Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 15:26

Μακεδ. Επομένως και το Πνεύμα είναι Θεός; Ορθ. Αυτό και εσύ ο ίδιος το ομολόγησες από την ίδια τη λογική ακολουθία. Εκείνο όμως πρέπει να γνωρίζεις, ότι το να είναι κανείς Θεός έπεται της φύσεως. Διότι και εμείς, εάν γίνουμε μιμητές του Θεού, σύμφωνα με τον Παύλο γινόμαστε μεν θεοί· της ίδιας όμως φύσεως δεν μπορούμε να γίνουμε. Μακεδ. Λες λοιπόν ότι και το ίδιο το Πνεύμα είναι Θεός κατά μίμηση και κατά χάριν; Ορθ. Μη γένοιτο να πω εγώ ότι υπάρχει κάτι το επίκτητο στο Πνεύμα! Διότι ούτε την αγιότητα, ούτε την αθανασία, ούτε την αγαθότητα, ούτε οτιδήποτε άλλο από όσα θεωρούνται ιδιώματα του Θεού λέω ότι είναι επίκτητο στο Άγιο Πνεύμα· αλλά είναι εκ φύσεως άγιο, εκ φύσεως αγαθό, εκ φύσεως άφθαρτο, εκ φύσεως αθάνατο, ως Πνεύμα του Θεού που πηγάζει από Αυτόν, δηλαδή που εκπορεύεται. Μακεδ. Πάντοτε λοιπόν εκπορεύεται από Αυτόν; Ορθ. Για να μη νομίσεις ότι άρχισε κάποτε να εκπορεύεται και έχει παύσει, γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται»· ώστε να μην αναζητήσεις ούτε αρχή, ούτε τέλος στην εκπόρευση.

Διότι, εάν φρονούσαν ορθά περί του Λόγου, θα φρονούσαν υγιώς και περί του Πνεύματος, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός και, όντας ίδιον του Υιού, δίδεται από αυτόν στους μαθητές και σε όλους όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Πλανώμενοι δε κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν έχουν υγιή πίστη ούτε περί του Πατρός. Διότι εκείνοι που αντιτάσσονται στο Πνεύμα, όπως είπε ο μέγας μάρτυς Στέφανος, αυτοί αρνούνται και τον Υιό. Αρνούμενοι δε τον Υιό, δεν έχουν ούτε τον Πατέρα.

Ο Κύριος, λοιπόν, όταν, όπως προανέφερα, βαπτιζόταν ως άνθρωπος εξαιτίας της σάρκας που έφερε, αναφέρεται ότι κατέβηκε πάνω του το Άγιο Πνεύμα· και καθώς το έδινε στους μαθητές, έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο»· και τους δίδασκε: «Ο Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα». Και λίγο αργότερα έλεγε για το ίδιο Πνεύμα: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα»· και πάλι: «Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας είναι αυτό που μιλάει μέσα σας»· και λίγο αργότερα: «Εάν όμως εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, άρα έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού».

Διότι, βέβαια, δεν είναι όλοι ένας ως προς τον αριθμό· ή ποιος από αυτούς είναι εκείνος που κατήλθε στον Ιορδάνη με μορφή περιστεράς; Διότι χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες είναι εκείνοι που λειτουργούν. Ή γιατί, όταν άνοιξαν οι ουρανοί, δεν ειπώθηκε: «Και κατήλθε κάποιος από τους εκλεκτούς αγγέλους», αλλά «το Πνεύμα το άγιον»; Ή γιατί ο ίδιος ο Κύριος, όταν μιλούσε στους μαθητές για τη συντέλεια του κόσμου, κάνοντας σαφή διάκριση έλεγε: «Θα αποστείλει ο Υιός του ανθρώπου τους αγγέλους του»; Και πριν από αυτά είχε ειπωθεί: «Οι άγγελοι τον διακονούσαν». Και πάλι ο ίδιος λέγει: «Θα εξέλθουν οι άγγελοι». Στους μαθητές του όμως, όταν μετέδιδε τη χάρη, έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα άγιον»· και όταν τους απέστελλε έλεγε: «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του αγίου Πνεύματος». Διότι δεν συναρίθμησε κάποιον άγγελο με τη Θεότητα, ούτε μας ένωσε με τον εαυτό του και με τον Πατέρα μέσω κάποιου κτίσματος, αλλά διά του αγίου Πνεύματος, για το οποίο ο ίδιος, δίνοντας την υπόσχεση, δεν είπε ότι θα αποστείλει άγγελο, αλλά «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται», και από εκείνον λαμβάνει και δίδεται.

Η ίδια η Αλήθεια μαρτυρεί λέγοντας: «Θα σας στείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, το οποίο ο κόσμος δεν δύναται να λάβει», δηλαδή όσοι το αρνούνται εκ του Πατρός εν τω Υιώ. Πρέπει, λοιπόν, κατά μίμηση των αληθινών να ομολογούμε και να προστρέχουμε στην αλήθεια. Εάν όμως και μετά από αυτά ούτε να μάθουν θέλουν, ούτε να κατανοήσουν μπορούν, ας παύσουν τουλάχιστον τις δυσφημίες και ας μη διαιρούν την Τριάδα, για να μη χωριστούν από τη ζωή. Ούτε να συγκαταλέγουν στα κτίσματα το Άγιο Πνεύμα, για να μη συμβεί, όπως οι Φαρισαίοι τότε απέδιδαν τα έργα του Πνεύματος στον Βεελζεβούλ, έτσι και αυτοί, τολμώντας τα ίδια, να υπομείνουν μαζί με εκείνους την ασυγχώρητη τιμωρία και εδώ και στο μέλλον.

Διότι, εάν φρονούσαν ορθά για τον Λόγο, θα φρονούσαν υγιώς και για το Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και, όντας ίδιον του Υιού, δίδεται από αυτόν στους μαθητές και σε όλους όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Πλανώμενοι όμως κατ' αυτόν τον τρόπο, δεν έχουν υγιή πίστη ούτε για τον Πατέρα. Διότι εκείνοι που αντιτάσσονται στο Πνεύμα, όπως είπε ο μέγας μάρτυς Στέφανος, αυτοί αρνούνται και τον Υιό. Αρνούμενοι δε τον Υιό, δεν έχουν ούτε τον Πατέρα.

Ο Κύριος λοιπόν, όταν, καθώς προείπα, βαπτιζόταν με ανθρώπινο τρόπο εξαιτίας της σάρκας που έφερε, λέγεται ότι κατέβηκε επάνω του το Άγιο Πνεύμα· και μεταδίδοντάς το στους μαθητές, έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο»· τους δίδασκε δε: «Ο Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα». Και μετά από λίγο έλεγε για το ίδιο θέμα: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας πέμψω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα»· και πάλι: «Διότι δεν είστε εσείς που ομιλείτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας, το οποίο ομιλεί μέσα σας»· και μετά από λίγο: «Εάν δε εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, άρα έφθασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού».

Διότι βεβαίως δεν αποτελούν όλοι τους έναν ως προς τον αριθμό· ή ποιος από αυτούς είναι εκείνος που κατέβηκε στον Ιορδάνη με μορφή περιστεράς; Διότι χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες είναι εκείνοι που λειτουργούν. Ή γιατί, όταν άνοιξαν οι ουρανοί, δεν ειπώθηκε: «Και κατέβηκε κάποιος από τους εκλεκτούς αγγέλους», αλλά «το Πνεύμα το Άγιο»; Ή γιατί ο ίδιος ο Κύριος, όταν συζητούσε με τους μαθητές περί της συντελείας του κόσμου, κάνοντας διάκριση έλεγε: «Θα αποστείλει ο Υιός του ανθρώπου τους αγγέλους του»; Και πριν από αυτά είχε ειπωθεί: «Οι άγγελοι τον διακονούσαν». Και πάλι ο ίδιος λέγει: «Θα εξέλθουν οι άγγελοι». Στους μαθητές όμως, όταν μετέδιδε τη δωρεά, έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον»· και όταν τους απέστελλε έλεγε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντες αυτούς εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Διότι δεν συγκατέτασσε άγγελο στη Θεότητα, ούτε μας ένωνε με τον εαυτό Του και με τον Πατέρα μέσω κάποιου κτίσματος, αλλά εν τω Αγίω Πνεύματι, για το οποίο, όταν έδινε την υπόσχεση, δεν είπε ότι θα αποστείλει άγγελο, αλλά «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός», και από τον ίδιο λαμβάνει και δίδεται.

Ο δε Πέτρος έγραφε: «Εάν ονειδίζεσθε στο όνομα του Χριστού, είστε μακάριοι, διότι το Πνεύμα της δόξης και της δυνάμεως και το Πνεύμα του Θεού αναπαύεται πάνω σας». Ο δε Κύριος έχει πει ότι το Πνεύμα είναι Πνεύμα της αληθείας και Παράκλητος· από αυτό αποδεικνύεται ότι σε αυτό η Τριάδα είναι τέλεια. Μέσω αυτού, λοιπόν, ο Λόγος δοξάζει την κτίση, και θεοποιώντας και υιοποιώντας την, την προσάγει στον Πατέρα. Εκείνο δε που συνάπτει την κτίση με τον Λόγο, δεν θα μπορούσε να συγκαταλέγεται το ίδιο στα κτίσματα· και εκείνο που υιοποιεί την κτίση, δεν θα μπορούσε να είναι ξένο προς τον Υιό. Διότι, διαφορετικά, θα υπήρχε ανάγκη να αναζητήσουμε ένα άλλο Πνεύμα, ώστε και αυτό να συναφθεί με τον Λόγο μέσω εκείνου. Αλλά τούτο είναι άτοπο. Επομένως, το Πνεύμα δεν ανήκει στα γενητά, αλλά αποτελεί ίδιον της θεότητος του Πατρός, μέσω του οποίου ο Λόγος θεοποιεί τα γενητά. Και εκείνο μέσω του οποίου θεοποιείται η κτίση, δεν θα μπορούσε το ίδιο να βρίσκεται εκτός της θεότητος του Πατρός.

Αυτή η Αλήθεια μαρτυρεί λέγοντας: «Θα σας στείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει», δηλαδή εκείνοι που το αρνούνται από τον Πατέρα εν τω Υιώ. Πρέπει, λοιπόν, κατά μίμηση των αληθινών πιστών να ομολογούμε και να προστρέχουμε στην αλήθεια. Αν όμως, ακόμη και μετά από αυτά, ούτε να μάθουν θέλουν, ούτε να κατανοήσουν μπορούν, τουλάχιστον ας πάψουν τις δυσφημίες και ας μην διαιρούν την Τριάδα, για να μην αποχωριστούν από τη ζωή· και ας μην συναριθμούν το Άγιο Πνεύμα με τα κτίσματα, ώστε, όπως οι τότε Φαρισαίοι απέδιδαν τα έργα του Πνεύματος στον Βεελζεβούλ, να μην υποστούν και αυτοί, τολμώντας τα ίδια, την ασυγχώρητη τιμωρία μαζί με εκείνους, και εδώ και στο μέλλον.

Ποια λοιπόν πρόοδος υπήρξε πάλι για τον αθάνατο που προσέλαβε το θνητό; Ή ποια βελτίωση για τον αιώνιο που ενδύθηκε το πρόσκαιρο; Και ποιος μεγαλύτερος μισθός θα μπορούσε να υπάρξει για τον αιώνιο Θεό και βασιλιά, που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός; «Άραγε δεν αντιλαμβάνεστε ότι και αυτό έχει γίνει και έχει γραφεί εξαιτίας μας και για χάρη μας, ώστε ο Κύριος, αφού έγινε άνθρωπος, εμάς που είμαστε θνητοί και πρόσκαιροι να μας καταστήσει αθάνατους και να μας εισαγάγει στην αιώνια βασιλεία των ουρανών;» Άραγε δεν ντρέπεστε να παραποιείτε τα θεία λόγια; Διότι, μετά την έλευση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, εμείς μεν βελτιωθήκαμε καθώς ελευθερωθήκαμε από την αμαρτία, Αυτός όμως παραμένει ο ίδιος, και δεν μεταβλήθηκε επειδή έγινε άνθρωπος —διότι πάλι το ίδιο πρέπει να λεχθεί— αλλά, καθώς έχει γραφεί, «ο Λόγος του Θεού διαμένει εις τον αιώνα». Ασφαλώς, όπως πριν από την ενανθρώπηση, όντας Λόγος, χορηγούσε στους αγίους το Πνεύμα ως δικό του, έτσι και αφού έγινε άνθρωπος αγιάζει τους πάντες με το Πνεύμα και λέει στους μαθητές: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο». Το έδινε και στον Μωυσή και στους άλλους εβδομήντα· και μέσω αυτού προσευχόταν ο Δαβίδ στον Πατέρα λέγοντας: «το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα». Και αφού έγινε άνθρωπος έλεγε: «Θα σας αποστείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας»· και το έστειλε, διότι ο Λόγος του Θεού είναι αψευδής.

Αθανασίου Πατριάρχου Αλεξανδρείας, από τον Λόγο κατά των Λατίνων. Αλλά δεν πράττουν έτσι οι μαθητές του Χριστού, αλλά όπως ακριβώς Εκείνος, λέγοντας: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», εξ αυτού και μόνο αποδεικνύει ότι ο Πατέρας είναι ο προβολέας του Πνεύματος· έτσι και αυτοί, υπακούοντας στον Διδάσκαλο, λένε ότι αυτό εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα. Εάν όμως κάποιος ισχυριστεί ότι πουθενά δεν αναφέρεται πως το Πνεύμα προέρχεται εκ μόνου του Πατρός, ας ακούσει ένας τέτοιος άνθρωπος ότι, αυτός που γράφει για το θέμα αυτό, δεν καταθέτει διαφορετική μαρτυρία παρά σύμφωνα με τη διδασκαλία των θειοτάτων Πατέρων μας. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι ομολογούν ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, λαμβάνοντας την αιτία από το ίδιο το στόμα του Κυρίου, έτσι κατ' ακολουθίαν το διακηρύσσουν και οι μετέπειτα λογογράφοι και συγγραφείς.

Μακ. Δεν είναι, λοιπόν, από την ουσία του Θεού το Πνεύμα; Ορθ. Βεβαιότατα. Μακ. Επομένως και αυτό είναι Υιός. Ορθ. Αλλά ο μεν Υιός έχει γεννηθεί από την ουσία, και γι' αυτό είναι μονογενής Υιός· το δε Πνεύμα εκπορεύεται από την ουσία. Διότι έχει γραφτεί: «Πνεύμα το οποίο από εμένα εκπορεύεται»· όχι, «Έχει γεννηθεί»· και ο Υιός λέει: «Το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα»· όχι, «Έχει γεννηθεί». Μακ. Και ποια είναι η διαφορά μεταξύ της γεννήσεως και της εκπορεύσεως; Ορθ. Εκείνος που γνωρίζει τη διαφορά, γνωρίζει και τον τρόπο της γεννήσεως και της εκπορεύσεως. Ότι, όμως, κανείς δεν γνωρίζει τον τρόπο της γεννήσεως, το αναφωνεί ο προφήτης: «Τη γέννησή του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;» Μακ. Και πώς, λοιπόν, λες ότι ο μεν Υιός έχει γεννηθεί από την ουσία, ενώ το Πνεύμα εκπορεύεται; Ορθ. Λέω αυτά που είναι γραμμένα.

Αυτόν γνωρίζουμε ως μονογενή Υιό του Θεού, ο οποίος, σταλμένος από τον Πατέρα, ήλθε από τους ουρανούς, όπως έχει γραφτεί, για την κατάργηση της αμαρτίας και του θανάτου, και γεννήθηκε από το Άγιο Πνεύμα, από την Παρθένο Μαρία κατά σάρκα, όπως έχει γραφτεί, και συναναστράφηκε με τους μαθητές, και αφού εκπληρώθηκε όλη η θεία οικονομία σύμφωνα με το πατρικό θέλημα, σταυρώθηκε και πέθανε και ετάφη και κατήλθε στα καταχθόνια, ενώπιον του οποίου και ο ίδιος ο Άδης έφριξε, ο οποίος και αναστήθηκε από τους νεκρούς την τρίτη ημέρα και διέμεινε με τους μαθητές, και αφού συμπληρώθηκαν σαράντα ημέρες ανελήφθη στους ουρανούς και κάθεται στα δεξιά του Πατέρα, και πρόκειται να έλθει κατά την έσχατη ημέρα της αναστάσεως με τη δόξα του Πατέρα, για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Και στο Άγιο Πνεύμα, το οποίο ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, ο Χριστός ο Κύριος και ο Θεός μας, υποσχέθηκε να στείλει στο γένος των ανθρώπων ως Παράκλητο, όπως ακριβώς έχει γραφτεί: «το Πνεύμα της αλήθειας», το οποίο και τους έστειλε, όταν ανήλθε στους ουρανούς. Ως προς δε τον όρο «ουσία», ο οποίος χρησιμοποιήθηκε από τους πατέρες πιο απλοϊκά, αλλά επειδή αγνοούνταν από τους λαούς προκάλεσε σκάνδαλο, δεδομένου ότι ούτε οι Γραφές τον περιέχουν, κρίθηκε ορθό να αφαιρεθεί και στο εξής να μη γίνεται παντελώς καμία μνεία του, επειδή ακριβώς και οι θείες Γραφές ουδαμού έκαναν μνεία περί ουσίας του Πατέρα και του Υιού.

Ας ακούσουν τον ψαλμό που λέει: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Διότι, ούτε ο Λόγος θα πρέπει να θεωρηθεί ότι είναι αυτή η κοινή ομιλία, η οποία συνίσταται από ονόματα και ρήματα, ούτε το Πνεύμα ως ατμός που διαχέεται στον αέρα· αλλά ο μεν Λόγος είναι αυτός που ήταν εξαρχής προς τον Θεό, το δε Πνεύμα είναι το Άγιο, το οποίο κατεξοχήν έχει λάβει αυτήν την ονομασία. Όπως λοιπόν ο δημιουργός Λόγος στερέωσε τον ουρανό, έτσι και το Πνεύμα το εκ του Θεού, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα (δηλαδή, αυτό που προέρχεται από το στόμα του, για να μην το κρίνεις ως κάτι από τα εξωτερικά και από τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόσταση από τον Θεό), συμπαρήγαγε όλες τις δυνάμεις που υπάρχουν σε αυτόν. Με το Πνεύμα, λοιπόν, στερεώθηκε όλη η επουράνια δύναμη· δηλαδή, την ευρωστία, τη σταθερότητα και τη βεβαιότητα στον αγιασμό, καθώς και κάθε αρετή που αρμόζει στις ιερές δυνάμεις, την έχουν από τη συνδρομή του Πνεύματος. Εδώ, λοιπόν, έχει γραφτεί ως Πνεύμα του στόματός του· θα βρούμε όμως και αλλού να αναφέρεται ως Λόγος του στόματός του, ώστε να εννοηθεί ο Σωτήρας, καθώς και το Άγιό του Πνεύμα, ότι προέρχονται από τον Πατέρα. Επειδή, λοιπόν, Λόγος του Κυρίου είναι ο Σωτήρας, και Πνεύμα του στόματός του το Άγιο Πνεύμα, και επειδή αμφότερα συνεργήσαν στη δημιουργία των ουρανών και των δυνάμεων που βρίσκονται σε αυτούς, για τον λόγο αυτό έχει ειπωθεί: Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.

Απόδειξη δε του ορθού φρονήματος είναι το να μην το χωρίζουμε από τον Πατέρα και τον Υιό (διότι πρέπει εμείς να βαπτιζόμαστε όπως παραλάβαμε, να πιστεύουμε όπως βαπτιζόμαστε, και να δοξάζουμε, όπως έχουμε πιστέψει, τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα), και να απέχουμε από την κοινωνία όσων το αποκαλούν κτίσμα, ως φανερά βλάσφημων, εφόσον έχουμε συνομολογήσει τούτο (διότι είναι αναγκαία η επισήμανση εξαιτίας των συκοφαντών) ότι ούτε αγέννητο αποκαλούμε το Άγιο Πνεύμα, διότι έναν γνωρίζουμε ως αγέννητο και μία αρχή των όντων, τον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ούτε γεννητό, διότι για έναν Μονογενή έχουμε διδαχθεί στην παράδοση της πίστεως· έχοντας δε διδαχθεί ότι το Πνεύμα της αληθείας εκπορεύεται από τον Πατέρα, ομολογούμε ότι προέρχεται από τον Θεό ακτίστως. Πρέπει δε να αναθεματίζουμε και όσους αποκαλούν το Άγιο Πνεύμα λειτουργικό, διότι με αυτήν την έκφραση το υποβιβάζουν στην τάξη του κτίσματος. Διότι η Γραφή μάς παρέδωσε ότι τα λειτουργικά πνεύματα είναι κτίσματα, λέγοντας: «Όλοι είναι λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται για διακονία». Εξαιτίας δε εκείνων που τα συγχέουν όλα και δεν διαφυλάσσουν τη διδασκαλία των Ευαγγελίων, είναι αναγκαίο να προσδιορίσουμε επιπλέον και τούτο: ότι πρέπει να αποφεύγουμε και όσους μεταβάλλουν τη σειρά που μας παρέδωσε ο Κύριος, ως ανθρώπους που φανερά αντιμάχονται την ευσέβεια, και τοποθετούν τον Υιό πριν από τον Πατέρα, και το Άγιο Πνεύμα πριν από τον Υιό.

Εάν, λοιπόν, λέγει αυτά προβάλλοντας δύο αρχές αντίθετες μεταξύ τους, θα συντριβεί μαζί με τον Μανιχαίο και τον Μαρκίωνα. Εάν όμως εξαρτά τα όντα από μία αρχή, τότε αυτό που λέγεται ότι δημιουργήθηκε από τον Υιό έχει αναφορά στην πρώτη αιτία. Ώστε, έστω και αν πιστεύουμε ότι τα πάντα έχουν παραχθεί στο είναι διά του Θεού Λόγου, δεν αφαιρούμε από τον Θεό των όλων την ιδιότητα του να είναι η αιτία των πάντων. Πώς δε δεν ενέχει φανερό κίνδυνο το να χωρίζει κανείς το Πνεύμα από τον Θεό; Αφενός επειδή ο Απόστολος μας το παραδίδει αδιαχώριστα, και πότε μεν το ονομάζει Πνεύμα Χριστού, πότε δε Πνεύμα Θεού, στα σημεία όπου γράφει: «Εάν δε κάποιος δεν έχει Πνεύμα Χριστού, αυτός δεν είναι δικός του»· και πάλι: «Εσείς δεν λάβατε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το εκ του Θεού». Αφετέρου δε, επειδή ο Κύριος το ονομάζει Πνεύμα της αληθείας, επειδή ο ίδιος είναι η αλήθεια, και εκπορεύεται παρά του Πατρός. Αλλά αυτός, προς καθαίρεση της δόξας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, αφαιρεί μεν αυτό από τον Πατέρα, και το αποδίδει στον Μονογενή με διαφορετικό τρόπο, αποσκοπώντας στην καθαίρεση της δόξας του, υβρίζοντας, καθώς νομίζει ότι δεν θα υποστεί καμία τιμωρία για τα πονηρά του δόγματα την ημέρα της ανταποδόσεως.

Ούτε, πάλι, προέρχεται από αυτόν ως ενέργειά του, διότι σε μία απλή και ασώματη φύση η ενέργεια επιδέχεται τον ίδιο λόγο με την ουσία. Απομένει, επομένως, να προέρχεται από αυτόν ως κτίσμα του. Αλλά και ο δάκτυλος του Θεού, ο οποίος μετέβαλε στην Αίγυπτο το χώμα σε ζώα, αναδεικνύοντας την εξαρχής γένεση των ζώων, ήταν ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας.

Και πάλι: «Σας λέω την αλήθεια, σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ· διότι, εάν δεν αναχωρήσω εγώ, ο Παράκλητος δεν θα έρθει σε εσάς, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα». Εάν όμως πουν: «Το Πνεύμα δεν μιλάει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει»· τους απαντούμε: Ούτε ο Υιός μιλάει από τον εαυτό του. Αλλά, λέει, «ο Πατέρας που με έστειλε, Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω»· διότι όλα όσα λέει το Πνεύμα και ο Υιός, είναι λόγια του Θεού. Και για τον λόγο αυτόν «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη», επειδή εκφωνήθηκε από το Πνεύμα. Και πράγματι αυτό αποδεικνύει αληθινά ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, επειδή κάθε λογική κτίση άλλοτε μιλάει από τον εαυτό της και άλλοτε λέει τα του Θεού, όπως όταν λέει ο Παύλος: «Σχετικά με τις παρθένες δεν έχω εντολή του Κυρίου, αλλά δίνω τη γνώμη μου ως ελεημένος από τον Κύριο». Και: «Στους έγγαμους όμως παραγγέλλω, όχι εγώ, αλλά ο Κύριος»· και ο προφήτης: «Ω Κύριε, όμως για τις κρίσεις σου θα διαλεχθώ μαζί σου· γιατί ευοδώνονται οι ασεβείς;»· και πάλι: «Αλίμονό μου, μητέρα μου, σαν ποιον με γέννησες;». Άλλοτε όμως λέει: «Αυτά λέει ο Κύριος». Και άλλοτε ο Μωυσής λέει: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος». Και άλλοτε ο ίδιος: «Αυτά λέει ο Κύριος: Εξαπόστειλε τον λαό μου, για να με λατρεύσει». Με το Πνεύμα όμως δεν συμβαίνει έτσι. Διότι δεν λέει άλλοτε τα δικά του και άλλοτε τα του Θεού· διότι αυτό θα ήταν γνώρισμα ενός κτίσματος. Αλλά όλα τα λόγια του Πνεύματος είναι λόγια του Θεού· παρομοίως και τα λόγια του Υιού.

Επειδή και ο Υιός εξήλθε παρά του Πατρός, και το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός.

Πρώτον, λοιπόν, ποιος, ακούγοντας τις προσωνυμίες του Πνεύματος, δεν ανορθώνεται στην ψυχή του και δεν υψώνει τη σκέψη του προς την ύψιστη φύση; Διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα Θεού, και «Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», «Πνεύμα ευθές», «Πνεύμα ηγεμονικό». Το «Πνεύμα Άγιο» αποτελεί την κύρια και ιδιαίτερη ονομασία του· πράγμα που είναι άλλωστε κατεξοχήν το όνομα για κάθε τι το ασώματο και καθαρά άυλο και αδιαίρετο. Γι' αυτό και ο Κύριος, διδάσκοντας σε εκείνην που θεωρούσε ότι ο Θεός προσκυνείται σε συγκεκριμένο τόπο ότι το ασώματο είναι απερίληπτο, λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα». Επομένως, δεν είναι δυνατόν, ακούγοντας κάποιος τη λέξη Πνεύμα, να αποτυπώσει στη διάνοιά του μια περιορισμένη φύση, που να υπόκειται σε μεταβολές και αλλοιώσεις, ή που να είναι γενικά όμοια με την κτίση· αντιθέτως, ανυψώνοντας τις σκέψεις του προς το ύψιστο, είναι υποχρεωμένος να εννοήσει μια νοερή ουσία, άπειρη σε δύναμη, απεριόριστη σε μέγεθος, αμέτρητη από χρόνους ή αιώνες, γενναιόδωρη στα αγαθά που κατέχει. Προς αυτό είναι στραμμένα όλα όσα έχουν ανάγκη αγιασμού· αυτό ποθούν όλα όσα ζουν σύμφωνα με την αρετή, ποτιζόμενα τρόπον τινά από την πνοή του και βοηθούμενα ώστε να φτάσουν στον οικείο και σύμφωνο με τη φύση τους σκοπό. Τελειοποιεί τα άλλα, αλλά το ίδιο δεν υστερεί πουθενά· δεν ζει με ζωή επίκτητη, αλλά είναι χορηγός ζωής· δεν αυξάνεται με προσθήκες, αλλά είναι ευθύς εξαρχής πλήρες, εδραιωμένο στον εαυτό του και πανταχού παρόν.

Και ας μην νομίσει κανείς ότι εγώ λέω πως υπάρχουν τρεις αρχικές υποστάσεις, ή ότι ισχυρίζομαι πως η ενέργεια του Υιού είναι ατελής. Διότι μία είναι η αρχή των όντων, η οποία δημιουργεί διά του Υιού και τελειοποιεί εν Πνεύματι. Και ούτε ο Πατέρας, «ο οποίος ενεργεί τα πάντα εν πάσι», έχει την ενέργειά του ατελή· ούτε ο Υιός έχει ελλιπή τη δημιουργία, επειδή αυτή τελειοποιείται από το Πνεύμα. Διότι αλλιώς ούτε ο Πατέρας θα είχε ανάγκη τον Υιό, εφόσον δημιουργεί μόνο με τη θέλησή του· κι όμως θέλει να δημιουργεί διά του Υιού. Ούτε ο Υιός θα είχε ανάγκη συνεργείας, εφόσον ενεργεί καθ' ομοίωσιν του Πατρός· αλλά και ο Υιός θέλει να τελειοποιεί διά του Πνεύματος· «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Επομένως, λόγος δεν είναι κάποια διαμόρφωση του αέρα που φέρει σημασία, η οποία εκφέρεται διά των φωνητικών οργάνων· ούτε πνεύμα είναι ο ατμός του στόματος, που εξωθείται από τα αναπνευστικά όργανα· αλλά Λόγος μεν είναι εκείνος που ήταν εν αρχή προς τον Θεό, και ήταν Θεός. Πνεύμα δε του στόματος του Θεού, είναι «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός».

Ότι δε το Πνεύμα του Πατρός είναι Πνεύμα του Υιού, ο ίδιος θα σε μυσταγωγήσει μέσα από τα δικά του λόγια, λέγοντας: «Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει περί εμού». Κατανοείς λοιπόν πώς υπόσχεται να καταπέμψει σε εμάς ως δικό του αυτό που προέρχεται από τον Πατέρα, και το αποκαλεί Πνεύμα αληθείας, και καθόρισε βέβαια ότι προχέεται από τον ίδιο τον Πατέρα, και επιπλέον προανήγγειλε ότι θα μαρτυρήσει περί αυτού; Β. Και ποιος θα μπορούσε να νοηθεί ως ο τρόπος αυτής της μαρτυρίας; Α. Επειδή ακριβώς ενήργησε τα έργα του Θεού διά χειρός των αγίων, μαρτύρησε ξεκάθαρα ότι ο Υιός είναι Θεός, του οποίου είναι και το Πνεύμα, όπως ακριβώς βεβαίως και του Πατρός. Β. Αρκετά μας είναι αυτά, αγαθέ μου. Διότι αυτό που είναι σαφές και αναντίρρητο δεν χρειάζεται κάποιον να συνηγορήσει υπέρ αυτού. Διότι το Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα και του Υιού, και νομίζω πως απολύτως κανείς δεν θα φέρει αντίρρηση. Αφήνοντας λοιπόν την καθυστέρηση και τον κόπο για αυτό το ζήτημα, ας προχωρήσεις τώρα μάλλον σε εκείνα μέσω των οποίων είναι δυνατόν να διδαχτούμε ότι ο Υιός είναι κατά φύσιν άγιος εκ του Πατρός και όχι κατά μέθεξιν. Α. Και όμως, όπως νομίζω, ο καθένας, εάν έχει νου, θα έμενε κατάπληκτος αν, ενώ καθορίζουν ότι το Πνεύμα είναι ίδιον του Υιού, απορρίπτουν πάλι τη μέθεξή του και ισχυρίζονται ότι ο αγιασμός από τον Θεό Πατέρα διά του Πνεύματος έχει εισαχθεί απ' έξω σε αυτόν και του δόθηκε ως σε κάποιον που δεν τον είχε ποτέ.

Σχετικά δε με το Πνεύμα λέει στους αγίους μαθητές: «Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα.» Άραγε, λοιπόν, δεν είναι ολοφάνερα Θεός αυτό που γνωρίζεται ως Θεός και κατοικεί μέσα μας, όχι ως κτίσμα και δημιούργημα που υπόκειται στη δική μας δουλεία, αλλά ως ελεύθερο κατά φύση και όντας το Πνεύμα της ίδιας της αλήθειας, ή μάλλον η ίδια η αλήθεια κατά την ένωσή του με τον Υιό; Διότι το Πνεύμα είναι η αλήθεια, σύμφωνα με τις Γραφές, και η αλήθεια είναι ο Χριστός. Β. Επομένως, η φυσική ταυτοσημία με τον Υιό, ώστε να είναι το Πνεύμα Θεός, αρκεί για απόδειξη και πληροφορία σε εμάς; Α. Ναι, εφόσον, ενώ ένας είναι ο Θεός Πατέρας, Θεός είναι και ο Υιός, και ενώ ένας είναι ο Κύριος ο Υιός, Κύριος είναι και ο Πατέρας.

Διότι παρέθεσε τον λόγο που καλεί σε σωτηρία ακόμη και σε εκείνους που είχαν τόσο απρεπή διάθεση, με σκοπό να επιβεβαιώσει με θαύματα την ομολογία της πίστεως σε αυτόν, αν βέβαια κάποιοι ήταν αγαθοί και ευγνώμονες. Και σε αυτό ωφελεί τα μέγιστα τους μαθητές, ώστε χωρίς μνησικακία να προτείνουν τον λόγο της σωτηρίας ακόμη και σε εκείνους που επιχειρούν να τους υβρίσουν, και με αυτόν ακριβώς τον τρόπο να φαίνεται ότι βαδίζουν στα ίχνη της αρετής που έλαμψε πρώτα σε αυτόν. Διότι αν υπάρχει κάτι αγαθό, βρίσκεται πρώτα στον Χριστό και έπειτα σε εμάς, και από αυτόν διαχέονται όλα τα άριστα. <Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα πέμψω σε εσάς παρά του Πατρός, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει περί εμού· και εσείς όμως μαρτυρείτε, διότι από την αρχή είστε μαζί μου.> Λέγοντας ότι και ο ίδιος και ο Πατέρας έχουν μισηθεί από τους ασύνετους Ιουδαίους, και μάλιστα αναίτια και χωρίς καμία εύλογη αφορμή, εισάγει μαζί ωφέλιμα το Πνεύμα, φέρνοντας ταυτόχρονα και στον λόγο την πληρότητα της Αγίας Τριάδος, και δείχνοντας ότι και αυτό έχει ατιμαστεί μαζί τους, ώστε να ελεγχθούν εκείνοι που υπήρξαν θεατές των θαυμαστών έργων ότι συμπεριφέρθηκαν με απόλυτη αυθάδεια στο πρόσωπο του Υιού και ότι καθύβρισαν την τόσο υπερφυή δύναμη της ανώτατης από όλες ουσίας, όχι μόνο επειδή θεωρούσαν ότι δεν έπρεπε να αποδεχθούν τον Χριστό –παρόλο που τελούσε παράδοξα θαύματα για να τους βεβαιώσει– αλλά και εξαιτίας αυτών που ήδη είχαν πράξει· διότι ασέβησαν εναντίον του με πράξεις τις οποίες και μόνο να αναλογιστεί κανείς είναι φρικτό.

Διότι, ιδού, αποκαλώντας τον Παράκλητο Πνεύμα της αληθείας, δηλαδή του εαυτού Του, λέγει ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα. Διότι, όπως ακριβώς το Πνεύμα είναι φυσικά ίδιον του Υιού, υπάρχοντας μέσα σε Αυτόν και προερχόμενο δι' Αυτού, έτσι είναι και του Πατρός. Και σε εκείνους που το Πνεύμα είναι κοινό, σε αυτούς βεβαίως και απολύτως τα της ουσίας δεν θα μπορούσαν να είναι διαχωρισμένα. Ας μην μας παρασύρουν, λοιπόν, κάποιοι από εκείνους που συνηθίζουν να ασεβούν, με τα λόγια που πηγάζουν από την αμάθειά τους σε πράγματα που δεν επιτρέπεται να σκεπτόμαστε, δηλαδή ότι δήθεν ο Υιός, εκπληρώνοντας κάποια υπηρετική ανάγκη, διακονεί στην κτίση το Πνεύμα που προέρχεται από τον Πατέρα· διότι και αυτό μερικοί δεν δίστασαν να το πουν ασύνετα. Είναι μάλλον συνεπές να πιστεύουμε ότι, επειδή ακριβώς είναι ίδιόν Του, όπως βεβαίως και του Θεού και Πατρός, το αποστέλλει στους αγίους μαθητές Του προς αγιασμόν. Εάν όμως νομίζουν ότι με κάποιον τρόπο σκέπτονται και ομιλούν οξυδερκώς, παρουσιάζοντας και πάλι σε αυτό τον Υιό ως διάκονο και υπηρέτη, πώς δεν είναι συνεπές να πούμε: «Μωροί και τυφλοί», προς τα πού πάλι πηγαίνετε και δεν αντιλαμβάνεστε, αλλά επαίρεστε εναντίον της δόξης του Μονογενούς, συνθέτοντας άθλιους συλλογισμούς από την αμάθεια που υπάρχει μέσα σας; Διότι, εάν ο Υιός χορηγεί απλώς το Πνεύμα από τον Πατέρα, λογιζόμενος στην τάξη κάποιου υπηρέτη, πώς δεν είναι αναγκαίο να ομολογήσουμε ότι (το Πνεύμα) είναι μεν εντελώς ξένο προς την ουσία Του, ίσως δε και ανώτερό Του και κατά πολύ κρείττον, εάν βεβαίως έχουν έτσι τα πράγματα σύμφωνα με τη δική σας αμάθεια;

Αγαπητή λοιπόν σε εμάς είναι η αλήθεια και τα δόγματα που απορρέουν από την αλήθεια, και δεν πρόκειται να ακολουθήσουμε εκείνους, αλλά, ακολουθώντας την πίστη των αγίων πατέρων, λέμε ότι ο Παράκλητος είναι ίδιος του Υιού, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, και δεν εισέρχεται απ' έξω, ούτε είναι επίκτητο σε αυτόν, όπως συμβαίνει σε εκείνους που είναι δεκτικοί αγιότητας, οι οποίοι δημιουργήθηκαν από το μηδέν, αλλά είναι ομοούσιο με αυτόν, όπως ακριβώς βέβαια και με τον Πατέρα. Διότι με αυτόν τον τρόπο η δύναμη των εκκλησιαστικών δογμάτων δεν θα εκτραπεί για εμάς σε πολυθεϊστική μυθολογία, αλλά η Αγία Τριάδα συνενώνεται σε μία έννοια θεότητας. Επομένως, αποδεικνύοντας ταυτόχρονα την ενότητα της ουσίας, εννοώ του εαυτού του και του Θεού και Πατέρα, λέγοντας ότι ο Παράκλητος είναι το πνεύμα της αλήθειας, δηλώνει ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, και αποδεικνύει σαφώς και αναντίρρητα ότι ο χριστομάχος είναι εξολοκλήρου θεομάχος. Διότι εκείνος που θέλησε να υβρίσει τον Υιό, θα θεωρούνταν εύλογα ότι έχει αμαρτήσει και εις βάρος εκείνου από τον οποίο προέρχεται.

Όταν, λοιπόν, έλθει ο Παράκλητος, λέγει, το Πνεύμα της αληθείας, δηλαδή το δικό μου, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πώς θα μαρτυρήσει; Διότι, ενεργώντας μέσα σας και μέσω εσών τα παράδοξα, θα είναι μάρτυρας δίκαιος και αληθινός της δικής μου θεοπρεπούς εξουσίας και της εν δυνάμει μεγαλειότητος. Διότι δικό μου είναι το Πνεύμα που ενεργεί μέσα σας· και όπως είναι δικό μου, έτσι είναι και του Θεού και Πατρός. Επομένως, είναι ανάγκη να κατανοήσουμε ότι συνυβρίζονται εκείνοι που, δια του ενός αγαθού Πνεύματος, ενέργησαν τα παράδοξα προς επιβεβαίωση της πίστεως ως στο πρόσωπο του Χριστού, στον οποίο κατοίκησε, σύμφωνα με τον Παύλο, όχι κάποιο μέρος της ανέκφραστης θεότητας, αλλά «όλο το πλήρωμα σωματικώς». Και καθώς θα μαρτυρεί το Πνεύμα, θα συμμαρτυρήσετε, λέγει, και εσείς οι ίδιοι.

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου ο Χριστός για εκείνους που είναι άξιοι να συμμετάσχουν και στη θεότητα: «Εγώ και ο Πατέρας θα έρθουμε και θα κατοικήσουμε μαζί του». Αλλά είναι φανερό ότι κατοικεί στους αγίους μέσω του Πνεύματος. Εφόσον, λοιπόν, την παρουσία του Πατέρα, όπως ομοίως και του Υιού, την αναπληρώνει το Άγιο Πνεύμα, πώς δεν θα είναι φανερό ότι δεν διαχωρίζεται από τη θεία ουσία, αλλά, εκπεμπόμενο φυσικώς από αυτήν, κατέχει όλη την ενέργεια του Πατέρα και του Υιού; Και ότι το Πνεύμα είναι αυτό που αποστέλλεται στους αγίους από τον Πατέρα μέσω του Υιού, το μαρτυρεί ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Όταν όμως έρθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και πάλι: «Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα».

ΑΛΛΟ. Στα Ευαγγέλια ο Σωτήρας λέει κάπου για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι η αλήθεια.» Ο μακάριος Ιωάννης, δείχνοντας ότι το Πνεύμα είναι από την ουσία του Πατέρα και του Υιού, στα μεν Ευαγγέλια λέει: «Το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα.» Στην δε Επιστολή: «Το Πνεύμα είναι η αλήθεια.» Πώς λοιπόν αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα, και υπάρχει ως Πνεύμα της αληθείας, έχοντας τόσο μεγάλη ομοιότητα προς τον Υιό λόγω της ταυτοσημίας της ουσίας ώστε να ονομάζεται και το ίδιο αλήθεια, πώς θα μπορούσε να είναι γενητό και δημιούργημα; Αλλά αυτό είναι άτοπο. Επομένως το Πνεύμα είναι Θεός, εφόσον είναι όντως αλήθεια, και εκπορεύεται από τον Πατέρα.

ΑΛΛΟ. «Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα.» Εάν το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Θεό και Πατέρα, και είναι σαν ένας καρπός ή ιδιότητα της ουσίας Του, και εφόσον ο Πατέρας είναι αγένητος και άκτιστος, πώς θα μπορούσε το Πνεύμα που προχέεται από Αυτόν να είναι γενητό; Και πώς εμείς, λαμβάνοντας το Πνεύμα, ονομαζόμαστε ναοί του Θεού, εάν αυτό δεν είναι Θεός, σύμφωνα με την ανοησία ορισμένων;

Ονομάζεται λοιπόν «πνεύμα» σύμφωνα με αυτό που μόλις αναγνώστηκε, «διότι σε άλλον δίνεται μέσω του πνεύματος λόγος σοφίας». Ονομάζεται επίσης «πνεύμα αληθείας», όπως λέει ο Σωτήρας, «όταν δε έλθει εκείνος, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «παράκλητος», καθώς έχει πει, «διότι εάν εγώ δεν απέλθω, ο παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς». Το ότι δε είναι ένα και το αυτό, το οποίο ονομάζεται με διάφορες προσηγορίες, αποδεικνύεται σαφώς από αυτά. Διότι, σχετικά με το ότι το άγιο πνεύμα και ο παράκλητος είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «ο δε παράκλητος, το πνεύμα το άγιο». Σχετικά δε με το ότι ο παράκλητος και το πνεύμα της αληθείας είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «και άλλον παράκλητο θα δώσω σε εσάς, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το πνεύμα της αληθείας». Και πάλι «όταν δε έλθει ο παράκλητος τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατρός, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «πνεύμα Θεού», όπως έχει γραφτεί: «και είδα το πνεύμα του Θεού να καταβαίνει», και πάλι, «διότι όσοι άγονται από το πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί Θεού». Ονομάζεται και «πνεύμα Πατρός», καθώς λέει ο Σωτήρας: «διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το πνεύμα του Πατρός σας που μιλάει μέσα σας». Και πάλι ο Παύλος: «για τον λόγο αυτόν κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα» και τα εξής, «για να σας δώσει να κραταιωθείτε διά του πνεύματός του».

Και πάλι λέγει: Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας. Και πάλι λέγει: Αυτά σας τα έχω πει, ενώ μένω ακόμη μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Και πάλι λέγει: Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πάλι ο Σωτήρας: Διότι, εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν πρόκειται να έλθει προς εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω προς εσάς. Και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο για την αμαρτία και για τη δικαιοσύνη και για την κρίση. Και στη συνέχεια πάλι: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας διηγηθεί όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου. Γι' αυτό σας είπα ότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.

Διότι ούτε και αν ονομάσουμε τον Υιό και τον Πατέρα Θεό, εννοούμε δύο θεούς· διότι ένας είναι ο Θεός μας, όπως λέει ο μακάριος Μωυσής: «Κύριος ο Θεός σου, Κύριος ένας είναι». Δεν εννοούμε πολλούς θεούς όταν λέμε Θεό τον Πατέρα, Θεό τον Υιό, Θεό το Άγιο Πνεύμα, ούτε υπάρχουν πολλοί θεοί· διότι δεν υπάρχει πολυθεΐα στον Θεό. Μέσω δε των τριών ονομάτων σημαίνεται η μία θεότητα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Και δεν υπάρχουν δύο υιοί· διότι ένας είναι ο μονογενής Υιός. Το δε Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα Άγιο, Πνεύμα του Θεού, το οποίο υπάρχει πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, δεν είναι ξένο προς τον Θεό, αλλά προέρχεται από τον Θεό, «εκπορευόμενο από τον Πατέρα» και «λαμβάνοντας από τον Υιό». Αλλά ο μεν μονογενής Υιός είναι ακατάληπτος, και το Πνεύμα είναι ακατάληπτο, προέρχεται δε από τον Θεό, χωρίς να είναι ξένο προς τον Πατέρα και τον Υιό. Ούτε υπάρχει συναλοιφή μεταξύ του Πατρός και του Υιού, αλλά Τριάδα που υπάρχει πάντοτε, της ίδιας ουσίας· δεν υπάρχει άλλη ουσία εκτός από τη θεότητα ούτε άλλη θεότητα εκτός από την ουσία, αλλά είναι η ίδια θεότητα, και από την ίδια θεότητα προέρχονται ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα.

Το καθένα από τα ονόματα είναι μονώνυμο, χωρίς να επιδέχεται δευτέρωση. Διότι ο Πατέρας είναι Πατέρας και δεν έχει αντίστοιχο, ούτε συνδέεται με άλλον πατέρα, για να μην υπάρχουν δύο θεοί. Και ο Υιός είναι μονογενής, Θεός αληθινός εκ Θεού αληθινού, μη έχοντας το όνομα του Πατέρα ούτε όντας ξένος προς τον Πατέρα, αλλά υπάρχοντας ως Υιός του Πατέρα· και είναι μονογενής, ώστε ο Υιός να είναι μονώνυμος, και Θεός εκ Θεού, ώστε ο Πατέρας και ο Υιός να ονομάζονται ένας Θεός. Και το Πνεύμα το Άγιο είναι μονογενές, μη έχοντας το όνομα του Υιού, ούτε την ονομασία του Πατέρα, αλλά ονομαζόμενο κατ' αυτόν τον τρόπο Άγιο Πνεύμα, μη όντας ξένο προς τον Πατέρα. Διότι ο ίδιος ο Μονογενής λέει: «το Πνεύμα του Πατρός» και «το οποίο εκπορεύεται εκ του Πατρός», και «από τα δικά μου θα λάβει», ώστε να μην θεωρηθεί ξένο προς τον Πατέρα ούτε προς τον Υιό, αλλά ότι είναι της ίδιας ουσίας, της ίδιας θεότητας, Πνεύμα θείο, «το Πνεύμα της αληθείας», το Πνεύμα του Θεού, το παράκλητο Πνεύμα, το οποίο καλείται μονωνύμως, μη έχοντας αντίστοιχο, μη εξισούμενο με κανένα άλλο πνεύμα, μη αποκαλούμενο με το όνομα του Υιού ούτε ονομαζόμενο με την ονομασία του Πατέρα, ώστε τα μονώνυμα ονόματα να μην καταντήσουν ομώνυμα· παρά μόνο ότι το όνομα "Θεός" υπάρχει στον Πατέρα, το "Θεός" στον Υιό, το "Θεός" στο Άγιο Πνεύμα, το ότι ανήκει στον Θεό και είναι Θεός. Διότι είναι Πνεύμα Θεού και Πνεύμα του Πατρός και Πνεύμα του Υιού, όχι κατά κάποια σύνθεση, όπως συμβαίνει σε εμάς με την ψυχή και το σώμα, αλλά ευρισκόμενο στο μέσο του Πατέρα και του Υιού, εκ του Πατρός και του Υιού, τρίτο ως προς την ονομασία. «

Αν λοιπόν ο Χριστός πιστεύεται ότι προέρχεται από τον Πατέρα, Θεός από Θεό, και το Πνεύμα από τον Χριστό ή και από τους δύο (όπως λέει ο Χριστός, «το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται» και «αυτός θα λάβει από το δικό μου»), και ο Χριστός από το Άγιο Πνεύμα («διότι αυτό που συνελήφθη σε αυτήν», λέει η φωνή του αγγέλου, «είναι εκ Πνεύματος Αγίου»), κατανοώ το μυστήριο που με λυτρώνει μέσω της πίστης στην ακοή και μόνο, με την αγάπη προς εκείνον που ήρθε σε εμένα. Διότι ο Θεός γνωρίζει τον εαυτό Του, ο Χριστός κηρύττει τον εαυτό Του, το Άγιο Πνεύμα φανερώνει τον εαυτό Του στους αγίους. Στις δε άγιες Γραφές η Τριάδα κηρύττεται σε εμάς και γίνεται πιστευτή χωρίς περιέργεια και χωρίς φιλονικία, από τα παραγγέλματα της ακοής. Από αυτή την πίστη προέρχεται η σωτηρία της χάριτος, «από την πίστη προέρχεται η δικαιοσύνη χωρίς τα έργα του νόμου»· διότι έχει γραφτεί ότι το Πνεύμα του Χριστού δίδεται σε αυτούς που σώζονται μέσω της ακοής της πίστεως. Αυτή δε η καθολική πίστη φανερώνεται με τις φωνές των κηρύκων, όπως νομίζω εγώ που κατηχούμαι από τις Γραφές: τρία άγια, τρία συνάγια, τρία υπαρκτά, τρία συνύπαρκτα, τρία έμμορφα, τρία σύμμορφα, τρία ενεργά, τρία συνεργά, τρία ενυπόστατα, τρία συνυπόστατα που συνυπάρχουν το ένα με το άλλο. Αυτή ονομάζεται Αγία Τριάδα, τρία όντα, μία συμφωνία, μία θεότητα, της ίδιας ουσίας, της ίδιας θεότητας, της ίδιας υπόστασης, όμοια από όμοιο, που απεργάζεται την ισότητα της χάριτος του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, το δε πώς [γίνεται αυτό] αφήνεται σε αυτούς να το διδάξουν. «

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Και στο Άγιο Πνεύμα, το οποίο μίλησε μέσω του Νόμου και κήρυξε μέσω των προφητών, κατέβηκε στον Ιορδάνη, μιλάει στους αποστόλους, κατοικεί στους αγίους. Έτσι δε πιστεύουμε σε αυτό, ότι είναι Πνεύμα Άγιο, Πνεύμα Θεού, Πνεύμα τέλειο, Πνεύμα παράκλητο, άκτιστο, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τον Υιό και γίνεται πιστευτό. Πιστεύουμε σε μία, καθολική και αποστολική Εκκλησία, και σε ένα βάπτισμα μετανοίας, και στην ανάσταση των νεκρών και στη δίκαιη κρίση ψυχών και σωμάτων, και στη βασιλεία των ουρανών και στην αιώνια ζωή. Όσους δε λέγουν ότι υπήρξε καιρός που δεν υπήρχε ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα, ή ότι προήλθε από την ανυπαρξία, ή που ισχυρίζονται ότι προέρχεται από άλλη υπόσταση ή ουσία, ή ότι ο Υιός του Θεού ή το Άγιο Πνεύμα είναι τρεπτός ή αλλοιωτός, αυτούς τους αναθεματίζει η καθολική και αποστολική Εκκλησία, η μητέρα τόσο η δική σας όσο και η δική μας. Και πάλι αναθεματίζουμε όσους δεν ομολογούν την ανάσταση των νεκρών και όλες τις αιρέσεις που δεν προέρχονται από αυτή την ορθή πίστη.

Σύμφωνα όμως με τη βλάσφημη υπόθεσή τους, θα μπορούσε κάποιος να τους αντιλέξει και να πει: ώ γενναίοι σοφιστές και διαστροφείς των λόγων, εσείς που θέλετε να συγκαταλέγετε το άγιο Πνεύμα του Θεού στα δημιουργήματα, εξαιτίας του χωρίου «δι' αυτού τα πάντα εγένετο», επειδή αναφέρει τη λέξη «πάντα», μολονότι το άγιο Πνεύμα δεν συγκαταλέγεται πουθενά μαζί με τα πάντα. Άρα, οφείλετε να σκεφτείτε, είτε εσείς είτε κάποιος άλλος χειρότερός σας, ότι και ο Πατέρας δημιουργήθηκε διά του Υιού, σύμφωνα με τη βλάσφημη υπόθεσή σας. Διότι ο λόγος που αναφέρει ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού είναι απόλυτα περιεκτικός. Εάν όμως είναι βλάσφημο και ανόητο να λογίζεται κάτι τέτοιο για τον Πατέρα, το ίδιο ισχύει και για εκείνους που σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο για το άγιο Πνεύμα, το οποίο συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, εάν ανήκε στα δημιουργήματα, δεν θα συναριθμούνταν με τον άκτιστο Πατέρα και τον άκτιστο Υιό, αλλά συναριθμείται ακριβώς επειδή είναι άκτιστο. Διότι είπε: «πηγαίνετε και βαπτίστε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι κτιστό το Πνεύμα, για το οποίο μαρτυρείται ότι «εκ του Πατρός εκπορεύεται» και «εκ του εμού λαμβάνει», διά του οποίου εκπληρώθηκε προς πλήρη δικαίωση και η τέλεια σωτηρία των ανθρώπων και η ένσαρκη οικονομία; «Διότι τον έχρισε με άγιο Πνεύμα», λέει η Γραφή για τον Κύριο.

Αν και ο ίδιος λέει: «πάλι αναχωρώ, και δεν σας αφήνω ορφανούς, αλλά έρχομαι προς εσάς», και πάλι σε άλλο σημείο λέει: «αλήθεια σας λέω, όλοι σας θα σκανδαλιστείτε εξαιτίας μου αυτήν τη νύχτα και θα με εγκαταλείψετε όλοι μόνο, αλλά δεν είμαι μόνος, διότι είναι μαζί μου ο Πατέρας που με γέννησε», και πάλι: «αναχωρώ, και θα σας αποστείλω το Άγιο Πνεύμα, τον Παράκλητο, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τα δικά μου», και πάλι σε άλλο σημείο: «εγώ κρούω τη θύρα, και εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθουμε σε αυτόν, εγώ και ο Πατέρας μου, και θα κατοικήσουμε μαζί του», υποδηλώνοντας έτσι ότι ο ίδιος δεν εγκαταλείπεται από τον Πατέρα, αλλά και ότι ο Πατέρας είναι πάντοτε μαζί με τον Υιό, όπως ακριβώς το Άγιο Πνεύμα είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό. 64. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα, λένε, αυτού του λόγου που είπε: «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» Σε ποιον όμως δεν είναι σαφές ότι αυτός ο λόγος προβάλλεται ανθρωποπαθώς εκ μέρους της ενανθρωπήσεώς του;