Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 15:26

Ελέχθη δε στον ναό των Αγίων Αποστόλων, παρισταμένης και της συγκλήτου: Επειδή ο Θεός μας είναι Πατέρας, Υιός και άγιο Πνεύμα, εξ αυτών ο μεν Πατέρας, ως Θεός, φανέρωσε στους ανθρώπους τη δική του θεότητα από μόνος του λέγοντας: «εγώ είμαι ο ων». Ο δε Υιός και η δική του θεότητα, και επιπλέον η πατρότητα του Πατέρα, ως Πατέρα, έχει μαρτυρηθεί και από τους δύο, δηλαδή μέσω του Πατέρα και του Υιού· διότι αφενός ο Πατέρας διακηρύσσει προς εμάς: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευδόκησα, αυτόν να ακούτε», και αφετέρου ο Υιός λέει στον ίδιο του τον Πατέρα: «φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους». Το άγιο Πνεύμα, όμως, και η δική του θεότητα, μάς έχει φανερωθεί εκ του Πατέρα μέσω του Υιού. Και εκ του Πατέρα μέσω του Υιού αποστέλλεται αυτό στην κτίση, όπως ακούτε: «όταν έλθει ο παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατέρα». Και εκ του Πατέρα μέσω του Υιού παρέχεται σε όλους τους αξίους· γι' αυτό και λέγεται ότι προέρχεται, και πιστεύεται αυτό: εκ του Πατέρα μέσω του Υιού· και γι' αυτό το ζήτημα, σε όσους επιλέγουν να ορθοδοξούν δεν επιτρέπεται να αμφιβάλλουν. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο επέλεξε να γνωρισθεί σε εμάς ο Θεός των πάντων, η Τριάδα: στην μεν Παλαιά, ο Πατέρας μόνο ως Θεός, στην δε Νέα και ως Πατέρας· ο δε Υιός, κατά την ένσαρκη οικονομία, ξεκάθαρα ως Υιός του Θεού και Πατέρα· μετά δε την ανάληψή του, και το άγιο Πνεύμα [φανερώθηκε] ότι είναι Θεός. Και αυτή είναι η επαγγελία του Πατέρα, δηλαδή ο θείος προορισμός του να συγκαταβεί, να εμφανιστεί και να γνωριστεί σε εμάς η υπερούσια Τριάδα, μέσω της έλευσης, ή παρουσίας, ή φανέρωσης του καθενός στον κατάλληλο καιρό, όπως είπε ο Σωτήρας: «Ιδού, εγώ αποστέλλω την επαγγελία του Πατέρα μου σε εσάς».

Όπως, για παράδειγμα, αυτό που λέει στο όγδοο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής ο θειότατος Παύλος, το «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν»· και αυτό που αναφέρει στο ίδιο κεφάλαιο προς τους ίδιους, «εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και αυτό που γράφει στο τέταρτο κεφάλαιο της προς Γαλάτας, το «επειδή δε είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά, ο Πατήρ»· και αυτό στη δεύτερη προς Θεσσαλονικείς, το «τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του»· το «δύναμη εξερχόταν από αυτόν και θεράπευε τους πάντες», όπως αναφέρει ο Λουκάς στο έκτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του· το «αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού», που λέει ο Κύριος στο ενδέκατο κεφάλαιο του ιδίου Ευαγγελίου· το «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· το «όλα όσα έχει ο Πατήρ είναι δικά μου»· το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· το «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε εμένα»· το «εμφύσησε και είπε στους μαθητές, λάβετε Πνεύμα Άγιον»· το «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει»· και το «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», τα οποία περιέχονται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Διότι όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να καταδείξουν τη συμφυΐα του Παρακλήτου με τον Υιό, και το ίσο και ταυτόσημο της ουσίας και της ενέργειας που έχει με τον Θεό· και αυτό είναι προφανές από τα παραπάνω χωρία.

Διότι σχετικά με το χωρίο, «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», λέει ο θείος Χρυσόστομος στον λόγο του περί του Αγίου Πνεύματος: «εάν ακούσεις τον Σωτήρα να λέει "θα σας αποστείλω το Άγιο Πνεύμα", μην εκλάβεις ότι εννοεί τη θεότητα, διότι ο Θεός δεν αποστέλλεται· αυτά είναι ονόματα που σημαίνουν την ενέργεια». Και ο μακάριος Αυγουστίνος στο δέκατο πέμπτο βιβλίο περί Τριάδος αναφέρει: «το να αποστέλλεται, όσον αφορά τα θεία πρόσωπα, δεν αρμόζει σε κάθε πρόσωπο, αλλά λέει ότι αρμόζει μόνο σε εκείνο που προέρχεται από άλλο, ενώ το να αποστέλλει, αρμόζει σε κάθε πρόσωπο». Και ο θείος Αναστάσιος στον λόγο που επιγράφεται «Περί των καθ' ημάς ορθών δογμάτων της Εκκλησίας» σημειώνει: «επειδή αποστέλλεται το Άγιο Πνεύμα, δεν νομίζουμε ότι αυτό είναι κατώτερο από τον Πατέρα και τον Υιό ως προς την ουσία· αυτό ας μην το υποθέσει κανείς· διότι δεν αποστέλλεται ως διάκονος, αλλά ως ομοούσιο, και ως ισότιμο και συμφυές». Έπειτα, το μεν Άγιο Πνεύμα, που απέστειλε τον Υιό από τον αόρατο κόσμο, δεν καθίσταται αναγκαστικά αίτιο του Υιού εξαιτίας αυτού, ενώ ο Υιός, επειδή αποστέλλει το Πνεύμα, θα είναι κατ' ανάγκην αίτιος του Πνεύματος; Και ας μη νομίζει κανείς ότι ο Υιός λέγεται πως απεστάλη από το Πνεύμα μόνο κατά το ότι είναι άνθρωπος· διότι δεν έγινε πρώτα άνθρωπος και έπειτα εστάλη από το Πνεύμα, αλλά, πριν σαρκωθεί, όντας μόνο Θεός, απεστάλη από τους ουρανούς προς εμάς από τον Πατέρα και από το Πνεύμα.

Σχετικά με το «αυτόν που εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», προς το παρόν αυτά είναι αρκετά.

Αλλά βέβαια και σχετικά με τον αποστολέα λέει ο ίδιος, τη μία φορά: «ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου»· την άλλη: «εκείνος που με έστειλε είναι αληθινός»· «και εγώ αυτά που άκουσα από αυτόν, αυτά λαλώ στον κόσμο»· και την άλλη: «όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς». Σχετικά δε με τον προβολέα, οι πατέρες των επτά οικουμενικών συνόδων, και προφορικά και γραπτά, ολοκάθαρα παρέδωσαν σε όλους να πιστεύουν: και εις το Πνεύμα το Άγιον, το εκ του Πατρός εκπορευόμενον.

Με πιο περιεκτικό λόγο μπορεί να ειπωθεί το εξής: ότι και η λέξη «Θεός», και το «πέμπων», και το «αίτιον», και το «αιτιατόν», και γενικά κάθε όνομα που αποδίδεται απροσδιόριστα σε δύο ή τρία πρόσωπα, δεν δηλώνει πρόσωπο. Μόνο δε όταν λέγεται με προσδιορισμό, αυτό φανερώνει ξεκάθαρα το προσδιοριζόμενο πρόσωπο. Επομένως, το «προβολεύς», και το «προβάλλων», και το «εκπορευόμενον», και το «πρόβλημα», όπου κι αν βρίσκονται στη Γραφή, διαπιστώνεται ότι θεολογούνται με προσδιορισμό. Όπως το: «εκείνος μεν είναι γεννήτωρ και προβολεύς»· όπως το: «ίδιον δε του Πατρός είναι το προβάλλειν»· όπως το: «το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται»· και όσα ταυτίζονται με αυτά. Το να συντάσσει κανείς τα προσδιορισμένα με τα απροσδιόριστα είναι γνώρισμα ανθρώπου που συγχέει τα πάντα. Έπειτα, ενώ τα πράγματα έχουν έτσι, τολμά κάποιος να ορίζει ότι το «προβολεύς» δεν δηλώνει πρόσωπο και ότι το «προβάλλειν» δεν είναι προσωπικό ιδίωμα; Ενώ όλοι ομολογούν ότι ο Πατέρας προβάλλει· επομένως, ο Πατέρας δεν είναι ένα πρόσωπο, αλλά δύο πρόσωπα, Πατέρας ο ίδιος και Υιός. Πάλι, αν το «προβάλλειν» δεν είναι προσωπικό ιδίωμα, θα είναι οπωσδήποτε ή φυσικό ή ενεργητικό. Αλλά αν μεν είναι φυσικό, τότε ένα από τα αιτιατά πρόσωπα που προέρχονται από τον Πατέρα έχει ως αίτιο μόνο πρόσωπο, και το άλλο δεν έχει πρόσωπο αλλά μόνο τη φύση. Αν πάλι το «προβάλλειν» είναι ενεργητικό, τότε το Πνεύμα είναι ενέργημα.

Μαρτύρησε ο ίδιος και για το Πνεύμα λέγοντας: «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας στον αιώνα· το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι δεν το βλέπει ούτε το γνωρίζει»· και πάλι, «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα, και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα»· και ξανά, «όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα»· και επιπλέον, «όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά». Μαρτύρησε και το Άγιο Πνεύμα για τον Πατέρα, κράζοντας μέσα στις καρδιές των πιστών: αββά ο Πατήρ· μαρτύρησε και για τον Υιό, ότι από αυτόν έχει αποσταλεί, και από αυτόν έλαβε, και μας τα ανήγγειλε. Και αυτά μεν έχουν μαρτυρηθεί ξεχωριστά από το κάθε πρόσωπο για τα υπόλοιπα.

Και πάλι, από κοινού, ο μεν Πατέρας, σχετικά με το ότι το θείο είναι τρισυπόστατο, λέει: «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας και καθ' ομοίωσιν»· και «ελάτε, αφού κατεβούμε, να συγχύσουμε τις γλώσσες τους»· και «άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας». Ο δε Υιός λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε»· και «ο Παράκλητος τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»· και «πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Το Άγιο Πνεύμα, όμως, λέει μέσω του Παύλου: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα»· και «διαιρέσεις διακονιών υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Κύριος»· και «διαιρέσεις ενεργημάτων υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Θεός, που ενεργεί τα πάντα σε όλους»· και «η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος ας είναι με όλους σας»· και επιπλέον αυτών, «ο δε Κύριος», δηλαδή το Πνεύμα, «ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού», δηλαδή του Πατέρα, «και στην υπομονή του Χριστού», δηλαδή του Υιού.

Αν, όμως, επειδή ο Υιός αριθμείται ανάμεσα στον Πατέρα και το Πνεύμα, κάποιος ισχυρίζεται εξαιτίας αυτού ότι το Πνεύμα έχει την ύπαρξή του και εκ του Υιού, ας θυμάται ότι τα ίδια πρόσωπα και προαριθμούνται και συναριθμούνται και υπαριθμούνται, και από τους διδασκάλους και από τους αποστόλους και από τον ίδιο τον Χριστό. Και είναι σαφές: διότι άλλοτε μεν ο Κύριος λέει να βαπτίζουν «εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος»· άλλοτε πάλι λέει, «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατρός»· και άλλοτε, «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου». Αυτό μας υποδεικνύει και ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος λέγοντας, αυτό που ειπώθηκε και λίγο νωρίτερα, «ότι τα ίδια αυτά και προαριθμούνται και υπαριθμούνται και συναριθμούνται από τη Γραφή, εξαιτίας της ισοτιμίας της φύσεως». Και πάλι, «ας θεολογήσουμε μαζί με τον Παύλο, που αναλήφθηκε ως τον τρίτο ουρανό, ο οποίος άλλοτε συναριθμεί τις τρεις υποστάσεις, και αυτό με τρόπο εναλλασσόμενο, χωρίς να τηρεί αυστηρή σειρά προαριθμώντας, εναριθμώντας, υπαριθμώντας το ίδιο, για να δηλώσει την ισοτιμία της φύσεως».

Αυτό εννοεί και το λεγόμενο από τον Αδελφόθεο, ο οποίος θεολογεί ότι «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα» κατέρχεται «από τον Πατέρα των φώτων». Και γιατί αναφέρω τον Αδελφόθεο και τους Πατέρες; Εφόσον ο ίδιος ο Σωτήρας στα Ευαγγέλια λέει «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός», αντί να πει από τον προβολέα.

ια'. Και πάλι: Ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει όλα όσα σας είπα. ιβ'. Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα πέμψω σε εσάς από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα.

κβ'. Του αγίου Διονυσίου από τον δεύτερο λόγο περί θείων ονομάτων: Και το Πνεύμα της αληθείας, το ον, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα. κγ'. Από τον ίδιο λόγο: Αλλά ότι και τα της υπερούσιας θεογονίας δεν αντιστρέφονται μεταξύ τους· μόνη δε πηγή της υπερούσιας θεότητας είναι ο Πατήρ, επειδή ούτε ο Πατήρ είναι Υιός ούτε ο Υιός είναι Πατήρ.

ΚΖ΄. Του ιδίου, από τον λόγο περί του Αγίου Πνεύματος: Εάν φρονούσαν ορθά περί του Υιού, θα φρονούσαν υγιώς και περί του Πνεύματος, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, και εφόσον είναι ίδιον του Υιού, δίδεται από αυτόν στους μαθητές και σε όλους όσοι πιστεύουν σε αυτόν.

37. Του ιδίου, από την ομολογία πίστεως που υπαγορεύθηκε προς τον Ευστάθιο Σεβαστείας: Ότι ούτε αγέννητο ονομάζουμε το Άγιο Πνεύμα (διότι έναν γνωρίζουμε αγέννητο και μία αρχή των όντων, τον Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού), ούτε γεννητό (διότι για έναν μονογενή έχουμε διδαχθεί στην παράδοση της πίστεως)· αλλά, έχοντας διδαχθεί ότι το Πνεύμα της αληθείας εκπορεύεται από τον Πατέρα, ομολογούμε ότι είναι εκ του Θεού ακτίστως.

38. Του ιδίου, από την ερμηνεία του τριακοστού δεύτερου ψαλμού: Όπως, λοιπόν, ο δημιουργός Λόγος στερέωσε τον ουρανό, έτσι και το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, δηλαδή αυτό που προέρχεται από το στόμα του, ώστε να μην το θεωρήσεις ως κάτι από τα εξωτερικά και από τα κτίσματα, αλλά να το δοξάζεις ως έχον την υπόστασή του από τον Θεό.

μ'. Του ιδίου, από τον λόγο Περί του Αγίου Πνεύματος, κεφάλαιο 16: Ας μην νομίσει κανείς ότι λέω πως υπάρχουν τρεις αρχικές υποστάσεις. Διότι η αρχή των όντων είναι μία, η οποία δημιουργεί διά του Υιού και τελειοποιεί εν Πνεύματι. Επειδή με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Ούτε, λοιπόν, ο Λόγος είναι ένας έναρθρος ήχος του αέρα που εκφέρεται μέσω των φωνητικών οργάνων, ούτε το πνεύμα του στόματος είναι ατμός που εξωθείται από τα αναπνευστικά όργανα, αλλά Λόγος μεν είναι εκείνος που βρισκόταν εξαρχής προς τον Θεό και ήταν Θεός, πνεύμα δε του στόματος του Θεού είναι το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός.

«Το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», και σύμφωνα με τον θειότατο Παύλο που λέει <ομοίως>: «Εμείς δε, δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το οποίο προέρχεται από τον Θεό». —Αφού τα άκουσε αυτά ο Κύριλλος και τα κατανόησε με ακρίβεια, δεν έδωσε καμία απολογία για αυτό, αλλά γράφοντας πραγματεία περί της Αγίας Τριάδος, δήλωσε ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται εκ μόνου του Πατρός.

ϟʹ. Και λίγο παρακάτω: Πιστεύω και στον Κύριό μας Ιησού Χριστό, τον Υιό του τον μονογενή, τον γεννηθέντα από αυτόν προ πάντων των αιώνων, όπως μόνος αυτός που γεννήθηκε γνωρίζει. ϟαʹ. Και πάλι: Πιστεύω και στο Άγιο Πνεύμα, το Πνεύμα της αληθείας, το εκπορευόμενο από τον Πατέρα, το οποίο συμπληρώνει την Τριάδα· σε αυτό εμπιστεύομαι τον αγιασμό μου· σε αυτό εμπιστεύομαι την ανάσταση από τους νεκρούς.

93. Του ιδίου, από την ομιλία περί του Αγίου Πνεύματος: Για να μην νομίσει κανείς, λοιπόν, όπως είπα προηγουμένως, ακούγοντας «Πνεύμα του Θεού», ότι σημαίνει μόνο οικειότητα και όχι κοινωνία φύσεως, ο Παύλος λέει: Σε εμάς δεν δόθηκε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα το εκ του Θεού. Πάλι λέγεται Πνεύμα του Πατρός, όπως λέει ο Σωτήρας στους αποστόλους: Μην μεριμνήσετε πώς ή τι θα μιλήσετε· διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας. Και όπως είπε Πνεύμα Θεού και η Γραφή πρόσθεσε «το εκ του Θεού», έτσι πάλι έχει ειπωθεί Πνεύμα του Πατρός. Και για να μην νομίσεις ότι αυτό λέγεται λόγω οικειότητας, ο Σωτήρας το βεβαιώνει λέγοντας: Όταν έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός. Εκεί «εκ του Θεού», εδώ «παρά του Πατρός». Όπως πρόσθεσε για τον εαυτό Του: Εγώ εξήλθα παρά του Πατρός, το ίδιο και για το Άγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός. Είναι λοιπόν Πνεύμα Θεού και εκ του Θεού Πατρός Πνεύμα, και παρά του Πατρός εκπορεύεται. Τι σημαίνει εκπορεύεται; Δεν είπε γεννάται· διότι όσα δεν έχουν γραφτεί, δεν πρέπει να τα φρονούμε. Ο Υιός έχει γεννηθεί εκ του Πατρός, το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός. Ζητάς από εμένα να μάθεις τη διαφορά οπωσδήποτε, πώς γεννήθηκε Αυτός και πώς εκπορεύτηκε Εκείνο; Γιατί; Μαθαίνοντας ότι γεννήθηκε, μήπως έμαθες και κατενόησες και τον τρόπο;

99. Του ιδίου, από την ερμηνεία στο έργο του αγίου Διονυσίου Περί θείων ονομάτων: Ότι ο Θεός και Πατέρας, κινούμενος άχρονα και αγαπητικά, προήλθε σε διάκριση υποστάσεων, παραμένοντας αμερίστως και αμειώτως στην οικεία ολότητα υπερενωμένος και υπεραπλωμένος, καθώς το οικείο Απαύγασμα προήλθε στην ύπαρξη ως ζωντανή εικόνα, και το πανάγιο Πνεύμα εκπορεύεται προσκυνητώς και υπεραεννάως από τον Πατέρα, όπως μυσταγωγεί ο Κύριος.

Γι' αυτό και ο Δεσπότης εμφανίστηκε σε αυτούς και τους απέστειλε άλλον Παράκλητο, όπως είχε υποσχεθεί, για να μένει μαζί τους στον αιώνα, «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός». Και αυτά μεν με λίγα λόγια για το αρχαίο καλό, την πίστη και την αγάπη. Αλλά το πιο αρχαίο κακό είναι η κενοδοξία και ο φθόνος, εξαιτίας των οποίων από άγγελοι μετατράπηκαν σε δαίμονες και από εκεί έπεσαν με πτώση ανόρθωτη. Διότι ο αρχέκακος, επειδή φθόνησε τη θεία δόξα και επιθύμησε άφρονα δόξα που δεν του άρμοζε, εύλογα του αφαιρέθηκε και αυτή που είχε. Διότι, λέγοντας ότι θα «θέσω» και εγώ «τον θρόνο μου» πάνω «στις νεφέλες», ομοίως και τα τάγματά μου, και «θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», δεν έμεινε όμοιος με κανένα κτίσμα του Θεού και αντί για ύψιστος έγινε καταχθόνιος διάβολος και αντί για αρχάγγελος έγινε ακάθαρτος αρχιδαίμονας.

Κατανόησέ μου πνευματικά το ζήτημα, φιλομαθέστατε. Επειδή δε μου συνέβησαν τα αντίθετα από όσα ειπώθηκαν, ούτε και έτσι ησύχασα στο να μιλώ για το Πνεύμα. Και δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι εάν και οι αρχαίοι, που είχαν γεννηθεί με τη σαρκική γέννηση και δεν είχαν ακόμη αναγεννηθεί από το πνεύμα, φιλοσοφούσαν για το πνεύμα, πόσο μάλλον αρμόζει σε εμάς να φιλοσοφούμε γι' αυτό, οι οποίοι έχουμε γεννηθεί από αυτό με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο. Διότι κάθε τι «που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, ενώ αυτό που έχει γεννηθεί από το πνεύμα είναι πνεύμα»· γι' αυτό και εγώ, έχοντας γεννηθεί από αυτό και μετέχοντας σε αυτό, προσήλθα να φιλοσοφήσω εν συντομία γι' αυτό, με φόβο και πόθο. «Όταν δε έλθει», λέγει, «ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα· και εσείς όμως μαρτυρείτε, επειδή από την αρχή είστε μαζί μου».

Και σχετικά μεν με τον Υιό, το ότι έχει το είναι από τον Πατέρα, το μαρτυρεί και αυτό το ίδιο το όνομα της υιότητας. Σχετικά δε με το Πνεύμα, επειδή η λέξη δεν δηλώνει σχέση, μας δίδαξε ο Χριστός χωρίς την ανάγκη συλλογισμών από πού έχει την ύπαρξη, λέγοντας: το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα.

Ο Χριστός είπε το «Πνεύμα της αληθείας», και δεχόμαστε χωρίς συλλογισμούς ότι το Πνεύμα είναι Πνεύμα της αληθείας, δηλαδή του Χριστού. Είπε ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, και δεχόμαστε χωρίς συλλογισμούς ότι από τον Πατέρα αντλεί την ύπαρξή του. Διότι προείπαμε ότι οι αρχές είναι αναπόδεικτες.

Κατά το ότι όμως έγινε άνθρωπος και φανερώθηκε όμοιος με εμάς, λέγεται ότι το Πνεύμα είναι επίκτητο σε αυτόν. Διότι κατήλθε και σε αυτόν με μορφή περιστεράς, όταν, έχοντας γίνει όμοιος με εμάς, όπως είπα, βαπτιζόταν οικονομικώς ως ένας από εμάς. Τότε και το δικό του Πνεύμα λέγεται ότι του δόθηκε εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του, και αυτό είναι η κένωση. Εφόσον, λοιπόν, ως άνθρωπος, εξαιτίας της θείας οικονομίας, δεχόταν το Πνεύμα του, από πού έπρεπε να το δεχθεί, αν όχι από τους ουρανούς για τη δόξα του; Μετά το πάθος όμως και την ανάσταση, αφού ήδη είχε ολοκληρωθεί η θεία οικονομία, δεν δέχεται το Άγιο Πνεύμα, αλλά το δίδει και το εκπέμπει από τον εαυτό του μέσω του εμφυσήματος, διδάσκοντας έμπρακτα ότι δι' αυτού εκπορεύεται από τον Πατέρα. Εν τω μεταξύ, λοιπόν, επειδή ο Λόγος είναι απερίγραπτος, βρισκόταν και στον Ιορδάνη με το σώμα που προσέλαβε, αλλά και ασώματα στον ουρανό, όπως και παντού.

Και στον λόγο του «Περί του Αγίου Πνεύματος» λέγει τα εξής: «Το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα»· τι είναι λοιπόν η εκπόρευση; Και προς εκείνον που φέρνει αντιρρήσεις, διατυπώνει την ερώτηση ως εξής: «Εξήγησέ μου εσύ την αγεννησία του Πατέρα, και εγώ θα αναλύσω τη φύση της γέννησης του Υιού και της εκπόρευσης του Πνεύματος, και ας χάσουμε τα λογικά μας και οι δύο προσπαθώντας να διεισδύσουμε στα μυστήρια του Θεού». Και ποιοι θα τα κάνουν αυτά; Εμείς, που δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ούτε αυτά που βρίσκονται μπροστά στα πόδια μας, ούτε να καταμετρήσουμε την άμμο των θαλασσών, τις σταγόνες της βροχής και τις ημέρες του αιώνος, πόσο μάλλον να εμβαθύνουμε στα βάθη του Θεού και να δώσουμε εξήγηση για την τόσο άρρητη και υπέρλογη φύση.

Εγώ είμαι εν τω Πατρί, και ο Πατήρ εν εμοί. Συνεπώς, για εμάς, σχετικά με το Άγιο Πνεύμα αρκεί η ευαγγελική ρήση, η οποία παρουσιάζει σαφώς ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός· την οποία δεν δίδαξε άγγελος ούτε απλός άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος, ο ενανθρωπήσας Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού.

Εάν λοιπόν αυτά έχουν έτσι, όπως ειπώθηκε παραπάνω, αν τον Πατέρα δεν τον γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός, επειδή προέρχεται από την ουσία Του —διότι αν δεν προερχόταν από Αυτόν, δεν θα τον γνώριζε, όπως λέει ο Χρυσόστομος—, και ομοίως, αν την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος από τον Πατέρα κανείς άλλος δεν την εξήγησε παρά μόνο ο Υιός και Λόγος Του που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, ο ομοούσιος με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ο οποίος μάλιστα είπε προς τους μαθητές του τα εξής: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», είναι καλύτερο για εμάς να σιωπούμε εντελώς, όπως ακριβώς εξέθεσε η Δεύτερη Σύνοδος και επικύρωσαν οι μετά από αυτήν, και πρέπει να αποδεχόμαστε τα γεγραμμένα και να μη φρονούμε τα αντίθετα από τους εκφραστές του Πνεύματος, ώστε να μην εξαγγελθεί και εναντίον μας ο προφητικός λόγος που λέει: «Αλίμονο στους σοφούς κατά τη δική τους κρίση και συνετούς ενώπιον του εαυτού τους.»

Βρισκόμενος λοιπόν σε αυτήν την κατάσταση και πάσχοντας με αυτόν τον τρόπο, επειδή τώρα ο λόγος μου απευθύνεται σε ανθρώπους σοφούς, που αναζητούν και επιδιώκουν την εν Χριστώ ειρήνη, θα μιλήσω με παρρησία για το προκείμενο ζήτημα· το οποίο είναι το εξής: εάν το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα διά του Υιού, ή απευθείας από τον Πατέρα, αλλά όχι διά του Υιού. Και το ότι το μεν πρώτο το παρέδωσαν πολλοί από τους ιερούς διδασκάλους, ενώ το δεύτερο κανένας, νομίζω πως θα το επιβεβαιώσει κάθε γνώστης των θείων Γραφών που καθοδηγείται από ευθύτητα.

Καθώς δε η Γραφή διακηρύττει τα εξής περί του Πνεύματος: Όπως λοιπόν ο δημιουργός Λόγος στερέωσε τον ουρανό, έτσι και το Πνεύμα του Θεού, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, δηλαδή από το στόμα Του· και πάλι:

Λέγεται δε ότι έχει και το Άγιο Πνεύμα, και το έχει αληθινά, αλλά δεν το έχει από τον εαυτό του, παρά μόνο από τον Πατέρα· όχι επειδή γεννήθηκε μαζί του από τον Πατέρα, αλλά επειδή εκπορεύεται με δικό του ιδιαίτερο τρόπο εκ μόνου του Πατρός και μένει πάντοτε σε αυτόν. Και αυτό είναι που λέει ο Κύριος, ότι «παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται», δείχνοντας ότι από τον Πατέρα το έχει αυτό. Βεβαίως δεν είναι γεννητό όπως ο Ίδιος [ο Υιός], αλλά με ιδιαίτερο τρόπο, εκπορευτώς, λαμβάνει και εκείνο την ύπαρξή του από τον Πατέρα και μένει στον Υιό. Αυτό είναι η εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος: η ύπαρξη του Πνεύματος από μόνο τον Πατέρα προς τον Υιό. Και κανένας πιστός δεν μπορεί να πει ότι ο Υιός έχει το Άγιο Πνεύμα από τον εαυτό του και από τον Πατέρα, αλλά μόνο από τον Πατέρα, από τον οποίο και μόνο γεννάται· και ο ίδιος ο Υιός από Εκείνον και μόνο έχει εκπορευτώς και το Άγιο Πνεύμα. Εμείς, όμως, που γίναμε κατά χάριν υιοί του Θεού, δεν το λάβαμε αυτό μόνο από τον Πατέρα, αλλά και από τον Υιό· διότι έτσι είπε ο Κύριος: «τον Οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», και πάλι: «θα τον στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου». Το έστειλαν, λοιπόν, σε εμάς και ο Πατέρας και ο Υιός, αλλά αυτό δεν ονομάζεται εκπόρευση του Πνεύματος, αλλά αποστολή.

Κατανόησε και τούτο, ότι όταν ο Κύριος είπε «το οποίο εγώ θα στείλω», πρόσθεσε και το «παρά του Πατρός», ερμηνεύοντας το «παρά του Πατρός». Πώς το είπε αυτό; Επαναλαμβάνει τον λόγο και λέει: «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός»· όταν όμως είπε ότι θα το στείλει ο Πατέρας, δεν προσθέτει καθόλου το «από εμένα», αλλά λέει «στο όνομά μου», δηλαδή χάριν του ονόματός μου. Είθε ο Θεός να σου δώσει δύναμη και πνεύμα συνέσεως, ώστε να κατανοήσεις, όπως εγώ που γράφω, το παρόν νόημα.

Οι Λατίνοι δε, λέγοντας ότι το Πνεύμα εκπορεύεται εκ του Πατρός και εκ του Υιού, δογματίζουν εν αγνοία τους ότι το ένα προέρχεται από τα δύο. Δεν γνωρίζω πώς αυτοί, που καυχώνται ότι φέρουν τον σταυρό, δεν ακολουθούν τα ίχνη του ευαγγελιστή των πτωχών, του ενός και μόνου διδασκάλου μας και εξηγητή των απόρρητων μυστηρίων της θεότητας, του Μονογενούς Υιού, ο οποίος θεολόγησε ότι το συγγενές, ήτοι ομοφυές με Αυτόν Πνεύμα, δεν εκπορεύεται από τον Ίδιο, αλλά από τον Πατέρα. Αντιθέτως, βαδίζοντας εναντίον Του και αντιπαρατιθέμενοι κατά πρόσωπο, αντιλέγοντας με αναίδεια, και με τη φαινομενικά μικρή προσθήκη την οποία εισάγουν στην ομολογία της πίστεως, ακυρώνουν αυτά τα θεόφθεγκτα ρητά και ανατρέπουν ολόκληρη την πίστη των χριστιανών. Διότι δεν επιτρέπουν πλέον το ένα πρόσωπο να είναι η αρχή των άλλων δύο, αλλά αντίστροφα προτάσσουν ανοήτως τα δύο πρόσωπα ως αρχή του ενός, και εισάγουν παραδόξως τη δυαρχία αντί της μοναρχίας στην ενιαία και υπερηνωμένη Τριάδα, αναβιώνοντας έτσι τόσο τη σαβελλιανή συναλοιφή, δηλαδή σύγχυση, όσο και την αρειανή κατατομή και διαίρεση της Τριάδας. Διότι την πατρική ιδιότητα, κατά την οποία ο Πατήρ ως ο μόνος θεαρχικός αίτιος προβάλλει το Πνεύμα, τη συγχέουν, μοιράζοντάς την στον Πατέρα και στον Υιό, και έτσι δεν επιτρέπουν ούτε στον Πατέρα να είναι μόνο Πατέρας και ολόκληρος Πατέρας, ούτε στον Υιό πλέον να είναι μόνο Υιός και ολόκληρος Υιός. Πώς άλλωστε είναι ένας ο Πατέρας, όταν δεν είναι ο μόνος;

Αλλά, αν και υπάρχει και ονομάζεται ένας Θεός, ένας Κύριος, εξαιτίας του ότι η ουσία είναι παντελώς ίδια και απαράλλακτη, και λόγω του συνανάρχου και συναϊδίου και ομοτίμου και ομοδόξου και της μίας εξουσίας και θελήσεως και της φυσικής δυνάμεως και ενέργειας, εντούτοις όμως έχει ομολογηθεί ότι είναι και Τριάδα, και τα ονόματα αυτής είναι: Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, τα οποία μας γνώρισε ο μονογενής Υιός, ο ένας της Τριάδος. Τον οποίο αν ακολουθούσες και εσύ και διέκρινες, ενώνοντας ασυγχύτως τα πρόσωπα, και τηρούσες την ιδιότητα του καθενός, κανένα άτοπο δεν θα είχες υποθέσει από την αρχή ούτε θα ακολουθούσαν τα άλλα αντίθετα στην πρώτη υπόθεση. "Αλλά αν το Πνεύμα δεν προέρχεται από τον Υιό", λέει, "πώς εμφύσησε και είπε στους αποστόλους: Λάβετε Πνεύμα Άγιο; Και πώς ο ίδιος υποσχέθηκε να το στείλει, λέγοντας: Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω; Ή πώς αυτό που λαμβάνει από αυτόν και αναγγέλλει, δεν είναι από αυτόν; Διότι λέει: Από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει". Πρώτα, λοιπόν, απαντώντας στο τελευταίο που προβλήθηκε, λέμε ότι δεν έχει ειπωθεί πως το Πνεύμα λαμβάνει από τον Υιό, αλλά από τον Πατέρα, από όπου λαμβάνει και ο Υιός. Διότι λέει: Δεν μίλησα από τον εαυτό μου, αλλά, όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, αυτά λαλώ. Αυτό, λοιπόν, λέει και για το Πνεύμα, ότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά, όσα ακούσει, θα λαλήσει. Και από πού θα ακούσει; Προφανώς από τον Πατέρα.

Και πρόσεξε: δεν είπε ότι από εμένα θα λάβει και θα σας αναγγείλει, αλλά από το δικό μου. Ως δικό του δε, ποιον άλλον θα μπορούσε να εννοεί ο Υιός, αν όχι τον Πατέρα; Γι' αυτό και από κοινού, τόσο για τον εαυτό του όσο και για το Πνεύμα, είπε προς τον Νικόδημο: αλήθεια, αλήθεια σου λέω, ότι μιλάμε για ό,τι γνωρίζουμε και μαρτυρούμε ό,τι έχουμε δει· και δεν δέχεστε τη μαρτυρία μας. Διότι από εκεί που προέρχεται η ύπαρξή τους, από εκεί προέρχεται και η δύναμη και η ενέργειά τους. Επομένως, από εκεί που προέρχεται η ομιλία, η δύναμη και η ενέργεια, από εκεί προέρχεται και η ύπαρξή τους, με τον τρόπο ακριβώς που υπάρχουν· δηλαδή για τον μεν γεννητώς, για το δε εκπορευτώς. Αν δε και ο ίδιος ο Υιός λέει ότι στέλνει το Πνεύμα, ωστόσο δεν το στέλνει από τον εαυτό του, αλλά από τον Πατέρα, από τον οποίο και ο ίδιος στάλθηκε. Διότι έτσι διατύπωσε το όλο ζήτημα: όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα. «Όταν έλθει», είπε, για να δείξει το αυτεξούσιο· «εγώ θα στείλω», πρόσθεσε, λόγω της κοινής θέλησης ή της ταυτοβουλίας -ή όπως αλλιώς θέλεις να ονομάσεις τη συνευδοκία- έτσι ώστε, αυτό που έχει ειπωθεί από τον θεολόγο Γρηγόριο για τον Υιό, «να θεωρείς την ευδοκία του Πατέρα ως αποστολή του Υιού», αυτό να λεχθεί και για το Πνεύμα: «να θεωρείς την ευδοκία του Υιού ως αποστολή του Πνεύματος». Έπειτα πρόσθεσε «από τον Πατέρα», διακηρύσσοντας σαφώς από πού θα έλθει εκπορευόμενο το Πνεύμα. Και δεν αρκέστηκε να το πει αυτό μόνο μία φορά, αλλά και πάλι το επανέλαβε: «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα».

Από πού καταβαίνει και από ποιον προς ποιον έρχεται, παρά προφανώς από τον Πατέρα των φώτων; Αυτών δηλαδή που είναι ομοούσια με αυτόν και μεταξύ τους, του Υιού και του Πνεύματος· σύμφωνα με το οποίο έχει ειπωθεί: «κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, καταβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Εάν όμως λες «και εκ του Υιού» σύμφωνα με την καινοφωνία που επικρατεί τώρα σε εσάς, πώς θα συνδυάσεις με αυτό το «που έρχεται και μένει πάνω στον Ιησού»; Εκτός εάν, σύμφωνα με τον διπρόσωπο Νεστόριο, διαιρέσεις τον έναν Χριστό σε δύο, ώστε έτσι να πεις και «Πνεύμα που καταβαίνει από τον Πατέρα και τον Υιό» και «που έρχεται και μένει» οπωσδήποτε σε κάποιο άλλο πρόσωπο, τον Ιησού. Βλέπεις σε πόσες και πόσο μεγάλες αιρέσεις σε κατακρημνίζει αυτή η φαινομενικά μικρή φράση; Απόφυγέ την λοιπόν· όπως είσαι, φύγε μακριά· «αμάρτησες, ησύχασε». Μην ντραπείς να πεις μαζί με τον Δαβίδ: «ας επιστρέψουν σε εμένα αυτοί που σε φοβούνται και αυτοί που γνωρίζουν τα μαρτύριά σου»· δέξου ως σύμβουλο τον μέγα Μωυσή: «ρώτησε τον πατέρα σου και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου και θα σου πουν». Ποιος είναι ο πατέρας; Εκείνος που προφητικά ονομάστηκε πατέρας του μέλλοντος αιώνος, ο πρώτος και μόνος καθηγητής και δάσκαλός μας, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και Θεός και εξηγητής της θεολογίας, από τον οποίο ήδη έμαθες για το Πνεύμα, ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός. Και ποιοι είναι οι πρεσβύτεροι;

Και από εδώ αυτός ο θεολόγος παρουσιάζει ότι η πρόοδος του Πνεύματος είναι «εκ του Πατρός». Ο δε θειότατος ευαγγελιστής, ο οποίος έλαβε κατ' εξοχήν το όνομα «θεολόγος», έχοντας θεολογήσει για το Πνεύμα μέσα από όλη την ευαγγελική του υψηγορία· και, για το ότι μεν «εκ του Πατρός εκπορεύεται», παρουσιάζοντας ως μάρτυρα τον ίδιο τον Χριστό, τον πιστό μάρτυρα όπως λέει και ο ίδιος· για το ότι δε εκπορεύεται και «παρά του Υιού», ούτε ο ίδιος το είπε ούτε παρουσίασε κάποιον άλλον να το λέει. Διότι μας έχει ήδη εξηγηθεί σαφέστατα και το ότι «από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε»· ώστε να εμμένουμε σε όσα έχουμε ακούσει, να μην προσθέτουμε τίποτα από τον εαυτό μας, να μην αφαιρούμε και να μην καινοτομούμε καθόλου. Λέγοντας: «Εσείς, αυτό που ακούσατε από την αρχή, ας μένει μέσα σας· εάν μείνει μέσα σας αυτό που ακούσατε από την αρχή, και εσείς θα μείνετε στον Υιό και στον Πατέρα». Επομένως, εάν δεν μένει μέσα μας αυτό που ακούσαμε, αλλά αποδεχόμαστε κάτι άλλο αντί για εκείνο, εκπίπτουμε έξω από τον Υιό και τον Πατέρα. Ω, τι ζημία! Ακούσαμε δε από την αρχή, ότι το Πνεύμα εκπορεύεται παρά του Πατρός, δηλαδή εκ του Πατρός· ότι όμως εκπορεύεται και παρά του Υιού ή εκ του Υιού, δεν το ακούσαμε. Αλλά τώρα αυτό καινοτομείται από εκείνους που πιστεύουν σε άλλο Πνεύμα, διαφορετικό από αυτό για το οποίο ακούσαμε, διαφορετικό από αυτό που μάθαμε από τη διδασκαλία του Χριστού· το οποίο, οπωσδήποτε, δεν ανήκει στον Χριστό.

«Εκείνοι δε που τολμούν να παραδίδουν άλλη πίστη ή να εκθέτουν άλλο σύμβολο, αυτοί, εάν μεν είναι επίσκοποι να αποβάλλονται από την επισκοπή, εάν δε κληρικοί να αποξενώνονται από τον κλήρο, ενώ οι μοναχοί και οι λαϊκοί να αναθεματίζονται». Αυτήν την πίστη, ως ασφαλή άγκυρα, κράτησαν και όλες οι Οικουμενικές Σύνοδοι, οι οποίες συγκροτήθηκαν θεοκινήτως μετά τις προαναφερθείσες. Δι' αυτής, για να το πούμε συνοπτικά, έχει φτάσει στην τελείωση ολόκληρη η χορεία των αγίων. Εκείνος που δεν διαφυλάττει αυτή την πίστη απαραχάρακτη έχει αποξενωθεί από την κοινωνία όλων αυτών και (αλίμονο) εκπίπτει από την ίδια την υπέρτατη Τριάδα, σύμφωνα με την θεολογική παραίνεση που ήδη προηγήθηκε. Και βέβαια, δεν διαφυλάττει την πίστη απαραχάρακτη εκείνος που δεν ακολουθεί την άπαξ παραδοθείσα, αλλά είτε την παραλλάσσει, είτε προσθέτει, είτε αφαιρεί κάτι, όπως ακριβώς και τώρα, ω καλέ Λατίνε, την πίστη περί του Αγίου Πνεύματος: την οποία παρέδωσε ο Χριστός, ο πρώτος μας και μόνος καθηγητής και διδάσκαλος, και την κήρυξαν οι απόστολοι και την επικύρωσαν όλες οι σύνοδοι, και την παρέλαβε η Εκκλησία σε όλη την οικουμένη· αυτήν, το ότι δηλαδή «εκ του Πατρός εκπορεύεται», την παραχαράσσεις, προσθέτοντας «και εκ του Υιού». «Αλλά και εσύ», λέει, «προσθέτεις το «μόνο εκ του Πατρός», λέγοντας το «μόνο», αν και η Θεία Γραφή πουθενά δεν το παραδίδει αυτό».

Και για να δείξει ότι διψά για τη σωτηρία μας, επισπεύδει την υπόσχεση σχετικά με το Πνεύμα. «Προφήτευσε στο πνεύμα, λέγοντας, προφήτευσε, υιέ ανθρώπου, και θα πεις στο πνεύμα: αυτά λέει ο Κύριος: από τα τέσσερα πνεύματα ας έλθει το πνεύμα, και εμφύσησε σε αυτούς τους νεκρούς και ας ζήσουν». Διότι, επειδή ο Υιός αποστέλλεται μεν στον κόσμο από τον Πατέρα, ενώ το Πνεύμα το αποστέλλει ο ίδιος (διότι λέει «από τον Πατέρα εξήλθα και ήλθα στον κόσμο», και «ο Πατέρας με απέστειλε», «ενώ τον Παράκλητο, λέει, εγώ θα τον στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»), για τον λόγο αυτό, φέροντας την εικόνα του Σωτήρος, ο μακάριος αυτός προφήτης λέει: «με περιήγαγε» και «μου είπε», «και προφήτευσα όπως ακριβώς με διέταξε»· πράγματα τα οποία δήλωσαν την αποστολή του από τον Πατέρα. Έπειτα απευθύνεται προς το Πνεύμα: «πες, λέει, στο πνεύμα. Και από τα τέσσερα πνεύματα ας έλθει το πνεύμα», μέσω των οποίων έδειξε την αποστολή του Πνεύματος, σύμφωνα με την οποία αποστέλλεται από τον Υιό στον κόσμο. Γι' αυτό λέει «από τα τέσσερα πνεύματα ας έλθει το πνεύμα»· δηλαδή από παντού, για να δείξει ότι το Πνεύμα, στο οποίο αινίσσεται, είναι πανταχού παρόν και είναι Θεός. Διότι αυτό που έρχεται από παντού, είναι πανταχού παρόν. Επειδή, για να μην επιβάλει κάποιον περιορισμό το «ας έλθει», στο «ας έλθει» προσέθεσε το «από παντού». Διότι αυτό σημαίνει το «από τα τέσσερα πνεύματα». «

Παντού δε, και στον θείο θρόνο μαζί με τον Πατέρα Του, ανίσταται και εμφανίζεται στους μαθητές και αποδεικνύει ότι έχει αχώριστο το Πνεύμα, με το εμφύσημα και με τη μετάδοση μέσω αυτού εκείνου του πνευματικού χαρίσματος της αφέσεως και της κρατήσεως των αμαρτιών. Ανέρχεται στους ουρανούς, από όπου ως Θεός δεν απουσίασε ποτέ, και εγκαθιδρύεται στον πατρικό θρόνο μαζί με το πρόσλημμα [της ανθρώπινης φύσης], και στέλνει στους μαθητές, όπως υποσχέθηκε, το Πνεύμα, το οποίο αφενός εκπορεύεται από τον Πατέρα, αφετέρου όμως υπάρχει και στον Ίδιο και μένει μέσα Του. Έτσι, λοιπόν, μέσα στον Χριστό το Πνεύμα, ολόκληρο με ολόκληρον, ακόμη και μετά την ενανθρώπηση, είναι υπερφυώς ενωμένο και υπερουσίως συνουσιωμένο, και συμπαραμένει αχώριστα και συνενεργεί σε όλη τη σωτηριώδη οικονομία για τη δική μου ανάπλαση και αναζωογόνηση· δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και στους Αποστόλους, ούτε καν στις αγγελικές και επουράνιες δυνάμεις. Διότι καμία φύση δεν μπορεί να χωρέσει την υπερφυή φύση με τον τρόπο που εκείνη χωρά τον εαυτό της· αλλά το Πνεύμα πληροί τα πάντα, όντας παρόν σε όλα και χορηγώντας στα πάντα από τον εαυτό του το είναι κατά μετάδοση, στον βαθμό που το καθένα μπορεί να μετέχει και να το χωρέσει. Ταυτόχρονα, εξίσου παραμένει και ολόκληρο καθ' εαυτό, τόσο αχώρητο για τα πάντα, ώστε ακόμη και αν υπήρχαν μύριοι κόσμοι και άλλοι μυριοπλάσιοι από αυτούς, να μπορεί εξίσου να γεμίζει και εκείνους και να παραμένει πάλι ολόκληρο αχώρητο.