Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 16:12

Όταν λοιπόν οι κατηχούμενοι και οι εθνικοί αμαρτάνουν, αμαρτάνουν μεν εις τον Υιό, επειδή βρίσκεται μέσα τους, όπως έχει ειπωθεί· μπορούν όμως, παρ' όλα αυτά, να λάβουν άφεση, όταν αξιωθούν τη δωρεά της παλιγγενεσίας. Όταν όμως οι βαπτισμένοι αμαρτάνουν, λέγει ότι μια τέτοια παρανομία φθάνει μέχρι το Άγιο Πνεύμα· διότι αμάρτησε κανείς ενώ βρισκόταν πλέον σε αυτό· και για τον λόγο αυτόν η τιμωρία εναντίον του είναι ασυγχώρητη.» Ο δε Θεόγνωστος, προσθέτοντας και αυτός, λέγει τα εξής: «Εκείνος που παρέβη τον πρώτο και τον δεύτερο όρο, θα κρινόταν άξιος μικρότερης τιμωρίας· εκείνος όμως που περιφρόνησε και τον τρίτο, δεν θα μπορούσε πλέον να τύχει συγγνώμης. Ως πρώτο και δεύτερο όρο αναφέρει την κατήχηση περί του Πατρός και του Υιού· ως τρίτο δε, τη διδασκαλία που παραδίδεται κατά την τελείωση και τη μετοχή στο Πνεύμα· και θέλοντας να το επιβεβαιώσει αυτό, παραθέτει τα λόγια που ειπώθηκαν από τον Σωτήρα προς τους μαθητές: “Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε ακόμη να τα βαστάξετε. Όταν όμως έλθει το Άγιο Πνεύμα, θα σας διδάξει.”»

Αυτοί οι οποίοι, αφού αναδείχθηκαν άξιοι της εκλογής από τον Κύριο, της διαβίωσης μαζί Του, της αποστολής από Αυτόν, της διανομής των πνευματικών χαρισμάτων, και αφού άκουσαν το «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών», έπειτα από μια τέτοια γνώση, έπειτα από την αποκάλυψη όσων ήταν απόρρητα στους υπόλοιπους, ωστόσο κάποια στιγμή αργότερα, κοντά πλέον στο ίδιο το πάθος του Κυρίου, ακούνε: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα».

Διότι ο Υιός δεν θα μπορούσε να διαχωριστεί από τον Πατέρα, όπως ένας άγγελος από έναν άλλο άγγελο, και όπως στα καθ' ημάς ο τάδε διαφέρει πλήρως από τον δείνα, ούτε βέβαια ο λόγος περί της διαφοράς θα φτάσει στα άκρα τοποθετώντας τον καθένα χωριστά με απόλυτο τρόπο· διότι τότε θα υπήρχαν δύο θεοί· εφόσον όμως μία και μόνη θεότητα υπάρχει και νοείται, θα μπορούσαμε να δούμε τον Υιό ζωντανό και ενυπόστατο μέσα στον Πατέρα, και βέβαια και το αντίστροφο, δηλαδή τον Πατέρα μέσα στον Υιό· διότι είναι χαρακτήρας της υποστάσεώς Του. Β. Συμφωνώ. Α. Επομένως, το Πνεύμα είναι ένα και της ίδιας φύσεως, και εκπορεύεται σαν από πηγή από τον Πατέρα· δεν είναι όμως ξένο προς τον Υιό· διότι Αυτός έχει γεννηθεί έχοντας μέσα Του όλη την ιδιότητα του Πατέρα, και εφόσον είναι ο καρπός της ύψιστης θεότητας, πώς θα μπορούσε να νοηθεί στερημένος από τα αγαθά της θεότητας; Ίδιον δε της θεότητας είναι ο αγιασμός, του οποίου το Πνεύμα είναι αποδεικτικό. Διότι είναι άγιο κατά φύση και αγιαστικό όλης της κτίσεως. Β. Και ποια θα ήταν η απόδειξη γι' αυτά, και πώς θα μπορούσα να μάθω με σαφήνεια ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ίδιον του Υιού όπως ακριβώς και του Πατέρα; Α. Ο μάρτυράς μας δεν είναι εξωτερικός, αλλά θα φέρω τον ίδιο τον Χριστό να αναφωνεί: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια».

Διότι ποιος χυδαίος και τόσο πανούργα πλεγμένος λόγος θα μπορούσε να μας πείσει να επιλέξουμε να σκεφτούμε και να φρονούμε ότι ο Μονογενής αγνόησε κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, εφόσον είναι αληθώς, σύμφωνα με τις Γραφές, και σοφία και βουλή του Πατρός; Β. Κανείς δεν θα μπορούσε να πείσει εκείνον που είναι αληθινά συνετός. Α. Διότι, φίλε μου, ο σοφός Παύλος που μας γράφει δεν θα μπορούσε με τίποτα να πει ψέματα: «Διότι, όπως κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του, έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Β. Απολύτως. Α. Γνωρίζει, λοιπόν, άραγε το Πνεύμα του Θεού τα όσα υπάρχουν σε αυτόν, και τίποτε δεν είναι κρυμμένο ή ασαφές σε αυτό; Β. Τα γνωρίζει· πώς είναι δυνατόν όχι; Α. Εφόσον λοιπόν το Πνεύμα του Πατρός είναι ίδιον του Υιού, πώς θα αγνοήσει κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, έχοντας ως δικό του ο ίδιος το Πνεύμα, το οποίο γνωρίζει τα πάντα που υπάρχουν στον Πατέρα, μολονότι τον ακούω να λέει σαφώς στους αγίους αποστόλους: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα πάρει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει».

Και βέβαια, για τον εαυτό του πολύ σωστά σεμνύνεται ο Παύλος, αναφωνώντας για το μυστήριο του Χριστού: «Διότι ούτε εγώ το παρέλαβα από άνθρωπο, ούτε το διδάχθηκα, αλλά δι' αποκαλύψεως του Ιησού Χριστού». Θα μπορούσες δε να διαπιστώσεις ότι και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα εξίσου μας αποκαλύπτει τον Χριστό. Γράφει λοιπόν ο σοφότατος Ιωάννης: «Και το χρίσμα που εσείς λάβατε από Αυτόν μένει μέσα σας, και δεν έχετε ανάγκη να σας διδάσκει κανείς, αλλά όπως το δικό Του χρίσμα σας διδάσκει για όλα». Και ο Ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου για τον Παράκλητο, δηλαδή το Πνεύμα: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό Του, αλλά θα πει όσα ακούει, και θα σας αναγγείλει τα επερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει». Επειδή, όντας Πνεύμα αληθείας, θα φωτίσει εκείνους μέσα στους οποίους θα ενοικήσει, και θα τους καθοδηγήσει στην κατανόηση της αληθείας.

Ο Θεός, βέβαια, τον ονόμασε άρχοντα αυτού του αιώνα, όχι επειδή είναι τέτοιος στην πραγματικότητα, ούτε επειδή κατέχει ως φυσικό του αξίωμα, εννοώ δηλαδή, τη δύναμη να εξουσιάζει, αλλά επειδή από απάτη και πλεονεξία αποσπά τη δόξα γι' αυτό, και επειδή εξακολουθεί να κυριαρχεί και να άρχει σε όσους πλανώνται, εξαιτίας της πονηρότατης προαίρεσης που υπάρχει μέσα τους. Σύμφωνα με αυτήν, έχοντας προσδέσει τον νου τους στην πλάνη, έχουν αναπόδραστη τη θηλιά της αιχμαλωσίας, αν και είναι στη δική τους εξουσία να ξεφύγουν, μεταβαίνοντας μέσω της πίστης στον Χριστό στην επίγνωση του αληθινού Θεού. Επομένως, είναι νόθος ο τίτλος της εξουσίας για τον σατανά, ο οποίος φυσικά δεν υφίσταται απέναντι στον Θεό, αλλά διατηρείται στη βδελυρότητα των πλανωμένων. <Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα.>

Και λοιπόν ο Σωτήρας, συναναστρεφόμενος μαζί τους μετά την εκ νεκρών ανάστασή του, όπως έχει γραφτεί, και αφού τους πρόσταξε να κηρύξουν σε όλη την οικουμένη τη χάρη της πίστεως, «παρήγγειλε να μην απομακρυνθούν από τα Ιεροσόλυμα, αλλά να περιμένουν την επαγγελία του Πατρός, την οποία» άκουσαν τόσο από τον ίδιο όσο και δια της φωνής των αγίων προφητών. Διότι θα συμβεί τις ημέρες εκείνες, λέγει ο Κύριος, «θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Και ο ίδιος ο Σωτήρας σαφώς τους υποσχέθηκε ότι θα έρθει επάνω τους η έκχυση του Πνεύματος, λέγοντας: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια», και πάλι: «Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο».

Και πάλι λέγει: Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας. Και πάλι λέγει: Αυτά σας τα έχω πει, ενώ μένω ακόμη μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Και πάλι λέγει: Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πάλι ο Σωτήρας: Διότι, εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν πρόκειται να έλθει προς εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω προς εσάς. Και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο για την αμαρτία και για τη δικαιοσύνη και για την κρίση. Και στη συνέχεια πάλι: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας διηγηθεί όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου. Γι' αυτό σας είπα ότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.

Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου· θα άσω και θα ψάλω, και τα εξής. Ο Σωτήρας στις διδασκαλίες του προς τους μαθητές είπε τα εξής για το Άγιο Πνεύμα: «Εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου· και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας». Και πάλι: «Αυτά σας τα έχω πει όσο μένω μαζί σας· ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας τα υπενθυμίσει». Και αλλού: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας φανερώσει την αλήθεια, διότι θα λάβει από ό,τι είναι δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Μέσω αυτών των λόγων αποδεικνύει αφενός ότι τα όσα προέρχονται από τον ίδιο είναι ανώτερα και δεν μπορούν να τα χωρέσουν οι απόστολοι· διότι λέγει «δεν μπορείτε να τα βαστάξετε»· αφετέρου ότι το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο χορηγείται από αυτόν και αποστέλλεται στους αποστόλους από αυτόν, τους αναγγέλλει όλη την αλήθεια.

Επειδή όμως τα ζητήματα που αφορούν το χωρίο αυτό χρειάζονται περισσότερη επεξεργασία και σαφήνεια, δεν είναι τώρα η κατάλληλη ευκαιρία να προχωρήσουμε στην ακριβή εξέτασή τους, αφού άλλωστε δεν είναι αυτός ο σκοπός μας· έπρεπε, ωστόσο, να αποδείξουμε ότι το Παράκλητο Πνεύμα είναι έτερο από τον Υιό, πράγμα το οποίο άλλωστε αποδείχθηκε με διάφορους τρόπους από όσα δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας, εκτός των άλλων και σε εκείνα όπου έλεγε: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας εκθέσει όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα δοξάσει εμένα, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Με αυτά τα λόγια υπόσχεται και πάλι ότι όσα δεν δίδαξε ο ίδιος, αυτά θα τα διδαχθούν οι μαθητές του από το Άγιο Πνεύμα, μιλώντας σαν για κάποιον άλλο, λέγοντας το «όταν έλθει εκείνος» και το «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του» και το «Εκείνος θα δοξάσει εμένα» και το «διότι από το δικό μου θα λάβει»· διότι το να υποθέτει κανείς ότι όλα αυτά ο Σωτήρας τα έλεγε ο ίδιος για τον εαυτό του, αποτελεί δεινή και δυσθεράπευτη ανοησία. Αντιθέτως, με σαφήνεια μέσα από αυτά τα λόγια ο ίδιος ο Σωτήρας δίδαξε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι διαφορετικό από τον ίδιο, το οποίο, αν και ως προς την τιμή, τη δόξα και τα πρεσβεία υπερέχει και είναι ανώτερο από κάθε νοερή και λογική ουσία (γι' αυτό άλλωστε και συμπεριλαμβάνεται στην Αγία και Τρισμακαρία Τριάδα), εντούτοις υπολείπεται αυτού.

Βλέπεις ότι οι φωτισμοί μάς καταυγάζουν σταδιακά, καθώς και την τάξη της θεολογίας, την οποία είναι προτιμότερο να τηρούμε κι εμείς, ούτε φανερώνοντας τα πάντα απότομα ούτε αποκρύπτοντάς τα μέχρι τέλους. Διότι το πρώτο είναι άτεχνο, ενώ το δεύτερο είναι άθεο· και το πρώτο μπορεί να πλήξει τους ξένους, ενώ το δεύτερο να αποξενώσει τους δικούς μας. Εκείνο δε που ίσως έχει ήδη έρθει στο μυαλό κάποιων άλλων, αλλά εγώ το θεωρώ καρπό της δικής μου σκέψης, θα το προσθέσω στα όσα έχουν ειπωθεί. Υπήρχαν κάποια διδάγματα στον Σωτήρα, έστω κι αν οι μαθητές είχαν διδαχθεί ήδη πολλά, τα οποία ελέγετο ότι δεν μπορούσαν τότε να τα βαστάξουν, ίσως για τις αιτίες που προανέφερα, και για τον λόγο αυτόν αποκρύπτονταν· και πάλι, (έλεγε) ότι θα τα διδαχθούμε όλα από το Πνεύμα, όταν αυτό θα επιδημούσε (θα ερχόταν). Ένα από αυτά νομίζω ότι είναι και η ίδια η θεότητα του Πνεύματος, η οποία διασαφηνίστηκε αργότερα, εφόσον τότε πλέον η γνώση θα ήταν ώριμη και δεκτική, μετά την αποκατάσταση (ανάληψη) του Σωτήρος, οπότε δεν θα υπήρχε πια δυσπιστία απέναντι στο θαύμα. Διότι, τι μεγαλύτερο από αυτό θα μπορούσε είτε Εκείνος να είχε υποσχεθεί, είτε το Πνεύμα να είχε διδάξει; Εάν βεβαίως πρέπει να θεωρούμε ότι αυτό που υποσχέθηκε ή αυτό που δίδαξε είναι κάτι το σπουδαίο και άξιο της μεγαλοπρέπειας του Θεού.

Και με άλλα μυστικά άνθη προφητικών λογίων από διάφορα μέρη έπλεξε το θεολογικό και μακάριο στεφάνι, με αδύναμο μεν και τρεμάμενο χέρι, καθώς βρισκόταν βέβαια σε προχωρημένη ηλικία. Διότι δεν ήταν δυνατόν να γίνει τότε κατανοητή από τους ακροατές η αφήγηση των υψηλών νοημάτων περί του Κυρίου, όταν ακόμη και μετά από τόσο μεγάλη επίδειξη θαυμάτων και διακήρυξη των ένθεων μυστηρίων, ο Χριστός, ο ταμίας των θησαυρών της σοφίας και της γνώσης, έλεγε στους μαθητές Του: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Όμως, αν και αμυδρά η γηραιά προφήτιδα διατύπωσε τον λόγο περί του Κυρίου, επειδή εκπροσωπούσε το πρόσωπο του Νόμου —ο οποίος, αφού πάλιωσε, γέρασε και έφτασε κοντά στον αφανισμό του, παραχώρησε τη θέση του στην Καινή Διαθήκη—, εντούτοις η ομιλία της δεν απέβη ανώφελη για τους συνετούς ακροατές, όπως ακριβώς δεν ήταν ανώφελη ούτε η εκ μέρους του Νόμου προαναγγελία του μεγάλου μυστηρίου μέσα από σκιές και αινίγματα.

Έτσι και ο μακάριος Παύλος ανακαινίστηκε μυστικώς, και έτσι δέχθηκε τη θεωρία της αποκαλύψεως των μυστηρίων, και συνεπώς είχε απόλυτη πεποίθηση σε αυτήν. Ενεργητικώς δέχθηκε τη χάρη και τη δωρεά, αλλά καθ' όλο τον χρόνο της ζωής του διήνυε τον δρόμο του αγώνα, προκειμένου να ανταποδώσει κατά το δυνατόν τη χάρη της οποίας αξιώθηκε, από τη στιγμή που ο Κύριος συνομίλησε μαζί του στον δρόμο, ως προς οικείο πρόσωπο, και τον απέστειλε στη Δαμασκό. Δεν έχει γραφεί ότι του μίλησε φανερά ο Ιησούς, αλλά, όπως αναφέρει και ο Ανανίας, ότι του είπε: «Σαούλ αδελφέ, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο οποίος σου εμφανίστηκε στον δρόμο, με απέστειλε προς εσένα, για να αναβλέψουν τα μάτια σου και να πληρωθείς από Πνεύμα Άγιο». Και όταν τον βάπτισε, επλήσθη Πνεύματος Αγίου και αισθάνθηκε τα μυστήρια των απόκρυφων αποκαλύψεων, όπως ακριβώς ενήργησε και στους αγίους Αποστόλους, όταν ο Ιησούς συναναστρεφόταν μαζί τους και είπε: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει το Πνεύμα το Άγιο, εκείνο θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά».

Διότι, αν και έλαβε με ενεργό τρόπο τη χάρη και τη δωρεά, εντούτοις σε όλο τον χρόνο της ζωής του έτρεχε τον δρόμο του αγώνα, για να ανταποδώσει όσο του ήταν δυνατόν τη χάρη με την οποία αξιώθηκε, από τότε που ο Κύριος συνομίλησε μαζί του στον δρόμο, σαν σε δικό του άνθρωπο, και τον απέστειλε στη Δαμασκό. Δεν γράφτηκε απλώς ότι ο Ιησούς συνομίλησε φανερά μαζί του, αλλά και ο Ανανίας έτσι γράφει, ότι του είπε: «Αδελφέ Σαούλ, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, που σου εμφανίστηκε στον δρόμο, με απέστειλε σε σένα, για να ξαναβρούν την όρασή τους τα μάτια σου και να πληρωθείς με Άγιο Πνεύμα». Και όταν τον βάπτισε, γέμισε με Άγιο Πνεύμα, και κατανόησε τα μυστήρια των απόκρυφων αποκαλύψεων, όπως ακριβώς ενέργησε και στους αγίους αποστόλους, όταν ο Σωτήρας συναναστρεφόταν μαζί τους και τους είπε: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει το Άγιο Πνεύμα, εκείνο θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά». Έτσι και ο μακάριος Παύλος, είναι φανερό ότι όταν έλαβε το Άγιο Πνεύμα και ανακαινίστηκε εν Πνεύματι, αξιώθηκε την αποκάλυψη των μυστηρίων, και εν Πνεύματι έβλεπε τις αποκαλύψεις, και εντρυφούσε στη θεία θεωρία, και άκουσε άρρητα ρήματα, και βίωνε θεωρία υψηλότερη από τη φύση, και απόλαυσε τις θεωρίες των ουράνιων δυνάμεων, και εντρυφούσε στα πνευματικά τάγματα.

2. Και τι χρειάζεται να λέμε για τους Ιουδαίους, όταν βέβαια και αυτοί οι ίδιοι οι μαθητές τότε, πολλές φορές ακούγοντας τα υψηλότερα δόγματα, θορυβούνταν και σκανδαλίζονταν; Γι' αυτό και έλεγε: «Πολλά έχω να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Αν όμως εκείνοι δεν μπορούσαν, οι οποίοι συναναστράφηκαν μαζί του τόσο πολύ χρόνο, και έγιναν κοινωνοί σε τόσα απόρρητα μυστήρια, και είδαν τόσα θαύματα, πώς άνθρωποι που μόλις τότε είχαν αποσπαστεί από βωμούς και είδωλα και θυσίες, και από γάτες και κροκοδείλους (διότι τέτοια ήταν τα σεβάσματα των εθνικών), και από τα άλλα τα κακά, θα δέχονταν ξαφνικά τους υψηλούς λόγους των δογμάτων; Και πώς οι Ιουδαίοι, οι οποίοι κάθε ημέρα διδάσκονταν και κατηχούνταν από τον νόμο: «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος, και εκτός από αυτόν δεν υπάρχει άλλος», βλέποντάς τον καρφωμένο πάνω στο ξύλο του σταυρού· ή μάλλον, αφού οι ίδιοι τον σταύρωσαν και τον έθαψαν, και χωρίς καν να τον έχουν δει αναστημένο, ακούγοντας ότι αυτός ο ίδιος είναι Θεός και ίσος με τον Πατέρα, δεν θα απομακρύνονταν και δεν θα αποσχίζονταν περισσότερο από όλους;

Και αυτό κυρίως είναι αναγκαίο να γνωρίζετε, ότι πριν από τον σταυρό βρίσκονταν σε μεγάλη άγνοια· γι' αυτό και επιπλήττοντάς τους έλεγε: «Ακόμη και εσείς είστε ασύνετοι; Δεν κατανοείτε ακόμη ούτε αντιλαμβάνεστε, ότι δεν σας μίλησα για τους άρτους, να προσέχετε από το προζύμι των Φαρισαίων;» Και πάλι: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Και όχι μόνο αγνοούσαν τα υψηλότερα, αλλά και εκείνα που άκουγαν τα απέβαλαν πολλές φορές από τη μνήμη τους εξαιτίας του φόβου και της δειλίας· πράγμα για το οποίο τους ονείδιζε λέγοντας: «Κανείς από εσάς δεν με ρωτά: Πού πηγαίνεις; Αλλά επειδή σας είπα αυτά, η λύπη έχει γεμίσει την καρδιά σας». Και πάλι, μιλώντας για τον Παράκλητο, έλεγε: «Εκείνος θα σας τα υπενθυμίσει όλα και θα σας διδάξει». Δεν θα έλεγε, όμως, «θα υπενθυμίσει», εάν δεν είχαν αποβάλει πολλά από όσα τους είχαν λεχθεί. Αυτά δε δεν τα ανέφερα τυχαία, αλλά επειδή ο Πέτρος φαίνεται τη μια στιγμή να ομολογεί ολοκληρωμένη και τέλεια ομολογία, και την άλλη να τα έχει λησμονήσει όλα. Διότι αυτός που είπε: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος», και μακαρίστηκε γι' αυτά, έσφαλε σε τέτοιο βαθμό λίγο αργότερα, ώστε να αποκληθεί Σατανάς. Λέει, δηλαδή, προς αυτόν: «Πήγαινε πίσω μου, Σατανά· μου είσαι σκάνδαλο, διότι δεν φρονείς τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων». Και τι θα μπορούσε να είναι πιο ατελές από εκείνον που δεν φρονεί τα του Θεού, αλλά τα των ανθρώπων;

εʹ. Από πού, λοιπόν, είχαν αυτοί τα υψηλά δόγματα; Διότι τα υψηλότερα τούς είπε ότι θα τα ακούσουν αργότερα: «Διότι έχω πολλά», λέγει, «να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Ώστε αυτά που υπολείπονταν ήσαν τα υψηλότερα. Ένας δε από τους μαθητές δεν ήθελε καν να μεταβεί στην Ιουδαία μαζί Του, επειδή άκουσε για κινδύνους, αλλά έλεγε: «Ας πάμε και εμείς, για να πεθάνουμε μαζί Του»· και το έλεγε δυσανασχετώντας, επειδή περίμενε ότι θα πεθάνει. Εάν όμως, ενώ ήταν μαζί Του περίμενε ότι θα πεθάνει και εξαιτίας αυτού δίσταζε, χωρίς Αυτόν και τους λοιπούς μαθητές, τι δεν θα περίμενε άραγε να πάθει τότε; Και ήταν μεγάλος ο έλεγχος της αναισχυντίας.

Πρόσεξε την ευγνωμοσύνη του δούλου· δεν θέλει τίποτα να θεωρείται δικό του, αλλά τα πάντα του Δεσπότη. Και όμως το Πνεύμα το έδωσε αυτό· γι' αυτό έλεγε: «Πολλά έχω να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια»· και πάλι: «Ξεχωρίστε μου τον Παύλο και τον Βαρνάβα». Και στην προς Κορινθίους επιστολή λέει ότι: «Στον έναν δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, και σε άλλον λόγος γνώσεως»· και ότι: «Αυτό τα διαμοιράζει όλα, όπως θέλει». Και όταν ομιλούσε προς τους Μιλησίους, έλεγε: «Στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας τοποθέτησε ποιμένες και επισκόπους». Βλέπεις ότι αυτά που ανήκουν στο Πνεύμα τα αποδίδει στον Υιό, και αυτά που ανήκουν στον Υιό στο Πνεύμα; «Χάρη και αποστολή»· δηλαδή: Δεν το κατορθώσαμε εμείς αυτό, το να γίνουμε απόστολοι· διότι δεν λάβαμε αυτό το αξίωμα επειδή κοπιάσαμε πολύ και μοχθήσαμε, αλλά λάβαμε χάρη, και το κατόρθωμα αποτέλεσε δωρεά άνωθεν. «Εις υπακοήν πίστεως».

«Εσείς είστε φίλοι μου. Δεν σας αποκαλώ πλέον δούλους· διότι ο δούλος δεν γνωρίζει τι κάνει ο κύριός του. Εσείς είστε φίλοι μου· διότι όλα όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, σας τα έκανα γνωστά». Πώς, λοιπόν, λέει: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα»; Δεν καταδεικνύει τίποτε άλλο με το «όλα» και το «άκουσα», παρά ότι δεν λέει τίποτε ξένο, παρά μόνο όσα ανήκουν στον Πατέρα. Επειδή δε αυτό θεωρείται κατεξοχήν γνώρισμα της φιλίας, το να αποκαλύπτει κανείς τα απόρρητα, γι' αυτό λέει ότι αξιωθήκατε αυτής της κοινωνίας. Όταν δε λέει «όλα», εννοεί όσα έπρεπε αυτοί να ακούσουν. Έπειτα παραθέτει και ένα άλλο τεκμήριο της φιλίας, και μάλιστα όχι τυχαίο.

«Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Επομένως, συμφέρει να αναχωρήσω εγώ, εάν βέβαια πρόκειται να τα βαστάξετε τότε, όταν θα έχω αναχωρήσει. Και τι συνέβη; Μήπως το Πνεύμα είναι ανώτερό σου, επειδή τώρα μεν δεν βαστάζουμε, Εκείνο όμως θα μας προετοιμάσει ώστε να βαστάξουμε; Μήπως η δική Του ενέργεια είναι μεγαλύτερη και τελειότερη; Όχι βέβαια· διότι και Εκείνος τα δικά μου θα πει. Γι' αυτό λέει: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό Του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα αναγγείλει τα επερχόμενα».

Διότι δεν ήταν το ίδιο πράγμα να τον βλέπουν τη μια στιγμή να θαυματουργεί στην Παλαιστίνη και την άλλη να υβρίζεται και να διώκεται (και μάλιστα όταν ο σταυρός επρόκειτο να διαδεχθεί τα θαύματα που συντελούνταν), με το να τον βλέπουν να προσκυνείται και να γίνεται πιστευτός σε ολόκληρη την οικουμένη, χωρίς πλέον να πάσχει τίποτα τέτοιο από όσα έπαθε. Γι' αυτόν τον λόγο τους λέει να μην το πουν σε κανέναν. Διότι εκείνο που ρίζωσε μία φορά και έπειτα ξεριζώθηκε, με δυσκολία θα μπορούσε, εάν φυτευθεί ξανά, να στεριώσει πάλι στους πολλούς· ενώ εκείνο που, αφού στερεωθεί μία φορά, παραμείνει ακλόνητο και δεν υποστεί καμία βλάβη από πουθενά, αναπτύσσεται εύκολα και φτάνει σε μεγαλύτερη αύξηση. Διότι, εάν εκείνοι που είχαν δει να γίνονται τόσα σημεία και είχαν συμμετάσχει σε τόσα άρρητα μυστήρια, σκανδαλίστηκαν μόνο με το άκουσμα· και μάλιστα όχι μόνο αυτοί, αλλά και ο κορυφαίος όλων, ο Πέτρος· αναλογίσου τι ήταν επόμενο να πάθουν οι πολλοί, αν μάθαιναν μεν ότι είναι ο Υιός του Θεού, αλλά τον έβλεπαν να σταυρώνεται και να εμπτύεται, χωρίς να γνωρίζουν το απόρρητο βάθος αυτών των μυστηρίων, ούτε να έχουν λάβει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Διότι, εάν έλεγε στους μαθητές: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα», πολύ περισσότερο θα είχε καταρρεύσει ο υπόλοιπος λαός, εάν τους αποκαλυπτόταν πριν από τον κατάλληλο καιρό το ύψιστο από αυτά τα μυστήρια. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τους εμποδίζει να μιλήσουν.

Και για να μάθεις πόσο σπουδαίο ήταν το να διδαχθούν στη συνέχεια την πλήρη διδασκαλία, αφού είχαν παρέλθει οι αφορμές σκανδαλισμού, μάθε το από αυτόν τον ίδιο τον κορυφαίο. Διότι αυτός ακριβώς ο Πέτρος, που μετά από τόσα θαύματα φάνηκε τόσο αδύναμος ώστε και να τον αρνηθεί και να φοβηθεί μια ταπεινή υπηρέτρια, όταν πλέον επήλθε ο σταυρός και έλαβε τις σαφείς αποδείξεις της αναστάσεως, και δεν υπήρχε πλέον τίποτα που να τον σκανδαλίζει και να τον ταράζει, συγκράτησε τόσο ακλόνητη τη διδασκαλία του Πνεύματος, ώστε να ορμά σφοδρότερα και από λιοντάρι στο πλήθος των Ιουδαίων, μολονότι απειλούνταν με κινδύνους και αμέτρητους θανάτους. Εύλογα, λοιπόν, έδωσε εντολή να μην μιλήσουν στους πολλούς πριν από τον σταυρό, εφόσον ούτε στους ίδιους που επρόκειτο να διδάξουν δεν αποτόλμησε να τους τα παραδώσει όλα πριν από τον σταυρό. Διότι λέει: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Αλλά και από όσα είχε πει ο ίδιος, αγνοούν πολλά, τα οποία δεν έκανε σαφή πριν από τον σταυρό. Όταν, λοιπόν, αναστήθηκε, τότε κατάλαβαν μερικά από όσα ελέχθησαν. «Από τότε άρχισε να τους φανερώνει ότι πρέπει να πάθει». Από τότε· πότε;

Ότι ο Παύλος, λέγοντας «στους δε υπόλοιπους λέω εγώ, όχι ο Κύριος», δεν έδειξε ότι η συμβουλή του ήταν ανθρώπινη. Από πού λοιπόν είναι καλό να αρχίσουμε τον λόγο μας; Από τα ίδια τα λόγια του Κυρίου, τα οποία Εκείνος φθέγγεται μέσω του μακαρίου Παύλου. Διότι πρέπει να πιστεύουμε ότι η δική του παραίνεση είναι παραίνεση του Κυρίου. Επειδή και όταν λέει: «Στους δε νυμφευμένους παραγγέλλω, όχι εγώ αλλά ο Κύριος», και πάλι: «Στους δε υπόλοιπους λέω εγώ, όχι ο Κύριος», δεν τα λέει αυτά με την έννοια ότι άλλα είναι τα δικά του λόγια και άλλα του Κυρίου. Διότι εκείνος που έχει τον Χριστό να ομιλεί μέσα του, εκείνος που δεν επιδιώκει καν να ζει ο ίδιος ώστε να ζει ο Χριστός μέσα του, εκείνος που θέτει και τη βασιλεία και τη ζωή και τους αγγέλους και τις δυνάμεις και κάθε άλλη κτίση και γενικώς τα πάντα σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην αγάπη Του, πώς θα ανεχόταν να εκφράσει ή έστω να διανοηθεί κάτι από εκείνα που δεν είναι αρεστά στον Χριστό, και μάλιστα όταν νομοθετεί; Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που λέει, «Εγώ» και «Όχι εγώ»; Από τους νόμους και τα δόγματα, ο Χριστός μάς έδωσε άλλα ο Ίδιος απευθείας και άλλα μέσω των αποστόλων. Διότι, για να βεβαιωθείς ότι δεν τα έχει θεσπίσει όλα ο Ίδιος απευθείας, άκουσε τι λέει: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Επομένως, ως προς το θέμα του «να μη χωρίζεται η γυναίκα από τον άνδρα», πρόλαβε ο Ίδιος και το νομοθέτησε όταν βρισκόταν εν σαρκί επί της γης. Και γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Στους δε νυμφευμένους παραγγέλλω, όχι εγώ αλλά ο Κύριος».

Διότι το ότι ο Ίδιος νομοθετεί την Καινή Διαθήκη, ούτε εσύ το αμφισβητείς. «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, μήπως είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα; Διότι από εσένα θα εξέλθει για χάρη μου ηγούμενος· και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από παλαιές ημέρες· και αυτός θα ποιμάνει τον λαό μου, τον Ισραήλ». Βλέπεις έναν λαό του Πατρός και του Υιού. Ο Υιός λέει: «Θα είμαι σε αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι σε εμένα λαός». Ο Πατέρας λέει για τον Χριστό: «Και θα ποιμάνει τον λαό μου τον Ισραήλ». Κατανόησε ότι είναι ένα το βασίλειο του Πατρός και του Υιού. Όσα ταπεινά, εξάλλου, ακούς από Αυτόν να λέει στη συνέχεια, αφού σαρκώθηκε με τη δική Του ευδοκία και ταπείνωσε τον εαυτό Του για τη σωτηρία των ανθρώπων, να τα κατανοείς με τρόπο θεοπρεπή· διότι το γράμμα σκοτώνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί. Εάν, πράγματι, στους αποστόλους, οι οποίοι είχαν δει τα θαύματά Του και στο όνομά Του είχαν θεραπεύσει κάθε νόσο, έλεγε: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα», τι θα μπορούσε να πει προς τον Ιουδαίο, ο οποίος είναι κατά πολύ πιο νωθρός στην αντίληψη;

Εικόνα λοιπόν και του Υιού είναι το Άγιο Πνεύμα, όχι επειδή Αυτός είναι η αιτία Του, αλλά επειδή δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε τον Υιό από αλλού, παρά μόνο μέσω του Αγίου Πνεύματος. Διότι κανείς, λέει, δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Και πάλι: Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Αυτό ακριβώς ερμηνεύοντας ο θείος Χρυσόστομος λέει: «Δηλαδή, θα πει λόγια σύμφωνα με τα δικά μου. Διότι, επειδή δικά μου είναι τα του Πατρός, και εκείνος θα μιλήσει από τα του Πατρός, άρα θα μιλήσει από τα δικά μου». Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός, ερχόμενος για να εκπληρώσει τον παλαιό νόμο, δηλαδή να τον τελειοποιήσει και να προσθέσει όσα είχαν παραλειφθεί εξαιτίας της αδυναμίας των ακροατών, με αυτό ακριβώς δόξασε τον Πατέρα που θέσπισε εκείνον τον νόμο (επειδή εγώ, λέει, σε δόξασα επί της γης, ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω), έτσι και το Άγιο Πνεύμα ολοκλήρωσε πάλι το έργο του Υιού. Διότι έχω πολλά, λέει, να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Από το δικό μου έργο, λέει, θα λάβει τις αφορμές και θα σας τα αναγγείλει, δηλαδή αυτά που υπολείπονται. Αυτό το έργο είναι ταυτόσημο με αυτό του Πατρός. Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου.

ιγʹ. Διότι, εάν εγώ δεν αναχωρήσω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει προς εσάς· και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο περί αμαρτίας και δικαιοσύνης. ιδʹ. Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα επερχόμενα.

Το δε Ευαγγέλιο κατέχει την εικόνα των αληθινών, έχοντας ήδη από τώρα ολοκάθαρα όλα τα χαρακτηριστικά των μελλόντων αγαθών. Μέσω αυτού, ο Λόγος καθιστά έτοιμους, διά της ελπίδας, εκείνους που επέλεξαν την ευαγγελική ζωή αμιγή και ανόθευτη με την ακριβή τήρηση των εντολών, και οι οποίοι απέκτησαν την ομοιότητα των μελλόντων αγαθών, ώστε να εμψυχωθούν με την αποδοχή του αρχετύπου των αληθινών και να γίνουν ζωντανές εικόνες του Χριστού, και μάλλον το ίδιο με Αυτόν κατά χάριν παρά ομοίωμα. Ίσως μάλιστα και ο ίδιος ο Κύριος, αν δεν φανεί υπερβολικός ο λόγος σε κάποιους, ονομάζεται τώρα από τον θεοφόρο διδάσκαλο πρόδρομος του εαυτού Του, επειδή φανερώνει τον εαυτό Του ανάλογα με εκείνους που Τον δέχονται, τόσο κατά την Παλαιά όσο και κατά την Καινή Διαθήκη, προτρέχοντας του εαυτού Του μέσα από αινίγματα και φωνές και τύπους, και μέσα από αυτά οδηγώντας στην αλήθεια που υπάρχει χωρίς αυτά. Αυτό τεκμαίρεται από τα λόγια του ίδιου του Κυρίου, με τα οποία έλεγε: «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα», εννοώντας τη διδασκαλία περί του εαυτού Του που επρόκειτο να τους δοθεί μέσω του Αγίου Πνεύματος, η οποία θα ήταν υψηλότερη από την προηγούμενη, αλλά και η ίδια κατώτερη από εκείνη που θα ακολουθούσε.

Άραγε για να μάθει ο Πατέρας με ποια δόξα θέλει να δοξαστεί ο Υιός, ωσάν να το αγνοούσε, αν δεν το άκουγε από τον Υιό; Έτσι εξέφραζε τα περισσότερα, συγκαταβαίνοντας στους ακροατές. Γι' αυτό και έλεγε: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα»· διότι για τον λόγο αυτό οικονομήθηκε μετά από αυτά και η αποστολή του Παναγίου Πνεύματος, για να τους καταστήσει τελειότερους. Είναι δυνατόν όμως να το εκλάβουμε και όπως παρατίθεται στη συνέχεια· διότι δεν έρχεται σε αντίθεση.

Αλλά ο θαυμάσιος εκείνος Γρηγόριος εισήγαγε διδασκαλία που άρμοζε στην εποχή και σε διάνοιες που μόλις είχαν καθαρθεί από την πολυχρόνια πλάνη και τους ειδωλολατρικούς μολυσμούς, ενώ πολλά από εκείνα που αποβλέπουν στην ακρίβεια τα άφηνε προσωρινά να αποταμιεύονται, οικονομώντας ώστε η ωφέλειά τους να αποκαλυφθεί στους κατάλληλους καιρούς. Διότι ήταν γνήσιος μαθητής του Σωτήρα μας, ο οποίος είπε: «πολλά ήθελα να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Και το πιο σημαντικό, πρόσεξε προς ποιους απευθυνόταν ο λόγος: προς αυτούς που σαγήνευσαν την οικουμένη με το κήρυγμα. Επομένως και ο θείος Γρηγόριος απέκρυπτε πολλά με θεόσοφη πρόνοια από εκείνα που απαιτούσαν ακριβέστατη εξέταση, όμως δεν διανοήθηκε να σας εισαγάγει —μη γένοιτο— κάτι αντίθετο προς τα δεσποτικά θεσπίσματα, πόσο μάλλον να το παραδώσει. Αλλά ούτε προς τους Πατέρες, με τους οποίους θεωρούσε μεγάλο καύχημα να είναι ομόφρων, ούτε προς τους προγενέστερους ούτε προς εκείνους με τους οποίους συνακμάζε, δεν φάνηκε να έχει απολύτως καμία αντίθεση, ούτε καν έδωσε την παραμικρή υπόνοια στους ευσεβείς ότι έπραξε κάτι τέτοιο. Το να παραλείψει όμως μερικά ζητήματα ακρίβειας εξαιτίας των προαναφερθεισών αιτιών δεν είναι καθόλου παράλογο, αλλά μάλλον κατέστη και αναγκαίο.

Γι' αυτό, ο Πρόδρομος και ο Σωτήρας δεν θα ήταν παράλογο να ονομαστούν παιδιά, επειδή αφενός συμμετέχουν στην ίδια ουσία, και αφετέρου, πιο άμεσα και οικεία, λόγω της μεγάλης τους ημερότητας και πραότητας και της ομοιότητας των αδιάβλητων παθών και ηθών τους προς τα παιδιά. Διότι επιδείκνυαν αυτά να διαμορφώνονται στον εαυτό τους, χωρίς να κατεβάζουν φωτιά από τον ουρανό ούτε να τιμωρούν τους αδικοπραγούντες με ξίφος, χωρίς να επιβάλλουν τιμωρία ανοίγοντας χάσμα στη γη ούτε να καταποντίζουν τους απειθείς στο νερό, αλλά καθιστώντας τους εαυτούς τους όμοιους με παιδιά μέσω της πραότητας, της ημερότητας και της αοργησίας, εκπαίδευαν προς το παρόν τους μαθητές τους με παιδικά λόγια, σύμφωνα με το «γάλα σας πότισα και όχι στερεά τροφή», και βέβαια «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Ώστε και ο βαπτίζων στο νερό και ο βαπτίζων στη φωτιά θα μπορούσαν να θεωρηθούν και να ονομαστούν παιδιά χωρίς ο λόγος αυτός να είναι παράταιρος ή υβριστικός, τουλάχιστον όσον αφορά τον λόγο της φύσης και το πιο τίμιο και σεμνό από τα νοήματα. Αντίθετα, παιδιά ως προς την αφροσύνη, που συμπεριφέρονται σαν νήπια, είναι τα πλήθη των Ιουδαίων, τα οποία ούτε όταν τους έπαιζαν φλογέρα ούτε όταν τους τραγουδούσαν θρηνητικά τραγούδια άλλαξαν τη στάση της απροσεξίας τους, ούτε επέλεξαν να αναζητήσουν την απαλλαγή από την προσωπική τους μοχθηρία.

Όπως ακριβώς ο Χριστός με την έλευσή του έγινε το πλήρωμα του νόμου και των προφητών, έτσι και το Πνεύμα είναι το πλήρωμα του ευαγγελίου. Ο Χριστός με την έλευσή του επιβεβαίωσε όσα ειπώθηκαν από τον Πατέρα στον νόμο και στους προφήτες (γι' αυτό και ο Παύλος λέει «πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός»)· το Άγιο Πνεύμα με την επιφοίτησή του εκπλήρωσε τα του ευαγγελίου. Όσα υπάρχουν στη διδασκαλία του Χριστού, τα εκπληρώνει το Πνεύμα· όσα υπάρχουν στη διδασκαλία του νόμου, τα εκπλήρωσε ο Χριστός, όχι επειδή ο Πατέρας ήταν ατελής, αλλά ως ερμηνευτής και τελειωτής αυτών που προέρχονται από τον Πατέρα· έτσι λοιπόν και το Πνεύμα αποσαφηνίζει και διατρανώνει τα του Υιού. Διότι λέγει: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει το Άγιο Πνεύμα, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια» και τα εξής.

Αλλά επειδή σας τα είπα αυτά, η λύπη έχει γεμίσει την καρδιά σας. Εγώ όμως σας λέω την αλήθεια· σας συμφέρει να φύγω εγώ· διότι, εάν δεν φύγω εγώ, ο Παράκλητος δεν θα έρθει σε εσάς. Και λίγο πιο κάτω: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έρθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό είπα, ότι θα λάβει από τα δικά μου και θα τα αναγγείλει σε εσάς. Άραγε δεν είναι αυτά ιερά και θεόπνευστα λόγια, και δεν παρέχουν σαφή κατανόηση του μυστηρίου της ευσέβειας; Και δεν φανερώνει την αιτία για την οποία θεώρησε σωστό να τα πει αυτά, και δεν διατηρεί ακέραιη την εξ αρχής μυσταγωγία, και δεν καταισχύνει κάθε συκοφαντία, αποκόπτοντας κάθε αφορμή ασέβειας;

Τέτοια λόγια όμως προφανώς τους παρακινούν στο να ανυψωθούν προς το μεγαλείο του Πνεύματος· όπως ακριβώς και το εξής: «Δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα». Αλλά πότε; «Όταν έλθει το Πνεύμα της αληθείας· διότι εκείνο θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια». Εδώ πάλι αναφύεται ένα άλλο θαυμαστό μέγεθος του Πνεύματος, το οποίο αποκαλύπτεται στους μαθητές και ανυψώνει τη διάνοιά τους σε άφατο ύψος, στο οποίο έλαμπε σε αυτούς υπερβολικά το αξίωμα του Πνεύματος.

Όπως ακριβώς ο Χριστός με τον ερχομό του έγινε πλήρωμα του νόμου και των προφητών, έτσι και το Πνεύμα είναι πλήρωμα του ευαγγελίου. Ο Χριστός ερχόμενος επιβεβαίωσε όσα ειπώθηκαν από τον Πατέρα μέσα στον νόμο και στους προφήτες· γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός». Το Άγιο Πνεύμα επιφοιτώντας εκπλήρωσε τα του ευαγγελίου· όσα ανήκουν στη διδασκαλία του Χριστού, το Πνεύμα τα εκπληρώνει, και όσα ανήκουν στον νόμο, ο Χριστός, όχι επειδή ο Πατέρας είναι ατελής, αλλά ως ερμηνευτής και τελειωτής αυτών που προέρχονται από τον Πατέρα. Έτσι λοιπόν και το Πνεύμα διασαφηνίζει και διατρανώνει τα του Υιού· διότι λέει: «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει το Άγιο Πνεύμα, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια» και τα εξής. Διότι δεν μιλάει από τον εαυτό του· αφού δεν αντιφωνεί στον Υιό, αλλά συμπληρώνει τα του Υιού, με τον ίδιο τρόπο που ο Υιός συμπληρώνει τα του Πατέρα.

Και πάλι: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια». Εκείνος, λοιπόν, θα προσευχηθεί και Εκείνος θα κλάψει. Διότι το «τι να προσευχηθούμε», λέει ο θείος Απόστολος, «όπως πρέπει, δεν το γνωρίζουμε· αλλά το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει για εμάς με στεναγμούς αλάλητους». Διότι μόνο στο Πνεύμα είναι φανερό το θέλημα του Θεού. «Διότι τα του Θεού», λέει, «κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Επειδή, σύμφωνα με την υπόσχεση, την ημέρα της Πεντηκοστής, όταν επιφοίτησε ο Παράκλητος και η δύναμη του αγαθού Πνεύματος κατασκήνωσε στις ψυχές των αποστόλων, αφαιρέθηκε από αυτούς εντελώς το κάλυμμα της κακίας, καταργήθηκαν τα πάθη και αποκαλύφθηκαν τα μάτια της καρδιάς τους. Και τότε πλέον, αφού γέμισαν με σοφία και έγιναν τέλειοι από το Πνεύμα, μέσω Αυτού γνώρισαν πώς να κάνουν το θέλημα του Θεού, και μέσω Αυτού χειραγωγήθηκαν προς κάθε αλήθεια, καθώς Εκείνο ηγεμόνευε και βασίλευε στις ψυχές τους. Όταν, λοιπόν, και σε εμάς, που ακούμε τον λόγο του Θεού, έρχεται η διάθεση να κλάψουμε, ας δεηθούμε στον Χριστό, με αδίστακτη πίστη ότι θα έλθει προς εμάς, ελπίζοντας αληθινά στο Πνεύμα που ακούει και προσεύχεται σύμφωνα με το θέλημά Του.

ΛΟΓΟΣ ΞΓ΄. Ο λόγος της αληθείας που κηρύσσεται από τους πνευματικούς κήρυκες της αληθείας, κηρύσσεται και λέγεται στα τέκνα της βασιλείας, όπως λέει ο Κύριος: «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας, ενώ στους υπολοίπους με παραβολές», και κάπου αλλού: «Το μυστήριό μου ανήκει σε εμένα και στους υιούς του οίκου μου». Ακούγοντας, λοιπόν, τον λόγο της βασιλείας και δακρύζοντας και κλαίγοντας, ας μην αρκεστούμε στα δικά μας δάκρυα και στους κλαυθμούς ούτε στη δική μας ακοή, νομίζοντας ότι δήθεν κατανοήσαμε την αλήθεια και ότι έχουμε ακούσει και γνωρίσει το θέλημα του Θεού. Διότι υπάρχουν και άλλα αυτιά και άλλα μάτια και άλλοι κλαυθμοί και άλλη διάνοια και άλλη ψυχή, δηλαδή αυτό το ίδιο το θεϊκό και επουράνιο Πνεύμα, το οποίο ακούει και κλαίει και προσεύχεται και γνωρίζει και πράττει το θέλημα του Θεού εν αληθεία. Διότι στους αποστόλους ο Κύριος, υποσχόμενος μεγάλη δωρεά, έλεγε: «Πηγαίνω και σας αποστέλλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, για να είναι μαζί σας εις τον αιώνα». Εκείνος θα ακούσει και θα διδάξει τα πάντα και «θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια». «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, εκείνος θα διδάξει πάντα όσα σας είπα και θα σας οδηγήσει σε κάθε αλήθεια». Εκείνος λοιπόν θα προσευχηθεί, εκείνος θα κλάψει. «

Αν λοιπόν άκουσαν, πες από ποιον· διότι δεν λέω προς το παρόν ότι είδαν οι ίδιοι και τα είπαν, αλλά ότι άκουσαν· πες λοιπόν, αν γνωρίζεις, από πού τα έμαθαν αυτά. Αν όμως δεν γνωρίζεις τι να πεις, άκουσε και μάθε ότι τα έμαθαν αυτά από το Άγιο Πνεύμα, καθώς τους έλεγε και ο Κύριος: «Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα.» Και το ότι ακόμη και όσα δεν τους είπε ο Χριστός, αυτά τα δίδαξε και τα είπε το Άγιο Πνεύμα όταν επήλθε στους αποστόλους, το λέει ο ίδιος: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει.» Έμαθες από πού διδάχθηκαν εκείνοι που έγραψαν για την ημέρα εκείνη και για την επιφάνεια του Κυρίου και για όσα είναι αποταμιευμένα και πρόκειται να επέλθουν στους αμαρτωλούς και στους δικαίους. Έτσι και για όλα τα υπόλοιπα που δεν είναι ορατά σε εμάς, οι ίδιοι, αφού φωτίστηκαν από το Πνεύμα, τα είδαν και συγχρόνως τα έγραψαν.

Διότι τόσο πολύ, λέει, σας αγαπώ, ώστε σας αποκάλυψα ακόμη και τα απόρρητα. Διότι ο δούλος δεν γνωρίζει τα μυστήρια του κυρίου του· εσείς όμως ήδη, ως φίλοι μου, αξιωθήκατε να μάθετε μυστήρια. «Διότι όλα όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, σας τα εγνώρισα.» Πώς λοιπόν αλλού λέει ότι «Έχω πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε;» Τους εγνώρισε όλα όσα ήταν δυνατόν να ακούσουν και όσα μπορούσαν αμέσως να κατανοήσουν. Όταν δε λέει, «Όσα άκουσα από τον Πατέρα μου», μην υποθέσεις ότι ο Υιός έχει ανάγκη διδασκαλίας, αλλά αυτό δείχνει ότι δεν λέει τίποτα το ξένο, παρά μόνο τα λόγια του Πατρός, και όσα λέει είναι δικά Του. Αφού δε είπε ότι, ως δείγμα της αγάπης μου προς εσάς σας γνωρίζω τα μυστήρια, προσθέτει και άλλο σημάδι της αγάπης: «Διότι εγώ», λέει, «σας εξέλεξα»· δηλαδή, δεν προστρέξατε εσείς στη δική μου φιλία, αλλά εγώ στη δική σας, και πρώτος εγώ σας αγάπησα. Πώς λοιπόν θα σας εγκαταλείψω στο μέλλον; Αλλά «και σας έθεσα», δηλαδή, σας εφύτευσα, «για να υπάγετε εσείς», δηλαδή, για να αυξηθείτε, και να πλατυνθείτε, και να απλωθείτε, και να εκταθείτε, «και να φέρετε καρπό». Εδώ δε προφανώς εισάγει τον εαυτό του και ως γεωργό. Διότι και παραπάνω, όταν έλεγε ότι «Είστε καθαροί εξαιτίας του λόγου που σας έχω μιλήσει», έδειξε τον εαυτό του ως εκείνον που καθαρίζει· τώρα δε το δείχνει πιο ξεκάθαρα, λέγοντας ότι «Εγώ σας εξέλεξα, και σας έθεσα».