Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:9

Έτσι, στο μεν αποτύπωμα καθοράται ο χαρακτήρας εκείνου που το αποτύπωσε· διά της εικόνας δε επιτυγχάνεται η γνώση του αρχετύπου, καθώς εμείς συγκρίνουμε προφανώς την ταυτότητα που υπάρχει στο καθένα από αυτά. Ώστε, με αυτήν τη μία βλασφημία αθετούνται όλες οι ρήσεις που έχουν παραδοθεί από το Άγιο Πνεύμα για τη δοξολογία του Μονογενούς, αφού το μεν Ευαγγέλιο διδάσκει ότι: «Αυτόν σφράγισε ο Πατέρας, ο Θεός»· ο δε Απόστολος λέει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Εικόνα όχι άψυχη, ούτε χειροποίητη, ούτε έργο τέχνης και επινόησης· αλλά εικόνα ζωντανή, ή μάλλον αυθύπαρκτη ζωή, η οποία διατηρεί πάντοτε το απαράλλακτο όχι κατά την ομοιότητα του σχήματος, αλλά στην ίδια την ουσία. Διότι εγώ λέω ότι και το «να υπάρχει σε μορφή Θεού» ισοδυναμεί με το «να υπάρχει σε ουσία Θεού». Όπως δηλαδή το ότι «έλαβε μορφή δούλου» σημαίνει ότι ο Κύριός μας γεννήθηκε στην ουσία της ανθρωπότητας, έτσι και το «να υπάρχει σε μορφή Θεού» φανερώνει αναμφίβολα την ιδιότητα της θείας ουσίας. «Εκείνος που έχει δει εμένα», λέει, «έχει δει τον Πατέρα». Αυτός όμως, αποξενώνοντας τον Μονογενή από τον Πατέρα και αποκόπτοντάς τον εντελώς από την κοινωνία με Αυτόν, διακόπτει, κατά το μέρος που εξαρτάται από τον ίδιο, την άνοδο της γνώσης η οποία επιτυγχάνεται μέσω Αυτού.

Και από τη μία πλευρά μεν αυτός είναι ο πόλεμος· από την άλλη δε, ποιος και τι λογής είναι ο αγώνας κατά της αλήθειας; Τη μεν ύπαρξη την παραδέχονται, και συμφωνούν ότι το πρόσωπο του Υιού είναι ιδιαίτερο, και το πρόσωπο του Πατρός ιδιαίτερο· παρεισάγουν όμως την ανομοιότητα της φύσεως. Και το όνομα του Υιού το αποδέχονται μόνο στα λόγια, στην πραγματικότητα όμως Τον υποβιβάζουν στην κτίση, χωρίς να αισχύνονται τον λόγο του Κυρίου, ο οποίος υπέδειξε τον εαυτό Του σε εκείνον που επειγόταν για τη θέα του Πατρός. Διότι, «όποιος έχει δει εμένα», λέγει, «έχει δει τον Πατέρα». Αυτός δε ο λόγος, για όσους σκέφτονται ορθά, εμφράσσει τις βλασφημίες και των δύο πλευρών.

Διότι δεν ισχυρίζεται ότι ο ίδιος είναι ο Πατέρας, εφόσον διακρίνει τα πρόσωπα φανερά όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα». Διότι με αυτό υποδεικνύει το δικό του πρόσωπο: «Έχει δει τον Πατέρα», κάνοντας αναφορά στο πατρικό πρόσωπο και διακρίνοντάς το ολοφάνερα από τον εαυτό του, καθώς και όταν λέει: «Εάν είχατε γνωρίσει εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου». Διότι αυτά δεν υποδηλώνουν σύγχυση των προσώπων, αλλά φανερώνουν το απαράλλακτο της θεότητας. Ας ακούσουν όμως τον ίδιο λόγο και οι αντίπαλοι: ότι εκείνος που έχει αξιωθεί την κοινωνία του Υιού δεν στερείται τον Πατέρα.

Λόγος, διότι ποτέ δεν αποχωρίζεται από τον νου· εικόνα, όχι κηρόχυτη σανίδα, αλλά σφραγίδα ισότυπη· απαύγασμα, διότι το φως είναι συναΐδιο με τον ήλιο· χαρακτήρας, διότι όποιος έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον μονογενή Του Υιό και το ζωοποιό Του Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Απομένει, λοιπόν, να λένε αυτοί ότι μέσα από αυτή τη φράση δηλώνεται η κατωτερότητα της αξίας. Ας μάθουν, λοιπόν, ότι ο Χριστός είναι «δύναμη Θεού και σοφία Θεού», και ότι είναι «εικόνα του αόρατου Θεού» και «απαύγασμα της δόξας», και ότι Αυτόν τον σφράγισε ο Θεός Πατέρας, αποτυπώνοντας πάνω Του ολόκληρο τον εαυτό Του. Αυτές, λοιπόν, τις μαρτυρίες, και όσες άλλες παρόμοιες υπάρχουν σε ολόκληρη τη Γραφή, άραγε λέμε ότι είναι ταπεινωτικές, ή μήπως, ως άλλες πανηγυρικές ανακηρύξεις, διακηρύσσουν τη μεγαλοπρέπεια του Μονογενούς και την ισότητά Του κατά τη δόξα με τον Πατέρα; Ας ακούσουν δε και τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος με σαφήνεια παρουσιάζει τη δική Του δόξα ισότιμη με εκείνη του Πατέρα, όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Όταν έλθει ο Υιός με τη δόξα του Πατέρα». Και το: «Για να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». Και το: «Είδαμε τη δόξα Του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατέρα». Και το: «Ο μονογενής Θεός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα». Χωρίς να υπολογίσουν τίποτε από αυτά, αποδίδουν στον Υιό τη θέση που έχει καθοριστεί για τους εχθρούς. Διότι ο μεν πατρικός κόλπος είναι η καθέδρα που αρμόζει στον Υιό, η δε θέση του υποποδίου ανήκει σε εκείνους που έχουν ανάγκη καθυπόταξης.

Αλλά βέβαια ντρέπομαι για την ταπεινότητα του νοήματος, στο οποίο οδηγήθηκα από την ακολουθία του λόγου. Ας επανέλθουμε, λοιπόν, και πάλι στα υψηλά του λόγου. «Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα», όχι τον χαρακτήρα ούτε τη μορφή· διότι η θεία φύση είναι καθαρή από σύνθεση· αλλά το αγαθό του θελήματος, το οποίο, όντας συνυφασμένο με την ουσία, θεωρείται όμοιο και ίσο, ή μάλλον ταυτόσημο, στον Πατέρα και τον Υιό. Τι σημαίνει, λοιπόν, το: «Έγινε υπήκοος»; Και το: «Τον παρέδωσε για χάρη όλων μας»; Ότι από τον Πατέρα ανατέθηκε στον Υιό το να ενεργήσει υπέρ των ανθρώπων κατά την αγαθότητα.

Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος ήθελε να υποδείξει σε κάποιους τη γενητή και δημιουργημένη κτίση, δεν μπορεί να πει «Κοίταξε τη φύση της θεότητας, και από αυτήν θα κατανοήσεις εκείνη»· διότι αυτός που λέει κάτι τέτοιο θα φανεί αμαθής· επειδή η φύση της θεότητας δεν υποδεικνύει αφ' εαυτής τη γενητή ουσία. Έτσι, αν κάποιος ήθελε να δει την άκτιστη φύση, δεν θα μπορούσε να τη δει έχοντας την κτίση ως εικόνα. Γι' αυτό έλεγε ο Κύριος στον Φίλιππο: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· διότι η ομοιότητα του Υιού προς τον Πατέρα είναι οπωσδήποτε φυσική και ο χαρακτήρας Του ουσιώδης.

Και ως προς αυτά ο Χριστός λέει: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα·» και ο λόγος αυτός είναι αληθινός. Διότι, επειδή ο Υιός προήλθε από την ουσία του Θεού και Πατέρα, ενυπάρχει ο ίδιος στον δικό του Πατέρα, και φανερώνει στον εαυτό του, μέσω της φυσικής ταυτότητας, και την ουσία Εκείνου που τον γέννησε.

Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, έλεγε προς τον δικό του Πατέρα και Θεό ότι: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου.» Διότι δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά ανάμεσα στην εικόνα και το ακριβώς ισότυπό της, ούτε πάλι ανάμεσα στο ισότυπο και την απόλυτα όμοια εικόνα, όσον αφορά τουλάχιστον, εννοώ, την ομοιότητα και την ταύτιση ως προς τη μορφή. Έτσι λοιπόν, όταν κάποτε ένας από τους μαθητές (και αυτός ήταν ο Φίλιππος), ρωτώντας χωρίς να έχει ακριβή επίγνωση και λέγοντας: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», ο Κύριος δεν άφησε την ερώτηση χωρίς έλεγχο, αλλά είπε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.»

Διότι, κατά κάποιον τρόπο, έχει ήδη μεταβεί στον Υιό, και, εγκαταλείποντας οιονεί το να είναι πλέον αυτό που είναι, έγινε σοφία, εφόσον είναι θέληση που δεν κατέχει τη σοφία κατά μέθεξη, αλλά είναι ουσιαστικά στο σύνολό της σοφία. Θα μπορούσα να προσθέσω ότι ο Υιός αναδείχθηκε εικόνα και ομοίωση του εαυτού του, εάν, ενώ είναι ο ίδιος σοφία και θέληση, είναι ταυτόχρονα και εικόνα του Πατέρα, καίτοι ο Πατέρας έχει ονομαστεί βουλή και σοφία. Β. Μακριά από τον παραλογισμό αυτών των συλλογισμών! Α. Πράγματι, είναι απολύτως βδελυρή και ενέχει τεράστια διαστροφή. Επομένως, θα αποδεχθούμε τον Υιό ως ακριβή εικόνα και ομοίωση της ουσίας του Θεού και Πατέρα, και, όχι απλώς αποδίδοντάς του την ταυτοβουλία, θα τον αξιώσουμε της υπεροχής πάνω από την κτίση, αλλά θα θεωρήσουμε ότι υπάρχει στην πλέον όμοια μορφή του Θεού και Πατέρα, ανάγοντάς τον φυσικώ τῷ τρόπω σε καθετί που είναι εγγενώς συνυφασμένο με Εκείνον. Εάν, όμως, επειδή έχουν κοινή θέληση, ισχυρίζονται για τον λόγο αυτόν ότι υπάρχει ως εικόνα του Πατέρα, και βρισκόμενος σε αυτήν την κατάσταση ως προς τη φύση και τα μέτρα του δεν δίστασε να πει: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· τότε δεν θεωρώ απίθανο πως θα έπρεπε να κατανοήσουμε ότι αυτήν την τόσο υπερφυή και αληθινά μεγαλειώδη φωνή και παρρησία, η οποία αρμόζει μόνο στον Υιό, θα μπορούσε να την φορέσει σαν στεφάνι ο Δαβίδ και να μεγαλαυχεί για τον εαυτό του λέγοντας ξεκάθαρα: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα. Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Διότι μέσω αυτού μορφωνόμαστε προς τον Θεό. Και ως μορφή που βρίσκεται πέρα και πάνω από όλα, δηλαδή ο Υιός, αποτυπώνεται μέσω του Πνεύματος στις ψυχές μας. Και γι' αυτό ο Παύλος γράφει προς τους Γαλάτες, οι οποίοι από επιπολαιότητα είχαν γλιστρήσει προς το χειρότερο: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω πόνους τοκετού μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας.» Β. Πολύ σωστά μίλησες. Α. Είναι δε ανόητο και κατά τα άλλα εντελώς αστόχαστο το να λέγεται ο Υιός εικόνα όχι της ουσίας του Πατρός, αλλά της βουλής και των θελημάτων Του. Διότι ο Φίλιππος έλεγε: «Δείξε μας τον Πατέρα» και όχι τη θέληση του Πατρός. Ο δε Υιός, παρουσιάζοντας τον εαυτό Του ως εικόνα του Πατρός, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα», δεν έχει δει τη θέληση του Πατρός, αλλά μάλλον έχει δει τον ίδιο τον Πατέρα. Καίτοι βέβαια θα έπρεπε εκείνος που έχει επιλέξει να μην ψεύδεται, ή μάλλον που δεν έχει δόλο στο στόμα του, τουλάχιστον σύμφωνα με τη δική τους άποψη, να μην πει αυτό το πράγμα, εάν δεν είχε έτσι η κατάσταση. Αλλά Εκείνος, που μόνος γνωρίζει τον Πατέρα και γνωρίζεται πλήρως μόνο από τον Πατέρα, δεν παρουσίασε σε εμάς τον εαυτό Του ως εικόνα μιας απλής και ανύπαρκτης θελήσεως, αλλά μάλλον ως χαρακτήρα της υποστάσεως Εκείνου που Τον γέννησε, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Β.

Εφόσον, λοιπόν, είναι ήδη σαφές και ολοφάνερο ότι ο Υιός, όντας ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Θεού και Πατρός, φανέρωσε στον εαυτό Του αλώβητο και απαραχάρακτο το θείο κάλλος, λέγοντας ρητά: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», πώς δεν είναι αναγκαίο να εννοήσουμε ότι, καθώς είναι λαμπρός στα ιδιώματα της θεότητας, ακριβώς όπως άλλωστε και ο Πατέρας, με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε να ξεπέσει από το να είναι ζωή και ζωοποιός, για να μην υβρίζεται κάπως μέσω της εικόνας Εκείνος του οποίου αποτελεί εικόνα; Διότι, αν δεν έχει έτσι το πράγμα, θα συμβεί, σε ό,τι αφορά τον Υιό, ο οποίος είναι εικόνα του Πατρός, να θεωρηθεί και ο ίδιος ο Πατέρας κάπως ύποπτος ότι δεν είναι πια ζωή, αλλά μάλλον έχει ανάγκη από ζωή και είναι μέτοχος της ζωής κάποιου άλλου. Ή πώς θα μπορούσε αυτό που ζωογονείται να είναι απαράλλακτη εικόνα αυτού που ζωογονεί, αυτό που έχει έλλειψη αυτού που κατέχει πλούσια, και αυτό που δεν επαρκεί για τη δική του φύση αυτού που είναι σε θέση να διανέμει και σε άλλους; Β. Σωστά τα λες. Α. Όσο για εκείνους που φλυαρούν ότι ο Υιός είναι μέτοχος ζωής και όχι ότι ο ίδιος αποτελεί ζωή κατά φύση, δεν μπορώ να κατανοήσω πού άραγε θα τοποθετούσαν τη φύση του, θεωρώντας την ως κάτι διαφορετικό από τη ζωή που υπάρχει σε αυτόν. Ή μήπως δεν είναι ανάγκη αυτό που πιστεύεται ότι βρίσκεται σε συμμετοχή με κάτι να είναι ετεροφυές ως προς αυτό, ώστε να μη λέγεται και θεωρείται ότι κάτι μετέχει στον ίδιο τον εαυτό του, αν πράγματι είναι ομοφυές; Β. Είναι ανάγκη. Α.

Υποδεέστερος, λέει, είναι ο Υιός, όχι ως προς τη σωματική ποσότητα· πώς θα μπορούσε άλλωστε; Αλλά επειδή δεν έχει όσα ο Πατέρας. Α. Εμπρός λοιπόν, αφού εξετάσουμε πολύ προσεκτικά τα αξιώματα της θεότητας, ας προσπαθήσουμε να διαπιστώσουμε αν αυτά ταιριάζουν μόνο στον Πατέρα, και καθόλου στον Υιό με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως βεβαίως και στον ίδιο τον Πατέρα. Αλλά πες μου πρώτα από όλα αυτό που σε ρωτώ. Άραγε, αν ο Πατέρας υπερέχει και είναι ανώτερος από τον Υιό, δεν θα ακολουθεί οπωσδήποτε σε αυτόν τον ανώτερο το να πρέπει να υπερτερεί όχι με έναν τρόπο, αλλά σε καθετί από όσα αποτελούν γνωρίσματα της θεότητας; Β. Βεβαιότατα. Α. Αν όμως αποδειχθεί ότι ο Υιός είναι ίσος σε όλα, δεν θα απέκρουε πολύ καλά τη συκοφαντία ότι δήθεν πρέπει να μειονεκτεί; Διότι ας δεχθούμε ότι και το υπέρμετρα ανώτερο, κάποιες φορές με τη θέλησή του συγκαταβαίνει στη μικροπρέπεια των υποδεέστερων, μειώνοντας τη δική του δόξα· το πραγματικά κατώτερο όμως και υποδεέστερο, πώς θα μπορούσε να υπερβεί τη δική του φύση και να φτάσει πέρα από τα δικά του μέτρα, ώστε να ανταγωνιστεί τα πλεονεκτήματα του πολύ ανώτερου; Β. Σωστά μιλάς. Α. Πώς λοιπόν ο Υιός, αναδεικνύοντας τον εαυτό Του ως έναν ακριβή τύπο και σαν απεικόνιση της ουσίας του Θεού και Πατέρα, και προβάλλοντας σαφώς τη δική Του φύση για να φανερώσει Εκείνον που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»;

Διότι, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι πρόσωπο και εικόνα του Πατέρα και χαρακτήρας της ουσίας του, παρά ο Λόγος που φανερώθηκε από αυτόν, μέσω του οποίου και γνωρίζεται στους επιγείους, καθώς καταλάμπει τα σύμπαντα με τη δική του δόξα; Γι' αυτό, άλλωστε, μίλησε κάποτε και στον πάνσοφο Μωυσή: «Αλλά ζω εγώ, και Ζων είναι το όνομά μου, και η δόξα του Κυρίου θα γεμίσει όλη τη γη». Διότι τα πάντα έχουν γεμίσει από τον Χριστό, και μέσω αυτού φανερώθηκε σε εμάς. Και γνωρίζοντάς το αυτό, ο θείος Δαβίδ είπε πάλι ότι: «Θα οικοδομήσει ο Κύριος τη Σιών, και θα εμφανιστεί μέσα στη δόξα του». Διότι εμφανίστηκε σε εμάς στο πρόσωπο του Υιού που λέει καθαρά: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Β. Επομένως, αν ο Υιός είναι πράγματι η ίδια η δόξα του Θεού και Πατέρα, έπεται ότι κατά φύση πρέπει να είναι Κύριος των πάντων, και βασιλιάς όχι με διαφορετικό τρόπο απ' ό,τι θα ήταν και ο ίδιος ο Πατέρας. Τότε, γιατί άραγε μέσω της φωνής του Ψαλμωδού είπε πάλι: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν;» Και ο σοφός μαθητής μάς μαρτύρησε ξεκάθαρα ότι έχει κατασταθεί Κύριος και Χριστός από τον Πατέρα. Α. Άραγε λοιπόν, φίλε μου, θα μπορούσες να μου απαντήσεις όσο το δυνατόν καλύτερα, χωρίς καμία καθυστέρηση, αν επιθυμούσα να σε ρωτήσω κάτι; Β. Πώς όχι; Α. Εκείνο που καλείται σε κυριότητα και με ασυνήθιστο τρόπο μεταφέρεται σε αυτήν, δεν θα έπρεπε άραγε να νοηθεί ότι δεν ήταν ποτέ πριν Κύριος; Διότι τίποτα δεν θα μπορούσε από το να είναι αυτό που είναι, να βαδίσει ξανά προς αυτό ως κάτι διαφορετικό. Β. Βεβαίως όχι. Α.

Θα ήταν λοιπόν προφανές σε εμάς και μέσα από αυτά, ότι ο Υιός δεν έγινε «ναι και όχι»· αλλά μάλλον είναι αληθινός Θεός, και σε όλα τα αγαθά «εν αυτώ το ναι». Διότι, ενώ λέγεται ότι ο Θεός μάς σφράγισε και μάς έχρισε, δίνοντας τον αρραβώνα του Πνεύματος, ο Χριστός είναι πάλι αυτός που τα εκπληρώνει αυτά μέσα μας, όχι υπηρετικά, ούτε χρίοντάς μας και σφραγίζοντάς μας με κάποιο ξένο Πνεύμα, αλλά με το δικό του και του Πατρός. Διότι και στους δύο υπάρχει το Άγιο Πνεύμα λόγω της ταυτότητας της ουσίας, όχι διαιρεμένα, αλλά ως προερχόμενο από τον Πατέρα μέσω του Υιού και διαπερνώντας την κτίση. Διότι εμφύσησε στους αγίους αποστόλους λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Δι' αυτού και εν αυτώ έχουμε σφραγιστεί σύμφωνα με τη θεία και νοητή εικόνα. Διότι είπε ο ίδιος ο θείος απόστολος γράφοντας στους Γαλάτες: «Τεκνία μου, για τα οποία πάλι κοιλοπονώ, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Εάν δε, μορφωνόμενοι κατά τον Χριστό, πλουτίζουμε μέσα μας τον θείο εικονισμό, αυτός άρα είναι η εικόνα του Θεού και Πατέρα και η ακριβής ομοιότητα, και όχι όπως εμείς, που έχουμε κληθεί προς την ομοιότητα μέσω της μετοχής στον αγιασμό, αλλά μάλλον εκ φύσεως και ουσιωδώς. Διότι ο εκ φύσεως Θεός, ο οποίος έχει γεννηθεί από την ουσία του εκ φύσεως και αληθώς Θεού, δεν θα μπορούσε να έχει τίποτα το ανόμοιο προς Αυτόν. Ότι δε έχει σφραγιστεί και ο ίδιος από τον Θεό και Πατέρα, το λέει ο σοφότατος Ιωάννης: «Διότι εκείνος που έλαβε τη μαρτυρία του, σφράγισε ότι ο Θεός είναι αληθινός». Έχει σφραγιστεί δε πάλι όχι με τον ίδιο τρόπο με εμάς, αλλά καθώς ο Πατέρας σχεδόν αποτυπώνει ολόκληρο τον εαυτό του στη φύση του Υιού και τον σημαίνει ουσιωδώς. Γι' αυτόν τον λόγο έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». <Χάρις δε τω Θεώ, που πάντοτε μας οδηγεί σε θρίαμβο εν τω Χριστώ και φανερώνει δι' ημών σε κάθε τόπο την οσμή της γνώσεώς του.> Οι απόστολοι ευχαριστούν όταν δοκιμάζονται και πονούν, και καυχώνται για τους αγώνες χάριν του Χριστού. Διότι, όπως ακριβώς ο Χριστός οδηγήθηκε σε θρίαμβο υπέρ ημών, υπομένοντας τον σταυρικό θάνατο και έχοντας τελειωθεί μέσα από παθήματα, έτσι και αυτοί λένε ότι οδηγούνται σε θρίαμβο υπέρ αυτού, δηλαδή ότι γίνονται γνωστοί παντού και δοξάζονται μέσα από τους πειρασμούς και νικούν τον κόσμο, με το να είναι έτοιμοι και πολύ πρόθυμοι να πάθουν τα πάντα υπέρ του ονόματος του Χριστού. Διότι πράγματι είναι μέτοχοι των παθημάτων του, όπως λέει, «και κοινωνοί της δόξης που πρόκειται να αποκαλυφθεί». Λένε δε ότι ο Θεός είναι αυτός που τους οδηγεί στον θρίαμβο, όχι με την έννοια ότι τους ωθεί στο να πάσχουν ούτε βέβαια ότι τους συσσωρεύει θλίψεις, αλλά ότι, επειδή σύμφωνα με το θέλημά του διακηρύσσουν τον Ιησού σε ολόκληρη την οικουμένη, περιπίπτουν σε πειρασμούς υπέρ αυτού. Διότι χωρίς πειρασμούς είναι αδύνατον να ευδοκιμήσει κανείς. Ο καρπός δε αυτών είναι ότι πάσχουν εν Χριστώ, δηλαδή για τον Χριστό, πράγμα που είναι ένδοξο και γεμάτο από αγαθές ελπίδες.

Ότι δε ο λόγος των αιρετικών περί αυτών θα αποδειχθεί αμαθής, θα το διδάξουμε μέσω της μελέτης όσων παρατίθενται στη συνέχεια, κάνοντας ακριβή εξέταση των ζητουμένων. <Απόδειξη με συλλογισμούς και γραφικές μαρτυρίες, ότι και ο Πατέρας υπάρχει σε δική του υπόσταση και ο Υιός ομοίως, ενώ βεβαίως συνθεολογείται και το Άγιο Πνεύμα, έστω και αν προς το παρόν δεν εξετάζεται τίποτα περί αυτού.> Ομοούσιος λοιπόν είναι ο Υιός με τον Πατέρα, και ο Πατέρας με τον Υιό, γι' αυτό ακριβώς και φθάνουν σε απαράλλαχτη ομοιότητα, ώστε να οράται μεν στον Υιό ο Πατέρας, και στον Πατέρα ο Υιός, και ο ένας να ακτινοβολεί μέσα στον άλλον, όπως ακριβώς λέει κάπου και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα».

Εάν όμως πουν ότι η θεία φύση του Πατέρα βρίσκεται υπεράνω κάθε πάθους, είναι προφανές ότι θα βρίσκεται έξω και από τη συγκεκριμένη κατηγορία, και καθώς είναι το αρχέτυπο των αγαθών που υπάρχουν μέσα μας, δεν θα γεννήσει τον Υιό κατώτερο, αλλά ίσο και ομοούσιο, ώστε ο Θεός που είναι τόσο ανώτερος από εμάς να μην υπολείπεται ούτε από εμάς. <Άλλο (επιχείρημα) με την εις άτοπον απαγωγή.> Αποδεικνύοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό και Πατέρα, ο Χριστός λέει κάπου προς τους μαθητές του: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Έπειτα, πώς αυτός που κατά φύση είναι τέτοιος και υπάρχει έτσι όπως ο ίδιος ισχυρίζεται λέγοντας την αλήθεια, θα έχει κάτι κατώτερο σύμφωνα με την απερισκεψία κάποιων; Διότι, εάν ενώ είναι κατώτερος δείχνει στον εαυτό του τον Πατέρα, χωρίς να μεσολαβεί καμία παραλλαγή, το κατώτερο θα μεταβιβαστεί στον Πατέρα, εφόσον φαίνεται στον Υιό ως σε απαράλλαχτη εικόνα. Αλλά αυτό είναι άτοπο· επομένως ο Υιός δεν είναι κατώτερος, στον οποίο απεικονίζεται ο Πατέρας που είναι τέλειος. Άλλο. Και πώς θα δεχόταν ο Υιός το κατώτερο, σε σχέση με όσα είναι ο Πατέρας, εφόσον λέει αδιαμφισβήτητα: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου»· και πάλι προς τον Θεό και Πατέρα: «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου;»

Επειδή δε ο Πατέρας, αν και είναι ομοούσιος με τον Υιό, ο λόγος εκείνου που κρίνει τα δίκαια δεν τον κατεβάζει στη θέση της υιότητας, ούτε πάλι ανυψώνει τον Υιό στη θέση της πατρότητας, αλλά γνωρίζει τον καθένα με τα δικά του ιδιαίτερα γνωρίσματα, χωρίς ούτε το ένα να μεταχωρεί στο άλλο ούτε βέβαια το άλλο να βαδίζει προς το ένα, μολονότι η ουσία είναι μία και στους δύο. Είναι ολοφάνερο, λοιπόν, πως κανένας τρόπος δεν θα αναγκάσει συνεπώς τον Θεό και Πατέρα να μεταβεί στο να γίνει Λόγος, επειδή ακριβώς είναι ομοούσιος με τον Λόγο. Διότι παραμένει πάντως στον εαυτό του, δηλαδή Πατέρας, έστω κι αν αυτός που γεννήθηκε από αυτόν νοείται και υπάρχει ως Λόγος, και γι' αυτόν τον λόγο Υιός, ώστε να μην αποδειχθούν τα θεία κατώτερα από τα ανθρώπινα. Άλλο επιχείρημα ισοδύναμο με την αντίθεση, μέσω της εις άτοπον απαγωγής. Καθώς ο Υιός δεν έχει καμία παραλλαγή σε σχέση με τον Πατέρα Του, αλλά υπάρχει ως ακριβέστατη εικόνα «και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», διαπιστώνεται ότι λέει στους μαθητές Του: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αλλά αν, έχοντας έτσι τα πράγματα, είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, και τα ομοούσια επιδέχονται οπωσδήποτε ανάμειξη (σύγχυση) μεταξύ τους, τίποτα δεν θα εμποδίσει, όπως είναι φυσικό, να νοείται ο Υιός ως Πατέρας, εφόσον είναι ομοούσιος με τον Πατέρα και μπορεί να μεταβαίνει σε Εκείνον, χωρίς να υπάρχει κανένα εμπόδιο σε αυτό, αν βέβαια επαρκεί για τον τρόπο της μεταβολής ή μετάστασης ο λόγος της ομοουσιότητας.

Και αν ο Υιός είναι η σοφία του Πατρός, πώς θα μπορούσε η βούληση να νοηθεί ως κάτι ξεχωριστό από Αυτόν; Διότι τότε θα έπρεπε να πούμε ότι η βούληση του Θεού και Πατρός δεν τελείται εν σοφία. Αλλά υπάρχει πολλή ασέβεια σε αυτά, και από παντού αυτός ο ισχυρισμός περιέχει το βλάσφημο. Επομένως, ο Υιός δεν γνωρίζει τα του δικού Του Πατρός επειδή μετέχει στη μαθητεία κάποιου άλλου, αλλά, επειδή είναι ο ίδιος ο Λόγος και η σοφία και η βούληση, «ερευνά τα πάντα και τα βάθη του Θεού», όπως ακριβώς έχει γραφτεί κάπου και για το Πνεύμα. Άλλο επιχείρημα. Οι θείες Γραφές μάς παρουσιάζουν τον Υιό ως απαράλλακτη εικόνα και χαρακτήρα του Πατρός· και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αλλά εάν, αν και έχει τέτοια ομοιότητα προς Αυτόν, δεν γνωρίζει από μόνος Του τα όσα υπάρχουν σε Αυτόν, αλλά χρειάζεται σαν να λέγαμε τις διηγήσεις κάποιου άλλου για να τα μάθει, τότε θα πρέπει να νομίζουμε ότι και ο Πατέρας βρίσκεται σε αυτή την κατάσταση, εφόσον βρίσκεται σε ομοιότητα προς τον Υιό, και ότι θα χρειαστεί και ο Ίδιος κάποιον να Του ερμηνεύσει τα όσα βρίσκονται αθέατα μέσα στο γέννημά Του. Και έτσι, επιπλέον των ατόπων που προκύπτουν από αυτό, η θεία φύση καταντά να είναι δεκτική άγνοιας. Επειδή όμως το να φρονεί κανείς κάτι τέτοιο είναι ασεβές, πρέπει να προχωρήσουμε στα πιο πρέποντα· διότι αυτό θεωρείται συμφέρον και ωφέλιμο. Άλλο επιχείρημα. «Τα πάντα», λέει ο μακάριος Παύλος, «τα ερευνά το Πνεύμα, ακόμη και τα βάθη του Θεού»· και επιπλέον αυτού προσθέτει: «Διότι ποιος από τους ανθρώπους γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του;»

Διότι ποιο σκοτάδι υπάρχει καν μέσα μας, ή σε ποιο σκοτάδι έχουμε βρεθεί, εάν είμαστε εμείς οι ίδιοι στην πραγματικότητα το φως; Και με ποιον τρόπο έχουμε ανακληθεί προς το φως, εμείς που δεν βρισκόμαστε στο σκοτάδι; Αλλά ούτε λέει ψέματα ο κήρυκας της αλήθειας, ο οποίος είχε το θάρρος να πει: «Εφόσον ζητάτε απόδειξη ότι ο Χριστός μιλάει μέσω εμού;» Και έχουμε κληθεί προς «το θαυμαστό του φως», επομένως μέσα από το σκοτάδι, και όχι διαφορετικά. Εάν δε αυτό είναι αληθές, άρα η κτίση δεν είναι στην πραγματικότητα φως, αλλά κυρίως και αληθινά φως είναι μόνο ο Υιός, ενώ τα κτιστά είναι φως κατά μέθεξη προς Εκείνον, και για τον λόγο αυτόν δεν είναι ομοφυή. <Άλλα επιχειρήματα με παράθεση ρητών, τα οποία από πιο απλές έννοιες οδηγούν τους αναγνώστες στην ομολογία, ότι μόνο ο Υιός του Θεού είναι το αληθινό φως, ενώ η φύση των κτιστών φωτίζεται από τη δική Του χορηγία, καθώς δεν είναι φως ουσιωδώς, όπως Εκείνος.> Ο ψαλμωδός λέει: «Έλαμψε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε». Και ποιο άραγε είναι το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, του οποίου το φως έχει λάμψει πάνω μας; Μήπως δεν είναι προφανώς ο Μονογενής Υιός του Θεού, η απαράλλακτη εικόνα Του, ο οποίος γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα;»

Επομένως, όταν τον ακούν να λέει «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα, όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα· εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», ας δεχθούν τη μαρτυρία του, ας επισφραγίσουν ότι ο Θεός και Πατέρας είναι αληθινός, πράγμα το οποίο γνωρίζει ακριβώς, παρακινώντας τον Υιό να ομιλεί· ας μην απιστούν στα λόγια του Σωτήρα, ο οποίος μας ερμηνεύει τα όσα προέρχονται από τον Πατέρα. <Διότι εκείνος που απέστειλε ο Θεός λαλεί τα λόγια του Θεού.> Γνωρίζει, λοιπόν, ο Πατέρας τον ίδιο του τον Υιό, ότι ενυπάρχει κατά φύση μέσα στον Εαυτό Του· διότι αυτό νομίζω ότι υποδηλώνει το «Είμαστε ένα», και τίποτε άλλο· τον γνωρίζει ως Υιό, και όχι ως δημιούργημα· και λέγοντας Υιό, εννοώ αυτόν που προέρχεται από την ουσία Του, και όχι αυτόν που έχει τιμηθεί με το ψιλό όνομα της υιότητας· τον γνωρίζει ως απαράλλακτη εικόνα της δικής Του ιδιότητας, ώστε αφενός να φαίνεται τέλεια μέσα σε Αυτόν, και αφετέρου να αποτυπώνει μέσα στον Εαυτό Του Εκείνον που έλαμψε από Αυτόν κατά φύση με τρόπο άρρητο, και να έχει αφενός μέσα στον Εαυτό Του τον Υιό, αλλά και αντίστροφα να βρίσκεται ο Ίδιος μέσα στον Υιό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας.

Τι ισχυρίζεσαι εσύ; Μας αναφέρεις πάλι μαντείες σαν από άδυτα ή από τους ελληνικούς τρίποδες, ή έρχεσαι σαν εκείνον τον "Ελαμίτη Σαμαία" ξεστομίζοντας αυτά που βγαίνουν από την καρδιά σου και όχι από το στόμα του Κυρίου; Και δεν ντρέπεσαι να προβάλλεις αντίρρηση σε αυτό που θεωρούμε πρέπον, το οποίο είναι ακαταμάχητο σε αυτά; Ή μήπως δεν νομίζεις ότι αρμόζει σε Αυτόν που είναι εκ φύσεως Θεός, να έχει Θεό τον Λόγο που γεννήθηκε από Αυτόν και τον οποίο προσκυνά όλη η κτίση, και να ονομάζεται και να είναι εκ φύσεως Πατέρας ενός Υιού που περισσότερο προσκυνείται παρά προσκυνά; Αλλά νομίζω ότι για όσους είναι όντως σοφοί, δεν λέω πράγματα παράλογα. Πώς όμως θα καθορίσουμε ότι πρέπει ο Πατέρας να προσκυνείται από το ίδιο του το γέννημα, όταν η υπόληψη και για τους δύο υφίσταται τόση ζημία; Διότι, πρώτον, αυτός που δεν προσκυνά δεν θα βρίσκεται σε ισότητα αξίας, ούτε σε απαράλλακτη εικόνα της φύσεως σε σχέση με αυτόν που προσκυνά. Διότι προσκυνά ως κατώτερος, και όχι ως μετρούμενος με κάποια ποσότητα ως προς τις ιδιότητές του· διότι δεν θα είναι κατώτερος ως Θεός ή Κύριος, αλλά επειδή θα διαφέρει ως προς τον όρο του τρόπου της υπάρξεώς του. Έπειτα, πώς θα αποδειχθεί αληθινός όταν λέει: "Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον Πατέρα"; Και πώς λέει ότι πρέπει να τιμάται ο ίδιος σε όχι κατώτερη μοίρα από τον Πατέρα, αν δεν έχει ίση δόξα, ακριβώς λόγω του ότι έχει τη θέση εκείνου που προσκυνά; Έπειτα, εκτός από αυτό, και ο ίδιος ο Πατέρας θα φανεί σε εμάς να έχει περιπέσει σε όχι τυχαία απρέπεια.

Διότι σοφία είναι από τη φύση της εκείνο που κάνει τον άλλον σοφό, όχι εκείνο που γίνεται σοφό, όπως ακριβώς βέβαια και φως είναι από τη φύση του εκείνο που φωτίζει, όχι εκείνο που φωτίζεται. Επομένως, και πάλι, ο ίδιος θα ήταν κάτι διαφορετικό από τη σοφία που ενυπάρχει μέσα του, και πρώτα μεν δεν θα ήταν απλός, αλλά τελικά σύνθετος από δύο μέρη. Έπειτα, εκτός από αυτό, θα χάσει και το να είναι Θεός, και εννοώ Θεός κατά φύση και κατ' ουσίαν. Διότι η θεία φύση δεν ανέχεται καθόλου τη μάθηση από κάποιον, ούτε τη διπλότητα που προέρχεται από σύνθεση, εφόσον έχει ως δικό της αγαθό την απλότητα και την απόλυτη τελειότητα. Και αν ο Υιός δεν είναι Θεός κατά φύση, πώς ενεργεί και επιτελεί αυτά που αρμόζουν μόνο στον Θεό; Άραγε θα πουν ότι του αρκεί και για τη θεοπρεπή του δύναμη το να βλέπει απλώς τον Πατέρα να ενεργεί, και ότι αποκτά το να είναι Θεός κατά φύση μέσω της ψιλής θέασης, και το να μπορεί να κάνει τόσα όσα και εκείνος που του τα δείχνει; Άρα, τίποτα δεν εμποδίζει να αναδειχθούν σε εμάς και πολλοί άλλοι θεοί, εάν ο Πατέρας θελήσει να υποδείξει και σε αυτούς τον δρόμο των δικών του έργων, και το εξαιρετικό γνώρισμα της ουσίας του Πατέρα θα καταστεί κάτι το περιττό, αν βασίζεται στο να μαθαίνει κανείς κάτι. Διότι αυτός που διδάσκεται, όπως λένε εκείνοι, αφού ανέλθει στο αξίωμα της κατά φύση θεότητας, εμφανίζεται να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ας αναλογιστούν, λοιπόν, πόσο μεγάλο πλήθος βλασφημιών τούς επισωρεύεται από την επιθυμία τους να σκέφτονται κατ' αυτόν τον τρόπο, και ας φρονούν τα αληθινά για τον Υιό, όπως έχει γραφτεί.

Διότι η θεία και απόρρητη φύση δεν μας είναι κατανοητή, στο μέτρο του δυνατού, με κανέναν άλλο τρόπο, παρά μόνο μέσω όσων επιτελεί και εργάζεται. Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, και από «το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλόγως» ο μεν Παύλος μας προστάζει να προχωρούμε στη θεωρία του Δημιουργού, ο δε Σωτήρας μας καθοδηγεί πάλι στην κατανόηση του Εαυτού Του λέγοντας: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, μην πιστεύετε σε εμένα. Αν όμως τα κάνω, κι αν σε εμένα δεν πιστεύετε, πιστέψτε στα έργα μου». Κάπου δε κατηγορούσε, και πολύ εύλογα, τον ίδιο του τον μαθητή, ο οποίος ήταν ο Φίλιππος, επειδή υπέθεσε αβασάνιστα ότι μπορούσε να φτάσει διαφορετικά στη θεωρία του Θεού και Πατέρα, ενώ ήταν στην ευχέρειά του να παρατηρήσει την απαράλλακτη εικόνα, η οποία έδειχνε με ακρίβεια μέσα της Εκείνον που την γέννησε. Γι' αυτό άλλωστε και έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα». «Ερευνάτε τις γραφές, διότι νομίζετε ότι σε αυτές έχετε ζωή αιώνια, και αυτές είναι που μαρτυρούν για εμένα, και δεν θέλετε να έρθετε σε εμένα για να έχετε ζωή». Η ομαλή, βατή στους πολλούς και συνηθισμένη έννοια του ρητού μας πείθει να νομίζουμε ότι ειπώθηκε προστακτικά από τον Σωτήρα μας προς τους Φαρισαίους, ότι δηλαδή οφείλουν, ερευνώντας τις θείες γραφές, να συλλέγουν τις μαρτυρίες για Αυτόν με σκοπό την αιώνια ζωή.

Λέει λοιπόν στον Φίλιππο: Από πού θα αγοράσουμε άρτους; Είναι αναγκαίο να δούμε γιατί απευθύνεται στον Φίλιππο, παρόλο που και οι άλλοι μαθητές παρίσταντο και παρέμεναν σταθερά κοντά του. Λοιπόν, ο Φίλιππος ήταν ερευνητικός και φιλομαθής, όχι όμως και τόσο οξύνοος ώστε να μπορεί να κατανοεί άμεσα τα πιο θεοπρεπή ζητήματα. Αυτό θα μπορούσες να το καταλάβεις, αναλογιζόμενος μέσα σου το εξής: ότι ενώ ακολούθησε τον Σωτήρα για μακρά περίοδο, και συγκέντρωσε με ποικίλους τρόπους τις διδασκαλίες περί της θεότητάς Του, και αποκόμισε γι' Αυτόν πλουσιότατη αντίληψη τόσο μέσω των έργων όσο και των λόγων, σαν να μην είχε μάθει ακόμη τίποτα, στους έσχατους καιρούς της θείας οικονομίας λέει προς τον Ιησού: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί». Αλλά επειδή το είπε χωρίς κακή πρόθεση, διδάχθηκε ξανά με άριστο τρόπο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» λέει ο Χριστός. Ως προς άνθρωπο, λοιπόν, πιο αργό στην αντίληψη, που προχωρούσε προς την κατανόηση των θειότερων πραγμάτων πιο βραδέως από ό,τι έπρεπε, του απευθύνει την ερώτηση, ασκώντας τον μαθητή στην πίστη. Διότι αυτό σημαίνει το ότι τον δοκίμαζε μέσω αυτών, αν και, όπως βεβαίωσε ο μακάριος Ευαγγελιστής, ο Ίδιος γνώριζε τι επρόκειτο να κάνει.

Πώς λοιπόν εξακολουθούν κάποιοι να συκοφαντούν, φλυαρώντας απρόσεκτα, και λένε ότι ο Υιός ζει γι' αυτόν τον λόγο, επειδή δηλαδή έχει μέσα του τον Πατέρα ο οποίος είναι ζωή κατά φύση; Διότι, αν ζει και χωρίς τον Πατέρα, επειδή υπάρχει ουσιωδώς και είναι αυτοζωή, δεν ζει πλέον λόγω του Πατέρα, δηλαδή λόγω της μετοχής από τον Πατέρα. Αν όμως έχει τον Πατέρα ως χορηγό της δικής του ζωής, τότε θα αποδειχθεί ότι ο ίδιος δεν έχει δική του ζωή. Διότι δανείζεται τη ζωή από άλλον, και όπως λέγαμε από την αρχή, είναι μάλλον ζωντανό ον παρά ζωή, και άρα φθαρτής φύσης. Πώς λοιπόν αποκαλούσε τον εαυτό του ζωή; Διότι ή θα επιτρέπεται και σε εμάς να πούμε ακίνδυνα «Εγώ είμαι η ζωή», ή αυτός ο λόγος είναι σφαλερός· διότι δεν επιτρέπεται σε ένα δημιούργημα να σφετερίζεται τα θεοπρεπή αξιώματα. Επομένως, ο Υιός γνωρίζει ότι ο ίδιος είναι ζωή κατά φύση. Διαφορετικά, πώς θα είναι «χαρακτήρας της υποστάσεως» εκείνου που τον γέννησε, και πώς θα είναι ακριβής εικόνα και ομοίωση; Ή πώς δεν έπραττε ορθά ο Φίλιππος όταν έλεγε «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί»; Διότι πράγματι πρέπει να κατανοήσουμε ότι όποιος έχει δει τον Υιό δεν έχει δει ακόμη τον Πατέρα, αν ο μεν είναι ζωή κατά φύση, ενώ ο δε είναι μέτοχος της ζωής από Εκείνον. Διότι ποτέ κανείς δεν θα μπορούσε να δει το ζωοποιό μέσα σε αυτό που ζωοποιείται, ούτε τον απροσδεή μέσα σε αυτόν που έχει ανάγκη. Επομένως, θα έλεγε ψέματα και με έναν άλλο τρόπο, όταν είπε «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Σε εκείνους όμως που έχουν τον νου απαλλαγμένο από την κοσμική κηλίδα και τη μάταιη φροντίδα, εννοώ αυτής της παρούσας ζωής, ο Χριστός αποκαλύπτει τη δική Του δόξα μέσω μιας λεπτής και ίσως ανώτερης του νου θεωρίας, δείχνοντας μέσα από αυτήν και τη δόξα του Πατέρα. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». <Αφού λοιπόν έβαψε το ψωμί, το δίνει στον Ιούδα τον Ισκαριώτη, τον γιο του Σίμωνα, και μετά το ψωμί εισήλθε σε εκείνον ο σατανάς.> Ο Σωτήρας έδειξε στους μαθητές Του το πιο ξεκάθαρο σημείο για τον προδότη. Διότι, αφού έβαψε το ψωμί, το έδωσε, καθιστώντας με αυτόν τον τρόπο φανερό εκείνον που έτρωγε τον άρτο Του και που επρόκειτο να σηκώσει εναντίον Του τη φτέρνα του. Όσο για τον ηγεμόνα και πρύτανη της ασέβειας και της δολοφονίας κατά του Χριστού, και τον σκευωρό όλων αυτών, λέει ο σοφότατος Ευαγγελιστής ότι εισπήδησε στην καρδιά του προδότη, και εγκαταστάθηκε ολόκληρος ο σατανάς μέσα του μετά την παράδοση του ψωμιού. Και ας μην νομίσει πάλι κανείς ότι το ψωμί έγινε η αιτία για να δεχθεί ο προδότης τον σατανά.

Σύμφωνα λοιπόν με την πιο απλή και χωρίς περιέργεια γνώση, έτσι ίσως θα μπορούσε κανείς να νομίσει ότι μιλάει· αν όμως φανεί καλό σε κάποιον να προχωρήσει και μέσα από λεπτά νοήματα, ώστε να φτάσει στην ίδια την εξέταση των πραγμάτων, θα βρει και πάλι τον Υιό να αληθεύει. Διότι για κάθε διάνοια η θεία φύση είναι εντελώς αχώρητη, και το να τολμά κανείς να περιεργάζεται καθόλου το τι είναι κατ' ουσίαν ο Δημιουργός των όλων, αποτελεί απόδειξη απόλυτης φρενοβλάβειας. Εντούτοις, είναι κάπως δυνατό να σταχυολογούμε εμείς κάποια γνώση, σαν μέσα από σκιές και αινίγματα, παραθέτοντας στον νου σαν ένα κάτοπτρο τον κατάλογο των πλεονεκτημάτων που ενυπάρχουν στη φύση του Υιού. Διότι από αυτά που είναι ο ίδιος, και από αυτά που έχει επιτελέσει αφού έγινε άνθρωπος, αλλά και πριν από την ενανθρώπηση, μπορεί κανείς αναλογικά να ανέλθει πλέον στη θεωρία Εκείνου που τον γέννησε. Δες, λοιπόν, τη δόξα και τη δύναμη που υπάρχει σε αυτόν, βλέπε την ανεμπόδιστη εξουσία του πάνω στα πάντα. Διότι πες μου, ποιο από τα υπέρλογα δεν φαίνεται να το έχει κατορθώσει με τα ελεύθερα νεύματά του, και πριν από τη σάρκα και μετά τη σάρκα; Αλλά αυτός που εμφανίστηκε σε εμάς τόσο μέγας μέσα από τα ίδια τα γεγονότα, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Αυτό σκεπτόμενος μέσα του ο Φίλιππος, ότι δηλαδή θα λυνόταν κάθε αντιλογία των Ιουδαίων αν ο ίδιος ο Χριστός έδειχνε τον Πατέρα σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, τον πλησιάζει λέγοντας: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί. Διότι σκέψου τον να λέει: Όλα, ω Δέσποτα, όσα οδηγούν στην πίστη επιτελούνται δια της δικής σου εξουσίας· με αναρίθμητα θαύματα θα μπορούσε κάποιος να καταντροπιάσει την ακράτητη φλυαρία των Ιουδαίων. Δεν θα μας έλειπε απολύτως τίποτα, αν ο ίδιος μας επιδείξεις τον Πατέρα και Θεό· διότι αυτό θα αρκέσει στους μαθητές σου, ώστε να μπορούν πλέον πολύ καλά να εξοπλίζονται απέναντι στα λόγια εκείνων που προβάλλουν αυτές τις αντιρρήσεις. Κάνοντας μια τέτοια θεώρηση στα προκείμενα, νομίζω πως δεν θα αποστούμε από την ορθή ερμηνεία. Διότι μας προτρέπει να σκεφτούμε έτσι και ο ίδιος ο Φίλιππος λέγοντας ότι μας αρκεί να δούμε τον Πατέρα και Θεό, σαν να έλειπε μόνο αυτό σε όσους έχουν πιστέψει, και το υποδεικνύει κάπως και ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας στη συνέχεια: «Τα λόγια που εγώ σας λέω δεν τα λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου αυτός κάνει τα έργα.» Το πώς όμως πρέπει να κατανοούμε και αυτό, δεν θα αναλυθεί τώρα, αλλά σε καταλληλότερο και κοντινό σημείο. <Λέει σε αυτόν ο Ιησούς: Τόσο χρόνο είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;>

«Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Αποδεικνύει ότι η άγνοια του μαθητή είναι αδικαιολόγητη. Διότι τα πιο δυσνόητα από τα θεωρήματα, αυτά που απαιτούν για τη νοητική τους σύλληψη, εννοώ, πιο ενδελεχή εξέταση, έστω κι αν δεν γίνουν ίσως άμεσα κατανοητά, πάντως στο πέρασμα μεγάλου χρονικού διαστήματος θα καταστούν οπωσδήποτε αντιληπτά σε όσους αγαπούν τη μάθηση και θα γίνουν φανερά. Όσα όμως δεν παρουσιάζουν δυσκολία, αλλά προσφέρουν άμεση τη γνώση τους, σε αυτά μπορεί κανείς να φτάσει πολύ εύκολα και χωρίς κόπο. Τι είναι λοιπόν αυτό, λέει, ω Φίλιππε, που σε εμπόδισε από την ακριβή επίγνωση του προσώπου μου; Πες μου. Διότι, παρόλο που έχει περάσει τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα κατά το οποίο είμαι μαζί σας, το οποίο είναι αρκετό για την πλήρη βεβαίωση αυτών που έπρεπε να μάθεις, εσύ ακόμα αμφιβάλλεις, ή μάλλον αποδεικνύεσαι ότι αγνοείς παντελώς ποιος είμαι κατά φύση και από πού προέρχομαι, καίτοι διαπιστώνεις ότι εγώ είμαι ο δημιουργός αυτών που εσύ θαυμάζεις περισσότερο. Πώς λοιπόν δεν κατανόησες, λέει, ότι εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα; Αλλά βέβαια νομίζεις ότι οι αρχαίοι Ιουδαίοι είδαν τη θεία φύση στο όρος Σινά και την άκουσαν να μιλάει, όταν νομοθετούσε τα πρακτέα· εσύ όμως δεν έχεις πειστεί ακόμα ότι έχεις δει τον Πατέρα μέσω εμού και εντός μου. Διότι εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Και το ότι ο Χριστός δεν εννοεί σε εμάς κάποια σωματική όραση, νομίζω πως οι ακροατές δεν χρειάζονται μακροσκελείς λόγους για να το κατανοήσουν.

Και αν παραδεχτούμε ότι αυτό είναι αληθές, και πούμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα, και αποδεχτούμε τον Υιό ως εντελώς ξένο προς την ουσία του Θεού και Πατέρα, πώς δεν θα διαψευστεί ο Ίδιος όταν λέει «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Διότι, εφόσον ο Πατέρας είναι Θεός κατά φύση, πώς θα μας δείξει ο Υιός τον Πατέρα μέσα στον εαυτό Του, εάν δεν είναι Θεός κατά φύση, σύμφωνα με τον δικό τους ισχυρισμό; Πώς θα δούμε μέσα στο δημιουργημένο το αδημιούργητο; Και μέσα σε εκείνον που κάποτε δεν υπήρχε, σύμφωνα τουλάχιστον με τη θεωρία ότι έχει κατασκευαστεί, πώς θα μπορούσε κάποιος να δει Εκείνον που υπάρχει παντοτινά; Ας μην μου πει κανείς από αυτούς που έχουν εκστομίσει εκείνες τις βλασφημίες, πολεμώντας με σοφίσματα τη δύναμη της αλήθειας, ότι επειδή ακριβώς έχει τη δόξα του Θεού και Πατέρα, τη δύναμη και τη σοφία Του και την αγαθότητα και τη δημιουργική εξουσία επί των πάντων και το να μπορεί να φέρνει στην ύπαρξη αυτά που δεν υπήρχαν ποτέ, γι' αυτόν τον λόγο είναι και εικόνα Του. Αντίθετα, ας αποδείξει πρώτα, αν είναι φανερό ότι είναι Θεός κατά φύση, και μάλιστα τόσο απαράλλακτα, ώστε να μην υπάρχει τίποτα που να αναιρεί την απόλυτη και ολοκληρωτική ομοιότητα της εικόνας προς το αρχέτυπο. Αν όμως βρεθεί σε αδιέξοδο και δεν μπορεί να το αποδείξει αυτό, τότε, δεύτερον, θα του ζητήσουμε να μας πει ποια λογική θα επέτρεπε, αν και δεν είναι Θεός κατά φύση σύμφωνα με τη βδελυρή τους άποψη, να μπορεί να επιτελεί τα έργα της θεότητας. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το να φέρει την εικόνα του Πατέρα.

Διότι, εάν μπορούν να το αποδείξουν αυτό από τη Θεία Γραφή, ας προσκομίσουν όσα θέλουν, και ας μας διατηρήσουν ανόθευτες τις φωνές των αγίων. Εάν όμως είναι ευρήματα της δικής τους γνώμης και έχουν κατασκευάσει τους συλλογισμούς τους πάνω σε αυτό, με χαρίεντα τρόπο θα πούμε: «Ουαί σε αυτούς που προφητεύουν από την καρδιά τους». Διότι θα παραδεχθούμε ότι ο Πατέρας θέλει πάντοτε εκείνα τα οποία γνωρίζουν να τηρούν απαραχάρακτη τη θεία Του δόξα και διασώζουν την ορθότητα των δογμάτων περί Αυτού. Επομένως, αφού εγκαταλείψουμε τις δικές τους ανοησίες, θα προχωρήσουμε στον αληθινό λόγο περί Αυτού, πιστεύοντας ότι γεννήθηκε από την ουσία του Θεού και Πατέρα ως αληθινός Υιός, και Θεός από Θεό κατά φύση. Διότι λέει την αλήθεια, όντας κατ' αυτόν τον τρόπο χαρακτήρας και ομοίωση του Θεού και Πατέρα, όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· πώς λοιπόν εσύ λες, Δείξε μας τον Πατέρα;». Διότι σου είναι δυνατόν, λέει, ω Φίλιππε, να ατενίσεις μέσα σε εμένα τη φύση του Πατέρα, και από αυτό που είμαι εγώ να κατανοήσεις τον γεννήτορα. Διότι έχω φανερωθεί και είμαι σύμφωνα με την αλήθεια απαράλλακτος χαρακτήρας της ουσίας Του και ακριβής εικόνα, αποτυπώνοντας ολόκληρη μέσα μου τη φύση του Θεού και Πατέρα. Ποιον άλλο τρόπο θεοπτίας θα μπορούσες πλέον να αναζητήσεις, εάν φαινόταν ότι έχεις την ικανότητα να φρονείς τα πρέποντα, ή τι είδους θεωρία, πες μου, ζητάς;

Πώς γάρ δεν είναι αγαθός, Εκείνος που υπέμεινε για εμάς τόση ταπείνωση, και ήλθε «στον κόσμο για να σώσει αμαρτωλούς», και έθεσε την ψυχή του υπέρ αυτών; Όπως ακριβώς ο Πατέρας είναι δυνατός, έτσι είναι και ο Υιός. Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο δυνατό από Εκείνον που προστάζει ακόμη και τα στοιχεία της φύσης, και επιτιμά τη θάλασσα και τους ανέμους, και μεταβάλλει τις φύσεις των πραγμάτων προς ό,τι Εκείνος βούλεται, και προστάζει τον λεπρό να καθαριστεί, και δίνει την όραση στους τυφλούς, με εξουσία θεοπρεπή; Ο Πατέρας είναι ζωή κατά φύση. Ζωή πάλι είναι και ο Υιός, ο οποίος ζωοποιεί τους φθαρμένους και καταστρέφει το κράτος του θανάτου, και για τον λόγο αυτό ανασταίνει τους νεκρούς. Εύλογα, επομένως, λέει προς τον Φίλιππο: Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.

Μου έρχεται επίσης στο νου, εκτός από αυτά, να σκεφτώ και το εξής. Διότι αν λέμε ότι είναι αναγκαίο αυτό που περιέχεται από κάτι να βρίσκεται οπωσδήποτε μέσα σε εκείνο που λέγεται ότι το περιέχει, πώς δεν θα ακολουθήσει αναντίρρητα η σκέψη ότι το περιεχόμενο είναι μικρότερο από το περιέχον και να λέμε ότι αυτό είναι πεπερασμένο, επειδή εγκλείεται, τρόπον τινά, από την περιοχή του μεγαλύτερου; Τι θα πεις πάλι, λοιπόν, ω βέλτιστε; Διότι, ιδού, αφού παρουσίασε τον εαυτό του ως εικόνα του Θεού και Πατέρα και είπε ρητά: «Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», πάλι πρόσθεσε αμέσως: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Αν λοιπόν, σύμφωνα με εσάς, λέει αυτό, ότι «αν και υπάρχω ως χαρακτήρας και εικόνα αυτού που με γέννησε, ουσιωδώς περιέχομαι από αυτόν», πώς δεν είναι σε όλους αναμφισβήτητο ότι θέλει να έχουμε για τον Πατέρα τέτοιου είδους αντιλήψεις, όπως ακριβώς θα είχαμε και για τον ίδιο; Κατά συνέπεια, είναι ανάγκη να είναι πεπερασμένος και ο Πατέρας, διότι βρίσκεται μέσα στον Υιό· και ας αναζητήσει λοιπόν ο αιρετικός ποιος είναι μεγαλύτερός Του. Γιατί σε εμένα δεν επιτρέπεται ούτε να το πω ούτε να το σκεφτώ. Διότι ο Υιός δεν θα είναι εν μέρει εικόνα του Πατέρα και εν μέρει όχι. Διότι, αν γενικά έχει κάτι που διαφέρει και εμποδίζει την πλήρη ομοίωση, τότε θα ήταν εν μέρει και όχι πλήρης εικόνα. Αλλά πού θα μπορούσες να δείξεις ότι η Αγία Γραφή τα λέει αυτά; Διότι βέβαια δεν πρόκειται, πειθόμενοι στα δικά σου λόγια, να παραμερίσουμε την ορθότητα των ιερών δογμάτων.

Γράφει λοιπόν ως εξής: «Αλλά όπως ακριβώς εμείς που λέγεται ότι υπάρχουμε μέσα σε αυτόν, λέει, έχουμε την υπόστασή μας αμιγή (ασύγχυτη) από αυτόν· με τον ίδιο τρόπο και ο Υιός, ενώ βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, έχει την ουσία του διακριτή από τον αγέννητο». Αλίμονο στο τόλμημα! Πόσο φοβερός είναι ο λόγος αυτός, και γεμάτος παραφροσύνη, ή μάλλον γεμάτος από κάθε κακοβουλία και παραλογισμό. Πραγματικά απομωράνθηκαν υποστηρίζοντας ότι είναι σοφοί, και έχοντας τέτοια φρονήματα για τον Μονογενή, αρνήθηκαν τον Δεσπότη που τους εξαγόρασε, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Διότι, εάν ισχυρίζονται ότι ο Λόγος του Θεού είναι άνθρωπος και ένας από εμάς, δεν υπάρχει πλέον τίποτα που να εμποδίζει να πούμε ότι αυτός υπάρχει μέσα στον Θεό με τον ίδιο τρόπο όπως εμείς· εάν όμως πιστεύουν ότι είναι Θεός, και έχουν αποφασίσει να τον προσκυνούν ως κάποιον που είναι τέτοιος κατά φύση, γιατί δεν του αποδίδουν μάλλον το ότι ενυπάρχει θεοπρεπώς στον δικό του γεννήτορα, και ότι τον έχει μέσα του; Διότι νομίζω ότι είναι πιο ταιριαστό να φρονούν και να λέγουν αυτό όσοι είναι πραγματικά θεοφιλείς. Εάν όμως, επιδεικνύοντας απέναντί μας ακατανίκητη αναισχυντία, εμμένουν σε όσα έχουν πει, και ισχυρίζονται ότι ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα όπως ακριβώς θα ήταν ίσως και ο καθένας από εμάς, οι οποίοι δημιουργηθήκαμε μέσω αυτού από το μηδέν και από το χώμα, γιατί λοιπόν δεν επιτρέπεται σε όσους το επιθυμούν να πουν χωρίς κίνδυνο: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα»; Αλλά νομίζω ότι θα μπορούσε κάποιος να καταδικαστεί για την έσχατη όλων των μωριών με αυτή την κατηγορία, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα.

Τι λοιπόν; Θα λέγαμε, ελέγχοντας καθόλου ασύνετα αυτόν που σκέφτεται και λέει σαθρά και παιδαριώδη πράγματα: Λες ότι ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα έτσι ακριβώς όπως είμαστε εμείς μέσα σε αυτόν; Καλώς. Έπειτα λοιπόν, ως προς αυτό θα ρωτήσουμε, μήπως το μέτρο της δικής μας φύσης επιτρέπει να σεμνυνόμαστε με τα ίδια λόγια, με τα οποία φαίνεται να σεμνύνεται και ο ίδιος ο Χριστός; Διότι αυτός, επειδή ακριβώς είναι μέσα στον Πατέρα και έχει μέσα του τον Πατέρα, όντας για τον λόγο αυτό εικόνα του και απαράλλακτος χαρακτήρας του, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Εμείς όμως, πες μου, αν είμαστε έτσι μέσα σε αυτόν, και τον έχουμε μέσα μας, όπως ακριβώς βεβαίως και αυτός είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν, γιατί δεν υψώνουμε περήφανα τον αυχένα, και δείχνοντας ψηλά το πρόσωπο σε όσους συναντάμε, δεν λέμε με παρρησία: «Εγώ είμαι μέσα στον Χριστό και ο Χριστός μέσα σε μένα· εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Χριστό· εγώ και ο Χριστός είμαστε ένα»; Και έπειτα, τι προκύπτει από αυτό; Νομίζω ότι κανείς δεν θα φοβόταν δικαιολογημένα, ούτε θα δίσταζε εύλογα, αφού έχει τολμήσει να πει αυτό το ίδιο, να πει πλέον και για τον ίδιο τον Πατέρα: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι, αν ο Πατέρας είναι ένα με τον Υιό, πώς δεν θα έχει πλέον την ίδια ισοτιμία με τον Πατέρα εκείνος που έχει γίνει απαράλλακτη εικόνα απαράλλακτης εικόνας, δηλαδή του Υιού;

Αλλά δεν παραδέχεται κανέναν από τους άλλους μαζί του, και αντιπαραθέτοντας μόνο τον εαυτό του αποκλειστικά προς τον Πατέρα, προσπερνά τα δικά μας ως εντελώς μικρά, επειδή δεν θέλει να εικονίζεται με αυτά με ακρίβεια η θεία ουσία, και διατήρησε μόνο για τον εαυτό του την απόλυτη ομοιότητα. Διότι, λέει, εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Έπειτα σε αυτά πρόσθεσε αμέσως: «Πιστεύετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα». Διότι, εφόσον υπάρχει απαραλλαξία ως προς την απόλυτη ομοιότητα, πώς δεν θα είχε λοιπόν αυτός τον Πατέρα μέσα του, και δεν θα βρισκόταν ο ίδιος μέσα στον Πατέρα; Σκέψου λοιπόν κάτι τέτοιο, και δέξου το προς απόδειξη των λεγομένων. Διότι, αν κάποιος έφερνε μπροστά το παιδί του Αβραάμ, ή τυχόν κάποιου άλλου ανθρώπου, και έπειτα ρωτούσε για τη φύση αυτού που το γέννησε, και ήθελε να μάθει ποιος γενικά και τι λογής είναι αυτός που το γέννησε, δεν θα απαντούσε άραγε εύλογα, ή μάλλον δεν θα επιδείκνυε τη δική του φύση, λέγοντας: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον πατέρα· εγώ είμαι μέσα στον πατέρα και ο πατέρας είναι μέσα σε μένα»; Έπειτα, προς απόδειξη ότι λέει την αλήθεια, δεν θα παρέθετε κατάλληλα την ταυτότητα στα ανθρώπινα έργα ή στα φυσικά πλεονεκτήματα, λέγοντας: «Εξαιτίας αυτών των ίδιων των έργων, πιστεύετέ με, διότι έχω όλα τα ιδιώματα της ανθρώπινης φύσης και έχω τη δύναμη να τα ενεργώ»; Αλλά, νομίζω, καθένας θα πει και θα συμφωνήσει δικαίως, ότι λέει την αλήθεια, και ότι παρουσίασε την ταυτότητα των δικών του έργων ως ακράδαντη απόδειξη.

Διότι αποδέχεται μεν τον Υιό, επειδή διατήρησε την πρέπουσα σε αυτόν ευγνωμοσύνη, με το να πει «Ο Πατήρ είναι μεγαλύτερός μου»· απορώ όμως πώς δεν έλαβε καθόλου υπόψη του και το άλλο. Διότι τι ήταν άραγε αυτό που τον έπεισε να ασχοληθεί με τη θεολογία τώρα, μολονότι το να γνωρίζει κανείς τον κατάλληλο καιρό και για τα λόγια και για τις πράξεις δεν θα το θεωρούσε κανείς ως κάτι ασήμαντο, εφόσον βέβαια σκέφτεται συνετά; Τι χρειαζόταν λοιπόν μια τόσο άκαιρη θεολογία στους μαθητές, οι οποίοι ήταν λυπημένοι επειδή επρόκειτο να αναχωρήσει από τον κόσμο προς τον Πατέρα και Θεό; Διότι τι είδους παρηγοριά θα μπορούσε ενδεχομένως να τους προσφέρει αυτό το πράγμα; Για ποιο λόγο άραγε σχεδόν τους κατηγορεί λέγοντας: «Αν με αγαπούσατε, θα χαίρατε που πορεύομαι προς τον Πατέρα, διότι ο Πατήρ είναι μεγαλύτερός μου»; Διότι, πες μου, άραγε αυτό παρακινούσε τους μαθητές προς χαρά, ή τους απάλλασσε από μια τόσο θεοφιλή λύπη, το ότι δηλαδή πορεύεται προς τον μεγαλύτερο Πατέρα; Έπειτα, τι είδους παρηγοριά θα μπορούσε να διακρίνει κανείς σε αυτό; Και όμως, όταν ο Φίλιππος ρωτούσε και έλεγε «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», τότε ακριβώς και πολύ εύκαιρα, καθώς είχε έρθει ο κατάλληλος καιρός για θεολογία, δείχνοντας τον Πατέρα μέσα στον εαυτό Του, και πάλι τον εαυτό Του μέσα στον Πατέρα, και ότι σε τίποτα δεν είναι κατώτερός Του, αλλά διαπρέπει σε απόλυτη ισότητα, έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;»

«Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα· δεν πιστεύεις ότι εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Αλλά τότε μεν, αναπτύσσοντάς μας με εύστοχο τρόπο τον λόγο του για αυτά, δικαιολογημένα προκαλούσε τον θαυμασμό· τώρα όμως, τι το κατάλληλο έχει το γεγονός, ή ποια λογική γενικά επιδέχεται, πέρα από το ότι ήθελε να καταπραΰνει τη λύπη των μαθητών και να επινοήσει για αυτούς σαν φάρμακο παρηγοριάς την προτροπή να χαίρονται, επειδή πορεύεται προς τον Πατέρα; Άραγε, λοιπόν, δεν θα γινόταν φανερό ακόμη και στους εντελώς ανόητους από αυτό το ίδιο το γεγονός, ότι επειδή ακριβώς βιαζόταν να επιστρέψει και πάλι στη δική του δόξα κοντά στον Πατέρα, παρήγγειλε σε όσους τον αγαπούσαν να χαίρονται για αυτό, έχοντας επινοήσει για αυτούς, μαζί με τους άλλους, και αυτόν τον αξιοθαύμαστο τρόπο παρηγοριάς;

Έτσι εμφύτευε ατελή και τη γνώση περί του Θεού, απομακρύνοντας απλώς από την αγάπη προς τους ψευδώνυμους θεούς, και πείθοντας να προσκυνούν τον ένα και αληθινό Θεό, λέγοντας: «Δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, προσθέτοντας τα ανώτερα σε όσα είχαν προσταχθεί μέσω του Μωυσή, και παραθέτοντας διδασκαλία πιο λαμπρή από τη νομική εντολή, μας χάριζε μια γνώση ανώτερη και λαμπρότερη από εκείνη την αρχαία. Διότι κατέστησε φανερό σε εμάς, όχι μόνο ότι ο δημιουργός και κύριος των πάντων είναι Θεός, αλλά ότι είναι και Πατέρας· και η απόδειξη βρίσκεται στα πράγματα. Διότι παρουσίασε τον εαυτό του ως εικόνα, λέγοντας: «Όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Και αυτά μεν τα λέει ευλόγως, ως Θεός που υπάρχει από Θεό κατά φύση, με τρόπο ανυψωμένο και θεοπρεπή προς τον δικό Του Πατέρα· αμέσως όμως προσθέτει, μιλώντας πιο ανθρώπινα: «Αυτούς που μου έδωσες από τον κόσμο, δικοί σου ήταν, και σε μένα τους έδωσες».