Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 15:26

«Εάν λοιπόν το Πνεύμα του είναι μέσα μας, εκείνος που τον ανέστησε από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει τα θνητά μας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα μας». Αλλά, νομίζω, και οι δύο κατοικούν μέσα στον δίκαιο, ο Χριστός και το Πνεύμα του. 4. Εάν δε πιστεύεται ότι ο Χριστός προέρχεται από τον Πατέρα, Θεός εκ Θεού, και το Πνεύμα του από τον Χριστό ή και από τους δύο (όπως λέει ο Χριστός, «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα» και «αυτός θα λάβει από τα δικά μου»), και ο Χριστός από το Άγιο Πνεύμα («διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της», λέει η φωνή του αγγέλου, «προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα»), τότε κατανοώ το μυστήριο που με λυτρώνει, με την πίστη, με την ακοή μόνο, με τη φιλία προς εκείνον που ήλθε σε μένα. Διότι ο Θεός γνωρίζει τον εαυτό του, ο Χριστός κηρύττει τον εαυτό του, και το Άγιο Πνεύμα φανερώνει τον εαυτό του στους αξίους. Στις Άγιες Γραφές η Τριάδα αναγγέλλεται σε εμάς και γίνεται πιστευτή χωρίς περιέργεια, χωρίς φιλονικία, μέσα από τα μηνύματα της ακοής. Από αυτήν δε την πίστη προέρχεται η σωτηρία της χάριτος, δηλαδή «η εκ πίστεως δικαιοσύνη χωρίς τα έργα του νόμου». Διότι είναι γραμμένο ότι «από την ακοή της πίστεως» δίδεται το Πνεύμα του Χριστού σε όσους σώζονται.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.

Διότι ο Πατέρας είναι πράγματι «αληθινός Θεός», όπως μαρτυρεί ο Υιός που γνωρίζει τον Πατέρα, και «αληθινό φως» ο Υιός, ο οποίος γινώσκεται από τον Πατέρα και λαμβάνει μαρτυρία από αυτόν, και «Πνεύμα αληθείας» το Πνεύμα, το οποίο δεν είναι κάτι αλλότριο, αλλά εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από τον Υιό. Αυτά λοιπόν αναιρούν κάθε συλλογιστική μυθολογία των λόγων σου, Αέτιε, και δεν είναι δυνατόν να μας προτρέψεις να γίνουμε μαθητές του Αριστοτέλη, του δασκάλου σου, και να εγκαταλείψουμε τον λόγο των αλιέων που φωτίστηκαν από το Πνεύμα του Θεού, οι οποίοι, μολονότι είναι «αγράμματοι και ιδιώτες» ως προς την ευγλωττία, είναι ωστόσο κήρυκες της αλήθειας με τη δύναμη του Θεού, της οποίας και αξιώθηκαν. Διότι η βασιλεία των ουρανών δεν έγκειται σε συλλογιστικό λόγο ούτε σε κομπαστικό λόγο, αλλά σε δύναμη και αλήθεια. Εξάλλου, ακούσαμε αρκετά από την αρχή του λόγου σου περί στέρησης έξεων και θέσεων, και για γεννητή ουσία που προσλαμβάνει και δεν προσλαμβάνει αγέννητη ουσία, και ότι μαζί με την έξη υφίσταται αποβολή της έξης, και περί γεννητής ουσίας που συμπλέκεται, ενώ η έξη είναι αγέννητη, και για κάτι που ονομάζεται γέννημα εν παρόδω, αλλά κατανοείται μόνο ως έξη και είναι δηλωτικό έξης, το οποίο μεταπλάθεται από κάποια ουσία, έστω και αν ονομάζεται γέννημα, όπως είπες. Διότι η διάνοιά σου εκφράζει τα ίδια για τα ίδια πράγματα, χωρίς να αρθρώνει κανένα πέρας σε αυτή την περιφορά γύρω από τα ίδια. 38. κα.

Εκείνοι λοιπόν που 〈παρηγορούν〉 θα μπορούσαν να είναι αυτοί που έχουν υποδεχθεί το Παράκλητο Πνεύμα, δηλαδή οι απόστολοι και οι μαθητές του Σωτήρος μας και οι ευαγγελιστές και οι όμοιοί τους, προς τους οποίους έλεγε ο Σωτήρας: «Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα μου και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας», και πάλι: «όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας μου στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα»,⌝ και πάλι: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας πέμψω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα δώσει μαρτυρία για εμένα», 〈και πάλι:〉 «και σας συμφέρει να απέλθω εγώ· διότι εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν έρχεται προς εσάς». ⌜Επομένως, όλοι όσοι υποδέχθηκαν το Παράκλητο Πνεύμα διατάσσονται να 〈παρηγορούν τον λαό〉 του Θεού, και όχι τον Ισραήλ ούτε τον Ιακώβ ούτε τον Ιούδα.⌝ Το ποιος δε ήταν ο 〈λαός〉 του Θεού, άλλος από το έθνος των Ιουδαίων, θα το διδάξει ο προφήτης Ζαχαρίας λέγοντας: «Χαίρε και ευφραίνου, θυγατέρα Σιών, διότι ιδού, εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω ανάμεσά σου, λέγει ο Κύριος. Και θα καταφύγουν πολλά έθνη στον Κύριο εκείνη την ημέρα και θα γίνουν λαός του και θα κατασκηνώσουν ανάμεσά σου, και θα επιγνώσεις ότι ο Κύριος ο Παντοκράτορας με απέστειλε προς εσένα», μέσα από τα οποία σαφώς προαναγγέλλεται ότι «πολλά έθνη» πρόκειται να γίνουν 〈λαός〉 του Θεού.

Έπειτα προσπαθεί να το αποδείξει αυτό προχωρώντας στη συνέχεια και λέγοντας: αν λοιπόν ο Λόγος φαίνεται ότι έχει εξέλθει από τον ίδιο τον Πατέρα και έχει έλθει προς εμάς, και το Άγιο Πνεύμα, όπως ομολόγησε και ο Αστέριος, εκπορεύεται από τον Πατέρα, και πάλι ο Σωτήρας λέει για το Πνεύμα ότι «δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς», δεν φαίνεται άραγε σαφώς και ολοφάνερα εδώ ότι, με άρρητο τρόπο, η Μονάδα, ενώ διευρύνεται σε Τριάδα, δεν δέχεται καμία απολύτως διαίρεση; Διότι αν ο Λόγος εκπορεύεται από τον Πατέρα, και το Πνεύμα ομολογείται ότι εκπορεύεται και αυτό από τον Πατέρα, και πάλι ο Σωτήρας λέει για το Πνεύμα ότι «εκείνος θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς», δεν είναι άραγε ολοφάνερο ότι αποκαλύπτεται κάποιο κρυμμένο μυστήριο; Διότι πώς, αν η Μονάδα, ούσα αδιαίρετη, δεν διευρυνόταν σε Τριάδα, θα ήταν δυνατόν να λέει για το Πνεύμα άλλοτε μεν ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, άλλοτε δε ότι «εκείνος θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς», και επιπλέον, αφού εμφύσησε στους μαθητές, να έχει πει «λάβετε Πνεύμα Άγιον»; Διότι πώς, αν εκπορεύεται από τον Πατέρα, αναγγέλλεται ότι λαμβάνει αυτή τη διακονία από τον Υιό;

Τέτοιο ήταν και το «εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας». Επομένως, ο Παράκλητος, για τον οποίο δίδασκε τόσα πολλά, ήταν διαφορετικός από τον ίδιο. Εύλογα, λοιπόν, πρόσθετε πάλι λέγοντας: «Αυτά σας τα έχω πει όσο μένω κοντά σας· ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα που θα στείλει ο Πατέρας μου στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα». Διότι, εγώ μεν μέχρι τώρα σας έχω πει αυτά, λέει, το δε Πνεύμα της αληθείας, το οποίο επίσης θα στείλει ο Πατέρας μου, θα σας διδάξει τα πάντα, όσα τώρα δεν έχετε μάθει επειδή δεν μπορείτε να τα χωρέσετε· αλλά όταν έλθει εκείνος, εννοώ ο Παράκλητος, θα αναπληρώσει τη διδασκαλία, δημιουργώντας σας παράλληλα την ανάμνηση όσων λέγονται τώρα από εμένα. Και πάλι προσθέτει: «Όταν δε έλθει ο Παράκλητος που εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Μέσα από όλα αυτά αποδεικνύει σαφώς ότι εκείνος που αποστέλλεται από τον ίδιο και πρόκειται να μαρτυρήσει για αυτόν, είναι διαφορετικός από τον εαυτό του. Αναπτύσσει δε τον συλλογισμό του ακόμη περισσότερο και με όσα προσθέτει στη συνέχεια: «Αλλά εγώ σας λέω την αλήθεια, σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ. Διότι, εάν δεν αναχωρήσω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς· εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω σε εσάς».

Αλλά βέβαια, αυτό μπορεί κανείς να το γνωρίζει σαφώς και από το εξής: εκείνοι είπαν «εκ της ουσίας» και «εκ της υποστάσεως», θέλοντας να παραστήσουν τον Υιό ως ομοούσιο με τον Πατέρα και προερχόμενο από αυτόν, λαμβάνοντας το ένα ως δηλωτικό του άλλου. Αλλά βέβαια η έκφραση «εκ της ουσίας» αποτελεί σαφή ένδειξη του ομοουσίου, επομένως η έκφραση «εκ της υποστάσεως» παριστάνει αναντίρρητα την προέλευση ως εκ του αιτίου. Γι' αυτό αναφέρει ότι υπήρχε ο Πατέρας και γεννήθηκε ο Υιός· και ο Πατέρας είναι εκείνος από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· διότι ο Λόγος προέρχεται από αυτόν γεννητώς, και το Πνεύμα εκπορευτώς· και ο Κύριος λέγει: «εγώ εξήλθα από τον Πατέρα»· και «το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα»· παντού του αποδίδεται η αιτία, γι' αυτό και λέμε ότι αμφότερα, και ο Υιός και το Πνεύμα, προέρχονται εκ της ουσίας και εκ της υποστάσεως του Πατρός· βεβαίως λέμε, όπως δίδαξαν οι Πατέρες, και ότι το Πνεύμα είναι εκ της ουσίας του Υιού, καθώς λένε οι θεηγόροι, με πολλή ευσέβεια και σεβασμό, και το αποδεχόμαστε αυτό· διότι ως ομοούσιο με τον Υιό –πρέπει άραγε να λέω τα ίδια πράγματα για τα ίδια θέματα πολλές φορές;– όπως λοιπόν είναι ομοούσιο επειδή αμφότερα είναι ομοούσια με τον Πατέρα, έτσι λέγεται ότι είναι και εκ της ουσίας του Υιού, επειδή είναι εκ του Πατρός, από τον οποίο προέρχεται και ο Υιός.

Ο άγιος Αθανάσιος, λοιπόν, στον τρίτο λόγο του κατά του Αρείου, λέγει τα εξής: δεν εισάγουμε τρεις αρχές ούτε τρεις πατέρες, επειδή δεν υποθέσαμε την εικόνα τριών ηλίων, αλλά έναν ήλιο και το απαύγασμα, και το φως που προέρχεται εκ του ηλίου μέσα στο απαύγασμα. Ώστε είναι δυνατόν να παρατηρήσεις ότι ο μέγας πατέρας δεν διδάσκει ότι η ίδια η ύπαρξη προέρχεται διά του Υιού, αλλά η φανέρωση, και, όπως έχει ειπωθεί, η απόλαμψη, ή και, όπως είπε ο μέγας Βασίλειος, ο γνωρισμός. Ο ίδιος δε στην επιστολή προς τον Σεραπίωνα λέγει: Εφόσον λοιπόν ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός απαύγασμά του, είναι δυνατόν να δούμε και μέσα στον Υιό το άγιο Πνεύμα, με το οποίο φωτιζόμαστε. Και λίγο πιο κάτω: Εφόσον ο Πατέρας είναι πηγή και ο Υιός ποταμός, λέγεται ότι πίνουμε το άγιο Πνεύμα. Και πάλι: θα σας στείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός· το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, δηλαδή όσοι τον αρνούνται, εκ του Πατρός εν τω Χριστώ. Εάν λοιπόν είναι εκ του Πατρός εν τω Χριστώ, τι θα μπορούσε να σημαίνει το «διά του Υιού», αν όχι τουλάχιστον ένα από τα προαναφερθέντα; Διότι δεν θα μπορούσε να νοηθεί και πάλι ύπαρξη διά του Υιού, σαν να μην ήταν αρκετή ή σαν να ήταν ατελής η ύπαρξη εκ του Πατρός. Αλλά βέβαια και ο λόγος της προαναφερθείσας εικόνας αναφέρει «φως εκ του ηλίου εν τω απαυγάσματι».

Ακολούθως, πρεσβεύουμε επίσης δύο ενέργειες και δύο θελήματα στον ίδιο τον Χριστό, καθώς η κάθε φύση διασώζει το δικό της θέλημα και την οικεία της ενέργεια. Αποδίδουμε σχετική προσκύνηση, και όχι λατρεία, στις θείες και σεπτές εικόνες του ίδιου του Χριστού, της πανάγνου Θεομήτορος και όλων των αγίων, μεταβιβάζοντας την τιμή που αποδίδεται σε αυτές προς τα πρωτότυπα. Εκείνους δε που φρονούν διαφορετικά, τους αποβάλλουμε ως αλλοτριόφρονες. Απορρίπτουμε επίσης και την πρόσφατη ειρήνη, ως κάτι που μας προξένησε έχθρα προς τον Θεό. Διότι, με το πρόσχημα της οικονομίας, κατέτεμε και έβλαψε την Εκκλησία, πείθοντάς την, μέσω της ανοησίας και της παραφροσύνης εκείνων που επιζητούν να εγκαθιδρύσουν τη δική τους δόξα και όχι του Θεού, να αποκλίνει από την ορθοδοξία και την υγιή διδασκαλία των Πατέρων και να γλιστρήσει στον κρημνό της κακοδοξίας και της βλασφημίας. Αθετούμε τις επικίνδυνες θέσεις που διατυπώθηκαν από αυτούς σχετικά με την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος. Διότι, έχοντας διδαχθεί από τον ίδιο τον Θεό και Λόγο ότι το πανάγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός, ομολογούμε ότι λαμβάνει την ύπαρξή Του εκ του Πατρός, και ότι έχει τον Ίδιο ως ουσιώδη αίτιο της υπάρξεώς Του, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Υιός. Τον δε Υιό τον γνωρίζουμε και πιστεύουμε ότι προέρχεται εκ του Πατρός, και ότι έχει ως αίτιο του εαυτού Του και ως φυσική αρχή τον Πατέρα, και ότι έχει το εκ του Πατρός Πνεύμα ομοούσιο και συμφυές.

Επειδή όμως δεν αποδεχόμαστε την πρώτη σου διαίρεση, η οποία υποθέτει ότι δεν υπάρχει τίποτα το ενδιάμεσο μεταξύ αγεννήτου και γεννητού, παρευθύς θα εξαφανιστούν μαζί με τη σεμνή σου διαίρεση οι αδελφοί και οι εγγονοί, διαλυόμενοι μαζί της, σαν να λύθηκε η πρώτη αρχή κάποιου περίπλοκου δεσμού, και θα αποχωρήσουν από τη θεολογία. Διότι, πού θα τοποθετήσεις το εκπορευτό, πες μου, το οποίο αναδείχθηκε ενδιάμεσο στη δική σου διαίρεση, και το οποίο εισάγεται από έναν ανώτερο από εσένα θεολόγο, τον Σωτήρα μας; Εκτός αν αφαίρεσες εκείνη τη φράση από τα δικά σου Ευαγγέλια, χάριν της τρίτης σου διαθήκης: «Το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα»· το οποίο, καθόσον μεν εκπορεύεται από εκεί, δεν είναι κτίσμα· καθόσον δε δεν είναι γεννητό, δεν είναι Υιός· και καθόσον αποτελεί το ενδιάμεσο μεταξύ αγεννήτου και γεννητού, είναι Θεός. Και έτσι, αφού διέφυγε τα δίχτυα των συλλογισμών σου, φανερώθηκε ως Θεός, ισχυρότερος από τις δικές σου διαιρέσεις. Τι είναι λοιπόν η εκπόρευση; Εξήγησέ μου εσύ την αγεννησία του Πατρός, και εγώ θα εξηγήσω τη φύση της γέννησης του Υιού και της εκπόρευσης του Πνεύματος, και θα παραφρονήσουμε και οι δύο, προσπαθώντας να εισδύσουμε στα μυστήρια του Θεού. Και ποιοι είμαστε εμείς που θα τα κάνουμε αυτά; Εμείς που δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ούτε τα όσα βρίσκονται μπροστά στα πόδια μας, ούτε να καταμετρήσουμε την άμμο των θαλασσών, τις σταγόνες της βροχής και τις ημέρες του αιώνος, πόσο μάλλον να διεισδύσουμε στα βάθη του Θεού και να ερευνήσουμε με τη λογική μια φύση τόσο άρρητη και υπέρλογη.

Αφού λοιπόν έχουν έτσι τα πράγματα, με όποιον τρόπο κι αν κατανοήσεις το όνομα του Παρακλήτου αναφορικά με το Πνεύμα, δεν θα το αποχωρίσεις από την κοινωνία του Πατέρα και του Υιού ως προς καθεμία από τις σημασίες του. Επομένως, ούτε στο σημείο αυτό, μολονότι το ήθελε, μπόρεσε να μειώσει τη δόξα του Αγίου Πνεύματος, αφού μαρτυρεί σε αυτό εκείνο που αποδίδεται από την Αγία Γραφή και στον Πατέρα και στον Υιό. Ο Ευνόμιος, λέγοντας «Πνεύμα αληθείας», ο ίδιος μεν, όπως νομίζω, θέλησε με αυτή την έκφραση να υποδηλώσει κάτι το υποχείριο, επειδή ο Χριστός είναι η αλήθεια και εκείνο το ονόμασε Πνεύμα αληθείας, σαν να έλεγε κανείς ότι είναι κτήμα της αληθείας και υποχείριο, αγνοώντας ότι ο Θεός ονομάζεται δικαιοσύνη και, φυσικά, δεν νοήσαμε ποτέ τον Θεό ως κτήμα της δικαιοσύνης. Ώστε και όταν μάθαμε για το «Πνεύμα της αληθείας», δεχθήκαμε από τα λόγια αυτά τη θεοπρεπή σημασία, καθοδηγούμενοι προς το υψηλότερο από τα λόγια που ακολούθησαν. Διότι ο Κύριος, αφού είπε «το Πνεύμα της αληθείας», αμέσως πρόσθεσε «το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται», πράγμα που η φωνή του Κυρίου δεν μαρτύρησε για κανένα από τα κτιστά όντα, ούτε για τα ορατά ούτε για τα αόρατα, ούτε για τους Θρόνους, ούτε για τις Αρχές, ούτε για τις Εξουσίες, ούτε για τις Κυριότητες, ούτε για κανένα άλλο όνομα που ονομάζεται είτε σε αυτόν τον αιώνα είτε στον μέλλοντα. Εκείνο, λοιπόν, από το οποίο όλη η κτίση είναι αμέτοχη, είναι εντελώς φανερό ότι αποτελεί ίδιον και ξεχωριστό γνώρισμα της άκτιστης φύσης.

Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού και θεωρούνται μικροί κήρυκες της αξίας Του· διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά Του όχι μέχρι τους ουρανούς, αλλά υπεράνω των ουρανών, οι οποίοι περικλείονται από ένα μικρό μέρος της θεότητας, που μεταφορικά ονομάζεται «σπιθαμή». Και ο άνθρωπος, αυτό το φθαρτό και βραχύβιο ον, που ορθά έχει παρομοιαστεί με το χορτάρι, το οποίο σήμερα υπάρχει και αύριο δεν θα υπάρχει, έχει πιστέψει ότι μπορεί να τιμήσει επάξια τη θεία φύση; Αυτό είναι όμοιο με το εάν κάποιος, αφού άναψε μια λεπτή ίνα από στουπί, υπέθετε ότι μέσω αυτού του σπινθήρα προσφέρει κάποια προσθήκη στις λάμψεις του ηλίου. Τι θα πεις, πες μου, για να Το τιμήσεις, εάν βεβαίως θελήσεις ποτέ να τιμήσεις το Άγιο Πνεύμα; Ότι είναι απολύτως αθάνατο, ότι είναι άτρεπτο και αναλλοίωτο και πάντοτε αγαθό και δεν έχει ανάγκη από χάρη προερχόμενη από αλλού, ότι ενεργεί τα πάντα εν πάσι όπως βούλεται, ότι είναι άγιο, ηγεμονικό, ευθές, δίκαιο, αληθινό, ότι ερευνά τα βάθη του Θεού, ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, ότι λαμβάνει από τον Υιό, και οτιδήποτε παρόμοιο. Τι λοιπόν προσφέρεις μέσω αυτών και των παρόμοιων χαρακτηρισμών; Αναφέρεις τις ιδιότητες που Του ανήκουν ή Το τιμάς με ιδιότητες που δεν Του ανήκουν; Διότι, εάν Του προσμαρτυρείς ιδιότητες που δεν Του ανήκουν, μάταιη είναι η προσφορά και δεν οδηγεί σε τίποτα περισσότερο· επειδή εκείνος που αποκαλεί το πικρό γλυκό, ο ίδιος μεν ψεύδεται, ενώ το αξιοκατάκριτο δεν κατάφερε να το επαινέσει.

Του εν αγίοις Γρηγορίου, επισκόπου Νύσσης, επιλογές μαρτυριών προς τους Ιουδαίους από την Παλαιά Διαθήκη. Έπειτα από κάποια πραγμάτευση περί της Αγίας Τριάδος: ότι ο Θεός έχει Λόγο και Πνεύμα, σύμφωνα με τις Γραφές· Λόγο ενυπόστατο και ζωντανό, και Πνεύμα ομοίως. Λέει ο Δαβίδ στον τριακοστό δεύτερο ψαλμό: «Με τον Λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Επομένως, ο Λόγος δεν είναι κάποια μορφοποίηση του αέρα που εκφράζει κάποιο νόημα και προφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε το Πνεύμα του στόματος είναι ατμός που εξωθείται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά Λόγος μεν είναι εκείνος που βρισκόταν στην αρχή μαζί με τον Θεό, και ο οποίος είναι Θεός· Πνεύμα δε του στόματος του Θεού είναι το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα.

Επιγραφή Λατίνων πέμπτη. Επειδή υπάρχουν κάποιοι που δεν αποδέχονται ότι η ευαγγελική ρήση, η οποία αποκαλεί το Άγιο Πνεύμα «πνεύμα αληθείας», σημαίνει το ίδιο με τη ρήση που λέει ότι αυτό εκπορεύεται από τον Πατέρα, και επιπλέον προβάλλουν την αντίρρηση ότι το να εκπορεύεται από τον Πατέρα και το να λαμβάνει από τον Υιό το Άγιο Πνεύμα δεν λέγονται με ισοδύναμη έννοια, καταγράφηκαν οι παρούσες αγιογραφικές χρήσεις προς απόδειξη της ισοδυναμίας τέτοιων ευαγγελικών χρήσεων.

Λοιπόν, όπως ακριβώς πνεύμα είναι ο προσκυνούμενος εν Τριάδι Θεός, σύμφωνα με τα λόγια του ενός προσώπου της Τριάδος προς τη Σαμαρείτιδα, αλλά ονομάζουμε πνεύμα ιδιαιτέρως και αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα, καθώς επίσης και τη χάρη του Πνεύματος (διότι «εμφύσησε», λέει, «στους μαθητές και είπε, λάβετε Πνεύμα Άγιο»), και ενώ λέγονται έτσι δύο ή και περισσότερα πνεύματα, εμείς δεν είμαστε λιγότερο προσκυνητές ενός απλού και ασύνθετου Πνεύματος (διότι είναι αδιαίρετα μεταξύ τους, έστω κι αν τα ονόματα διαφέρουν μεταξύ τους ως προς τη σημασία), έτσι παραλάβαμε από τους αγίους να ονομάζουμε θεότητα και τη θεία φύση και τη θεοποιό δωρεά. Αλλά επειδή αυτά είναι αδιαίρετα μεταξύ τους, αν και διαφέρουν μεταξύ τους ως προς το σημαινόμενο, προσκυνούμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα σε μία απλή και ασύνθετη θεότητα. Άλλωστε, είτε ονομάζει κάποιος θεότητα τη φύση, μία είναι η φύση των τριών, είτε την εποπτική ή θεουργική τους ενέργεια, μία είναι των τριών· ώστε και με αυτόν τον τρόπο μία είναι η θεότητα των τριών υποστάσεων, όπως ακριβώς λέει και ο Μέγας Βασίλειος.

Τότε, αφού ανήλθε προς τον Πατέρα, έστειλε στους αγίους Του μαθητές και αποστόλους το Άγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, όντας συνάναρχο με τον Πατέρα και τον Υιό ως άχρονο, όχι όμως άναρχο, εφόσον και αυτό έχει ως ρίζα και πηγή και αιτία τον Πατέρα, όχι ως γεννητό, αλλά ως εκπορευτό, διότι και αυτό προήλθε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, χωρίς ρευστότητα και απαθώς, όχι γεννητώς, αλλά εκπορευτώς, όντας αδιαίρετο από τον Πατέρα και τον Υιό, καθώς προέρχεται από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό, έχοντας την ένωση ασύγχυτη και τη διαίρεση αμέριστη, όντας και αυτό Θεός από Θεό, χωρίς να είναι άλλος μεν κατά το ότι είναι Θεός, και άλλος ως Παράκλητος κατά το ότι είναι Άγιο Πνεύμα, αυθυπόστατο, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα και πέμπεται μέσω του Υιού, δηλαδή φανερώνεται, όντας και αυτό αίτιο όλων των δημιουργημάτων, καθώς μέσω αυτού ολοκληρώνονται, το ίδιο και ομότιμο με τον Πατέρα και τον Υιό, με εξαίρεση την αγεννησία και τη γέννηση. Και στάλθηκε από τον Υιό προς τους δικούς του μαθητές, δηλαδή φανερώθηκε. Διότι πώς αλλιώς θα μπορούσε να σταλεί από Αυτόν αυτό που δεν χωρίζεται από Αυτόν; Και πώς αλλιώς θα μπορούσε να μεταβεί κάπου αυτό που υπάρχει παντού; Γι' αυτό πέμπεται όχι μόνο από τον Υιό, αλλά και από τον Πατέρα και μέσω του Υιού, και έρχεται αφ' εαυτού του, φανερούμενο. Διότι η αποστολή, δηλαδή η φανέρωση, είναι κοινό έργο του Πατέρα, του Υιού και του Πνεύματος.

Από αυτόν τον Λόγο, ο οποίος συνομίλησε μαζί μας εν σαρκί, διδαχθήκαμε και το όνομα της διαφορετικής, προερχόμενης από τον Πατέρα, υπάρξεως του Πνεύματος· και ότι αυτό δεν είναι μόνο του Πατέρα, αλλά και δικό Του· διότι λέει, «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», ώστε εμείς να γνωρίσουμε ότι δεν υπάρχει μόνο Λόγος, αλλά και Πνεύμα εκ του Πατέρα, το οποίο δεν γεννάται αλλά εκπορεύεται, και το οποίο είναι και του Υιού, εφόσον το έχει αυτό από τον Πατέρα ως πνεύμα αληθείας και σοφίας και λόγου. Διότι η αλήθεια και η σοφία είναι Λόγος κατάλληλος για τον Γεννήτορα, ο οποίος χαίρεται μαζί με τον Πατέρα που χαίρεται για Αυτόν, σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν από τον ίδιο μέσω του Σολομώντα: «εγώ ήμουν αυτή που χαιρόταν μαζί του». Δεν είπε «χαιρόμουν», αλλά «χαιρόμουν μαζί», διότι αυτή η προαιώνια χαρά του Πατέρα και του Υιού είναι το Άγιο Πνεύμα, ως κοινό σε αυτούς κατά τη χρήση. Γι' αυτό αποστέλλεται και από τους δύο προς τους αξίους, ενώ ως προς την ύπαρξή Του υπάρχει μόνο από τον Πατέρα· γι' αυτό και εκπορεύεται, ως προς την ύπαρξή Του, μόνο από Αυτόν.

Αλλά και όταν προσερχόταν στο σωτήριο πάθος, έλεγε στους δικούς του μαθητές: «Αν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου. Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το Πνεύμα της αλήθειας»· και πάλι: «Αυτά σας τα έχω πει ενώ μένω μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα»· και πάλι: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα και θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια».

Άραγε, λοιπόν, δεν αντιτίθεστε πρώτα σε αυτόν που πρώτος από όλους θεολόγησε κατ' αυτόν τον τρόπο; «Διότι το Πνεύμα», λέει, «της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα»· έπειτα στους μαθητές και αποστόλους του που υπήρξαν αυτόπτες και αυτήκοοι, μάλλον δε, πριν από αυτούς, στο ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο ήλθε σύμφωνα με την υπόσχεση που τους δόθηκε από τον Σωτήρα, το οποίο τους δίδαξε τα πάντα, και το οποίο δεν τους δίδαξε αυτό, ότι δηλαδή δεν εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα των φώτων, αλλά και από τον Υιό; Διότι, αν τους είχε διδάξει κάτι τέτοιο, θα το είχαν διδάξει ομοίως και αυτοί σε εμάς.

Και επομένως, το Άγιο Πνεύμα, εκπορευόμενο από τον Πατέρα και αναπαυόμενο στον Υιό κατά την προαιώνια εκείνη και ακατάληπτη εκπόρευση και πρόοδο, πώς θα μπορούσε να έχει αυτή την πρόοδο μέσω του Υιού, στον οποίο αναπαύεται; Επομένως, αν κατά τη θεολογία λέγεται ότι προέρχεται πάλι από τον Υιό, δεν προέρχεται καθόλου κατά την πρόοδο εκείνη, αλλά κατά μία άλλη πρόοδο, η οποία είναι η φανέρωσή Του σε εμάς και η μετάδοσή Του στους αξίους. Διότι ο Χριστός είναι, κατά τον άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο, ο ταμίας του Πνεύματος, ως Θεός και Υιός του Θεού. Ο ταμίας όμως δεν παράγει βέβαια από τον εαυτό του αυτά που δίνει, μολονότι ο Θεός εκ Θεού έχει φυσικώς μέσα Του το Άγιο Πνεύμα, το οποίο προέρχεται φυσικώς από Αυτόν προς τους αξίους, χωρίς όμως να λαμβάνει την ύπαρξή του από Αυτόν. Γι' αυτό τον λόγο και ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», εννοώντας ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα και αναπαύεται σε Αυτόν, και με αυτόν τον τρόπο αποστέλλεται στους δικούς του.

Έπειτα πάλι, μετά από εκείνες τις γλυκές νουθεσίες, μετά τους παρηγορητικούς λόγους, μετά τις προτροπές για τη διαφύλαξη του πλούτου: «Όταν έλθει», λέει, «ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για μένα». Είδες να ανοίγονται σταδιακά τα κλείθρα του αληθινού θησαυρού; Ή μάλλον, για να εκφραστώ πιο θεολογικά, βλέπεις φωτισμούς να μας καταυγάζουν σταδιακά;

«Εύγε σου που αυτό προβλήθηκε μετά από εκείνο», θα μπορούσε να πει κανείς σε αυτόν που το εξέφρασε· διότι υπολείπεται και ως προς τη δύναμη της βοήθειας από τις Γραφές που νομίζετε ότι έχετε. Διότι, αν και αυτό αποτελεί λόγο του Λόγου της αλήθειας, εντούτοις το να εμφυσά κανείς και το να πέμπει δεν αποδεικνύουν το ίδιο ότι κάτι προέρχεται από τον εαυτό του. Διότι αυτός που εμφυσά, κατ' ανάγκην εμφυσά από τον εαυτό του με την πνοή (το πνεύμα) που προέρχεται από τον εαυτό του· το οποίο είναι το ίδιο με το να λέμε, με το εμφύσημα που εκπορεύεται από τον εαυτό του. Όμως, δεν στέλνει κάθε αποστολέας αυτό που είναι δικό του και εκπορεύεται από τον εαυτό του, αλλά μπορεί να στείλει και αυτό που έχει έρθει σε αυτόν από κάποιον άλλον. Γι' αυτό και ο Κύριος, μεριμνώντας ώστε να μην παρασυρθεί κανείς και δοξάσει ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται και από αυτόν, το μεν εμφύσημα, το οποίο φαινόταν να υποδηλώνει περισσότερο κάτι τέτοιο, το έδωσε τότε που απέκλεισε και ανέβαλε την έλευση του Πνεύματος· προλέγοντας δε το «θα πέμψω», πρόσθεσε το «παρά του Πατρός». Διότι, λέει, αν και «θα πέμψω», δεν το κάνω από τον εαυτό μου, αλλά λαμβάνοντας από τον Πατέρα, από τον οποίο εκπορεύεται· επειδή μόνος εκείνος πέμπει από τον εαυτό του, καθώς έχει αυτό (το Πνεύμα) να εκπορεύεται από τον εαυτό του, και μάλιστα να εκπορεύεται πάντοτε· όχι ότι θα εκπορευθεί μόνο τότε όταν εγώ ο ίδιος «θα πέμψω», ούτε ότι πέμπεται από εμένα αδιαλείπτως, όπως ακριβώς εκπορεύεται από εκείνον. Διότι λέγοντας «θα πέμψω», δεν προσέθεσα το «αυτό που εκπορεύθηκε από εκείνον», για να μην υπονοηθεί αναφορικά με τον Πατέρα καμία χρονικότητα (το «κάποτε»).

Και επειδή επρόκειτο να προσθέσει το «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», προκαταβολικά είπε, όχι «το οποίο εγώ πέμπω», αλλά «το οποίο εγώ θα πέμψω», ώστε να μην εννοηθεί συνδυαστικά και για εμένα η αιώνια ιδιότητα. Διότι το να έχουν την ιδιότητα να στέλνουν το Άγιο Πνεύμα προς τους αξίους είναι κοινό εξ αϊδίου στον Πατέρα και στον Υιό· το στέλνει δε χρονικά ο καθένας τους, ή μάλλον και οι δύο μαζί, όποτε παραστεί ανάγκη.

Διότι εστάλη σε κάποιους και δόθηκε στους μαθητές από τον Υιό, ο οποίος το έλαβε από τον Πατέρα μέσα στον χρόνο, και ενώ η αποστολή του είναι μεταγενέστερη από τους ίδιους που το λαμβάνουν, και για κάποια αιτία, ή μάλλον για πολλές αιτίες: «για να μένει», λέει, «μαζί σας αιώνια», «για να σας διδάξει και να σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα», «για να δώσει μαρτυρία για εμένα» και να συμμαρτυρήσει μαζί σας τα σχετικά με εμένα, σε εσάς που μαρτυρείτε από την αρχή μέχρι το τέλος, «για να ελέγξει τον κόσμο» ως ένοχο για αμαρτία, τον κόσμο που ονόμασε αμαρτία τη δική μου δικαιοσύνη· δικαιοσύνη η οποία κατέκρινε δικαίως και απέβαλε και τον ίδιο τον άρχοντα της αμαρτίας από την εξουσία που ασκούσε στους αμαρτωλούς, επειδή υπήγαγε άδικα τον πραγματικά δίκαιο στην ίδια καταδίκη με τους αμαρτωλούς, για να με δοξάσει, οδηγώντας σας σε όλη την αλήθεια. Διότι είναι «Πνεύμα αληθείας» και «δεν μιλάει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει από τον Πατέρα», «όπως κι εγώ δεν μίλησα καθόλου από τον εαυτό μου»· επειδή όμως ο Πατέρας είναι δικός μου και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», γι' αυτό «λαμβάνει από ό,τι είναι δικό μου και αναγγέλλει»· διότι σε εμάς είναι κοινά και ο πλούτος και τα δώρα.

Ακούς ποιο είναι το διακριτικό γνώρισμα της υποστάσεως του θείου Πνεύματος, ότι δηλαδή γνωρίζεται δια του Υιού, αλλά δεν λαμβάνει την υπόσταση από αυτόν, αλλά υφίσταται εκ του Πατρός; Λέγοντας δε και ο ίδιος ο Κύριος στα Ευαγγέλια, «όταν έλθει ο Παράκλητος τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», δεν κατέδειξε ότι το να εκπορεύεται αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα του Πνεύματος, ενώ το να εκπορεύει αποτελεί γνώρισμα του Πατέρα, επειδή και το καθένα από αυτά είναι υποστατικό, και τα υποστατικά γνωρίσματα είναι αποκλειστικά; Εφόσον λοιπόν, σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, ο Υιός δεν έχει καμία απολύτως μετοχή στα αποκλειστικά γνωρίσματα του Πατέρα, δεν θα έχει ούτε το να εκπορεύει.

Έχει εκχυθεί, λοιπόν, ουσιωδώς για εμάς και μετά από εμάς· διότι αυτό φανερώθηκε αφ' εαυτού του παρέχοντας τη θεία δύναμη, αλλά και είναι πάντοτε παρόν ουσιωδώς σε εμάς, οπωσδήποτε δε και καθ' υπόστασιν, έστω και αν εμείς δεν μετέχουμε καθόλου στην ουσία ή στην υπόσταση, αλλά στη χάρη. Εκπορεύεται δε όχι μόνο πριν από εμάς, αλλά και προ των αιώνων αναιτίως εκ μόνου του Πατρός. Ο δε Πέτρος, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και θεμέλιο και κορυφαίος της Εκκλησίας, μας έκανε γνωστή και τη διαφορά της εκχύσεως του Αγίου Πνεύματος εκ μέρους και των δύο· «διότι, αφού έλαβε ο Υιός», λέει, «από τον Πατέρα την επαγγελία του Πνεύματος, εξέχεε αυτό το οποίο τώρα εσείς βλέπετε και ακούτε», αναφέροντας ευθέως εκείνο το λόγο του Κυρίου και Διδασκάλου: «όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας πέμψω παρά του Πατρός».

γʹ. Για να μην ταράζονται, λοιπόν, αναλογιζόμενοι αυτά, δες τι είδους παρηγοριά προσθέτει: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Αλλά και εσείς μαρτυρείτε, διότι από την αρχή είστε μαζί μου». Εκείνος θα είναι αξιόπιστος· διότι είναι Πνεύμα αληθείας. Γι' αυτό δεν το ονόμασε Πνεύμα άγιο, αλλά Πνεύμα αληθείας. Η δε φράση «Το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», φανερώνει ότι γνωρίζει τα πάντα με ακρίβεια, όπως ακριβώς λέει και ο ίδιος για τον εαυτό του ότι «Γνωρίζω από πού έρχομαι και πού πηγαίνω»· και εκεί, επίσης, μιλούσε περί αληθείας. «Τον οποίο εγώ θα στείλω».

Γνωρίζω τη διαφορά των δύο φύσεών του· δεν χωρίζω τον έναν Υιό σε δύο υιούς. Πιστεύω και στο Άγιο Πνεύμα, το Πνεύμα της αληθείας, το εκπορευόμενο από τον Πατέρα, το οποίο συμπληρώνει την Τριάδα· σε αυτό εμπιστεύομαι τον αγιασμό μου, σε αυτό εμπιστεύομαι την ανάσταση εκ των νεκρών.

Διότι μας έδειξε έλεος, και ο ίδιος είναι παράκλητος προς τον Πατέρα και ιλασμός για τις αμαρτίες μας, όπως λέει ο απόστολος Ιωάννης. Και υποσχέθηκε άλλον Παράκλητο, το Άγιο Πνεύμα· διότι ο ίδιος είπε στους μαθητές: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Ζητά, λοιπόν, ο προφήτης να δοθεί αυτό το έλεος στο ανθρώπινο γένος, όπως ακριβώς υποσχέθηκε μέσω των πατριαρχών, του νόμου και των προφητών· διότι αυτό σημαίνει: «Σύμφωνα με τον λόγο σου προς τον δούλο σου». Επειδή σε εκείνους που επιδεικνύουν μετάνοια υποσχέθηκες την εύνοιά σου. Αυτό το είπε και μέσω του Ησαΐα: «Όταν επιστρέψεις και στενάξεις, τότε θα σωθείς»· και μέσω του Ιερεμία αναφωνεί: «Επιστρέψτε σε εμένα, και εγώ θα επιστρέψω σε εσάς».

Και άλλον Παράκλητο θα σας στείλει ο Πατέρας, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα. Πιστεύοντας, λοιπόν, ας τον αγαπήσουμε ολόψυχα. Διότι, λέει: «Εκείνος που με αγαπά, θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου, και εγώ θα τον αγαπήσω και θα του φανερώσω τον εαυτό μου».

ΛΑΤΙΝΟΣ: Και πώς από όλους τους θεολόγους κηρύττεται ότι το Άγιο Πνεύμα προέρχεται εκ του Πατρός δι' Υιού; ΙΩΣΗΦ: Αυτό ακριβώς επιθυμώ και εγώ πρώτα να μάθω από εσάς: είναι το ίδιο το πρόσωπο του Πνεύματος, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, με το χάρισμα του Πνεύματος, το οποίο στέλνεται σε εμάς; Και η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, είναι η ίδια η αμέριστη και αχώριστη ύπαρξη από τον Πατέρα, και ταυτόχρονα η μερισμένη και ποικίλη δωρεά του Πνεύματος προς εμάς, ώστε το πρόσωπο να είναι χάρισμα και το χάρισμα πρόσωπο; Και η ύπαρξη να είναι δωρεά και η δωρεά ύπαρξη; Και να είναι όλα τα πράγματα μαζί συγκεχυμένα; Ή μήπως εξάπαντος το μεν πρόσωπο του θείου Πνεύματος είναι ενυπόστατο και έχει ένα αίτιο, ενώ το χάρισμα του Πνεύματος είναι ενέργεια, η οποία προέρχεται τόσο από τον Πατέρα όσο και από τον Υιό, και χορηγείται μέσω του ίδιου του Πνεύματος; Και η μεν εκπόρευση του Πνεύματος είναι προσωπική ουσίωση, από τον ίδιο τον Πατέρα, ενώ η πρόοδός του προς εμάς είναι θεία οικονομία που γίνεται για εμάς, και συγκατάβαση, και μετάδοση;

Και άλλοτε μεν, για εμάς υπάρχει ένας Θεός, διότι προς ένα πρόσωπο έχουν την αναφορά τους αυτά που προέρχονται από αυτόν· άλλοτε δε, διότι ένα και το αυτό είναι το πρόσωπο του Πατρός, από τον οποίο γεννάται ο Υιός και εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα· άλλοτε δε, ένας είναι για εμάς ο αίτιος και των δύο προσώπων, ο Πατήρ· άλλοτε δε, τον Υιό δεν τον ονομάζουμε αίτιο, ούτε Πατέρα· άλλοτε δε, όλα όσα έχει ο Πατήρ ανήκουν στον Υιό, εκτός από την αιτία· άλλοτε δε, οι άγιοι γνωρίζουν μία αιτία του Υιού και του Πνεύματος, τον Πατέρα· άλλοτε δε, ένας μεν είναι ο Θεός, εφόσον και ο Υιός και το Πνεύμα ανάγονται σε ένα αίτιο· άλλοτε δε, γι' αυτό κυρίως και τον ένα αίτιο μαζί με τα αιτιατά που προέρχονται από αυτόν, με θάρρος τον ονομάζουμε έναν Θεό· και ο μεν λέει, όλα όσα έχει ο Υιός και το Πνεύμα τα έχουν από τον Πατέρα, και αυτήν ακόμη την ύπαρξή τους· ο δε, ονομάζει Πνεύμα αυτό που εκπορεύεται από την πατρική υπόσταση· ο δε, εγώ, εισάγοντας τον Πατέρα ως αρχή της θεότητος, τιμώ και την αρχή και εξίσου εκείνα που προέρχονται από την αρχή· την μεν επειδή είναι αρχή τέτοιων, τα δε επειδή είναι έτσι, και τέτοια, και από τέτοιον· ο δε, κυρίως ο Υιός προέρχεται από τον Θεό και το Πνεύμα από τον Θεό· επειδή και ο Υιός εξήλθε από τον Πατέρα και το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα· ο δε, το Άγιο Πνεύμα το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα ιδιαιτέρως και αληθώς· ο δε, εάν κάποιος δεν πει ότι το Άγιο Πνεύμα είναι αληθώς και κυρίως από τον Πατέρα, όπως ακριβώς και ο Υιός από τη θεία ουσία και Θεός Λόγος από Θεό, ας είναι ανάθεμα· ο δε, ένας υπάρχεις αληθινός Θεός Πατήρ, που έχεις αληθινό Υιό γεννηθέντα από εσένα, και αληθινό Άγιο Πνεύμα εκπορευόμενο από εσένα.

Και αυτό πάλι διδάσκοντας ο ίδιος απόστολος έγραφε στους ίδιους τους Κορινθίους στη δεύτερη επιστολή: «η χάρις του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του αγίου Πνεύματος είη μετά πάντων υμών». Διότι η διδόμενη χάρη και δωρεά δίδεται εν Τριάδι, από τον Πατέρα μέσω του Υιού εν αγίω Πνεύματι. Και όπως ακριβώς η διδόμενη χάρη προέρχεται από τον Πατέρα μέσω του Υιού, έτσι δεν θα μπορούσε να υπάρξει σε εμάς κοινωνία της δωρεάς, εάν όχι εν τω Πνεύματι τω αγίω. Διότι, μετέχοντας σε αυτό, έχουμε την αγάπη του Πατέρα, και την χάρη του Υιού, και την κοινωνία του ίδιου του αγίου Πνεύματος. Επομένως, αποδεικνύεται και από αυτά ότι η ενέργεια της Τριάδος είναι μία. Διότι ο απόστολος δεν εννοεί ότι τα διδόμενα είναι διαιρεμένα και διαφορετικά για τον καθένα, αλλά ότι τα διδόμενα δίδονται εν Τριάδι, και τα πάντα προέρχονται από έναν Θεό. Αλλά και ο ευαγγελιστής Λουκάς στις Πράξεις αναφέρει κάνοντας λόγο περί αυτής της προόδου: «και φάνηκαν σε αυτούς διαμοιραζόμενες γλώσσες ωσάν από πυρ, και κάθισε πάνω στον καθένα από αυτούς, και επλήσθησαν άπαντες Πνεύματος αγίου». Και πάλι: «όταν είδε δε ο Σίμων ότι διά της επιθέσεως των χειρών των αποστόλων δίδεται το Πνεύμα το άγιο». Και ξανά: «ενώ ακόμη μιλούσε ο Πέτρος τα λόγια αυτά, επέπεσε το Πνεύμα το άγιο επί πάντας τους ακούοντας». Και ο θειότατος Παύλος στην πρώτη προς Κορινθίους λέει: «στον καθένα δίδεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον. Διότι στον μεν ένα διά του Πνεύματος δίδεται λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσεως κατά το αυτό Πνεύμα, σε έτερον δε πίστη εν τω αυτώ Πνεύματι, σε άλλον δε χαρίσματα ιαμάτων εν τω αυτώ Πνεύματι, σε άλλον δε ενεργήματα δυνάμεων, σε άλλον δε προφητείες, σε άλλον δε διακρίσεις πνευμάτων, σε έτερον δε γένη γλωσσών, σε άλλον δε ερμηνείες γλωσσών. Πάντα δε ταύτα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διαιρώντας ιδιαιτέρως στον καθένα καθώς βούλεται». Και ο κορυφαίος Πέτρος στις Πράξεις λέει: «υψωθείς λοιπόν τη δεξιά του Θεού, και αφού έλαβε την επαγγελία του αγίου Πνεύματος, εξέχεε τούτο, το οποίο νυν εσείς βλέπετε και ακούτε». Και πάλι: «μήπως το ύδωρ δύναται να εμποδίσει κανείς, ώστε να μη βαπτισθούν τούτοι, οι οποίοι έλαβαν το Πνεύμα το άγιο όπως ακριβώς και εμείς;». Και ο Κύριος δε, κάνοντας μνεία και των δύο προόδων του Πνεύματος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, λέει: «όταν δε έλθει ο παράκλητος τον οποίον εγώ θα πέμψω σε εσάς παρά του Πατρός, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται, εκείνος θα μαρτυρήσει περί εμού». Με το να πει λοιπόν «όταν έλθει», κατέδειξε την δεσποτεία του Πνεύματος, και υπέδειξε χρόνο. Με το να πει δε «τον οποίον εγώ θα πέμψω σε εσάς παρά του Πατρός», παρέστησε το ότι το Πνεύμα το άγιο δεν είναι αντίθεο, και ότι αυτή η πρόοδος γίνεται ένεκα ημών, διότι επεμφθή σε εμάς. Με το να προσθέσει δε «το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται», παρέδωσε θεοπρεπώς εκείνη την προαιώνια και αναίτια πρόοδο του θείου Πνεύματος, από πού δηλαδή είναι.

Και ο μακαρίτης Θεοδώρητος Κύρου, τον οποίο η τρίτη σύνοδος κήρυξε διδάσκαλο, όταν κάποτε άκουσε τον θείο Κύριλλο στην ερμηνεία του ένατου αναθεματισμού του κατά του Νεστορίου να λέει ότι «ο μονογενής Υιός του Θεού είναι όλα όσα είναι και ο Πατήρ, και έχει ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το οποίο προέρχεται από αυτόν και είναι ουσιωδώς έμφυτο σε αυτόν», στηριζόμενος σε αυτή τη φράση, είπε: «αν λες ότι το Πνεύμα είναι ομοφυές με τον Υιό, αλλά εκπορεύεται από τον Πατέρα, θα συμφωνήσουμε και θα δεχτούμε τη φράση ως ευσεβή· αν όμως λες ότι έχει την ύπαρξή του από τον Υιό ή διά του Υιού, θα το απορρίψουμε αυτό ως βλάσφημο και ασεβές· διότι πιστεύουμε στον Κύριο που λέει για το Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα· και στον θειότατο Παύλο που λέει ομοίως, εμείς δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό». Εάν δε κάποιος πει ότι αναθεματίστηκαν από την πέμπτη σύνοδο όλα τα κεφάλαια που γράφτηκαν κατά του θείου Κυρίλλου, ας θυμάται ότι η απολογία του σε αυτά δεν απορρίφθηκε καθόλου, αλλά γίνεται αποδεκτή ως ορθόδοξη· επειδή, αφού δυσαρεστήθηκε ο μέγας Κύριλλος με αυτά, είναι γραμμένο ότι αμέσως είπε και έγραψε «να μην λέγεται ότι το Άγιο Πνεύμα έχει την ύπαρξη από τον Υιό ή διά του Υιού, αλλά ότι εκπορεύεται μεν από τον Πατέρα, δεν είναι όμως ξένο προς τον Υιό, σύμφωνα με τον λόγο της ουσίας».

ΛΟΓΟΣ Η' ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ Που εκφωνήθηκε στο ίδιο παλάτι· αποδεικνύοντας ξεκάθαρα, ότι αυτούς που τόλμησαν την προσθήκη, και συνοδικά και ατομικά οι θείοι πατέρες τους υποβάλλουν σε ανάθεμα. Αν μεν αυτός ο λόγος μας απέβλεπε σε άλλον σκοπό, ή αν η ορμή του κατευθυνόταν προς κάποια άλλη κατάληξη, τότε θα είχε προσαρμοστεί και αυτό το προοίμιο με προοίμια που θα ταίριαζαν σε εκείνον τον σκοπό και τον λόγο· επειδή όμως και αυτός εδώ ο παρών λόγος τείνει στον ίδιο σκοπό με τα όσα έχουμε ήδη πει, αρκεί να ξεκινήσουμε τα επόμενα χωρίς προοίμιο. Και λέμε λοιπόν, ότι αν κάποιος από τους ανθρώπους ήταν αυτός που πρώτος θεολόγησε αυτό για το Άγιο Πνεύμα, ίσως να υπήρχε περιθώριο διόρθωσης της λέξης, είτε με την προσθήκη κάποιου προσδιορισμού σε αυτήν, είτε με την αλλαγή αυτού του ίδιου του ονόματος, ώστε να αλλάξει μαζί του και το νόημα· από τη στιγμή όμως που ο Δεσπότης των πάντων το παραδίδει αυτό σαφέστατα, λέγοντας «το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός», ποιος θα τολμήσει πλέον να ανοίξει το στόμα του εναντίον Του, ώστε να μετατρέψει το «εκ του Πατρός», ή να το αρνηθεί, ή να προσθέσει σε αυτό, ή να αφαιρέσει, ή να διστάσει να το ομολογήσει κατ' αυτόν τον τρόπο;

Αλλά βέβαια και για το Πνεύμα έχει πει: «Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα, και θα σας διδάξει όλη την αλήθεια, και θα σας υπενθυμίσει τα πάντα»· διότι δεν θα μιλήσει αφ' εαυτού του, αλλά όσα ακούσει, αυτά θα πει. Και εκείνος, όταν ήλθε και μας αποκάλυψε όλη την αλήθεια με τον πιο ξεκάθαρο και σαφή τρόπο, χωρίς να αφήσει πλέον τίποτε συγκαλυμμένο από τα ζητήματα της πίστεως, είπε μεν όλα όσα ο Κύριος Ιησούς και ο πανάγιός του Πατέρας είπαν, και ο ίδιος ο Παράκλητος είπε για τον εαυτό του, όμως δεν βρίσκεται πουθενά να το έχει πει αυτό με τέτοια σαφήνεια για τον εαυτό του· καίτοι, εάν συνέβαινε αυτό το ίδιο, εννοώ δηλαδή το να εκπορεύεται από τον Υιό, δεν θα ταίριαζε στη δόξα του είτε να μην το πει καθόλου είτε να το πει με ασάφεια, και να αποκαλύψει όλη την αλήθεια συγκαλυμμένα, ερχόμενος για να τη φανερώσει στον κόσμο; Εάν λοιπόν ο Υιός και το Πνεύμα εσιώπησαν για τα του εαυτού τους, επειδή δεν είχαν εντολή από τον Πατέρα να πουν αυτά τα πράγματα, ποιος άραγε θα τολμήσει στο εξής είτε να το σκεφτεί, είτε να το πει, είτε να το προβάλει σε όλους, εκτός αν νομίζει τον εαυτό του σοφότερο από την ίδια τη Σοφία και ικανότερο ερευνητή από το Πνεύμα που ερευνά τα βάθη του Θεού, και προσπαθεί να το αποδείξει αυτό, πράγμα που βρίσκεται πέρα από κάθε όριο μανίας; Αλλά αρκετά για αυτά· προκειμένου να επανέλθει ο λόγος μας πάλι στην προηγούμενη σειρά, προσθέτοντας εκείνο, θα προχωρήσουμε στην επίκαιρη προς εσάς συμβουλή.

Σε αυτό γεννηθήκαμε, σε αυτό βαπτιστήκαμε, με αυτό ανατραφήκαμε, μέσα σε αυτό ζούμε, και μέσα σε αυτό θα κοιμηθούμε· και αν οι περιστάσεις το απαιτήσουν, μύριες φορές θα πεθάνουμε για αυτό, και κανείς δεν θα μπορέσει να μας χωρίσει από αυτήν την αληθινή ομολογία. «Μην μετακινείς τα αιώνια όρια», ούτε να αλλάζεις τις αρχαίες νομοθεσίες. Να ξέρεις ότι δεν πειθόμαστε από τη μακροσκελή σου διδασκαλία· περιφρονούμε ως προς αυτό την έντεχνη σοφία σου. Έναν διδάσκαλο έχουμε, τον Χριστό, ο οποίος είπε, το Πνεύμα το Άγιο το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός· τίποτε δεν προσθέτουμε σε αυτό, ούτε αφαιρούμε από αυτό. Ας μη χάσουμε σε τέτοιο βαθμό τον νου και τα λογικά μας. Πάψε, λοιπόν, να σκορπάς μάταια λόγια στον αέρα· σε άλλους κάνε τις δοκιμές σου, όχι σε εμάς· διότι σε εμάς ούτε τα κοινά ιδιώματα στην Τριάδα διαιρούνται, ούτε βεβαίως οι υποστατικές ιδιότητες ενώνονται, αλλά παραμένοντας τα μεν κοινά ιδιώματα αδιαίρετα, οι δε υποστατικές ιδιότητες ασύγχυτες, διαφυλάττουν το ευσεβέστατο δόγμα απολύτως καθαρό.

Θέστε λοιπόν αυτό ως πρώτο θεμέλιο του λόγου και να θυμάστε: ότι αυτοί οι λόγοι είναι υπέρ ημών και υπέρ όλων των χριστιανών, και βεβαίως όχι εναντίον μας, ούτε εναντίον κανενός. Είθε δε να έλθει σε εμάς ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, και να τους κατευοδώσει, μετατρέποντας τα στρεβλά σε ίσια, γεμίζοντας τις ελλιπείς φάραγγες των γνώσεων, και καθιστώντας λείες για εμάς τις τραχιές οδούς των λόγων.

Όμως, τα ίδια με αυτά αναφέρει και ο Ανδρέας Κρήτης, ένας από τους πατέρες της Έκτης Συνόδου, στον λόγο του εις την Μεταμόρφωση: «διότι δεν είναι δυνατόν διαφορετικά, παρά να κατοπτρίζεται ο Πατέρας μέσα στον Υιό, ή ο Υιός μέσα στον Πατέρα, ή μέσα στο Άγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται μεν από τον Πατέρα, ενοικεί δε κατ' ουσίαν και αναπαύεται στον Υιό, και μέσω αυτού παρέχεται στους ανθρώπους».

Και μην απορείς πώς εκφέρονται προσωπικώς τα περί της ενέργειας του Πνεύματος· διότι η Γραφή συνηθίζει ως επί το πλείστον να ονομάζει «Πνεύμα» ομωνύμως και την ενέργεια του Πνεύματος, και την υπόστασή Του, και βεβαίως και τη φύση Του· αλλά, επειδή είναι άναρχο ως προς τη φύση, κατά αυτήν το Άγιο Πνεύμα δεν εκπορεύεται από κανέναν, διότι είναι μία η φύση του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, η οποία δεν εκπορεύεται από πουθενά· ως προς την υπόσταση όμως δεν είναι άναρχο, διότι έχει ως αρχή της τον Πατέρα, από τον οποίο και εκπορεύεται· και ως προς την ενέργεια προέρχεται από τον Πατέρα και τον Υιό και από τον εαυτό Του, και αυτό το θεολόγησε πρώτος με λίγες λέξεις ο αίτιος των θεολόγων Ιησούς Χριστός, λέγοντας «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας πέμψω παρά του Πατρός, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει περί εμού»· λέγοντας λοιπόν το «τον οποίο εγώ θα σας πέμψω παρά του Πατρός», εννοεί την ουσιώδη ενέργεια του Πατρός· και αυτή η πέμψη είναι κοινή, όπως έχει προειπωθεί· λέγοντας δε το «Πνεύμα της αληθείας», δηλαδή αυτού του ιδίου που ομιλεί, δήλωσε τη μόνιμη φύση του Πνεύματος, κατά την οποία το Πνεύμα είναι ίδιο αυτού και του Πατρός, ως ομοφυές και συνάναρχο· και λέγοντας «το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός», αποφάνθηκε πολύ σαφώς για την ύπαρξη της υποστάσεως του Πνεύματος, από πού προέρχεται.