, δεν θα ήταν ομοούσιος με τον Πατέρα, αλλά μάλλον θα ήταν ομογενής κατά τη φύση με τα δημιουργήματα, έστω και αν υπερέχει κατά τη χάρη· εάν όμως ομολογούμε ότι δεν είναι δημιούργημα, αλλά γνήσιο γέννημα από την ουσία του Πατρός, ως λογικό ακόλουθο θα ήταν και αχώριστος από τον Πατέρα, όντας ομοφυής εξαιτίας του ότι γεννήθηκε από Αυτόν. Και εφόσον είναι τέτοιος, ευλόγως θα ονομαζόταν και ομοούσιος. Έπειτα, εάν ο Υιός δεν υπάρχει εκ μετουσίας, αλλά είναι κατά την ουσία Λόγος και Σοφία του Πατρός, και αυτή η ουσία είναι γέννημα της πατρικής ουσίας και ομοιότητά της, όπως ακριβώς και το απαύγασμα του φωτός· και εφόσον ο Υιός λέει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· πώς πρέπει να νοηθούν αυτά τα λόγια; Ή πώς, εκλαμβάνοντάς τα, θα διασώσουμε το ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα; Εάν λοιπόν τούτο οφείλεται στη συμφωνία των δογμάτων και στο ότι δεν διαφωνεί προς τον Πατέρα, όπως λένε οι Αρειανοί, μια τέτοια κατανόηση είναι φαύλη.

Εάν όμως αυτό είναι απρεπές, είναι φανερό ότι ο Υιός δεν μπορεί να είναι ανομοιοούσιος, αλλά ομοούσιος με τον Πατέρα· διότι, εάν τα του Πατρός ανήκουν εκ φύσεως στον Υιό, και ο ίδιος ο Υιός προέρχεται εκ του Πατρός, και εξαιτίας αυτής της ενότητας της θεότητας και της φύσης Αυτός και ο Πατέρας είναι ένα, και ισχύει ότι «όποιος έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα», ευλόγως χαρακτηρίστηκε από τους Πατέρες ομοούσιος, διότι δεν προσιδιάζει σε ετερούσιο το να έχει τέτοια γνωρίσματα.

Διότι ποιος μπορεί έστω και να διανοηθεί ότι δεν υπήρχε κάποτε το απαύγασμα, ώστε να τολμήσει και να πει ότι ο Υιός δεν υπάρχει αιωνίως, ή ότι δεν υπήρχε ο Υιός πριν γεννηθεί; Ή ποιος είναι ικανός να χωρίσει το απαύγασμα από τον ήλιο ή να σκεφτεί ποτέ την πηγή στερημένη από τη ζωή, ώστε, φθάνοντας στην παράνοια, να πει ότι προέρχεται από τα μη όντα ο Υιός, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», ή ότι είναι ξένος προς την ουσία του Πατρός εκείνος που λέει: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Διότι οι άγιοι, επιθυμώντας να τα κατανοούμε με αυτόν τον τρόπο, μας παρέδωσαν τέτοια παραδείγματα, και είναι άτοπο και εξαιρετικά ασεβές, εφόσον η Γραφή περιέχει τέτοιες εικόνες, εμείς να σχηματίζουμε αντιλήψεις για τον Κύριο με βάση άλλα, τα οποία ούτε γεγραμμένα είναι ούτε διαθέτουν κάποιο νόημα που να οδηγεί στην ευσέβεια.

Το πόσο γεμάτο από ασέβεια είναι λοιπόν αυτό, νομίζω πως κανείς από όσους έχουν έστω και ελάχιστη σύνεση δεν το αμφισβητεί. Επειδή όμως ψιθυρίζοντας λένε ότι ο «Λόγος» και η «Σοφία» είναι μόνο ονόματα του Υιού, είναι αναγκαίο να τους ρωτήσουμε: αν αυτά είναι μόνο ονόματα του Υιού, ο Ίδιος θα ήταν κάτι άλλο πέρα από αυτά. Και αν μεν είναι ανώτερος από τα ονόματα, δεν είναι όσιο ο ανώτερος να σημαίνεται από τα κατώτερα· αν πάλι είναι κατώτερος από τα ονόματα, οπωσδήποτε έχει και την αιτία που ονομάζεται με κάτι ανώτερο. Αυτό όμως σημαίνει πάλι ότι επιδέχεται πρόοδο, και αυτό το ασέβημα δεν είναι καθόλου μικρότερο από τα προηγούμενα. Διότι το να ισχυρίζεται κανείς για Εκείνον που είναι μέσα στον Πατέρα και στον οποίο είναι ο Πατέρας, για Αυτόν που λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και για τον οποίο ισχύει «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ότι βελτιώνεται από κάτι εξωτερικό, ξεπερνά κάθε μανία. Αλλά, εκπίπτοντας από αυτά, και βρισκόμενοι σε μεγάλη αμηχανία όπως οι οπαδοί του Ευσεβίου, τους απομένει τελικά εκείνο το οποίο μυθολογεί και ο Άρειος στα τραγουδάκια του και στη δική του «Θάλεια», εκφράζοντας δήθεν απορία: «Ο Θεός λαλεί πολλούς λόγους». Ποιον άραγε από αυτούς ονομάζουμε εμείς Υιό και μονογενή Λόγο του Πατέρα, ανόητοι εσείς και οτιδήποτε άλλο παρά Χριστιανοί;

Επομένως, θα ήταν ακόμη πιο αληθινό να προσδιορίζουμε τον Θεό από τον Υιό και να τον ονομάζουμε Πατέρα, παρά να τον ονομάζουμε μόνο από τα έργα του και να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το ένα υποδηλώνει τα έργα που δημιουργήθηκαν από το θέλημα του Θεού μέσω του Λόγου, ενώ το όνομα του Πατέρα φανερώνει το ίδιο του το γέννημα που προέρχεται από την ουσία του. Όσο δε διαφέρει ο Λόγος από τα δημιουργήματα, τόσο και ακόμη περισσότερο θα διέφερε το να αποκαλούμε τον Θεό Πατέρα από το να τον αποκαλούμε αγένητο. Διότι το δεύτερο δεν μαρτυρείται στις Γραφές, είναι ύποπτο και έχει ποικίλη σημασία, ενώ το πρώτο είναι απλό, εγγεγραμμένο στις Γραφές, πιο αληθινό και υποδηλώνει αποκλειστικά τον Υιό. Επίσης, η ονομασία «αγένητος» έχει επινοηθεί από τους Έλληνες που δεν γνωρίζουν τον Υιό, ενώ η ονομασία «Πατήρ» φανερώθηκε και μας χαρίστηκε από τον Κύριό μας. Επειδή, γνωρίζοντας ο ίδιος τίνος είναι Υιός, έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και πουθενά δεν φαίνεται ο ίδιος να αποκαλεί τον Πατέρα αγένητο, αλλά και όταν μας δίδασκε να προσευχόμαστε, δεν είπε: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: "Θεέ αγένητε"», αλλά μάλλον: «Όταν προσεύχεστε, να λέτε: "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς"». Ακόμη και το κεφάλαιο της πίστης μας θέλησε να συνοψίζεται σε αυτό· διότι μας έδωσε την εντολή να βαπτιζόμαστε όχι στο όνομα αγενήτου και γενητού, ούτε στο όνομα ακτίστου και κτίσματος, αλλά στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Αυτούς που έλεγαν αυτά τα πράγματα μαζί με τον Άρειο και αναισχυντούσαν για αυτά, τόσο αυτούς όσο και εκείνους που τους ακολούθησαν, εμείς, αφού συγκεντρωθήκαμε μαζί με τους επισκόπους της Αιγύπτου και της Λιβύης, που είναι σχεδόν εκατό, τους αναθεματίσαμε. Οι περί τον Ευσέβιο όμως τους αποδέχθηκαν, επιδιώκοντας να αναμείξουν το ψεύδος με την αλήθεια και την ασέβεια με την ευσέβεια. Αλλά δεν θα το κατορθώσουν· διότι η αλήθεια νικά, και δεν υπάρχει καμία κοινωνία μεταξύ φωτός και σκότους, ούτε συμφωνία του Χριστού με τον Βελίαρ. Διότι ποιος άκουσε ποτέ τέτοια πράγματα; Ή ποιος, ακούγοντάς τα τώρα, δεν παραξενεύεται και δεν κλείνει τα αυτιά του, ώστε να μην αγγίξει την ακοή του ο ρύπος αυτών των λόγων; Ποιος, ακούγοντας τον Ιωάννη να λέει, «Εν αρχή ην ο Λόγος», δεν καταδικάζει αυτούς που λένε ότι «υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε»; Ή ποιος, ακούγοντας στο Ευαγγέλιο το «μονογενής Υιός», και το «δι' αυτού εγένετο πάντα», δεν θα μισήσει αυτούς που ξεστομίζουν ότι είναι ένα από τα δημιουργήματα; Διότι πώς είναι δυνατόν να είναι ένα από εκείνα που δημιουργήθηκαν μέσω αυτού, ή πώς είναι μονογενής αυτός που συναριθμείται με όλα τα άλλα σύμφωνα με τις απόψεις τους, εφόσον και ο ίδιος είναι κτίσμα και δημιούργημα; Πώς δε θα μπορούσε να προέρχεται εκ του μη όντος, όταν ο Πατέρας λέει «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν» και «εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε»; Ή πώς είναι ανόμοιος κατά την ουσία προς τον Πατέρα εκείνος που είναι τέλεια εικόνα και απαύγασμα του Πατέρα και ο οποίος λέει «ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα»; Και πώς, εάν ο Υιός είναι Λόγος και Σοφία του Θεού, υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε;

Είπε ο Κύριος στον Φίλιππο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Πίστεψε αδελφέ, ότι θα γίνει σε εσάς σύμφωνα με τις υποσχέσεις, και ακόμη περισσότερο εάν το θελήσετε. Διότι μπορεί κανείς να βρει μικρό έλεος, αλλά μπορεί να βρει και μεγάλο έλεος. Και ο Δαβίδ διάλεξε το μεγάλο. Εκείνος, λοιπόν, που επιθυμεί το μεγάλο, το βρίσκει μέσω της ταπείνωσης, της πραότητας, της υπομονής και των παρόμοιων αρετών. Το να βρεις, λοιπόν, έλεος, το επιτυγχάνεις με τις προσευχές των αγίων. Αλλά το αν θα είναι μικρό ή μεγάλο, εξαρτάται από εσένα· διάλεξε ό,τι θέλεις. Ζήσε με ειρήνη, με αγιασμό, με ταπείνωση, βαστάζοντας τον πλησίον ως μοναχός και γινόμενος πρότυπο ως πιο προχωρημένος πνευματικά. Έχε, λοιπόν, τον αδελφό κοντά σου ως τέκνο και διακονητή. Και αν σφάλει ή καταστρέψει κάτι, νουθέτησέ τον και φανέρωσέ του το σφάλμα του, ώστε να διορθωθεί. Και προσεύχου για εμένα.

Όσο για τη διαγωγή του ομόψυχου τέκνου, του ευλογημένου και ταπεινού υποτακτικού, που αρνήθηκε τα πάντα, μέχρι θανάτου, όλα τα δικά του θελήματα, τι έχω να πω; Είπε ο Κύριος: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και για τον μαθητή είπε ότι μπορεί να γίνει «όπως ο δάσκαλός του». «Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει.» Ερώτηση του ίδιου προς τον ίδιο Γέροντα σχετικά με την υγεία του αββά που παρέμεινε για καιρό ασθενής, και σχετικά με τα ψυχικά πάθη. Και για το αν πρέπει να επισκέπτεται τον γέροντα που κατοικεί κοντά.

Σε ποιον λέγει, «Κατ' εικόνα δική μας»; Σε ποιον άλλον άραγε, παρά στο απαύγασμα της δόξας και τον χαρακτήρα της υποστάσεώς Του, ο οποίος είναι η εικόνα του αόρατου Θεού; Στη δική Του, λοιπόν, ζωντανή εικόνα, η οποία είπε: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· σε αυτήν λέγει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Όπου υπάρχει μία εικόνα, πού βρίσκεται το ανόμοιο; «Και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπο». Όχι, «εποίησαν». Απέφυγε εδώ τον πληθυντικό των προσώπων. Μέσω των πρώτων, αφενός, διαπαιδαγωγώντας τον Ιουδαίο, και μέσω των δεύτερων, αφετέρου, αποκλείοντας τον Ελληνισμό, με ασφάλεια ανέδραμε στη μονάδα, ώστε και τον Υιό να εννοήσεις μαζί με τον Πατέρα, και να αποφύγεις τον κίνδυνο της πολυθεΐας. «Κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Πάλι εισήγαγε το πρόσωπο του συνεργού.

Διότι δεν είναι δυνατόν, όταν κάποιος ονομάζει τον Υιό, να μη συλλάβει με τον νου του και τον Πατέρα, επειδή η ονομασία αυτή, λόγω της μεταξύ τους σχέσεως, φανερώνει συνάμα και τον Πατέρα. Επειδή, λοιπόν, εκείνος που έχει δει τον Υιό βλέπει τον Πατέρα, καθώς λέγει ο Κύριος στα Ευαγγέλια, για τον λόγο αυτόν αναφέρει ότι ο Μονογενής είναι χαρακτήρας της υποστάσεως του Πατρός.