Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 14:9

Διότι, όταν μεν ο Κύριος λέγει: «Εγώ σε προστάζω»· και, «Θέλω, καθαρίσου»· και, «Ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα, και εγώ στον Πατέρα»· και, «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας»· και, «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· και, «Έχω δοξαστεί μέσα σε αυτούς»· και όσα παρόμοια, αποδεικνύει τη δύναμή Του, η οποία βρίσκεται υπεράνω κάθε φύσεως και εξουσίας. Όταν όμως προσαρμόζει τον λόγο Του προς την αδυναμία της δικής μας φύσεως, εκφωνεί τα εξής: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου»· «Εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει το ποτήριον»· «Δεν δύναται ο Υιός αφ' εαυτού να πράξει τίποτα»· «Έλαβα εντολή για το τι να πω και τι να μιλήσω»· «Πορεύομαι προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Σε αυτά να συγκαταλέξεις και το δάκρυ για τον Λάζαρο, και την κούραση από την οδοιπορία, και την επιθυμία για τροφή, και τη ζήτηση του νερού, και τη μετάβαση προς τη συκιά, και την άγνοια για την ακαρπία του φυτού, και τον ύπνο πάνω στο πλοίο. Διότι όλα αυτά, και όσα είναι παρόμοια με αυτά, δεν υποδηλώνουν το αξίωμα του Θεού Λόγου που υπήρχε εξ αρχής, αλλά τη συγκατάβαση προς την αδυναμία της φύσεώς μας Εκείνου, ο οποίος ταπείνωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου.

Γι' αυτό και ονομάζει τον Κύριο μορφή του Θεού, όχι για να σμικρύνει τον Κύριο με την έννοια της μορφής, αλλά για να υποδείξει το μεγαλείο του Θεού μέσω της μορφής, στην οποία θεωρείται η μεγαλειότητα του Πατρός, η οποία πουθενά δεν υπερβαίνει την ίδια της τη μορφή ούτε βρίσκεται έξω από τον χαρακτήρα που την περιβάλλει. Διότι δεν υπάρχει τίποτα άμορφο και άσχημο στον Πατέρα, που να μην αγάλλεται με την ωραιότητα του Μονογενούς· γι' αυτό λέει ο Κύριος ότι «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», υποδηλώνοντας με αυτό ότι δεν υπάρχει ούτε κάποια έλλειψη ούτε κάποια υπερβολή. Αλλά και λέγοντας ότι Εκείνος βαστάζει τα σύμπαντα με το ρήμα της δυνάμεώς του, διαλύει την αμηχανία εκείνων που περιεργάζονται τα ανεξερεύνητα, οι οποίοι, αναζητώντας τον λόγο περί της ύλης, δεν σταματούν πουθενά την πολυπραγμοσύνη τους, λέγοντας: «Από πού προέκυψε η ύλη στο άυλο, και πώς το ποσό προήλθε από το άποσο, και το σχήμα από το ασχημάτιστο, και το χρώμα από το αόρατο, και από το αόριστο αυτό που περιορίζεται στα δικά του μέτρα; Και αν δεν υπάρχει καμία ποιότητα στο απλό και ασύνθετο, από πού εμπλέκεται η ύλη με τις ποιότητες που την περιβάλλουν;». Διότι όλα αυτά και τα παρόμοια ζητούμενα τα επιλύει εκείνος που είπε ότι ο Λόγος φέρνει τα σύμπαντα από το μη ον στη γένεση με το ρήμα της δυνάμεώς του. Διότι τα πάντα, όσα αφορούν την ύλη και όσα έχουν λάβει άυλη φύση, έχουν μία αιτία για την υπόστασή τους: το ρήμα της άρρητης δυνάμεως.

Θυμάμαι δε ότι υποσχέθηκα προηγουμένως να σας δείξω, σαν μέσα από κάτοπτρο, την εικόνα αυτών που αφορούν τον Πατέρα και τον Υιό, επειδή τα της θείας φύσεως δεν υπόκεινται στον ανθρώπινο λόγο. Διότι και ο ίδιος ο Θεός δεν μας μίλησε σύμφωνα με την ιδιαίτερη δύναμη του μεγαλείου Του, αλλά προσαρμόζει τη φωνή Του στις ανθρώπινες ακοές, ώστε να είμαστε ικανοί να υποδεχθούμε με την ακοή μας τη θεία φωνή. Επειδή βεβαίως και το δυσβάστακτο και απερίληπτο μεγαλείο Του το προσαρμόζει στην όραση των ανθρώπων και, αν και Θεός, εμφανίστηκε ως άνθρωπος· διότι εκένωσε τον εαυτό Του λαμβάνοντας μορφή δούλου, ώστε να μπορέσουμε εμείς οι άνθρωποι να θεαστούμε τον Θεό. Όπως λοιπόν έχουμε πεισθεί ότι, ενώ δεν ήταν άνθρωπος, εμφανίστηκε μεν ως άνθρωπος, κατά φύση δε ήταν και είναι Θεός, έχοντας περιγράψει σε σώμα το απερίληπτο μεγαλείο Του και έχοντας φανερώσει σε εμάς, μέσω του εαυτού Του σαν μέσα από κάτοπτρο, ολόκληρο το μεγαλείο του Θεού, ώστε, χρησιμοποιώντας Αυτόν σαν δίοπτρα, να γίνουμε θεατές και του Πατέρα —διότι, όντας εικόνα του αόρατου Θεού κατά τον Απόστολο, είπε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»— έτσι και μέσα από όσα έχουν ειπωθεί στις Γραφές σύμφωνα με το μέτρο της ακοής μας, τα οποία συχνά δεν αρμόζουν στη θεότητα εξαιτίας της αδυναμίας του λόγου, Τον θεωρούμε νοερά αναλόγως με τη διάνοιά μας. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός φάνηκε σε εμάς περιγεγραμμένος σε σώμα για χάρη της όρασής μας, έτσι και ο λόγος κηρύχθηκε μικρότερος από όσο αρμόζει στον Θεό, για χάρη της ακοής μας.

Φρονώ, λοιπόν, ότι όσοι έχουν πλανηθεί από τον Άρειο χρησιμοποιούν ως υπεράσπιση την ευαγγελική φωνή που λέει «Εκείνος που με έστειλε είναι ανώτερός μου», εξαιτίας της οποίας τον θεώρησαν κτίσμα και δημιούργημα, και νομίζω ότι η απάντησή του προς εκείνον που τον προσφώνησε «αγαθέ διδάσκαλε», δηλαδή το «Ουδείς αγαθός ει μη μόνον είς, ο Θεός», τους δημιούργησε την υπόνοια πως, επειδή ήταν άνθρωπος, έλαβε την προσηγορία του Υιού καταχρηστικά, καθώς επίσης ότι και το ρητό «Κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα της συντέλειας και την ώρα, ούτε οι άγγελοι των ουρανών ούτε ο Υιός», σύμφωνα με τα λεγόμενα στο κατά Μάρκον Ευαγγέλιο, «παρά μόνον ο Πατήρ», τους δημιουργεί την υπόνοια ότι ο Υιός είναι ξένος προς την πατρική ουσία. Από την άλλη πλευρά, όσοι ακολουθούν τον Σαβέλλιο, έχοντας αναγνώσει χωρίς ορθή και ακριβή κρίση τα χωρία «Εγώ και ο Πατήρ έν εσμεν» και «Ο εωρακώς εμέ εώρακε τον Πατέρα» καθώς και το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», εξέπεσαν στη μέγιστη πλάνη της ασέβειας, θεωρώντας ότι ο Υιός προήλθε από τον Πατέρα προσωρινά εξαιτίας της ανθρώπινης λιποταξίας (παρακοής), και ότι έπειτα, μετά τη διόρθωση των ανθρώπινων σφαλμάτων, έχοντας αναλυθεί, εισχώρησε και αναμείχθηκε και πάλι με τον Πατέρα. Δεν διάβασες, ω Σαβελλιόφρον, και τούτο το χωρίο της αποστολικής Γραφής, το οποίο θα μπορούσε να αντικρούσει τη δοξασία σου;

γʹ. Έπειτα, τον λόγο που ειπώθηκε από τον Κύριο προς τον Φίλιππο: «Εκείνος που έχει δει εμένα, ο οποίος βρίσκομαι στο αλλοιωθέν σώμα, έχει δει τον Πατέρα», τον αναπτύσσει με θαυμάσιο τρόπο· στο πλαίσιο αυτό ανέλυσε εξαιρετικά τόσο το φιλάνθρωπο πάθος του Κυρίου και το απαθές, δημιουργικό και προνοητικό ιδίωμα του Πατέρα, όσο και τη σύσταση των ανθρώπων και τη διάλυσή τους στα στοιχεία από τα οποία συντέθηκαν.

Διότι πράγματι η δεξιά του Θεού ήταν ο ίδιος ο Θεός που φανερώθηκε με σάρκα, ο οποίος μέσα από την ίδια τη σάρκα γινόταν ορατός στους διορατικούς, και, καθόσον μεν έπραττε τα έργα του Πατρός, ήταν και νοούνταν ως δεξιά του Θεού, ενώ καθόσον περιβαλλόταν από το προκάλυμμα της σάρκας ως προς το φαινόμενο, εθεωρείτο διαφορετικός από αυτό που ήταν ως προς τη φύση. Γι' αυτόν τον λόγο λέει στον Φίλιππο, ο οποίος ατένιζε μόνο το αλλοιωμένο, να βλέπει μέσα από το αλλοιωμένο το αναλλοίωτο, και αν το δει αυτό, θα έχει δει τον ίδιο τον Πατέρα, τον οποίο ζητά να δει· διότι εκείνος που έχει δει εμένα, όχι αυτόν που φαίνεται στην αλλοίωση, αλλά τον αληθινό εαυτό μου που υπάρχει μέσα στον Πατέρα, θα έχει δει εκείνον ακριβώς μέσα στον οποίο εγώ υπάρχω, επειδή ο ίδιος χαρακτήρας της θεότητας καθοράται και στους δύο. Εφόσον λοιπόν πιστεύουμε ότι η ακήρατη, η απαθής και η άκτιστη φύση εισήλθε στο παθητό της κτίσης, και επειδή κατ' αυτόν τον τρόπο κατανοούμε την αλλοίωση, πώς κατηγορούμαστε ότι λέμε πως «κένωσε τον εαυτό του εντός του εαυτού του» από εκείνους που διαβάλλουν τα δικά μας δόγματα με τα δικά τους επιχειρήματα; Διότι η κοινωνία του κτιστού προς το κτιστό δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση αλλοίωση της δεξιάς. Επειδή το να αποκαλεί κανείς κτιστή τη δεξιά της άκτιστης φύσης είναι χαρακτηριστικό μόνο του Ευνομίου και όσων φρονούν τα ίδια με αυτόν.

Επομένως, Εκείνος που έχει όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα και θεωρείται μέσα σε όλη τη δόξα του Πατέρα, όπως ακριβώς επειδή μετέχει στο ατελεύτητο του Πατέρα δεν έχει τέλος ζωής, έτσι και επειδή μετέχει στο άναρχο του Πατέρα δεν έχει αρχή ημερών, όπως λέει ο απόστολος, αλλά είναι εκ του Πατρός και καθοράται μέσα στην αϊδιότητα του Πατέρα. Και μάλιστα με αυτόν τον τρόπο θεωρείται το απολύτως και σε όλα απαράλλακτο της εικόνας σε σχέση με Εκείνον του οποίου αποτελεί εικόνα, και αποδεικνύεται αληθινός ως προς αυτά ο λόγος που λέει ότι «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Αλλά και αυτό που ειπώθηκε από τον απόστολο κατ' αυτόν τον τρόπο κυρίως θα μπορούσε να κατανοηθεί ως ορθό και απολύτως ταιριαστό, το ότι δηλαδή ο Υιός είναι απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του. Διότι για όσους αδυνατούν να ανυψώσουν τον λογισμό τους στο ύψος της θεογνωσίας μέσω της θεωρίας των νοητών, σε αυτούς ο απόστολος, μέσα από όσα προβάλλονται στις αισθήσεις, δημιουργεί στους ακροατές κάποια παράσταση της αλήθειας.

Διότι η κτίση ούτε «εν αρχή» υπήρχε, ούτε ήταν «προς τον Θεόν», ούτε ήταν Θεός, ούτε ζωή, ούτε φως, ούτε ανάσταση, ούτε έφερε τα υπόλοιπα θεοπρεπή ονόματα, όπως αλήθεια, δικαιοσύνη, αγιασμός, δίκαιος κριτής, δημιουργός των πάντων, αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, που βασιλεύει εις τον αιώνα και στους αιώνες των αιώνων. Η κτίση δεν είναι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε εικόνα της αγαθότητας, ούτε χάρη, ούτε δύναμη, ούτε αλήθεια, ούτε σωτηρία, ούτε απολύτρωση, ούτε απολύτως τίποτε παρόμοιο από όσα αναφέρονται από τη Γραφή προς δόξαν του Μονογενούς δεν υπάρχει ούτε λέγεται για την κτίση, για να παραλείψουμε τις υψηλότερες ρήσεις, το «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε μένα», το «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και το «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας». Εάν, λοιπόν, ο λόγος μπορούσε να αποδώσει στην κτίση τέτοιες και τόσο μεγάλες ιδιότητες, ορθώς θα πίστευε κανείς ότι αυτά που παρατηρούνται σε αυτήν θα έπρεπε να εφαρμόζονται και στις αντιλήψεις περί του Μονογενούς, εφόσον η σύγκριση θα γινόταν μεταξύ ομοφύλων και συγγενικών όντων. Εάν, όμως, όλα αυτά τα νοήματα και τα ονόματα έχουν μεν κοινωνία με τον Πατέρα, αλλά υπερβαίνουν κάθε έννοια σχετικά με την κτίση, άραγε δεν θα βυθιστεί στην ντροπή ο κατά τα άλλα σοφός και οξύνους, ο οποίος, μέσω των όσων παρατηρούνται στην κτίση, επιχειρεί να ερμηνεύσει τη φύση του Κυρίου της κτίσεως, μη έχοντας ακόμη κατανοήσει ότι άλλα είναι τα γνωρίσματα της θείας φύσεως και άλλα της κτίσεως;

Αυτοί λοιπόν που λένε ότι ήταν μεν Θεός από την αρχή, αλλά όχι ακόμη και Πατέρας, αποδίδουν στον Θεό τη σχέση προς τα δούλα, αποστερώντας τον από το ανώτερο· διότι είναι ανώτερο το να είναι Πατέρας γεννήματος». Και πάλι, «δεν είπε ο Σωτήρας, όποιος είδε εμένα, είδε τον Θεό, αλλά τον Πατέρα, αποδίδοντας σε αυτόν το μείζον και όχι το έλασσον.

Άκου λοιπόν τα δικά σου λόγια εναντίον του εαυτού σου: "ό,τι είναι για τους γεωμέτρες αρχή και κοινή έννοια και αξίωμα, το ίδιο είναι για εμάς καθεμία από τις αποφάνσεις, όσες διατυπώθηκαν για τα θεία από τους αγίους άνδρες· καμία λοιπόν δεν πρέπει να τη δεχόμαστε μέσα από συλλογισμό". Ε, λοιπόν, και ο σπουδαιότατος μαθηματικός αποδεικνύεται αμαθής· διότι εσύ που λες αυτά και κατηγορείς εμάς από όσα μόλις άκουσες, επειδή δήθεν αποδεικνύουμε μέσω συλλογισμού ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος προβολέας του Πνεύματος, προσπάθησες να αποδείξεις μέσω συλλογισμού το ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένας Θεός, πράγμα το οποίο περισσότερο από οτιδήποτε άλλο είναι αφ' εαυτού του αυταπόδεικτα πιστευτό και οι πατέρες το έχουν ήδη αποφανθεί. Και μάλιστα ισχυρίζεσαι ότι αυτός είναι ο πιο ακριβής από όλους τους συλλογισμούς σου, αν και αυτό δεν διατυπώθηκε πρώτα από τους πατέρες, αλλά από τον Ίδιο τον Ένα της θεαρχικής Τριάδας και Θεό των πατέρων Ιησού, ο Οποίος λέει: "Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα" και "Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα" και "Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου" και "Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα". Αν λοιπόν οι αποφάνσεις των πατέρων είναι αφ' εαυτών πιστευτές, πόσο μάλλον του Κυρίου των πατέρων· κατά συνέπεια, μάλλον σύμφωνα με τις δικές σου αποφάνσεις για τέτοια ζητήματα, είναι απαίδευτος και όποιος προσπαθεί να το αποδείξει αυτό μέσω συλλογισμού, αν όχι και κάτι χειρότερο από τους απαίδευτους.

Και πάλι· «Δεν είπε ο Κύριος 'όποιος έχει δει εμένα έχει δει τον Θεό', αλλά 'τον Πατέρα', απονέμοντάς του το μείζον και όχι το έλασσον. Επομένως, ας είναι πρώτα Πατέρας και έπειτα Θεός, έστω κι αν αυτά υφίστανται ταυτόχρονα και άρρηκτα συνδεδεμένα».

Τι λοιπόν; Εξαιτίας αυτών πρέπει να αθετηθεί το θείο και απροσπέλαστο ύψος που από την άλλη πλευρά μαρτυρείται για τον Υιό, ότι δηλαδή «εν αρχή ην», «και προς τον Θεόν ην, και Θεός ην», και «προ όλων των βουνών γεννάται», και «πριν από τον ήλιο διαμένει το όνομά του», και «αυτός είναι ο Θεός και δεν θα λογαριαστεί άλλος δίπλα του», διότι αυτός είναι εκείνος που «μετά από αυτά συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», και ότι αυτός και ο Πατέρας είναι ένα, και αυτός είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε αυτόν, και «εκείνος που έχει δει αυτόν έχει δει τον Πατέρα», και «μαζί του είναι η εξουσία την ημέρα της δυνάμεώς του», «και θα κυριαρχήσει μέχρι να εκλείψει η σελήνη», και «σε αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων», και «η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια», και «δεν θα παραδοθεί σε άλλον βασιλιά»;

ΨΑΛΜΟΣ 66. «Ο Θεός ας μας ελεήσει.» Ζητά να γίνει γρηγορότερα η επιφάνεια του Σωτήρα, την οποία προγνώρισε, ώστε να τρυγήσουμε την ευλογία που προέρχεται από αυτήν. Και φανερώνεται το πρόσωπο του Δημιουργού των πάντων, το οποίο μας γεμίζει με ευλογία και οικτιρμούς, εφόσον μας φανερώθηκε ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, και εμφάνισε τον εαυτό Του στους αξίους. Διότι, επειδή είναι εικόνα του αόρατου Θεού, όποιος Τον προσεγγίζει με καθαρό νου, βλέπει τον Πατέρα. Διότι λέει: «Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Τότε σπλαχνίζεται τους ευεργετούμενους, και τους ευλογεί με κάθε πνευματική ευλογία στα επουράνια εν Χριστώ Ιησού.

Διότι το ρήμα «είμαστε» δεν λέγεται για έναν, αλλά για δύο. Υπέδειξε δύο πρόσωπα, αλλά μία δύναμη. Ο ίδιος δε το διευκρίνισε αυτό, όταν είπε προς τον Πατέρα σχετικά με τους μαθητές: «Τη δόξα που μου έδωσες, την έδωσα σε αυτούς, για να είναι ένα καθώς εμείς είμαστε ένα, εγώ μέσα σε αυτούς και συ μέσα σε μένα, για να είναι απόλυτα ενωμένοι σε ένα, ώστε να γνωρίζει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλες». Τι έχουν να πουν σε αυτά οι Νοητιανοί; Μήπως είναι όλοι ένα σώμα κατά την ουσία; Ή μήπως γινόμαστε ένα με τη δύναμη και τη διάθεση της ομοφροσύνης; Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, ο Υιός που απεστάλη και δεν αναγνωρίστηκε από όσους βρίσκονταν στον κόσμο, ομολόγησε ότι είναι μέσα στον Πατέρα κατά τη δύναμη και τη διάθεση. Διότι ο Υιός είναι ο ένας νους του Πατέρα. Και εμείς που έχουμε τον νου του Πατέρα έτσι πιστεύουμε. Εκείνοι όμως που δεν έχουν τον νου, αρνήθηκαν τον Υιό. Εάν δε θέλουν να πουν ότι και ο Φίλιππος ρωτούσε για τον Πατέρα: «Δείξε μας τον Πατέρα και μας αρκεί», προς τον οποίο αποκρίθηκε ο Κύριος λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, Φίλιππε, και δεν με έχεις γνωρίσει; Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα;», και αν θέλουν να πουν ότι μέσω αυτού ενισχύεται το δόγμα τους, επειδή δήθεν ο ίδιος ομολογεί τον εαυτό του ως Πατέρα, ας γνωρίζουν ότι επιφέρουν στους εαυτούς τους τη μεγαλύτερη αντίφαση, καθώς ελέγχονται από το ίδιο το ρητό. Διότι, ενώ ο Χριστός σε όλα αποκαλούσε και απεδείκνυε τον εαυτό του Υιό, δεν τον αναγνώρισαν. Ούτε μπόρεσαν να κατανοήσουν ή να ατενίσουν τη δύναμή του.

Και επειδή ο Φίλιππος δεν το κατανόησε αυτό, ζητούσε να δει τον Πατέρα με τον τρόπο που ήταν δυνατόν να τον δει. Σε αυτόν ο Κύριος είπε: Φίλιππε, τόσο καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει; Εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα. Πώς εσύ λες, Δείξε μας τον Πατέρα; Δηλαδή, εάν έχεις δει εμένα, μπορείς μέσω εμού να γνωρίσεις τον Πατέρα. Διότι, επειδή η εικόνα είναι όμοια, ο Πατέρας καθίσταται εύκολα γνώριμος. Εάν όμως την εικόνα, η οποία είναι ο Υιός, δεν τη γνώρισες, πώς θέλεις να δεις τον Πατέρα; Ότι αυτά έτσι έχουν, το αποσαφηνίζουν τα όσα προηγούνται και έπονται στο κεφάλαιο, τα οποία υποδηλώνουν ότι ο προκείμενος Υιός έχει αποσταλεί από τον Πατέρα και πορεύεται προς τον Πατέρα. Υπάρχουν δε και πολλά άλλα, ή μάλλον όλα μαρτυρούν την αλήθεια. Έχει λοιπόν την ανάγκη, ακόμη και αν δεν το θέλει, να ομολογήσει τον Θεό Πατέρα παντοκράτορα και τον Χριστό Ιησού, Υιό του Θεού, Θεό που έγινε άνθρωπος· στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του και το Άγιο Πνεύμα· και ότι αυτά είναι όντως τρία. Εάν όμως θέλει να μάθει πώς αποδεικνύεται ότι ο Θεός είναι ένας, ας γνωρίζει ότι μία είναι η δύναμη αυτού· και όσον αφορά μεν τη δύναμη είναι ένας Θεός, όσον αφορά δε την οικονομία είναι τριπλή η φανέρωση, όπως θα αποδειχθεί αργότερα όταν θα παραθέσουμε τον λόγο περί της αληθείας. Αυτά λοιπόν, αδελφοί, αποδεικνύεται σε εμάς ότι έχουν ειπωθεί σύμφωνα μεταξύ τους· διότι ένας είναι ο Θεός, στον οποίο πρέπει να πιστεύουμε, ο οποίος είναι αγένητος, απαθής, αθάνατος, και τα πάντα ποιεί όπως θέλει, με τον τρόπο που θέλει, και όταν θέλει.

Άκουσε, αιρετικέ, την ακρίβεια του λόγου. Δεν είπε: «Αυτός ο Υιός μου ποιήθηκε», αλλά «είναι»· {δεν είπε: «δημιουργήθηκε», αλλά «είναι».} Πουθενά δεν υπάρχει η ονομασία του κτίσματος, αλλά της γεννήσεως: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Τι λέει λοιπόν ο ίδιος; «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου. Αυτόν να ακούτε». Τότε οδηγήθηκε ο Ιησούς από το Πνεύμα, μετά το βάπτισμα, για να πειραστεί από τον διάβολο. Βλέπεις ότι εκεί βρισκόταν ο διάβολος; Και πρόσεξε τι κάνει ο Χριστός. Ανέρχεται λοιπόν στους αγώνες, για να κατανοήσεις εκείνο το αποστολικό λόγιο που λέει: Διότι αυτό που ήταν αδύνατο στον νόμο, επειδή ήταν ανίσχυρος εξαιτίας της σάρκας, ο Θεός, στέλνοντας τον δικό Του Υιό με ομοίωμα αμαρτωλής σάρκας και για την αμαρτία, κατέκρινε την αμαρτία στη σάρκα.

Πρόσωπο του Πατέρα είναι ο Χριστός· «Εκείνος που έχει δει εμένα», λέει, «έχει δει τον Πατέρα». Φως δε του προσώπου, δηλαδή του Κυρίου, είναι ο σταυρός· διότι πάνω σε αυτόν, σαν λύχνος πάνω σε λυχνοστάτη, φώτισε την οικουμένη, και στερέωσε τη γη που κλονιζόταν, και διέρρηξε τους βράχους, και ανέστησε τους νεκρούς, και αφού φυγάδευσε τον ήλιο, έντυσε τον ουρανό με σάκκο αντί για σκοτάδι, θέλοντας να δείξει στους αχάριστους, αγνώμονες και αρνησίθεους Ιουδαίους, ότι Δεσπότης και δημιουργός ήταν Εκείνος που σταυρωνόταν κατά σάρκα.

Γι' αυτόν τον λόγο, συνδέοντάς τα, είπε «το κεφάλι μαζί με τα πόδια», δηλαδή την πρώτη παρουσία μαζί με τη δεύτερη, ώστε να αποδεχθείς τον Κύριο που οδηγήθηκε με αδοξία «ως πρόβατο επί σφαγήν» και να Τον δεις να εμφανίζεται ως «βασιλιάς με δόξα», πράγματα τα οποία προείπε και τα δύο ο προφήτης Ησαΐας, και να μην απαιτήσεις τη λύτρωση της Ιερουσαλήμ, αλλά να προσδοκάς αργότερα το «Θα έλθει από τη Σιών ο λυτρωτής και θα απομακρύνει τις ασέβειες από τον Ιακώβ», καθώς Εκείνος θα σώσει το υπόλοιπο του λαού που πρόκειται να επιστρέψει σε Αυτόν, ενώ κατά την πρώτη παρουσία, αντίθετα, να δεις να εκπληρώνεται το «Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου» και το «Παρέδωσε τους ασεβείς αντί της ταφής του και τους πλουσίους αντί του θανάτου του». Λέγοντας, λοιπόν, «το κεφάλι μαζί με τα πόδια», προειδοποιεί εγκαίρως τους Ιουδαίους: μην ξεχωρίσετε την άδοξη παρουσία του Κυρίου από την ένδοξη, για να μη χωριστείτε από την κοινωνία μαζί Του επειδή απιστήσατε· αλλά λέει επίσης «μαζί με τα εντόσθια». Τι σημαίνει αυτό; Μη σκανδαλιστείτε από αυτό που φαίνεται, αλλά να αναλογιστείτε και το απόκρυφο· μην Τον θεωρήσετε απλώς άνθρωπο όμοιο με εσάς, επειδή είναι «και άνθρωπος» κατά το σώμα, αλλά να Τον γνωρίσετε πνευματικά, και έτσι θα γνωρίσετε μέσα σε Αυτόν τον Πατέρα. Διότι, όσο δεν βλέπεις το εσωτερικό και δεν μετέχεις των εντοσθίων, δεν έχεις δει ακόμη τον Χριστό, θεωρώντας Τον απλώς άνθρωπο και όχι Θεό· λέει άλλωστε ο Ίδιος: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα».

Για ποιον λόγο, λοιπόν, εάν ήταν κτιστός, αποσιωπούσε το ότι είχε δημιουργηθεί, αυτός που αποποιούνταν πολλά και από τα δικά του γνωρίσματα; Επομένως, εκείνος που για να διδάξει την ταπεινοφροσύνη είπε πολλές φορές ταπεινά πράγματα τα οποία δεν του άρμοζαν, πολύ περισσότερο δεν θα παρέλειπε τούτο, εάν ήταν κτιστός. Ή δεν βλέπεις ότι, για να μην τον θεωρήσει κανείς αγέννητο, έκανε και έλεγε τα πάντα γι' αυτό, εκστομίζοντας λόγια κατώτερα της αξίας και της ουσίας του, και κατεβαίνοντας στην ταπεινότητα ενός προφήτη; Διότι το «όπως ακούω κρίνω», και το «Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω», και όλα τα παρόμοια, αρμόζουν μόνο σε προφήτες. Εάν, λοιπόν, θέλοντας να εξαλείψει αυτή την υποψία δεν απαξίωσε να εκστομίσει τόσο ταπεινά λόγια, πολύ περισσότερο, εάν ήταν κτιστός, για να μην τον υποπτευθεί κανείς ως άκτιστο, θα έλεγε πολλά παρόμοια λόγια, όπως: «Μη νομίζετε ότι έχω γεννηθεί από τον Πατέρα· έχω δημιουργηθεί, δεν έχω γεννηθεί, ούτε προέρχομαι από την ουσία Εκείνου». Τώρα όμως κάνει ακριβώς το αντίθετο· διότι λέει εκείνα τα λόγια τα οποία αναγκάζουν ακόμη και όσους δεν το θέλουν, να αποδεχθούν παρά τη θέλησή τους την αντίθετη άποψη, όπως: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και, «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα. Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει».

Ομιλία ΟΔ΄. Λέγει σε αυτόν ο Φίλιππος: Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί. Λέγει σε αυτόν ο Ιησούς: Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. α΄. Ο μεν προφήτης έλεγε στους Ιουδαίους: Απέκτησες όψη πόρνης, φέρθηκες αναίσχυντα απέναντι σε όλους.

Όπως φαίνεται, δεν είναι δίκαιο να λεχθούν αυτά μόνο για εκείνη την πόλη, αλλά και για εκείνους που αναιδώς εναντιώνονται στην αλήθεια. Διότι, όταν ο Φίλιππος είπε στον Χριστό: «Δείξε μας τον Πατέρα σου», εκείνος του απάντησε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;». Και όμως, υπάρχουν κάποιοι, οι οποίοι, ακόμη και μετά από αυτά τα λόγια, αποσχίζουν τον Υιό από Εκείνον που τον γέννησε.

Γι' αυτόν τον λόγο δεν είπε: «Δεν τον έχεις γνωρίσει», αλλά: «Δεν με έχεις γνωρίσει», μη φανερώνοντας τίποτε άλλο, παρά ότι ο Υιός δεν είναι τίποτε άλλο από αυτό ακριβώς που είναι ο Πατήρ, παραμένοντας Υιός. Από πού όμως οδηγήθηκε σε αυτό ο Φίλιππος;

Και στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Τι λέει λοιπόν ο Χριστός; Με μεγάλη επιτίμηση: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Και δεν είπε, «Δεν με είδες», αλλά, «Δεν με έχεις γνωρίσει». Διότι, θα μπορούσε να πει ο Φίλιππος, μήπως εσένα θέλω να μάθω; Τον Πατέρα σου ζητώ τώρα να δω· και εσύ μου λες, «Δεν με έχεις γνωρίσει»; Ποια λογική ακολουθία έχει αυτό; Πολύ μεγάλη, βεβαίως. Επειδή ακριβώς ο Υιός είναι ό,τι είναι και ο Πατέρας, παραμένοντας Υιός, εύλογα στο πρόσωπό Του φανερώνει Εκείνον που Τον γέννησε. Έπειτα, διακρίνοντας τις υποστάσεις, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», ώστε να μην πει κανείς ότι το ίδιο πρόσωπο είναι και Πατέρας και Υιός. Διότι, εάν ο Ίδιος ήταν ο Πατέρας, δεν θα έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει Εκείνον». Γιατί όμως δεν του είπε: «Ζητάς πράγματα αδύνατα, που υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση· διότι μόνο σε εμένα είναι δυνατό αυτό»; Επειδή ο Φίλιππος είπε, «Μας αρκεί», νομίζοντας ότι Τον είχε δει [τον Υιό], του αποδεικνύει ότι ούτε Αυτόν τον είχε δει πραγματικά. Διότι θα είχε δει και Εκείνον [τον Πατέρα], εάν είχε μπορέσει να δει Αυτόν. Γι' αυτό λοιπόν έλεγε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Εάν κάποιος είδε εμένα, θα δει και Εκείνον. Αυτό όμως που λέει έχει την εξής σημασία: ότι ούτε εμένα, ούτε Εκείνον είναι δυνατόν να δει κανείς [στη θεία ουσία Του].

Μήπως τη σοφία του Πατέρα; Μήπως την αγαθότητα; Όχι· αλλά αυτό ακριβώς που είναι ο Θεός, την ίδια του την ουσία. Σε αυτό λοιπόν αποκρίνεται ο Χριστός: «Εκείνος που έχει δει εμένα». Όποιος όμως είδε την κτίση, δεν είδε και την ουσία του Θεού. «Αν κάποιος είδε εμένα, είδε τον Πατέρα», λέει. Εάν όμως ήταν διαφορετικής ουσίας, δεν θα το έλεγε αυτό. Και για να χρησιμοποιήσω ένα πιο απτό παράδειγμα, κανείς που αγνοεί τον χρυσό δεν μπορεί να δει μέσα στο ασήμι την ουσία του χρυσού· διότι δεν φανερώνεται η μία φύση μέσα από κάποια άλλη. Γι' αυτό και πολύ ορθά τον επέπληξε λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας. Απόλαυσες τόση διδασκαλία, είδες σημεία (θαύματα) με αυθεντία, και όλα όσα αποτελούν ίδιον της θεότητας, και αυτά που μόνος ο Πατέρας επιτελεί, αμαρτίες να συγχωρούνται, απόκρυφα να έρχονται στο φως, τον θάνατο να υποχωρεί, δημιουργία να γίνεται από το χώμα, και δεν με έχεις γνωρίσει;»

Διότι, αφού προηγουμένως είπε «Δεν πιστεύεις;», τότε διατύπωσε αυτόν τον λόγο, δείχνοντας ότι διαμόρφωσε έτσι τα λόγια του προκειμένου να τον οδηγήσει στην πίστη. Διότι εμβάθυνε στις καρδιές τους. «Πιστεύετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα;» Έπρεπε βεβαίως εσείς, ακούγοντας τις λέξεις Πατέρας και Υιός, να μην αναζητάτε τίποτε άλλο προς απόδειξη της κατ' ουσίαν συγγένειας. Εάν όμως δεν σας αρκεί αυτό για να καταδειχθεί το ομότιμο και το ομοούσιο, διδαχθείτε τουλάχιστον από τα έργα. Και η φράση «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα μου», εάν είχε ειπωθεί αναφορικά με τα έργα, δεν θα προσέθετε αργότερα: «Ειδάλλως, πιστέψτε με εξαιτίας των έργων». Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι δεν έχει τη δύναμη να επιτελεί μόνο αυτά, αλλά και άλλα πολύ μεγαλύτερα, τα παρουσιάζει με εξαιρετική έμφαση. Διότι δεν λέει «Έχω τη δύναμη να κάνω και μεγαλύτερα από αυτά», αλλά, πράγμα που ήταν πολύ πιο αξιοθαύμαστο, λέει: «Μπορώ να μεταδώσω τη δύναμη και σε άλλους να κάνουν μεγαλύτερα από αυτά». «Αμήν, αμήν σας λέω, ότι εκείνος που πιστεύει σε εμένα, τα έργα που εγώ επιτελώ θα τα επιτελέσει και εκείνος, και θα επιτελέσει μεγαλύτερα από αυτά, διότι εγώ πορεύομαι προς τον Πατέρα». Τουτέστιν: «Σε εσάς ανήκει στο εξής το έργο της θαυματουργίας· διότι εγώ αναχωρώ».

Αυτός τι [λέει]; Αυτός είπε το «δεν υπήρχε». Ποιος σε δίδαξε να λες το «δεν υπήρχε»; Ιωάννη· εσύ τον δίδαξες να λέει το «δεν υπήρχε»; Εγώ όχι, Δέσποτα· αλλά τι; «Στην αρχή ήταν ο Λόγος και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος»· και αυτός ήταν στην αρχή. Παντού υπάρχει το «ήταν» και πουθενά το «δεν υπήρχε»· [αυτό προέρχεται] από ανθρώπινους συλλογισμούς. Τι άλλο ομολόγησες εσύ; Εγώ, λέει, ότι είναι ίσος. Εκείνος τι; Ότι είναι ανόμοιος. Εσύ όμως πού έμαθες ότι είναι ίσος; Ποιος σε δίδαξε; Ο ευαγγελιστής, λέγοντας: «Γι' αυτό», λέει, «καταδίωκαν τον Σωτήρα, επειδή όχι μόνο καταργούσε το Σάββατο, αλλά και αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Αυτό δίδαξε και ο απόστολος· λέγοντας τι; «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του». Από πού λοιπόν αυτός έμαθε το «ανόμοιος»; Από ανθρώπινους συλλογισμούς. Εσύ πάλι τι ομολόγησες; Εγώ, ότι όπως ακριβώς εργάζεται ο Υιός· ποιος σε δίδαξε; Ο ευαγγελιστής· λέγοντας τι; «Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί αυτούς που θέλει»· τι ομολόγησες λοιπόν πάλι; Ότι είναι όμοιος σε όλα με τον Πατέρα· ποιος το είπε; Ο ευαγγελιστής· «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Εκείνος τι είπε; Ότι ο Υιός είναι κτίσμα. Ποιος σε δίδαξε;

Από πού λοιπόν εσύ μόνος, ω Άρειε, έμαθες να αντιλέγεις στην κτίση, στρεφόμενος κατά του Δημιουργού; Αλλά απορρίπτεις τη μαρτυρία των ουρανών και των αγγέλων. Σε ποιον λοιπόν εμμένεις, πες μου; Ποιον εγκρίνεις ως κριτή αυτού του δόγματος; Ποιον θέλεις να λάβουμε ως απροσωπόληπτο δικαστή; Τίνος δέχεσαι την τελική κρίση περί της ευσέβειας; Εμμένεις στον Πατέρα, ο οποίος γνωρίζει τον δικό Του Υιό καλύτερα από όλους; Ας Τον ακούσουμε λοιπόν να βροντοφωνάζει: «Αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα· αυτόν να ακούτε». Εάν πει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», αυτόν να ακούτε. Εάν πει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αυτόν να ακούτε. Εάν πει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», αυτόν να ακούτε, διότι η αλήθεια δεν ψεύδεται. Εάν πει: «Ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου», να αποδώσετε το ότι είναι κατώτερος όχι στη θεότητα Εκείνου που ομιλεί, αλλά στην ανθρωπότητά Του. Άκουσες, Άρειε, την κρίση του Πατέρα· άκουσε και τον μονογενή Του Υιό να επικυρώνει τα παραπάνω με τούτα τα λόγια: «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον μονογενή Του Υιό, για να μην χαθεί καθένας που πιστεύει σε Αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια».

Ονομάζεσαι βέβαια εσύ υιός, αλλά δεν ονομάζεσαι Μονογενής όπως Εκείνος, ούτε διατρίβεις στους κόλπους του Πατρός, ούτε είσαι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε υπάρχεις με τη μορφή του Θεού. Εάν, λοιπόν, δεν σε πείθει το προηγούμενο, ας σε πείσουν αυτά, καθώς και πολλά άλλα περισσότερα από αυτά, τα οποία μαρτυρούν εκείνη την ευγενή Του καταγωγή. Διότι, όταν μεν θέλει να δείξει το απαράλλακτο της ουσίας Του σε σχέση με Αυτόν που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Όταν πάλι θέλει να δείξει το ιδιάζον της δυνάμεώς Του, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· όταν θέλει να δείξει το εφάμιλλο της εξουσίας Του: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· όταν δείχνει την ταυτότητα της λατρείας: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα»· και όταν δείχνει την αυθεντία Του ως προς τις μεταβολές των νόμων, λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Αλλά αυτοί, αφού προσπέρασαν όλα αυτά και δεν εξέλαβαν κυριολεκτικά το όνομα «Υιός», επειδή και οι ίδιοι έχουν τιμηθεί με την προσωνυμία των υιών, υποβιβάζουν τον Υιό στην ίδια ευτέλεια λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Ποια είναι λοιπόν αυτή; Το να μην πέσουμε ποτέ, εξαιτίας της μεγάλης εγγύτητας και του ανέκφραστου μυστηρίου των υποστάσεων, στην υπόνοια περί ενός μόνο προσώπου, εφόσον και τώρα ακόμη, αν και λίγες φορές είπε κάτι τέτοιο, ήδη κάποιοι γλίστρησαν προς αυτή την ασέβεια. Ο Σαβέλλιος, για παράδειγμα, ο Λίβυος, ακούγοντάς τον να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», άρπαξε την εγγύτητα προς Αυτόν που τον γέννησε, η οποία διαφαίνεται από αυτά τα λόγια, ως αφορμή για ασέβεια και για υπόνοια περί ενός προσώπου και μίας υπόστασης. Και δεν είναι μόνο αυτοί οι λόγοι, αλλά και το να μη νομίσει κανείς ότι Αυτός είναι η πρώτη και αγέννητη ουσία, και τον θεωρήσει ανώτερο από Εκείνον που τον γέννησε. Διότι και ο Παύλος φαίνεται να έχει φοβηθεί ακριβώς αυτό, μήπως δηλαδή κάποιος διανοηθεί ποτέ αυτό το ασεβές και πονηρό δόγμα. Αφού λοιπόν είπε: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», και προσέθεσε ότι «τα πάντα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του», συμπλήρωσε: «Εκτός από Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα»· κάτι που δεν θα το προσέθετε, εάν δεν φοβόταν μήπως τυχόν δημιουργηθεί κάποια τέτοια διαβολική αντίληψη. Σε πολλά σημεία, εξάλλου, κατευνάζοντας και τον φθόνο των Ιουδαίων, μετριάζει το ύψος των λόγων του, και πολλές φορές απαντά σύμφωνα με τις σκέψεις και τις υπόνοιες εκείνων που συνομιλούσαν μαζί του, όπως όταν λέει: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή».

Αλλά αυτός, που δέχθηκε τα έθνη ως κληρονομιά, είναι ο ίδιος μέσω του οποίου ο Πατέρας δημιούργησε τους αιώνες. Διότι εκείνων που είχε την κυριότητα ως Θεός Λόγος, αυτών λέγεται ότι έλαβε την κληρονομιά, καθόσον έγινε άνθρωπος· υπέταξε στην πίστη σε αυτόν όλα τα έθνη. «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και ακριβής χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, φέροντας δε τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, αφού έκανε μέσω του εαυτού του τον καθαρισμό των αμαρτιών μας, κάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη.» Δες πώς πάλι μας τον παρουσιάζει ταυτόχρονα Θεό και άνθρωπο. Διότι είναι σαν να έλεγε: Όντας Φως εκ φωτός (επειδή αυτό δηλώνει η λέξη "απαύγασμα"), φανερώνει και στον εαυτό του τον Πατέρα, σύμφωνα με το: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· διότι αυτό σημαίνει: "χαρακτήρας της υποστάσεώς Του". Αυτός, λέει, αφού έγινε άνθρωπος και βάσταξε τις αμαρτίες μας· διότι το "αφού έκανε τον καθαρισμό των αμαρτιών", αυτό δηλώνει. Αφού πάλι εκπλήρωσε το μυστήριο της οικονομίας, αναλήφθηκε εν δόξη και κάθισε στα δεξιά του Πατέρα. Όταν ακούς όμως το "στα δεξιά" και "στα ύψη", μην εκλαμβάνεις αυτές τις λέξεις με τοπική σημασία· διότι το Θείο είναι απερίγραπτο· αλλά εκλάμβανέ τες ως δηλωτικές της θεοπρεπούς δόξας. Και το "φέροντας τα πάντα", τίθεται αντί του "διοικώντας και κυβερνώντας". Διότι μέσω αυτού δημιουργήθηκαν και συγκρατούνται τα πάντα, όπως είπε ο Παύλος στις δημηγορίες του.

Διότι δεν είναι το ίδιο κατά τη φύση το κτιστό με το άκτιστο, ούτε το θνητό με το αθάνατο, ούτε το ορατό με το αόρατο, ούτε η θεότητα με την ανθρωπότητα. ΙΕ΄. Και πώς θα μπορούσε ο Χριστός να είναι μίας σύνθετης φύσης, όταν ο Πατέρας και το Πνεύμα θεωρούνται ότι έχουν απλή φύση; Και πώς θα είναι ως προς την ίδια φύση ομοούσιος με τον Πατέρα και με εμάς, εκτός εάν ισχυριστεί κανείς ότι και ο Πατέρας είναι ομοούσιος με εμάς; Πράγμα το οποίο είναι πιο άτοπο από κάθε τερατώδη σκέψη. Πώς άλλωστε και ο ίδιος λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και πάλι: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια;»; Διότι εκείνος που τον έχει δει μόνο ως άνθρωπο, δεν έχει δει τον Θεό και Πατέρα.

Αʹ Ως προς τα πριν από την ενανθρώπηση, υπάρχουν έξι τρόποι. αʹ Διότι κάποια από αυτά δηλώνουν τη συνάφεια της φύσεως και το ομοούσιο προς τον Πατέρα, όπως το «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και το «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και το «ο οποίος, ενώ υπάρχει σε μορφή Θεού» και τα παρόμοια. βʹ Άλλα δηλώνουν το τέλειο της υποστάσεως, όπως το «Υιός του Θεού» και «χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και το «άγγελος της μεγάλης βουλής, θαυμαστός, σύμβουλος» και τα όμοια. γʹ Άλλα πάλι δηλώνουν την περιχώρηση των υποστάσεων μεταξύ τους, όπως το «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και την ανεκφοίτητη παραμονή, όπως «Λόγος», «σοφία και δύναμη» και «απαύγασμα».

Διότι αυτός ο Υιός του Ανθρώπου είναι Υιός του Θεού όχι κατά το όνομα ούτε κατά χάριν, αλλά εκ φύσεως, επειδή είναι εκ φύσεως ζωοποιός όπως ο Πατέρας, εκ φύσεως Θεός όπως και ο Πατέρας. Και πάλι προς τη Μάρθα: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή. Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, ακόμη κι αν πεθάνει, θα ζήσει». Και πάλι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα;» Και πάλι: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού». Όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί», ο Κύριος, γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον να δει κανείς τον Θεό με σωματικά μάτια και, επιπλέον, ότι η επίγνωση του εαυτού Του αποτελεί επίγνωση του Πατέρα εφόσον είναι ομοούσιος —διότι για τα ομοούσια υπάρχει μία και η αυτή γνώση—, του απαντά με κάπως επιπληκτικό τρόπο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Διότι τον είχε μεν γνωρίσει ως άνθρωπο, αλλά δέχεται επίπληξη επειδή δεν τον είχε επιγνώσει ως Θεό μέσω της πίστεως και με τα μάτια της διάνοιας. Διότι, αν τον είχε επιγνώσει ως Θεό, θα είχε επιγνώσει και τον Πατέρα· επειδή εκείνος που είδε αυτόν, δηλαδή τον Θεό, έχει επιγνώσει και τον Πατέρα.

Τρίτον, πόσα είδη εικόνων υπάρχουν; Υπάρχουν διάφορα είδη εικόνων. Πρώτη, λοιπόν, εικόνα είναι η φυσική. Σε κάθε πράγμα πρέπει πρώτα να υπάρχει το κατά φύσιν και έπειτα το κατά θέσιν και κατά μίμηση, όπως δηλαδή πρέπει πρώτα να είναι κάποιος άνθρωπος εκ φύσεως και έπειτα κατά θέσιν και κατά μίμηση. Πρώτη, λοιπόν, φυσική και απαράλλακτη εικόνα του αόρατου Θεού είναι ο Υιός του Πατρός, ο οποίος φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα. «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα». Και το ότι ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, το λέει ο απόστολος: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», και στην προς Εβραίους επιστολή: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», και το ότι φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα μαρτυρείται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου, όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», ο Κύριος λέει: «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Είναι, βέβαια, ο Υιός εικόνα του Πατρός φυσική, απαράλλακτη, απόλυτα όμοια με τον Πατέρα, εκτός από την αγεννησία και την πατρότητα. Διότι ο μεν Πατέρας είναι γεννήτορας και αγέννητος, ενώ ο Υιός είναι γεννητός και όχι Πατέρας. Επίσης, και το Άγιο Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού· «διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω».

Από το τρίτο βιβλίο του αγίου Αθανασίου Αλεξανδρείας «Κατά Αρειανών»: Επειδή ο Υιός είναι ίδιον γέννημα της ουσίας του Πατρός, εύλογα λέγει ότι τα του Πατρός είναι και δικά του· γι' αυτό, ταιριαστά και ως φυσικό επακόλουθο του να λέγει «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», προσέθεσε: «Για να γνωρίσετε ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Σε αυτό δε, πάλι, προσέθεσε ότι «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και το νόημα είναι ένα και το αυτό σε αυτά τα τρία ρητά. Διότι, εκείνος που έχει κατανοήσει κατ' αυτόν τον τρόπο ότι ο Υιός και ο Πατέρας είναι ένα, γνωρίζει ότι ο Ίδιος είναι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό· γιατί η θεότητα του Υιού είναι του Πατρός, και αυτή βρίσκεται μέσα στον Υιό. Και αυτός που το έχει καταλάβει αυτό, γνωρίζει ότι όποιος έχει δει τον Υιό, έχει δει τον Πατέρα· διότι μέσα στον Υιό θεωρείται η θεότητα του Πατρός. Αυτό δε, μπορεί κάποιος να το κατανοήσει ακριβέστερα και από το παράδειγμα της εικόνας του βασιλιά· διότι στην εικόνα του βασιλιά υπάρχει η όψη και η μορφή του, αλλά και στον βασιλιά υπάρχει η όψη που βρίσκεται στην εικόνα. Απαράλλακτη είναι η ομοιότητα στην εικόνα του βασιλιά, ώστε αυτός που βλέπει την εικόνα, να βλέπει τον βασιλιά μέσα σε αυτήν, και πάλι, αυτός που βλέπει τον βασιλιά, να αναγνωρίζει ότι αυτός είναι εκείνος που απεικονίζεται στην εικόνα.

Πώς δε και ο ίδιος ο Χριστός, ο Θεός μας, θα έλεγε την αλήθεια όταν βεβαιώνει ότι είναι προγενέστερος του Αβραάμ και αρχαιότερος από την καταβολή του κόσμου και ότι έχει κατέλθει από τον ουρανό και ότι από τη φύση του είναι φως και ζωή και ανάσταση, και όταν αναφωνεί: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «εκείνος που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα» και τα παρόμοια με αυτά, μέσω των οποίων αποδεικνύεται ότι δεν είναι απλός άνθρωπος που έλαβε υπόσταση πρόσφατα, αλλά Θεός σεσαρκωμένος και ένας Χριστός, Υιός του Θεού, σε δύο φύσεις; Δηλαδή στη θεότητα, κατά την οποία αναγνωριζόταν ως ένα με τον Πατέρα και Θεό, και στην ανθρωπότητα, κατά την οποία είναι ετερούσιος σε σχέση με τον Πατέρα, αλλά σε εμάς τους γήινους ομοούσιος και κατά τίποτα διαφορετικός από εμάς ως προς τη φύση· και δεν αποτελεί διαφορετικές υποστάσεις, αλλά είναι μία και η αυτή υπόσταση, η οποία φέρει εντός της τη μία και την άλλη φύση χωρίς σύγχυση και τροπή, τη μεν άκτιστη, προαιώνια και δημιουργική των κτισμάτων, τη δε κτιστή και πρόσφατη. Διότι η ανθρωπότητα δεν κατέστη συνάναρχη, ομοειδής και ομοούσια με τη θεότητα, ούτε κατήλθε από τον ουρανό, αλλά, επειδή ήταν ένας και ο αυτός Θεός Λόγος, ο οποίος ένωσε με τον εαυτό του καθ' υπόστασιν την ανθρωπότητα, για τον λόγο αυτόν άλλοτε εξέφραζε για τον εαυτό του λόγια υψηλά και θεοπρεπή, και άλλοτε ταπεινά και ανθρωποπρεπή.

Στη δε Καινή ο ίδιος, άλλοτε μεν απαντώντας άμεσα προς αυτόν «και εδόξασα και πάλι θα δοξάσω»· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν προς εμάς, «αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα, αυτόν να ακούτε». Έδωσε μαρτυρία και για το Πνεύμα, στη μεν Παλαιά λέγοντας «θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· στη δε Νέα, «μεριμνώντας ώστε αυτό να φανεί ωσεί περιστερά, και να κατέλθει, και να παραμείνει πάνω στον ίδιο τον Υιό». Έδωσε μαρτυρία και ο Υιός για τον Πατέρα κατά την ένσαρκη οικονομία· άλλοτε μεν λέγοντας σε αυτόν «σε δοξολογώ, Πατέρα, κύριε του ουρανού και της γης· και δόξασέ με εσύ, Πατέρα, κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν να υπάρξει ο κόσμος»· και, «Πατέρα άγιε, ο κόσμος δεν σε γνώρισε»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν σε εμάς «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και «αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και όσα έχουν αυτήν την έννοια.

θ'. Πάλι, το γεγονός ότι το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται εικόνα του Υιού, το επικαλούνται προς υπεράσπιση του δικού τους δόγματος. Λέμε όμως και ως προς αυτό, ότι δεν είναι πάντοτε ανάγκη η εικόνα να έχει ως αίτιό της το εικονιζόμενο, ούτε στην τέχνη, ούτε στη φύση. Διότι και ο Υιός ονομάζεται εικόνα του Πατρός, όχι τόσο επειδή αναφέρεται σε αυτόν ως προς την αιτία, όσο επειδή φανερώνει και εικονίζει στον εαυτό του τον Πατέρα, όπως ακριβώς λέει κάπου προς τον Φίλιππο: Όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα.

Για παράδειγμα, το χωρίο «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», επειδή επρόκειτο να συμβάλει πολύ υπέρ εκείνων που υποβιβάζουν τον Υιό από την πατρική αξία, το εξισορρόπησε σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ο Απόστολος λέει: «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πάλι στις Παροιμίες, το λεγόμενο από τη Σοφία «Ο Κύριος με έκτισε», διορθώνεται στα επόμενα· διότι λέει παρακάτω: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», δηλώνοντας μέσω του πρώτου την κατά σάρκα κτίση και γέννηση, και μέσω του δεύτερου την προαιώνια γέννηση. Πάλι, επειδή στα Ευαγγέλια ονομάζει μόνο τον δικό του Πατέρα αληθινό Θεό (διότι λέει: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»), για να μη φανεί ότι αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή θεότητα, ο ίδιος ο Ιωάννης που τα έγραψε αυτά, στην επιστολή του για τον Υιό λέει: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Πάλι, επειδή το Πνεύμα ονομάζεται του Πατέρα κατά τη φυσική οικείωση και τη δωρεά προς εμάς (διότι λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας»), για να μη φανεί ότι είναι ξένο προς τον Υιό και ότι δεν δίνεται ομοίως και από αυτόν, λέγεται και Πνεύμα του Υιού· διότι λέει ο Απόστολος:

Εφόσον βλέπουμε τον Λόγο του Θεού να σωματοποιείται ποικιλοτρόπως μέσα από τα αινίγματα στο γράμμα της Αγίας Γραφής, δεν έχουμε δει ακόμη νοητώς τον ασώματο, απλό, ενιαίο και μόνο Πατέρα μέσα στον ασώματο, απλό, ενιαίο και μόνο Υιό, σύμφωνα με το χωρίο: «εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα, και εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Υπάρχει, λοιπόν, ανάγκη από πολλή γνώση, ώστε, αφού πρώτα διαπεράσουμε τα καλύμματα των λέξεων που περιβάλλουν τον Λόγο, να δούμε με αυτόν τον τρόπο, με γυμνό τον νου, τον Λόγο καθαρό να στέκεται από μόνος του, Αυτόν που δείχνει σαφώς μέσα Του τον Πατέρα, όσο είναι εφικτό στους ανθρώπους. Γι' αυτόν τον λόγο, είναι ανάγκη εκείνος που αναζητά με ευσέβεια τον Θεό να μην δεσμεύεται από κανένα ρητό, για να μην πάρει χωρίς να το καταλάβει τα πράγματα γύρω από τον Θεό αντί για τον Ίδιο τον Θεό, δηλαδή να αγαπά επισφαλώς τα ρητά της Γραφής αντί για τον Λόγο, ενώ ο Λόγος θα έχει διαφύγει από τον νου, ο οποίος νομίζει ότι κρατά τον ασώματο Λόγο από τα περιβλήματά Του· ακριβώς όπως η Αιγυπτία, η οποία δεν έπιασε τον Ιωσήφ αλλά τα ενδύματά του, και όπως οι παλαιοί άνθρωποι, οι οποίοι, παραμένοντας προσκολλημένοι μόνο στην ωραιότητα των ορατών, έφτασαν χωρίς να το καταλάβουν να λατρεύουν την κτίση αντί για τον Κτίστη. οδ'.