Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:9

Άλλο. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, και λέει την αλήθεια όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», τότε μέσα στην κτίση φαίνεται η εικόνα του Πατέρα, η οποία έχει την ομοιότητα προς το αρχέτυπο. Εάν όμως ισχύει αυτό, δεν υπάρχει καμία διαφορά ανάμεσα στην κτίση και στον Θεό· επομένως θα είναι δημιούργημα και Αυτός.

ΑΛΛΟ. Εάν ο Υιός είναι δημιούργημα, ενώ ο Πατέρας δεν έχει δημιουργηθεί, και εντούτοις λέγει για τον εαυτό Του: «Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα», πώς μέσα στο δημιουργημένο μπορεί να φανεί απαράλλακτα το αδημιούργητο; Και εάν, αν και δημιούργημα, λέγει: «Όποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα», τι θα εμποδίσει και εμάς να χρησιμοποιήσουμε τα ίδια λόγια, εάν ο Υιός δεν διαφέρει σε τίποτα από εμάς, εφόσον είναι και αυτός δημιούργημα όπως εμείς; Αλλά αυτό είναι άτοπο· διότι μέσα στο δημιούργημα δεν υπάρχει η ομοιότητα του αδημιούργητου. Επομένως, ο Υιός, που είναι η απαράλλακτη εικόνα του Πατέρα, δεν είναι δημιούργημα.

ΑΛΛΟ. Αν λέει την αλήθεια ο Σωτήρας όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», τότε έχει τέλεια τη δόξα, όπως και ο Πατέρας, ώστε να φανερώνεται και μέσα σε αυτόν. Διότι δεν θα μπορούσε να δείξει απαράλλακτα τον Πατέρα στον εαυτό του, αν δεν ήταν, και ως προς τη δόξα, αυτό ακριβώς που είναι Εκείνος.

ΑΛΛΟ, στο χωρίο: «Χάρις δε στον Θεό, ο οποίος πάντοτε μας οδηγεί σε θρίαμβο εν Χριστώ, και φανερώνει μέσω ημών την οσμή της γνώσεώς Του.» Αυτός που φανερώνεται μέσα από τα αποστολικά και τα ευαγγελικά κηρύγματα, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο Χριστός; Αυτός, λοιπόν, είναι η οσμή της γνώσεως του Θεού και Πατρός, σύμφωνα με αυτό που ελέχθη από τον ίδιο: «Κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». Και πάλι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Όντας, λοιπόν, οσμή του Θεού και Πατρός, δεν θα μπορούσε να είναι ετερούσιος προς Αυτόν· αλλά όπως ακριβώς η ευωδία των ανθέων, η οποία αναδίδεται φυσικά και ουσιωδώς, είναι εκφαντική του είδους που τη γέννησε, έτσι και ο Υιός, υπάρχοντας ως μια οσμή της πατρικής ουσίας, από την οποία προέρχεται, φανερώνει Αυτόν που τον γέννησε. Επομένως, δεν είναι ποίημα, επειδή ούτε ο Πατέρας είναι.

Εφόσον λοιπόν είναι δόξα του Πατέρα, πώς θα μπορούσε να είναι δημιούργημα, και όχι μάλλον Υιός, και Θεός εκ Θεού, ο οποίος διά της φυσικής μεγαλοπρέπειας που ενυπάρχει σε αυτόν κάνει να δοξάζεται αυτός που τον γέννησε, καθώς φανερώνεται στον Υιό ως σε εικόνα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον Πατέρα;»

ΑΛΛΟ. «Όποιος αρνείται τον Πατέρα, αρνείται και τον Υιό, και όποιος αρνείται τον Υιό, δεν έχει ούτε τον Πατέρα.» Θα αρνηθεί κανείς τον Υιό όχι με άλλο τρόπο, παρά μόνο εάν τον αποκαλέσει δημιούργημα και τον αποβάλει από την ομοουσιότητα με τον Πατέρα, ενώ θα τον ομολογήσει πάλι, διαφυλάσσοντας σε αυτόν γνήσιο και αληθινό το αξίωμα της υιότητας, και μην αποστερώντας τον από τη φυσική ομοιότητα προς τον Πατέρα. Επομένως, ό,τι κι αν λέγεται από κάποιον για τον Πατέρα, αυτό ισχύει οπωσδήποτε και για τον Υιό, εκτός μόνο από το ότι είναι Πατέρας. Και ό,τι κι αν αποδίδεται στον Υιό, αυτό θα ισχύει και για τον Πατέρα, εκτός πάλι μόνο από το ότι είναι Υιός. Για παράδειγμα, ο Πατέρας είναι Θεός κατά φύση, παντοκράτορας, δημιουργός, Κύριος, βασιλιάς, άφθαρτος, αθάνατος, ζωή, χωρίς αρχή της ύπαρξης, ούτε έχει παραχθεί στην ύπαρξη από το μη ον· αυτά είναι και ο Υιός απαράλλακτα. Εάν όμως αποδίδεις ότι αυτά ανήκουν στον Πατέρα, και ομολογείς ότι έτσι είναι, αλλά αποκλείεις τον Υιό, αποκαλώντας τον δημιούργημα, και υποβιβάζοντας τον δημιουργό στην τάξη των κτισμάτων, θα εξωθήσεις από αυτά και τον Πατέρα, καταδικάζοντας από αμάθεια τον Υιό, και ισχυριζόμενος ότι είναι ξένος προς το θεοπρεπές αξίωμα ο χαρακτήρας εκείνου που τον γέννησε, στον οποίο κοιτάζοντας βλέπουμε τη φύση του Πατέρα, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον ίδιο στους μαθητές: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.»

ΑΛΛΟ. «Όλα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε επιγινώσκει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός.» Επειδή η διάνοια των γενητών δεν μπορεί να συλλάβει με κανέναν τρόπο τη θεία ουσία, λόγω του ότι αυτή υπερβαίνει κάθε νου και το υπερφυές και ακήρατο κάλλος της ξεπερνά κάθε διάνοια, γνωρίζεται ως προς αυτό που είναι κατά φύση μόνο από τον εαυτό της. Επομένως, από αυτό που είναι ο Πατέρας, γνωρίζει τον δικό του Υιό, και πάλι από αυτό που είναι ο Υιός, γνωρίζει τον δικό του Πατέρα. Και διότι έτσι αληθεύει λέγοντας: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Εφόσον, λοιπόν, δεν υφίσταται καμία απολύτως διαφορά μεταξύ τους όσον αφορά τη φύση της θεότητας, πώς θα μπορούσε ο Υιός να είναι γενητός, ενώ δεν είναι τέτοιος ο Πατέρας, του οποίου ακριβώς είναι εικόνα και απαράλλακτος χαρακτήρας;

Έπειτα, ποιος θα αποτολμήσει να πει ότι ο Υιός δεν είναι αγαθός κατά φύση, όταν τον ακούει να λέει: «Εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα;» «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα;» Διότι, εάν ο Υιός δεν είναι κατά φύση αγαθός, πώς μας δείχνει στον εαυτό του τον Πατέρα, ο οποίος είναι κατά φύση αγαθός;

Στην προς Φιλιππησίους. Το ίδιο φρόνημα να υπάρχει μεταξύ σας, το οποίο υπήρχε και στον Χριστό Ιησού· ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό. Ιωάννης ο ευαγγελιστής. Και αποκρινόμενος ο Φίλιππος είπε στον Ιησού: Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί. Του λέει ο Ιησούς: Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.

Γι' αυτό λέει: «Όποιος είδε εμένα, έχει δει τον Πατέρα.» Ο άναρχος δε κατά φύση Θεός, όντας Νους, είναι πηγή του ομοφυούς Λόγου. Και όντας Πατέρας, είναι γεννήτορας του ομοουσίου Υιού. Γι' αυτόν τον λόγο, ο ίδιος είναι και Λόγος του Θεού και Υιός του Πατέρα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΓ'. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε ότι οι γενικοί τρόποι αυτών που λέγονται για τον Χριστό είναι τέσσερις. Διότι άλλα αρμόζουν σε αυτόν πριν από την ενανθρώπηση, άλλα κατά την ένωση, άλλα μετά την ένωση και άλλα μετά την ανάσταση. Από αυτά που λέγονται πριν από την ενανθρώπηση, οι τρόποι είναι έξι. Διότι άλλα από αυτά φανερώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «Ο οποίος υπάρχοντας σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. Άλλα φανερώνουν την τελειότητα της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού, και χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «Άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός σύμβουλος» και τα όμοια. Άλλα φανερώνουν την αμοιβαία περιχώρηση των υποστάσεων, όπως το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς και την ανεκφοίτητη ίδρυση, ως Λόγος, σοφία, δύναμη και απαύγασμα. Διότι και ο Λόγος βρίσκεται μέσα στον νου (και αναφέρομαι στον ουσιώδη Λόγο), και η σοφία ομοίως· και σε αυτόν που έχει τη δύναμη η δύναμη, και μέσα στο φως το απαύγασμα παραμένει αχώριστα, πηγάζοντας από αυτό. Άλλα πάλι λέγονται θεωρώντας τον Πατέρα ως αίτιο, όπως το «Ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι από Αυτόν έχει και την ύπαρξη και όλα όσα έχει· την μεν ύπαρξη την έχει με γέννηση και όχι με δημιουργία, όπως το «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα» και «Εγώ ζω διά τον Πατέρα».

Μέσω αυτού υποδηλώνεται η αδυναμία της διάνοιας εκείνων που παιδαγωγούνται με τον Νόμο, η οποία δεν αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς τον Θεό, ούτε είναι βέβαια ικανή να δει τη δόξα Του, σύμφωνα με αυτό που υμνείται στους Ψαλμούς: «Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν», ή με εκείνο: «Ιδού, λαός ανόητος και ασύνετος· έχουν μάτια, και δεν βλέπουν.» Εμείς όμως, προσεγγίζοντας τους λόγους περί της άρρητης φύσεως με καθαρά και πεφωτισμένα μάτια, θεωρούμε το μεγαλειώδες κάλλος του Θεού και Πατρός να ακτινοβολεί στο πρόσωπο του Υιού. Και στους Ιουδαίους, που νόμιζαν ότι έχουν δει τον Πατέρα, ελέχθη σοφά από τον Χριστό: «Ούτε τη μορφή Του έχετε δει, ούτε τη φωνή Του έχετε ακούσει.» Στον δε Φίλιππο, που επιθυμούσε σφόδρα να μάθει και ρωτούσε με τρόπο πιο χονδροειδή από ό,τι έπρεπε, παρακινούμενος ωστόσο από φιλομάθεια, και ο οποίος έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», ο Χριστός αποκρίθηκε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι εν τω Πατρί και ο Πατήρ είναι εν εμοί;» Το ότι δε η θεωρία και η παίδευση μέσω της εντολής του Νόμου δεν είναι καθόλου ισχυρή ούτε επαρκής για την ακριβή και αψεγάδιαστη φανέρωση του Θεού, θα το δούμε, σαν σε σκιά και αίνιγμα, και μέσω των δύο θυγατέρων του Λάβαν. Διότι έχει γραφτεί ότι ο Λάβαν είχε δύο θυγατέρες, το όνομα της μεγαλύτερης ήταν Λεία, και το όνομα της άλλης Ραχήλ.

Ή διότι ο Χριστός, όντας άνθρωπος, θα μιλήσει για όσα υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, και δεν θα περιοριστεί μόνο στα μέτρα της κενώσεως, ακριβώς επειδή είναι Θεός και εκ Θεού κατά φύση. Έλεγε δηλαδή: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ή ίσως εννοεί εκείνο: διότι γνωρίζεται πάνω από το ιλαστήριο και τα Χερουβίμ, δηλαδή σε υπεροχή και δόξα που υπερβαίνει τον άνθρωπο, και βρίσκεται πέρα από κάθε κτίσμα, των οποίων το ακρότατο και υπέρτατο είναι τα Σεραφίμ, μολονότι έγινε σάρκα. Από χρυσό είναι κατασκευασμένο το ιλαστήριο, όπως και τα ίδια τα Σεραφίμ. Διότι η πιο ένδοξη και ωραιοτάτη φύση είναι ο Θεός. Τα κτιστά, αντίθετα, βρίσκονται σε ομοίωση προς αυτόν μέσω της μέθεξης. Σε όσα βρίσκονται γύρω και κοντά του επιμερίζει τη μέθεξη της δικής του φυσικής λαμπρότητας, όπως το φως που αντανακλάται σε κάτι από τα πλησιέστερα και με τη δική του λαμπρότητα καταυγάζει αυτό που βρίσκεται μπροστά του. ΠΑΛΛ. Ορθώς έχει, και ο λόγος έχει διατυπωθεί σε εμάς με ακρίβεια προς την αλήθεια. ΚΥΡ. Μετά δε την κατασκευή του ιλαστηρίου, μας σκιαγραφεί το μυστήριο του Χριστού και με άλλον τρόπο, λέγοντας: «Και θα κατασκευάσεις τράπεζα από καθαρό χρυσό.»

Α— Εάν, λοιπόν, ο Υιός είναι το μηδέν, εφόσον δήθεν δεν έχει υπόσταση, σύμφωνα με το αχαλίνωτο θράσος τους, για ποιον λόγο μας παρουσίαζε τον εαυτό Του ως εικόνα και ακριβή γνώση του Πατέρα, λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα;»

Διότι ο εκ Θεού Λόγος, έχοντας ενωθεί άρρητα με την ανθρωπότητα κατά οικονομική ένωση, νοείται ως Χριστός, ανώτερος μεν της ανθρωπότητας ως φύσει Θεός και Υιός, υπολειπόμενος δε κάπως της θεοπρεπούς δόξας ως άνθρωπος. Γι' αυτό λοιπόν άλλοτε μεν έλεγε: «Εκείνος που είδε εμένα, είδε τον Πατέρα.

«Τους εαυτούς μας δε ως δούλους δικούς σας για χάρη του Χριστού, διότι ο Θεός, που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, είναι αυτός που έλαμψε στις καρδιές μας προς φωτισμό της γνώσης της δόξας του στο πρόσωπο του 〈Ιησού〉 Χριστού.» Ιδού, λοιπόν, καθαρά και ολοφάνερα ο φωτισμός της γνώσης του Θεού και Πατέρα διέλαμψε στο πρόσωπο του Χριστού. Γι' αυτό και έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Ο θείος χαρακτήρας δεν είναι σωματικός, αλλά έγκειται σε δύναμη και δόξα θεοπρεπέστατη. Και αυτό ήταν απολύτως αμιγές στον Χριστό· και αξίωνε να αναγνωρίζεται μέσα από αυτά, και μέσα από την υπεροχή των όσων έπραττε ήθελε οι ακροατές του να ανυψώνονται στις ορθές έννοιες γι' αυτόν, καθώς η ορατή σάρκα κατά κάποιον τρόπο τον υποβίβαζε. «Διότι εάν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, λέει, μην με πιστεύετε. Εάν όμως τα κάνω, και αν ακόμη δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα μου.» Και νομίζω ότι ο Χριστός είπε αυτά τα λόγια τότε, γνωρίζοντας ότι το πράγμα αυτό δεν ήταν ανώφελο. Επειδή, δηλαδή, θεωρούσαν ότι αυτός που ενανθρώπησε για εμάς δεν ήταν κατά φύση Θεός, αλλά απλώς ένας ψιλός άνθρωπος σαν και εμάς, για τον λόγο αυτόν κάποιοι απέρριπταν την πίστη προς αυτόν.

Εκείνος που έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα. Διότι ο Υιός είναι όμοιος σε όλα με εκείνον που τον γέννησε. Γεννήθηκε ζωή από ζωή, και φως από φως, δύναμη από δύναμη, Θεός από Θεό, και τα γνωρίσματα της θεότητας είναι απαράλλακτα μέσα στον Υιό· και όποιος καταξιώθηκε να δει τη θεότητα του Υιού, φθάνει στην απόλαυση εκείνου που τον γέννησε. Ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά του μονογενούς [Υιού].

Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Και για να το πω συντομότερα, ούτε να τους χωρίζουμε ούτε να προβαίνουμε σε συναλοιφή. Και ποτέ να μην ονομάσεις τον Υιό ξένο προς τον Πατέρα, ούτε να αποδεχθείς εκείνους που λένε ότι ο Πατέρας πότε είναι πατέρας και πότε υιός· διότι αυτά είναι ξένα και ασεβή, και δεν αποτελούν διδάγματα της Εκκλησίας.

Διότι βλέπετε, άνδρες αδελφοί, πώς είπε πιο πάνω η θεία Γραφή, ή μάλλον ο ίδιος ο Κύριος, όπως αναφέρει η αρχή του κεφαλαίου· επομένως πρέπει να καταδειχθεί, σχετικά με όλη την αλήθεια και την υπόθεση σε αυτό το κεφάλαιο, το εξής: «Ρωτήστε με για τους υιούς μου και για τις θυγατέρες μου, και για τα έργα των χειρών μου αναθέστε σε εμένα. Εγώ έπλασα, λέει, τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα, εγώ ανέδειξα με δικαιοσύνη βασιλιά και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους, όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ». Έπειτα λοιπόν λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων» και τα εξής: «διότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός». Και σε ποιον θα λέγαμε ότι είναι, παρά στον πατρικό Λόγο; Διότι πράγματι ο Υιός είναι ο Θεός Λόγος και μέσα σε Αυτόν γνωρίζεται ο Πατέρας, όπως λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ δόξασα το όνομά σου πάνω στη γη». Έπειτα πάλι λέει: «Εγώ ανέδειξα βασιλιά». Δεν βλέπεις ότι είναι η ιδιαίτερη φωνή του Πατέρα αυτή που ανέδειξε από τον εαυτό της τον αληθινό Λόγο ως βασιλιά των πάντων, Εκείνον που αληθινά γεννήθηκε από Αυτόν άναρχα και άχρονα;

αλλά, επειδή υπάρχουν σε μία ενότητα θεότητας και σε μία βούληση και δύναμη, ώστε να αποκρουστεί κάθε υπόνοια που εγείρεται ενάντια στην αλήθεια με τον έναν ή τον άλλο τρόπο· όταν δε ο άγιος απόστολος Φίλιππος έλεγε «δείξε μας τον πατέρα σου», Εκείνος είπε: «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και δεν είπε «εγώ είμαι ο Πατέρας», αλλά με το «εμένα» μιλούσε υποδηλώνοντας τον εαυτό Του· ενώ με το «έχει δει τον Πατέρα», δεν μιλούσε για τον εαυτό Του. Διότι άλλο πράγμα είναι το «τον Πατέρα» και άλλο το «εμένα», και άλλο το «εγώ» και διαφορετικό το «εμένα». Διότι, αν ήταν ο ίδιος ο Πατέρας, θα έλεγε «εγώ είμαι»· επειδή όμως δεν είναι ο ίδιος ο Πατέρας, αλλά ο Υιός, αληθινά λέει «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ώστε να αποκρούσει τη βλασφημία του Αρείου, η οποία αποξενώνει τον Υιό από τον Πατέρα.

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, μέσα από τα τέσσερα ευαγγέλια, διά των οποίων ο Θεός Λόγος, με την έλευσή Του, οικονόμησε όλη μας τη ζωή, μήπως κάπου ο Χριστός έχει πει: «Ο Θεός με έκτισε» ή «Ο Πατέρας μου με έκτισε». Ας δούμε, επίσης, μήπως και ο Πατέρας αποφάνθηκε σε κάποιο από τα ευαγγέλια ότι: «Έκτισα τον Υιό και σας Τον απέστειλα». Αλλά, σχετικά με αυτό, ας αρκεστούμε προς το παρόν σε αυτά. Διότι αναφορικά με τις μαρτυρίες, έχουμε εκθέσει πολλάκις πολλά επιχειρήματα εναντίον εκείνων που παρεισάγουν την άποψη περί κτίσματος. Δεν θα έβλαπτε, όμως, και στην παρούσα περίσταση να καταδείξουμε το ευνόητο του λόγου και να πούμε σε τούτον τον δοκησίσοφο: Πώς είναι δυνατόν, άνθρωπέ μου, να είναι κτιστός Εκείνος που λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα, και οι δύο είμαστε ένα;» Και πώς είναι δυνατόν να είναι διαφορετικής ουσίας Αυτός που έχει ίση τιμή με τον Πατέρα; Διότι «κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός» και «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Πόσα άλλα, και μάλιστα περισσότερα από αυτά, θα μπορούσε κανείς να συλλέξει και να μας παραθέσει ως απόδειξη ενάντια στην ανοησία του Σαμοσατέα; Διότι, εάν βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, όπως ακριβώς ο λόγος μέσα στην καρδιά του ανθρώπου, πώς ήλθε εμφανιζόμενος με δική του μορφή; Επειδή, καθώς ομιλεί προς τους μαθητές του, αναφέρει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και δεν είπε: «Εγώ είμαι ο Πατέρας». Αλλά το «εμένα» σημαίνει [τον Υιό] μέσα στον Πατέρα. Και δεν είπε: «Εγώ είμαι Εκείνος», αλλά «Εγώ ήλθα στο όνομα του Πατέρα μου, και Εκείνος είναι που μαρτυρεί για εμένα». Και πάλι, σχετικά με το Άγιο Πνεύμα, αναφέρει ότι «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας αποστείλει άλλον Παράκλητο». Πρόσεξε πώς το «θα αποστείλει» και το «άλλον» και το «εγώ», αποσκοπούν στο να αποδείξουν ότι ο Πατέρας είναι ενυπόστατος, ο Υιός ενυπόστατος, και το Άγιο Πνεύμα ενυπόστατο. «Διότι Εκείνος θα με δοξάσει», αναφέρει μιλώντας για το Άγιο Πνεύμα, «επειδή θα λάβει από το δικό μου». Και τι εννοεί; Αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από το δικό μου. Αλλά λέγει επίσης: «Οι μαρτυρίες δύο ανθρώπων θα σταθούν, και εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, και μαρτυρεί για εμένα ο Πατέρας που με απέστειλε». Και πόσα άλλα παρόμοια και περισσότερα από αυτά υπάρχουν· διότι, ιδού, λέγει: «Σε δοξολογώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες αυτά από τους σοφούς και τους συνετούς, και τα αποκάλυψες στα νήπια. Ναι, Πατέρα, διότι έτσι ήταν το θέλημά σου».

«Τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου, και κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, και κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός θελήσει να τον αποκαλύψει». Αναφέρει το «γιατί τα αποκάλυψες σε νήπια» και το «τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου», για να αποκόψει την επινοημένη ξενολογία τους. 7. Αλλά δες τον διάβολο, ο οποίος πάντοτε πολεμά την ανθρώπινη φύση, τι συνέλαβε μέσα τους, ώστε να μιλούν ωσάν να κατέχονται από διαβολική ενέργεια. Διότι δήθεν απολογούνται απέναντι σε αυτά οι υπηρέτες της ιουδαϊκής αίρεσης, αισθανόμενοι ντροπή εξαιτίας της σαφούς καθοδηγητικής διδασκαλίας των θείων Ευαγγελίων, προκειμένου να μη φανεί ότι εναντιώνονται πλήρως προς την αληθινή γνώση του Ευαγγελίου. Ισχυρίζονται δηλαδή ότι: «άνθρωπος ήταν ο Ιησούς και μέσα Του ενέπνευσε άνωθεν ο Λόγος· και αυτά τα λέει για τον εαυτό του ο άνθρωπος. Διότι ο Πατέρας μαζί με τον Υιό είναι ένας Θεός, ενώ ο άνθρωπος από κάτω φανερώνει το δικό του πρόσωπο· και έτσι συμπληρώνονται τα δύο πρόσωπα». Πώς λοιπόν μπορεί ένας άνθρωπος να είναι Θεός, ω, εσύ, ο πιο ανόητος από όλους τους ανθρώπους και με τον νου αποστραμμένο από το επουράνιο φρόνημα; Πώς είναι δυνατόν να είναι απλός άνθρωπος, σύμφωνα με εσένα, Εκείνος που λέει «όποιος είδε εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Εάν δηλαδή ο άνθρωπος είναι όπως ο Πατέρας.

Σε τίποτα δεν διαφέρει ο πατέρας από τον άνθρωπο· εάν όμως ο Θεός Λόγος, ο οποίος ενανθρώπησε με τελειότητα, όντας τέλειος είναι Θεός γεννημένος άνωθεν από τον Πατέρα, δικαίως και σαφώς ομιλεί για τον εαυτό του λέγοντας ότι «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», όπως ακριβώς λένε και οι Ιουδαίοι γι' αυτόν: διότι λέγει, «όχι μόνο ζητούσαν να τον θανατώσουν, επειδή έκανε αυτά, αλλά και επειδή αποκαλούσε τον εαυτό του Υιό του Θεού, θεωρώντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Διότι, λέγοντας πάλι «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», διακηρύσσει ότι ο Θεός Πατέρας είναι ίσος με τον εαυτό του. Κανένας άνθρωπος όμως δεν είναι ίσος με τον Θεό, ούτε [θεωρείται] ως θεός, παρά μόνο εκείνος που έχει αληθινά γεννηθεί από τον Θεό Πατέρα, ο Θεός, ο μονογενής Υιός. Διότι αναφέρει γι' αυτόν ο Παύλος: «ο οποίος, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου»· το μεν σχετικό με τον Θεό [αφορά το ότι] υπήρχε στη [θεία] μορφή, ως προς δε τη μορφή του δούλου, φανέρωσε ότι την προσέλαβε και δεν είπε ότι υπήρξε ποτέ δική του [εξ αρχής].

Έχουμε διδαχθεί από τις θείες Γραφές ότι η θεότητα του Πατρός και του Υιού είναι αδιαίρετη. Διότι, εάν κάποιος χωρίζει τον Υιό, δηλαδή τον Λόγο, από τον παντοκράτορα Θεό, αναγκαστικά είτε θα νομίζει ότι υπάρχουν δύο θεοί, πράγμα που θεωρείται ξένο προς τη θεία διδασκαλία, είτε θα ομολογεί ότι ο Λόγος δεν είναι Θεός, πράγμα που και αυτό φαίνεται να είναι ξένο προς την ορθή πίστη, εφόσον ο ευαγγελιστής λέει: «και Θεός ήταν ο Λόγος». Εγώ όμως έχω μάθει με ακρίβεια ότι η δύναμη του Πατρός, ο Υιός, είναι αδιαίρετος και αχώριστος. Διότι ο ίδιος ο Σωτήρας, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, λέει: «ο Πατέρας είναι μέσα μου και εγώ μέσα στον Πατέρα», και «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αυτή την πίστη, την οποία έλαβα από τις θείες Γραφές και διδάχθηκα από τους κατά Θεόν προγόνους, κηρύττω μέσα στην Εκκλησία του Θεού και έγραψα τώρα σε εσένα, κρατώντας το αντίγραφό της για τον εαυτό μου. Και ζητώ να καταχωρίσεις το αντίγραφό του στην επιστολή προς τους επισκόπους, ώστε να μην εξαπατηθούν ορισμένοι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν καλά ούτε εμάς ούτε εκείνους, δίνοντας προσοχή σε όσα έχουν γραφτεί από αυτούς. Να είστε υγιείς». Έχει ολοκληρωθεί. 4. Εάν, λοιπόν, αυτό το έγγραφο είναι ορθό, ας το πουν εκείνοι που μπορούν να το διαβάσουν και να εξετάσουν με ακρίβεια τα όσα αναφέρονται σε αυτό· και εάν είναι εσφαλμένο, ας το κρίνουν οι ίδιοι. Διότι δεν επιθυμούμε να λέμε τίποτα πέρα από όσα γνωρίζουμε και όσα έχουν φτάσει σε εμάς.

Αλλά ούτε αποκαλούν τον Πατέρα και τον Υιό δύο θεούς· διότι ομολογούν ότι υπάρχει μία θεότητα, η οποία εμπεριέχει τα πάντα διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι, και μολονότι ομολογούν μία θεότητα και μία βασιλεία και μία αρχή, εντούτοις αναγνωρίζουν ευσεβώς τα πρόσωπα μέσα στις ιδιότητες των υποστάσεων, κατανοώντας ότι ο Πατέρας υφίσταται στην πατρική αυθεντία και ομολογώντας ότι ο Υιός δεν αποτελεί μέρος του Πατέρα, αλλά ότι γεννήθηκε καθαρά εκ του Πατρός, τέλειος από τέλειο, και υφίσταται, και αναγνωρίζοντας ότι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο η θεία Γραφή ονομάζει Παράκλητο, υφίσταται εκ του Πατρός διά του Υιού. Διότι, όπως ακριβώς ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, μας διδάσκει την αλήθεια, η οποία είναι ο Υιός («διότι κανείς δεν μπορεί να πει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι»), έτσι και ο Υιός, ο οποίος είναι η αλήθεια, θα μας διδάξει να γνωρίζουμε ευσεβώς τον αληθινό Θεό, τον δικό Του Πατέρα, όπως λέει «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, εν Αγίω Πνεύματι κατανοούμε επαξίως τον Υιό, και εν τω μονογενεί Υιώ δοξάζουμε ευσεβώς και επαξίως τον Πατέρα. Και αυτή είναι η σφραγίδα της πίστεως, με την οποία σφραγίδα πρόσταξε να βαπτιζόμαστε ο Σωτήρας και Κύριος Ιησούς Χριστός, λέγοντας «πορευθείτε και κάνετε μαθητές όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». 17.

Διότι, εάν βεβαίως έχει γεννήσει από τον εαυτό του τον Υιό, είναι αδύνατον να μην είναι αυτός ίσος και όμοιος με τον Πατέρα. Επειδή κάθε τι που γεννά, γεννά κάτι όμοιο με τον εαυτό του, και όχι μόνο όμοιο, αλλά και ίσο κατά την ταυτότητα. Διότι ο άνθρωπος γεννά άνθρωπο και ο Θεός Θεό, και ο μεν άνθρωπος γεννά μέσα από σωματική ένωση, ενώ ο Θεός ανεκδιήγητα μόνος του γέννησε τον Μονογενή, και μάλιστα όχι με κάποια διαρροή, ούτε με συστολή ούτε με διαστολή, αλλά όντας πνεύμα ο Πατέρας γέννησε από τον εαυτό του ανάρχως και αχρόνως τον Υιό, όμοιο με αυτόν κατά πάντα και ίσο, όπως αναφέρει το άγιο Ευαγγέλιο ότι «ζητούσαν οι Ιουδαίοι να τον σκοτώσουν, επειδή όχι μόνο κατέλυε το Σάββατο, αλλά επειδή αποκαλούσε και τον εαυτό του Υιό του Θεού, καθιστώντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Πώς άλλωστε να μην είναι όμοιος με τον Πατέρα και ίσος κατά πάντα εκείνος που έχει μέσα του τη ζωή και λέγει «όπως ακριβώς ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς, έτσι και ο Υιός ανασταίνει τους νεκρούς», και που λέγει «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»; Δεν είναι δυνατόν να είναι διαφορετικός εκείνος που δι' εαυτού φανερώνει τον Πατέρα και λέγει ότι «όποιος γνωρίζει εμένα, γνωρίζει τον Πατέρα» και «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», δεδομένου ότι ο ίδιος δεν είναι άλλος (διαφορετικός) από τον Πατέρα· όπως άλλωστε υποδηλώνει ο Πατέρας † και ο Υιός: «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωσιν». Διότι, εάν ο Υιός δεν ήταν όμοιος με τον Πατέρα, πώς λοιπόν ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν;

Γι' αυτό τίποτα δεν μπορεί να εξισωθεί με τον Πατέρα, δεν συμπροσκυνείται μαζί Του τίποτα από όσα δημιουργήθηκαν εκ του μηδενός και δεν έχουν γεννηθεί. Διότι σε κανένα από τα δημιουργήματα δεν είπε ποτέ: «Κάθισε στα δεξιά μου», ούτε βέβαια ο Μονογενής είπε για κανέναν ότι «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα» και «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και (κανείς δεν γνωρίζει) τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας, και σε όποιον θελήσει να τον αποκαλύψει». Τον αποκαλύπτει δε διά του Αγίου Πνεύματος, το οποίο γνωρίζει, διδάσκει και εξαγγέλλει στον κόσμο τα όσα ανήκουν στον Υιό, και το οποίο «ερευνά και τα βάθη του Θεού». Γι' αυτόν τον λόγο δηλαδή λέει: «Σε όποιον δεν τιμά τον Υιό όπως τιμά τον Πατέρα, η οργή του Θεού παραμένει επάνω του»· και δεν είπε «όποιος δεν τιμά τους αγγέλους όπως τιμά τον Πατέρα», ούτε πάλι είπε «όποιος δεν τιμά και τον Υιό», αλλά τον Υιό όπως τον Πατέρα, και ομοίως ότι «δεν θα συγχωρεθεί εκείνος που βλασφημεί κατά του Πνεύματος, ούτε σε τούτον ούτε στον μέλλοντα αιώνα», για να υποδηλώσει το απρόσιτο και ασύγκριτο της Τριάδας, του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. 47. 〈λ〉. Αν ο Παντοκράτορας υπερέχει από κάθε φύση, υπερέχει εξαιτίας του αγεννήτου, το οποίο αποτελεί την αιτία της διατήρησης για τα γεννητά. Αν όμως το αγέννητο δεν δηλώνει την ουσία, από πού θα αντλήσει η φύση των γεννητών τη διαφύλαξή της;

Διότι ο ίδιος λέει για τον εαυτό του: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ποταμούς υδάτων έχυσαν τα μάτια μου, επειδή δεν τήρησαν τον νόμο σου. Δίκαιος είσαι, Κύριε, και ευθείες είναι οι κρίσεις σου. Με δικαιοσύνη όρισες τα μαρτύριά σου, και με πάρα πολλή αλήθεια. Με έλιωσε ο ζήλος μου για εσένα, διότι οι εχθροί μου ξέχασαν τους λόγους σου. Ο λόγος σου είναι απόλυτα δοκιμασμένος στη φωτιά, και ο δούλος σου τον αγάπησε. Εγώ είμαι μικρότερος και περιφρονημένος, όμως δεν ξέχασα τα δικαιώματά σου. Η δικαιοσύνη σου είναι δικαιοσύνη αιώνια, και ο νόμος σου είναι αλήθεια. Θλίψεις και στενοχώριες με βρήκαν· οι εντολές σου είναι η μελέτη μου. Ο Σύμμαχος παρουσίασε διαφορετικό νόημα λέγοντας: «Θλίψεις και αποκαρδιώσεις με κατέλαβαν· οι εντολές σου όμως με έτερπαν», εννοώντας ότι κάθε θεοσεβής άνθρωπος καταπιέζεται και δυσανασχετεί με τις υποθέσεις της ζωής, και απογοητεύεται από την κακία των ανθρώπων, έχοντας ως μοναδική παρηγοριά, αναζωογόνηση και τέρψη τη μελέτη των εντολών του Θεού.

Το δε «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα» θα μπορούσε να λεχθεί εκ μέρους του προσώπου του Θεού Λόγου, ομοίως με το «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Όπως λοιπόν εκείνος που έχει δει αυτόν έχει δει τον Πατέρα, σύμφωνα με το «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα που με έστειλε», με τον ίδιο τρόπο εκείνος που τον άκουγε, άκουγε τον Πατέρα που βρίσκεται μέσα του να λέει το «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα».

Διότι, ενώ στο κείμενο των Εβδομήκοντα αναφέρεται το «και εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, όντας ο Θεός τους», ο Ακύλας λέει «και εμφανίστηκα στον Αβραάμ και στον Ισαάκ και στον Ιακώβ εν Θεώ ικανώ»· με τα οποία σαφώς αποδεικνύει ότι δεν εμφανίστηκε αφ' εαυτού Του ο ίδιος ο επί πάντων Θεός, ο μόνος Ων, ούτε πάλι, όπως στον Μωυσή, έτσι και στους πατέρες μέσω αγγέλου ή μέσω βάτου ή πυρός, αλλά μέσω του «ικανού Θεού» που αποκάλυπτε το θέλημά Του, ώστε μέσω του Υιού να φανερώνεται ο Πατέρας και στους πατέρες, σύμφωνα με τα λεγόμενά Του στα Ευαγγέλια: «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι μέσα σε Αυτόν και μέσω Αυτού αποκαλυπτόταν η γνώση του Πατέρα. Όταν, λοιπόν, εμφανιζόταν ως σωτήρας των ανθρώπων, φαινόταν μέσω της ανθρώπινης μορφής του Υιού, δίνοντας εκ των προτέρων στους θεοφιλείς ως αρραβώνα τη μελλοντική σωτηρία που θα ήταν παρούσα σε όλους τους ανθρώπους· όταν όμως επρόκειτο να γίνει τιμωρός των ασεβών και κολαστής των Αιγυπτίων, δεν εμφανιζόταν πλέον «εν Θεώ ικανώ», αλλά μέσω αγγέλου, διακόνου της τιμωρίας, και με τη μορφή πυρός και φλόγας που επρόκειτο από στιγμή σε στιγμή να τους καταφάγει, σαν να ήταν άγρια και ακανθώδης ύλη.

Διότι, εάν φαίνεται να υπάρχει κάποια ασυμφωνία, αυτή πρέπει να αναφέρεται στην ασθένεια της σαρκός, την οποία, ενώ δεν είχε προηγουμένως, προσέλαβε ο Λόγος. Αν όμως γίνεται λόγος για ενότητα, αυτή φαίνεται να προσιδιάζει στον Λόγο. Γι' αυτό όχι μόνο είπε δικαιολογημένα το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», αλλά και εκείνο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, Φίλιππε, και λες: δείξε μου τον Πατέρα;», εννοώντας προφανώς όχι με αυτά τα μάτια, αλλά με τα νοητά που δύνανται να βλέπουν τα νοητά. Διότι αόρατος στα μάτια της σαρκός είναι και ο Πατήρ και ο Λόγος Του. Επομένως, δεν είπε αυτό προς τον Φίλιππο 〈εξαιτίας της εν τοις πάσι συμφωνίας〉. Λέγοντας αυτά, και επαναλαμβάνοντας από την αρχή τη σκέψη του, δογματίζει με τον εξής τρόπο: διότι πριν από κάθε δημιουργία υπήρχε κάποια ησυχία, όπως είναι φυσικό, εφόσον ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Θεό. Διότι, αν ο Αστέριος πιστεύει ότι ο Θεός είναι ο ποιητής των πάντων, είναι φανερό ότι θα συμφωνήσει και ο ίδιος μαζί μας, αφενός ότι Εκείνος υπάρχει αιώνια, χωρίς να έχει λάβει ποτέ αρχή 〈της〉 υπάρξεώς Του, και αφετέρου ότι τα πάντα έχουν γίνει από Αυτόν και έχουν δημιουργηθεί εκ του μη όντος. Διότι δεν νομίζω ότι δίνει πίστη και σε εκείνον που ισχυρίζεται ότι υπάρχουν και κάποια αγένητα, αλλά ότι είναι απόλυτα πεπεισμένος πως ο ουρανός και η γη και όλα όσα βρίσκονται στους ουρανούς και πάνω στη γη έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό. Αν λοιπόν το πιστεύει αυτό, είναι ανάγκη να συμφωνήσει και στο ότι, εκτός από τον Θεό, δεν υπήρχε τίποτα άλλο. Επομένως, ο Λόγος είχε την οικεία Του δόξα, ευρισκόμενος μέσα στον Πατέρα.

Γι' αυτό ακριβώς αρμόζει και σε εμάς να σεβόμαστε με θεϊκή τιμή μόνο τον Υιό και κανέναν άλλον, όπως ακριβώς τιμούμε τον Πατέρα, και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας τιμάται διά του Υιού· πράγμα το οποίο και ο Ίδιος διδάσκει λέγοντας: «εκείνος που τιμά τον Υιό τιμά τον Πατέρα που Τον έστειλε». Διότι, όπως ακριβώς τιμώντας την εικόνα ενός βασιλιά που έχει αποσταλεί θα τιμούσαμε το πρωτότυπο της εικόνας, δηλαδή τον ίδιο τον βασιλιά, με τον ίδιο τρόπο ο Πατέρας θα τιμούνταν διά του Υιού, καθώς και οράται διά μέσου Αυτού. Διότι «εκείνος που είδε» τον Υιό, «είδε τον Πατέρα», βλέποντας την αγέννητη θεότητα να αποτυπώνεται στον Υιό, σαν σε εικόνα και κάτοπτρο· «διότι είναι απαύγασμα του αϊδίου φωτός, και αμόλυντο κάτοπτρο της ενέργειας του Θεού, και εικόνα της αγαθότητάς Του». Όλα δε αυτά τα έλαβε από τον Πατέρα, και έχοντας λάβει τη δόξα της θεότητας από Αυτόν, την κατέχει ως Υιός γνήσιος και μονογενής. Αντιθέτως, ο Πατέρας δεν τα έλαβε από κανέναν, αλλά όντας ο Ίδιος αρχή, πηγή και ρίζα όλων των αγαθών, ευλόγως αναγορεύεται ως ο ένας και μόνος Θεός. Όμως, ευρισκόμενος σε άγνοια όλων αυτών, ο Μάρκελλος δεν δέχεται ότι ο Υιός γεννήθηκε αληθώς από τον Πατέρα, ως Υιός ζωντανός και ενυπόστατος, αλλά ισχυρίζεται ότι προήλθε από τον Θεό σαν ένας λόγος που δηλώνει κάτι ή εκφράζει προσταγή.

ΚΑʹ. Πώς πρέπει να νοείται το «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Ο μεν μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης, λοιπόν, κήρυττε με ποικίλους τρόπους τη θεολογία του Σωτήρα μας, με τον τρόπο που έχει εκτεθεί. Το πώς όμως ο Μάρκελλος, έχοντας αρνηθεί αυτήν, κατέληξε στην ιουδαϊκή απιστία, έχει φανερωθεί μέσα από όσα έχουν ειπωθεί. Το πώς, επίσης, παρερμήνευε με διεστραμμένο τρόπο τις κοινώς αποδεκτές και σαφείς διδασκαλίες περί του Σωτήρα μας, θα μπορούσε κανείς να το μάθει και από πάρα πολλές άλλες αφηγήσεις του, αλλά βεβαίως και από την εξής. Στις Παροιμίες του Σολομώντα εισάγεται η Σοφία να αναφέρει τα εξής αυτοπροσώπως για τον εαυτό της: «Εγώ, η Σοφία, κατοίκησα μαζί με τη βουλή, και εγώ επικαλέστηκα τη γνώση και τη σύνεση. Ο φόβος του Κυρίου μισεί την κακία, την ύβρη και την υπερηφάνεια και τις οδούς των πονηρών· εγώ δε μίσησα τις διεστραμμένες οδούς των κακών. Δική μου είναι η βουλή και η ασφάλεια, εγώ είμαι η σύνεση, δική μου και η ισχύς. Δι' εμού βασιλεύουν οι βασιλείς, και οι εξουσιαστές νομοθετούν δικαιοσύνη· δι' εμού μεγαλύνονται οι άρχοντες, και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη. Εγώ αγαπώ αυτούς που με αγαπούν, και εκείνοι που με αναζητούν θα με βρουν. Σε εμένα υπάρχει πλούτος και δόξα, και απόκτηση πολλών αγαθών και δικαιοσύνη. Είναι καλύτερο να καρπώνεται κανείς εμένα παρά το χρυσάφι και τους πολύτιμους λίθους, και τα δικά μου γεννήματα είναι ανώτερα από το εκλεκτό ασήμι».

Και επειδή ο Μάρκελλος και όσοι σαβελλίζουν με παρόμοιο τρόπο με αυτόν συνηθίζουν να χρησιμοποιούν τρία ρητά, προσπαθώντας να αποδείξουν ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, άλλοτε μεν επαναλαμβάνοντας διαρκώς το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», άλλοτε δε το «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα» και το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ως απάντηση μεν στο «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» πρέπει να τους παραθέσουμε τα προκείμενα χωρία, με τα οποία προσεύχεται υπέρ των μαθητών του, ώστε να επιτύχουν και όλοι αυτοί την ίδια ένωση. Λέει, λοιπόν: «ώστε να είναι ένα, καθώς εμείς είμαστε ένα· εγώ μέσα σε αυτούς και εσύ μέσα σε εμένα, ώστε να φθάσουν στην τελειότητα της ενότητας». Ως απάντηση δε στο «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα», θα παραθέσουμε πάλι τον δικό του λόγο, με τον οποίο, προσευχόμενος υπέρ αυτών, έλεγε: «καθώς εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, ώστε και αυτοί να είναι μέσα σε εμάς, και εγώ την δόξα, την οποία μου έχεις δώσει, την έχω δώσει σε αυτούς». Με αυτά τα λόγια φανερώνει σαφώς ότι ο Πατέρας είναι μέσα σε αυτόν με τον ίδιο τρόπο που επιθυμεί να είναι και μέσα σε εμάς· όχι δηλαδή ότι αυτός και ο Πατέρας είναι ένας αποτελώντας μία υπόσταση, αλλά ότι, εφόσον ο Πατέρας τού μετέδωσε την δική του δόξα, και ο ίδιος ομοίως τη μεταδίδει στους δικούς του, μιμούμενος τον Πατέρα. Γι' αυτό λέει: «και εγώ την δόξα που μου έδωσες την έδωσα σε αυτούς, ώστε να είναι ένα καθώς εμείς είμαστε ένα.» «Καθώς εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, ώστε και αυτοί να είναι μέσα σε εμάς.»

Έτσι λοιπόν, ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα ως προς την κοινωνία της δόξας, μεταδίδοντας την οποία στους μαθητές του, τους αξίωνε και αυτούς της ίδιας ενώσεως. Και πάλι, με αυτόν τον τρόπο ήταν ο Πατέρας εν αυτώ και αυτός εν τω Πατρί. Όπως ακριβώς διδάσκει ο θείος Απόστολος και για όλους όσους είναι άξιοι της επουράνιας βασιλείας, λέγοντας: «τότε ο Θεός θα είναι τα πάντα σε όλους», όπως έχει ειπωθεί και το «θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους», αλλά και εμείς «εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Και όλα αυτά έχουν λεχθεί για εμάς, οι οποίοι υφιστάμεθα και ζούμε με τη δική μας ξεχωριστή υπόσταση και δεν έχουμε τίποτα το κοινό με την πατρική θεότητα. Γιατί λοιπόν πρέπει να απορούμε, αν και για τον Υιό διατυπώνονται παρόμοιες εκφράσεις, οι οποίες αφενός δεν αναιρούν την υπόστασή του ούτε διδάσκουν ότι αυτός είναι ταυτόχρονα Πατέρας και Υιός, αφετέρου δε φανερώνουν την ιδιαίτερη και εξαίρετη τιμή και δόξα του Πατέρα προς αυτόν της μονογενούς και θεϊκής κοινωνίας; Έτσι λοιπόν, και «όποιος έχει δει» αυτόν «έχει δει τον Πατέρα», επειδή μόνο αυτός και κανένας άλλος είναι η εικόνα «του αόρατου Θεού» και το «απαύγασμα της δόξας και ο χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και επειδή υπάρχει «εν μορφή Θεού», σύμφωνα με τις αποστολικές διδασκαλίες.

Διότι χωρίς Υιό, ούτε υφίσταται Πατέρας ούτε ονομάζεται, ούτε βέβαια χωρίς δύναμη υφίσταται δυνατός ούτε χωρίς σοφία σοφός· διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Ώστε εκείνος που φαντάζεται ότι βλέπει έξω από τη δύναμη ή τη σοφία ή την αλήθεια ή τη ζωή ή το αληθινό φως, ή δεν βλέπει τίποτα, ή βλέπει εξάπαντος το κακό. Διότι η αφαίρεση των αγαθών καθίσταται θέση και ύπαρξη του κακού. «Τιμώντας τον», λέει, «με όχι ψευδή λόγο· διότι είναι αψευδής». Εύχομαι ο Ευνόμιος να εμμείνει σε αυτόν τον λόγο, μαρτυρώντας για την αλήθεια ότι είναι αψευδής. Διότι, αν φρονεί κατ' αυτόν τον τρόπο, ότι δηλαδή κάθε τι που λέγεται από τον Κύριο είναι απαλλαγμένο από το ψεύδος, θα πεισθεί εξάπαντος ότι λέει την αλήθεια εκείνος που είπε ότι «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα», δηλαδή ολόκληρος μέσα σε ολόκληρο, χωρίς ούτε ο Πατέρας να πλεονάζει μέσα στον Υιό ούτε ο Υιός να υπολείπεται μέσα στον Πατέρα, και ότι έτσι πρέπει να τιμάται ο Υιός, όπως ακριβώς τιμάται ο Πατέρας, και ότι «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ότι «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας», και ότι «Και τον Πατέρα κανείς δεν τον επιγινώσκει παρά μόνο ο Υιός»· μέσα από όλα αυτά, καμία παραλλαγή, ούτε ως προς τη δόξα ούτε ως προς την ουσία ούτε ως προς οτιδήποτε άλλο, δεν υπονοείται μεταξύ του Πατέρα και του Υιού από όσους αποδέχονται αυτές τις δηλώσεις ως αληθινές. «Όντως όντα», λέει, «και κατά τη φύση και κατά τη δόξα έναν Θεό». Το όντως ον αντιδιαστέλλεται προς το μη όντως ον.

Δεν γνωρίζω σε ποιον αποβλέπει ο Ευνόμιος όταν διαμαρτύρεται ότι ο Πατέρας δεν κοινωνεί σε Αυτόν τη θεότητά Του. Διότι, αν λέει τέτοια πράγματα αναφερόμενος στα μάταια είδωλα και στην πεπλανημένη αντίληψη των ειδωλολατρών, όπως ακριβώς και ο Παύλος διακηρύττει ότι δεν υπάρχει καμία συμφωνία του Χριστού με τον Βελίαρ ούτε κοινωνία του ναού του Θεού με τα είδωλα, τότε συμφωνούμε και εμείς. Αν όμως, με όσα λέει, αποκόπτει τον Μονογενή Θεό από την πατρική θεότητα, ας μάθει ότι κατασκευάζει εναντίον του εαυτού του μια διλημματική κατηγορία ασεβείας. Διότι ή αρνείται παντελώς ότι ο Μονογενής Θεός είναι Θεός, για να διαφυλάξει για τον Πατέρα το ακοινώνητο της θεότητάς Του προς τον Υιό, και εξαιτίας αυτού ελέγχεται ως παραβάτης, επειδή αρνήθηκε τον Θεό των Χριστιανών, ή, αν δεχθεί ότι και Εκείνος είναι Θεός, ο οποίος όμως δεν ταυτίζεται ως προς τη φύση με τον αληθινό Θεό, είναι απόλυτη ανάγκη να ομολογήσει ότι πρεσβεύει θεούς, οι οποίοι είναι αποχωρισμένοι μεταξύ τους εξαιτίας της διαφοράς των φύσεών τους. Ας επιλέξει από αυτά όποιο θέλει: ή να αρνηθεί τη θεότητα του Υιού ή να εισαγάγει θεούς στο δόγμα. Διότι, όποιο από τα δύο και αν επιλέξει, οδηγεί εξίσου στην ασέβεια. Εμείς, όμως, μυσταγωγούμενοι από τους θεόπνευστους λόγους της Γραφής, δεν βλέπουμε απλώς κοινωνία θεότητας στον Πατέρα και στον Υιό, αλλά ενότητα, αφού ο ίδιος ο Δεσπότης το δίδαξε αυτό με τα δικά Του λόγια, λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και ότι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Διότι λέμε και εμείς ότι αυτός που έχει όλα τα ιδιώματα του ιδίου του Πατέρα είναι ένας άλλος ίδιος με εκείνον, εκτός από το ότι δεν είναι Πατέρας· και αυτός που έχει όλα τα ιδιώματα του Υιού, φανερώνει μέσα του ολόκληρο τον Υιό, εκτός από το ότι δεν είναι Υιός. Ώστε η άτοπη επιχειρηματολογία που προβάλλει τώρα ο Ευνόμιος γίνεται σύμμαχος της αλήθειας, καθώς το νόημα διευκρινίστηκε από εμάς σαφέστερα, σύμφωνα με την καθοδήγηση του ευαγγελικού λόγου. Διότι, εάν εκείνος που έχει δει τον Υιό βλέπει τον Πατέρα, τότε ο Πατέρας γέννησε έναν άλλο εαυτό του, χωρίς να εξίσταται από τον εαυτό του και φαινόμενος ολόκληρος μέσα σε εκείνον, έτσι ώστε, μέσα από αυτά, αυτό που φαίνεται ότι έχει ειπωθεί εναντίον της ευσέβειας να αποδεικνύεται σύμμαχος του υγιούς δόγματος.

Επομένως, η ένωση του Υιού με τον Πατέρα δεν υφίστατο κατά το ανθρώπινο σχήμα, αλλά κατά την κοινωνία της θείας φύσεως και δυνάμεως. Και το ότι αυτά έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο, θα μπορούσε να γίνει απολύτως σαφές από εκείνα που λέει προς τον Φίλιππο: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Διότι η ακριβής κατανόηση της μεγαλειότητας του Υιού μάς παρέχει τη δυνατότητα να βλέπουμε το αρχέτυπο, όπως ακριβώς μέσα σε μία εικόνα.