Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 16:13

Γι’ αυτό, όπως μου φαίνεται, κανένας άνθρωπος δεν θα μπορέσει να κατανοήσει αλάθητα και απλανώς ούτε τη Γραφή ούτε τους λόγους των Πατέρων, αν δεν αποκτήσει ένοικο και οδηγό το Άγιο Πνεύμα, το οποίο μίλησε μέσα σε αυτούς. Διότι το ότι ο Χριστός είπε πως «το Πνεύμα της αληθείας, εκείνο, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια», φανερώνει ολοκάθαρα ότι υπέδειξε και τη Γραφή και τους Πατέρες. Κεφάλαια, τα οποία οφείλει ο ορθόδοξος να αποβάλλει και να αναθεματίζει πριν από τη συζήτηση, όταν πρόκειται να συνάψει λόγο περί πίστεως με Θεοδοσιανούς ή Γαϊανίτες.

Μακεδ. Εμείς λέμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι καθοδηγητικό. Και εκείνος που καθοδηγεί, καθοδηγεί προς κάποιον άλλον. Ορθ. Δεν καθοδηγεί, λοιπόν, ο Θεός; Μακεδ. Πού είναι γραμμένο αυτό; Ορθ. Αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβίμ ποιος είναι; Μακεδ. Ο Θεός. Ορθ. Άκουσε, λοιπόν, τον Δαβίδ που λέει: «Εσύ που ποιμαίνεις τον Ισραήλ, δώσε προσοχή· εσύ που οδηγείς σαν πρόβατο τον Ιωσήφ, εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ, φανερώσου». Ακούς ότι ο Θεός και ποιμαίνει και καθοδηγεί; Μακεδ. Ναι, ο Θεός ποιμαίνει και καθοδηγεί· αλλά καθοδηγεί προς τον εαυτό Του. Το Πνεύμα όμως δεν καθοδηγεί προς τον εαυτό Του, αλλά καθοδηγεί προς όλη την αλήθεια. Ορθ.

Διότι, δεν οδηγεί ο Θεός προς όλη την αλήθεια; Μακεδ. Αλλά Αυτός είναι αληθινά όλη η αλήθεια. Ορθ. Άρα παρέχει την ίδια καθοδήγηση, την οποία παρέχει και το Πνεύμα. Όσων δε η ενέργεια είναι η ίδια, ίδια είναι και η φύση. Διότι δεν μπορείς να πεις ότι το μεν Πνεύμα οδηγεί με άλλον τρόπο, ενώ ο Θεός οδηγεί προς όλη την αλήθεια· εφόσον ο Κύριος Ιησούς έχει πει ότι το ίδιο το Πνεύμα μας οδηγεί προς όλη την αλήθεια. Μακεδ. Αλλά είπα, ότι ο Θεός είναι όλη η αλήθεια, και Αυτός οδηγεί προς τον εαυτό Του, ενώ το Πνεύμα δεν οδηγεί προς τον εαυτό του, αλλά προς όλη την αλήθεια, δηλαδή προς τον Θεό. Ορθ. Και αν ο Θεός οδηγεί προς τον εαυτό Του, ποια είναι η ανάγκη της καθοδήγησης του Πνεύματος; Μακεδ. Πρώτα οδηγεί το Πνεύμα, και έπειτα ο Θεός. Ορθ. Αν αυτός που οδηγεί, οδηγεί προς κάποιον άλλον, και το Πνεύμα οδηγεί προς τον Θεό· τότε και ο Θεός, όταν οδηγεί, οδηγεί προς κάποιον άλλον. Μακεδ. Είπα ότι οδηγεί προς τον εαυτό Του. Ορθ. Επομένως, εκείνος που οδηγεί δεν οδηγεί προς κάποιον άλλον, αλλά προς τον εαυτό του. Εάν όμως ισχύει αυτό, τότε και το Πνεύμα όταν οδηγεί, οδηγεί και προς τον εαυτό του, και προς τον Πατέρα, και προς τον Υιό. Διότι όλη η αλήθεια, προς την οποία οδηγούμαστε, είναι η καθοδήγηση προς τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Και αν καθοδηγεί ο Πατέρας, οδηγεί προς τον εαυτό Του· και αν καθοδηγεί το Πνεύμα, οδηγεί προς τον εαυτό του. Μακεδ. Αλλά είπα, ότι πρώτα οδηγεί το Πνεύμα, και έπειτα ο Θεός. Ορθ. Αλλά εάν το Άγιο Πνεύμα παρέχει την ίδια ακριβώς καθοδήγηση με τον Θεό, τότε εκείνων που η ενέργεια είναι η ίδια, ίδια είναι και η φύση.

Μακεδ. Λες, λοιπόν, ότι τα τρία είναι ίσα; Ορθ. Ως προς την πατρότητα, όχι· ως προς την υιότητα, όχι· ως προς τη φύση, ναι. Μακεδ. Πώς είναι δυνατόν αυτό; Ορθ. Όπως έχει αποδειχθεί. Μακεδ. Πώς έχει αποδειχθεί; Ορθ. Διότι το Πνεύμα όμοια με τον Πατέρα και τον Υιό βρίσκεται παντού ως προς την ουσία, τη δύναμη, τη βούληση και τη δόξα, όμοια οδηγεί σε κάθε αλήθεια, όμοια αγιάζει, όμοια ενεργεί τα πάντα στους πάντες. Και εκείνων που η ενέργεια είναι ίδια, ίδια είναι και η φύση. Μακεδ. Πώς, λοιπόν, έχει γραφτεί: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει;» Ορθ. Επειδή και ο Υιός λέγει: «Ο Πατέρας που με έστειλε μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να μιλήσω.» Αυτό, μάλιστα, αποδεικνύει την ίδια φύση του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Μακεδ.

Πώς; Ορθ. Επειδή κάθε κτιστή φύση, η οποία είναι λογική, μιλάει και από τον εαυτό της· όπως όταν λέει ο Αβραάμ: «Ας μη θυμώσει ο Κύριος, εάν μιλήσω ακόμη μία φορά»· και ο Μωυσής: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος»· και το, «Σε παρακαλώ, Κύριε, διόρισε άλλον»· και όπως ο Ιερεμίας: «Είμαι νέος και δεν μπορώ να προφητεύω»· ώστε να του λέει ο Θεός: «Μη λες ότι εγώ είμαι νέος». Και ο Ιωνάς, αποφασίζοντας από τον εαυτό του, ανέβηκε σε πλοίο, για να φύγει στη Θαρσείς μακριά από το πρόσωπο του Κυρίου. Το Πνεύμα όμως δεν είναι έτσι· διότι ούτε έχει τέτοια φύση ώστε να έχει διαφορετικό θέλημα, το οποίο να μην είναι του Θεού· αλλά όλα, όσα κι αν λέει, είναι λόγια του Θεού. Και γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του». Διότι και για τον Υιό έχει ειπωθεί το ίδιο· επειδή δεν υπάρχει σε αυτόν κάποιο άλλο θέλημα, το οποίο να μην είναι του Πατρός. Μακεδ. Δεν έχει, λοιπόν, δικό του θέλημα το Πνεύμα; Ορθ. Ξένο προς τον Θεό, μη γένοιτο να το πούμε! Μακεδ. Αλλά πώς δεν έχει δικό του θέλημα; Ορθ. Το θέλημα του Θεού είναι και θέλημα του Πνεύματος. Διότι δεν αγνοεί το θέλημα του Θεού· αλλά ό,τι θέλει ο Πατέρας, αυτό θέλει και το Πνεύμα· διότι γνωρίζει όλα τα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου τα του ανθρώπου. Μακεδ. Και όμως, και ο Υιός λέει: «Δεν ήρθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Ορθ. Και ποιο ήταν το θέλημα εκείνου που τον έστειλε, το οποίο ήρθε να κάνει; Μακεδ.

Ορθ. Επομένως, το θέλημα του Πατρός και του Υιού είναι το ίδιο. Διότι και ο Υιός θέλει να σώσει το γένος μας δια του σταυρού και του θανάτου, και ο Πατέρας το ίδιο θέλει. Εάν δε λέει: «Δεν ήλθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε», το λέει ανάγοντας τα πάντα στον Πατέρα· και αν λέει: «Ο Πατέρας που με έστειλε μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να μιλήσω», τα λέει αυτά τιμώντας τον Πατέρα ως Πατέρα. Ειδάλλως, πώς ο Υιός, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας, δεν γνωρίζει τι θα μιλήσει; Μακεδ. Αυτό το δέχομαι, ότι δηλαδή ο Υιός, ως Υιός, έχει ένα κοινό θέλημα με τον Πατέρα. Το Πνεύμα όμως, εάν δεν ακούσει και δεν λάβει, δεν μιλάει από τον εαυτό του. Ορθ. Όπως ακριβώς λοιπόν ο Υιός, ενώ έχει τα πάντα στη φύση του, λέει ως Υιός: «Δεν κάνω τίποτε από τον εαυτό μου», προκειμένου να αναγάγει την αρχή των αγαθών στον Πατέρα, έτσι άκουσε τι λέει και σχετικά με τον Πατέρα· διότι, ενώ (το Πνεύμα) έχει τα πάντα στη φύση του ως Πνεύμα Θεού, τα ανάγει στον Αίτιο λέγοντας: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά»· και το: «Εκείνος θα λάβει από το δικό μου», εννοεί προφανώς από του Πατρός. Διότι προσθέτει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου· γι’ αυτό είπα ότι λαμβάνει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Ανέφερε δε ότι λαμβάνει, όχι επειδή έχει άγνοια, αλλά για να αναγάγει την ενέργεια και τη χάρη του Πνεύματος στον Αίτιο. Μακεδ.

Όταν λοιπόν οι κατηχούμενοι και οι εθνικοί αμαρτάνουν, αμαρτάνουν μεν εις τον Υιό, επειδή βρίσκεται μέσα τους, όπως έχει ειπωθεί· μπορούν όμως, παρ' όλα αυτά, να λάβουν άφεση, όταν αξιωθούν τη δωρεά της παλιγγενεσίας. Όταν όμως οι βαπτισμένοι αμαρτάνουν, λέγει ότι μια τέτοια παρανομία φθάνει μέχρι το Άγιο Πνεύμα· διότι αμάρτησε κανείς ενώ βρισκόταν πλέον σε αυτό· και για τον λόγο αυτόν η τιμωρία εναντίον του είναι ασυγχώρητη.» Ο δε Θεόγνωστος, προσθέτοντας και αυτός, λέγει τα εξής: «Εκείνος που παρέβη τον πρώτο και τον δεύτερο όρο, θα κρινόταν άξιος μικρότερης τιμωρίας· εκείνος όμως που περιφρόνησε και τον τρίτο, δεν θα μπορούσε πλέον να τύχει συγγνώμης. Ως πρώτο και δεύτερο όρο αναφέρει την κατήχηση περί του Πατρός και του Υιού· ως τρίτο δε, τη διδασκαλία που παραδίδεται κατά την τελείωση και τη μετοχή στο Πνεύμα· και θέλοντας να το επιβεβαιώσει αυτό, παραθέτει τα λόγια που ειπώθηκαν από τον Σωτήρα προς τους μαθητές: “Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε ακόμη να τα βαστάξετε. Όταν όμως έλθει το Άγιο Πνεύμα, θα σας διδάξει.”»

Επιστολή του ιδίου προς τον ίδιο επίσκοπο Σεραπίωνα περί του Αγίου Πνεύματος. Ίσως απορήσεις πώς, ενώ μου ζήτησες να συντομεύσω την επιστολή που γράφτηκε για το Άγιο Πνεύμα και να τα εκθέσω με λίγα λόγια, με βλέπεις σαν να έχω εγκαταλείψει τον λόγο γι' αυτό και να γράφω εναντίον εκείνων που ασεβούν προς τον Υιό του Θεού και τον ονομάζουν κτίσμα. Γνωρίζω καλά, όμως, ότι δεν θα με κατακρίνεις, εάν μάθεις την αιτία, αλλά αντίθετα η ευλάβειά σου θα το αποδεχθεί, διακρίνοντας το εύλογο του πράγματος. Διότι, όπως είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Παράκλητος δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του· αλλά θα πει όσα θα ακούσει· διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει»· και αφού εμφύσησε, το έδωσε αυτό από τον εαυτό του στους μαθητές, και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας το εξέχεε σε κάθε σάρκα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ευλόγως έγινε λόγος και γράφτηκε πρώτα για τον Υιό του Θεού· ώστε από τη γνώση περί του Υιού να μπορέσουμε να αποκτήσουμε ορθά και τη γνώση περί του Πνεύματος. Διότι, όποια ιδιότητα γνωρίσαμε ότι έχει ο Υιός προς τον Πατέρα, την ίδια θα διαπιστώσουμε ότι έχει και το Πνεύμα προς τον Υιό. Και όπως λέει ο Υιός, «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», έτσι θα διαπιστώσουμε ότι όλα αυτά, μέσω του Υιού, υπάρχουν και στο Πνεύμα.

Επιστολή του ιδίου προς τον ίδιο επίσκοπο Σεραπίωνα περί του Αγίου Πνεύματος. Ίσως απορήσεις πώς, ενώ μου παράγγειλες να συντομεύσω την επιστολή που γράφτηκε για το Άγιο Πνεύμα και να την εκθέσω με λίγα λόγια, με βλέπεις σαν να έχω εγκαταλείψει τον λόγο γι' αυτό και να γράφω εναντίον εκείνων που ασεβούν προς τον Υιό του Θεού και τον αποκαλούν κτίσμα. Γνωρίζω καλά, όμως, ότι δεν θα με μεμφθείς αν μάθεις την αιτία, αλλά αντίθετα η ευλάβειά σου θα το αποδεχθεί, διαπιστώνοντας το εύλογο της πράξεως. Επειδή, λοιπόν, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Παράκλητος δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα θα ακούσει· διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει»· και εμφυσώντας το έδωσε από τον εαυτό Του στους μαθητές, και έτσι ο Πατέρας το εξέχεε σε κάθε σάρκα σύμφωνα με τα γεγραμμένα· για τον λόγο αυτόν, ευλόγως μιλήσαμε και γράψαμε πρώτα για τον Υιό του Θεού· ώστε, μέσα από τη γνώση περί του Υιού, να μπορέσουμε ορθά να αποκτήσουμε και τη γνώση περί του Πνεύματος. Διότι, όποια ιδιότητα γνωρίσαμε ότι έχει ο Υιός ως προς τον Πατέρα, θα βρούμε ότι αυτήν ακριβώς την ιδιότητα έχει και το Πνεύμα ως προς τον Υιό. Και όπως λέει ο Υιός: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», έτσι θα διαπιστώσουμε ότι όλα αυτά, μέσω του Υιού, υπάρχουν και μέσα στο Πνεύμα.

Εάν δε, όπως έχει πει και ο ίδιος ο Κύριος, το Πνεύμα είναι δικό Του, λαμβάνει από τον ίδιο, και ο ίδιος το αποστέλλει· άρα δεν είναι ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος και σοφία, εκείνος που χρίεται με το Πνεύμα το οποίο δίδεται από αυτόν, αλλά είναι η σάρκα που προσλήφθηκε από αυτόν, η οποία χρίεται μέσα σε αυτόν και από αυτόν· ώστε και ο αγιασμός, εφόσον τελείται στον Κύριο ως άνθρωπο, να μεταδοθεί σε όλους τους ανθρώπους από αυτόν. Διότι, λέγει, το Πνεύμα δεν λαλεί από τον εαυτό του, αλλά ο Λόγος είναι εκείνος που το δίδει στους αξίους. Επειδή και αυτό είναι παρόμοιο με το προαναφερθέν ρητό· διότι, όπως ακριβώς έγραψε ο Απόστολος: «Ο οποίος, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά εκένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου»· έτσι και ο Δαβίδ υμνεί τον Κύριο, ο οποίος αφενός είναι αιώνιος Θεός και βασιλέας, αφετέρου απεστάλη σε εμάς και προσέλαβε το δικό μας σώμα, το οποίο είναι θνητό· διότι αυτό υποδηλώνεται από αυτόν όταν ψάλλει: «Σμύρνα, και στακτή, και κασσία αναδίδουν τα ιμάτιά σου». Αυτό δε αποδεικνύεται από τον Νικόδημο και τις γυναίκες που ήταν μαζί με τη Μαρία, όταν ο μεν πρώτος ήλθε φέροντας μείγμα σμύρνας και αλόης εκατό λίτρες, οι δε δεύτερες έφεραν τα αρώματα που είχαν ετοιμάσει για τον ενταφιασμό του σώματος του Κυρίου.

Όσοι δε βλασφημούν εις το Άγιο Πνεύμα και αποδίδουν τα έργα του Λόγου στον διάβολο, θα υποστούν αναπόφευκτη τιμωρία. Τέτοια λόγια, λοιπόν, έλεγε ο Κύριος στους Ιουδαίους ως άνθρωπος. Στους δε μαθητές του, δείχνοντας τη θεότητά του και τη μεγαλειότητά του, και υποδηλώνοντας ότι δεν θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο από το Πνεύμα, αλλά ίσο, έδινε το Πνεύμα και έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον», και «Εγώ το αποστέλλω· και εκείνο θα με δοξάσει», και «όσα ακούει θα λαλήσει». Όπως λοιπόν εδώ ο ίδιος ο Κύριος, ο χορηγός του Πνεύματος, δεν αποφεύγει να πει ότι εκβάλλει τα δαιμόνια εν Πνεύματι, ως άνθρωπος, κατά τον ίδιο τρόπο, αυτός που είναι ο χορηγός του Πνεύματος δεν απέφυγε να πει: «Πνεύμα Κυρίου επ' εμέ, διά τούτο με έχρισε», εξαιτίας του ότι έγινε σάρκα, όπως είπε ο Ιωάννης, για να δειχθεί ότι και ως προς τα δύο εμείς είμαστε εκείνοι οι οποίοι, και προκειμένου να αγιασθούμε, έχουμε ανάγκη τη χάρη του Πνεύματος, και δεν μπορούμε να εκβάλλουμε δαίμονες χωρίς τη δύναμη του Πνεύματος. Μέσω ποιου δε και από ποιον έπρεπε να δίδεται το Πνεύμα, παρά μέσω του Υιού, του οποίου και είναι το Πνεύμα; Και πότε θα μπορούσαμε εμείς να το λάβουμε, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε άνθρωπος;

Και όμως αυτός που παρέχει στους άλλους, ως Λόγος και απαύγασμα του Πατρός, λέγεται τώρα ότι «αγιάζεται», επειδή ακριβώς έγινε άνθρωπος και το σώμα που αγιάζεται είναι δικό του. Από εκείνον, λοιπόν, αρχίσαμε και εμείς να λαμβάνουμε αυτό το χρίσμα και τη σφραγίδα, σύμφωνα με όσα λέει από τη μία ο Ιωάννης: «και εμείς έχουμε χρίσμα από τον Άγιο»· και από την άλλη ο απόστολος: «και εσείς σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας». Επομένως, για εμάς και υπέρ ημών λέγεται αυτό. Ποια, λοιπόν, προκοπή βελτιώσεως και «μισθός αρετής» ή απλώς πράξεως του Κυρίου αποδεικνύεται και από αυτό; Διότι, αν από το να μην είναι Θεός γινόταν Θεός, ή αν, ενώ δεν ήταν βασιλιάς, προαγόταν στη βασιλεία, θα είχε ο ισχυρισμός σας έστω και τη σκιά κάποιας αληθοφάνειας. Αν όμως είναι Θεός και «ο θρόνος της βασιλείας του είναι αιώνιος», πού μπορούσε να προκόψει ως Θεός; Ή τι έλειπε σε αυτόν που κάθεται στον θρόνο του Πατρός; Αν επιπλέον, όπως έχει πει ο ίδιος ο Κύριος, δικό του είναι το Πνεύμα και από αυτόν λαμβάνει και αυτός το αποστέλλει, δεν είναι άρα ο Λόγος, καθόσον είναι Λόγος και Σοφία, αυτός που χρίεται με το Πνεύμα που δίδεται από αυτόν, αλλά η σάρκα που προσλήφθηκε από αυτόν είναι εκείνη που χρίεται εν αυτώ και από αυτόν· ώστε και ο αγιασμός, καθώς λαμβάνει χώρα στον Κύριο ως άνθρωπο, να μεταδοθεί από αυτόν σε όλους τους ανθρώπους. «Διότι το Πνεύμα», λέει, «δεν λαλεί από τον εαυτό του», αλλά ο Λόγος είναι αυτός που το δίδει στους αξίους.

Και αυτή είναι η τροπή των λογικών δυνάμεων, το να ψεύδονται. Ο Θεός όμως, όντας άτρεπτος, είναι και αψευδής· και όπως ακριβώς είναι ο μόνος άτρεπτος, και ο μόνος αθάνατος, και ο μόνος αόρατος, και ο μόνος άφθαρτος, έτσι είναι και ο μόνος αψευδής. Αυτό δε είναι κοινό στον Πατέρα, και στον Υιό, και στο Άγιο Πνεύμα. Ανόμ. Πώς λοιπόν έχει λεχθεί για το Πνεύμα ότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, εάν βέβαια είναι της ίδιας φύσης; Ορθ. Διότι αυτό ακριβώς είναι που αποδεικνύει ότι και το ίδιο είναι αψευδές, και ότι είναι της ίδιας φύσης. Ανόμ.

Πώς; Ορθ.: Διότι κάθε κτιστό ον, εφόσον είναι λογικό, όταν θέλει, μιλάει και από τον εαυτό του, επειδή έχει και το δικό του θέλημα, το οποίο κατασιγάζει, προκειμένου να εκφράσει το θέλημα του Θεού. Το Πνεύμα όμως δεν λειτουργεί έτσι, αλλά ως Πνεύμα του Θεού, έχει το ίδιο θέλημα με τον Θεό· και αυτό ακριβώς σημαίνει το, «Δεν θα μιλήσει αφ' εαυτού Του». Διότι και ο Υιός είπε για τον εαυτό Του ότι, «Δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου, αλλά λέω αυτά ακριβώς που με δίδαξε ο Πατέρας». Άραγε λοιπόν ο Λόγος του Θεού, η σοφία του Θεού, δεν γνώριζε τι θα πει;

Και για αυτό έχει ειπωθεί περί του Πνεύματος: «Δεν θα μιλήσει αφ' εαυτού του»· και περί του Υιού, ότι «Αφ' εαυτού μου δεν κάνω τίποτε, αλλά καθώς με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λέγω»· όχι επειδή δεν γνωρίζει να πει κάτι, αλλά επειδή δεν θέλει άλλο ο Πατέρας, και άλλο ο Υιός, και άλλο το Πνεύμα.

Ανόμ. Ακόμη και αν δεν έλεγαν πάντοτε οι προφήτες τα λόγια του Θεού, όπως έδειξε ο λόγος, οι απόστολοι ωστόσο δεν μιλούσαν από τον εαυτό τους, αλλά έλεγαν πάντοτε τα λόγια του Θεού. Ορθ. Η Γραφή μάς δίδαξε ότι οι απόστολοι μιλούσαν από τον εαυτό τους. Ανόμ. Πώς; Ορθ. Εάν, λοιπόν, ακούσεις τον Παύλο να λέει για τους αποστόλους: «Αλλά όταν είδα ότι δεν ορθοποδούν σύμφωνα με την αλήθεια του Ευαγγελίου, είπα στον Κηφά μπροστά σε όλους» (και τα επόμενα τα γνωρίζεις, αν είσαι μελετητής του λόγου), τι άλλο συμπεραίνεις, παρά ότι είπαν και έπραξαν κάτι από τον εαυτό τους, το οποίο δεν ήταν θεόπνευστο; Και για τον εαυτό του πάλι λέει: «Διότι η συνείδησή μου δεν με ελέγχει για τίποτε· όμως δεν έχω δικαιωθεί εξαιτίας αυτού». Το Πνεύμα, όμως, δεν ενεργεί έτσι· και γι' αυτό έχει ειπωθεί ότι «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του». Ανόμ. Αλλά και όλοι οι άνθρωποι πότε λένε τα δικά τους και πότε τα του Θεού· οι άγγελοι όμως λένε πάντοτε τα του Θεού. Ορθ. Ούτε αυτό είναι αληθές. Διότι αν έλεγαν πάντοτε τα του Θεού, δεν θα αμάρταναν, ώστε να γράφεται: «Διότι, αφού ο Θεός δεν λυπήθηκε τους αγγέλους που αμάρτησαν». Ανόμ. Αλλά και αν κάποτε αμάρτησαν μερικοί από τους αγγέλους, υπάρχουν ωστόσο άγγελοι αναμάρτητοι.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Αρχιεπισκόπου Καισαρείας της Καππαδοκίας, ΕΡΩΤΗΣΗ Αʹ. Εάν επιτρέπεται ή συμφέρει σε κάποιον να δίνει ο ίδιος το δικαίωμα στον εαυτό του, και να πράττει ή να λέγει αυτά που νομίζει ότι είναι καλά, χωρίς τη μαρτυρία των θεόπνευστων Γραφών. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός λέγει αφενός μεν για το Άγιο Πνεύμα: «Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα λαλήσει όσα ακούσει»· αφετέρου δε για τον εαυτό Του: «Ο Υιός δεν δύναται να πράττει τίποτε από τον εαυτό του»· και πάλι: «Διότι εγώ δεν μίλησα από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω· και γνωρίζω ότι η εντολή του είναι ζωή αιώνιος· επομένως, αυτά που λαλώ εγώ, καθώς μου τα έχει πει ο Πατέρας, έτσι τα λαλώ»· ποιος θα μπορούσε να φτάσει σε τόση παραφροσύνη, ώστε να τολμήσει από τον εαυτό του έστω και να συλλάβει κάτι ως σκέψη, αυτός που έχει ανάγκη ως οδηγό το Άγιο και Αγαθό Πνεύμα, προκειμένου να κατευθυνθεί στην οδό της αλήθειας και ως προς τον νου και ως προς τον λόγο και ως προς την πράξη, και ο οποίος ζει τυφλός και στο σκοτάδι χωρίς τον ήλιο της δικαιοσύνης, τον ίδιο τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος φωτίζει με τις εντολές του σαν με ακτίνες; Διότι «η εντολή του Κυρίου», λέγει, «είναι τηλαυγής, και φωτίζει τους οφθαλμούς».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΕ΄. Ποιοι είναι οι πτωχοί τω πνεύματι; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Επειδή ο Κύριος λέει άλλοτε μεν ότι: «Τα λόγια που εγώ σας έχω πει, είναι πνεύμα και είναι ζωή»· και άλλοτε ότι: «Το Πνεύμα το Άγιο θα σας διδάξει τα πάντα, και θα σας υπενθυμίσει όσα σας έχω πει· διότι δεν θα μιλήσει», λέει, «από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει από εμένα»· αυτοί είναι οι πτωχοί τω πνεύματι, οι οποίοι δεν πτώχευσαν για κάποια άλλη αιτία, παρά μόνο εξαιτίας της διδασκαλίας του Κυρίου που είπε: «Πήγαινε, πούλησε όλα όσα έχεις, και δώσε τα στους πτωχούς». Εάν όμως κάποιος, έχοντας αποδεχθεί την οποιαδήποτε πτώχεια του συνέβη, τη διαχειριστεί σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, όπως ο Λάζαρος, ούτε αυτός είναι ξένος προς τον μακαρισμό.

Και πάλι: «Σας λέω την αλήθεια, σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ· διότι, εάν δεν αναχωρήσω εγώ, ο Παράκλητος δεν θα έρθει σε εσάς, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα». Εάν όμως πουν: «Το Πνεύμα δεν μιλάει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει»· τους απαντούμε: Ούτε ο Υιός μιλάει από τον εαυτό του. Αλλά, λέει, «ο Πατέρας που με έστειλε, Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω»· διότι όλα όσα λέει το Πνεύμα και ο Υιός, είναι λόγια του Θεού. Και για τον λόγο αυτόν «Κάθε Γραφή είναι θεόπνευστη και ωφέλιμη», επειδή εκφωνήθηκε από το Πνεύμα. Και πράγματι αυτό αποδεικνύει αληθινά ότι το Πνεύμα δεν είναι κτίσμα, επειδή κάθε λογική κτίση άλλοτε μιλάει από τον εαυτό της και άλλοτε λέει τα του Θεού, όπως όταν λέει ο Παύλος: «Σχετικά με τις παρθένες δεν έχω εντολή του Κυρίου, αλλά δίνω τη γνώμη μου ως ελεημένος από τον Κύριο». Και: «Στους έγγαμους όμως παραγγέλλω, όχι εγώ, αλλά ο Κύριος»· και ο προφήτης: «Ω Κύριε, όμως για τις κρίσεις σου θα διαλεχθώ μαζί σου· γιατί ευοδώνονται οι ασεβείς;»· και πάλι: «Αλίμονό μου, μητέρα μου, σαν ποιον με γέννησες;». Άλλοτε όμως λέει: «Αυτά λέει ο Κύριος». Και άλλοτε ο Μωυσής λέει: «Είμαι ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος». Και άλλοτε ο ίδιος: «Αυτά λέει ο Κύριος: Εξαπόστειλε τον λαό μου, για να με λατρεύσει». Με το Πνεύμα όμως δεν συμβαίνει έτσι. Διότι δεν λέει άλλοτε τα δικά του και άλλοτε τα του Θεού· διότι αυτό θα ήταν γνώρισμα ενός κτίσματος. Αλλά όλα τα λόγια του Πνεύματος είναι λόγια του Θεού· παρομοίως και τα λόγια του Υιού.

Διότι, εάν ο ίδιος ο Κύριος, στον οποίο ευαρεστήθηκε ο Πατέρας, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης, ο οποίος έλαβε όλη την εξουσία και όλη την κρίση από τον Πατέρα, λέει: «Μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να λαλήσω»· και πάλι: «Όσα λοιπόν εγώ λαλώ, καθώς μου έχει πει ο Πατέρας, έτσι λαλώ»· και το Άγιο Πνεύμα δεν λαλεί αφ' εαυτού του, αλλά όσα ακούσει από αυτόν, αυτά λαλεί· πόσο μάλλον είναι για εμάς ταυτόχρονα ευσεβές και ασφαλές να φρονούμε και να πράττουμε αυτό στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού; Όσο καιρό, λοιπόν, έπρεπε να αγωνίζομαι ενάντια στις αιρέσεις που ξεσηκώνονταν κατά καιρούς, ακολουθώντας τους προγενέστερους, θεωρούσα συνεπές, ανάλογα με την ποικιλία της ασέβειας που έσπερνε ο διάβολος, να εμποδίζω ή και να ανατρέπω τις προβαλλόμενες βλασφημίες με αντίθετες εκφράσεις, χρησιμοποιώντας άλλοτε άλλες, όπως ακριβώς επέβαλλε η ανάγκη των πνευματικά ασθενούντων. Και οι εκφράσεις αυτές, πολλές φορές, ήταν μεν μη προερχόμενες από τη Γραφή, ωστόσο όμως δεν ήταν καθόλου αποξενωμένες από το ευσεβές νόημά της, εφόσον και ο Απόστολος πολλές φορές δεν παραιτήθηκε από το να χρησιμοποιήσει ακόμη και ρητά των Ελλήνων για τον δικό του σκοπό.

Και ένα μόνο Άγιο Πνεύμα, το Παράκλητο, με το οποίο σφραγιστήκαμε για την ημέρα της απολυτρώσεως· το Πνεύμα της αλήθειας, το Πνεύμα της υιοθεσίας, διά του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας· αυτό που διανέμει και ενεργεί τα χαρίσματα του Θεού στον καθένα για το συμφέρον του, όπως βούλεται· αυτό που διδάσκει και υπενθυμίζει όλα όσα ακούει από τον Υιό· το αγαθό, το οποίο οδηγεί σε πάσα αλήθεια και στηρίζει όλους όσοι πιστεύουν προς ασφαλή γνώση, ακριβή ομολογία, ευσεβή λατρεία και πνευματική και αληθινή προσκύνηση του Θεού Πατέρα, και του μονογενούς Αυτού Υιού του Κυρίου και Θεού μας Ιησού Χριστού, καθώς και του εαυτού Του· όπου το κάθε όνομα διευκρινίζει σαφώς σε εμάς την ιδιότητα εκείνου που ονομάζεται, και με το να θεωρούνται με ευσέβεια για καθέναν από αυτούς που ονομάζονται ορισμένα απολύτως ξεχωριστά ιδιώματα: του μεν Πατέρα στο ιδίωμα του Πατέρα, του δε Υιού στο ιδίωμα του Υιού, του δε Αγίου Πνεύματος στο οικείο του ιδίωμα· χωρίς το Άγιο Πνεύμα να μιλά αφ' εαυτού του, ούτε ο Υιός να πράττει κάτι αφ' εαυτού του· και με τον μεν Πατέρα να πέμπει τον Υιό, τον δε Υιό να πέμπει το Άγιο Πνεύμα.

Διότι ο Υιός δεν θα μπορούσε να διαχωριστεί από τον Πατέρα, όπως ένας άγγελος από έναν άλλο άγγελο, και όπως στα καθ' ημάς ο τάδε διαφέρει πλήρως από τον δείνα, ούτε βέβαια ο λόγος περί της διαφοράς θα φτάσει στα άκρα τοποθετώντας τον καθένα χωριστά με απόλυτο τρόπο· διότι τότε θα υπήρχαν δύο θεοί· εφόσον όμως μία και μόνη θεότητα υπάρχει και νοείται, θα μπορούσαμε να δούμε τον Υιό ζωντανό και ενυπόστατο μέσα στον Πατέρα, και βέβαια και το αντίστροφο, δηλαδή τον Πατέρα μέσα στον Υιό· διότι είναι χαρακτήρας της υποστάσεώς Του. Β. Συμφωνώ. Α. Επομένως, το Πνεύμα είναι ένα και της ίδιας φύσεως, και εκπορεύεται σαν από πηγή από τον Πατέρα· δεν είναι όμως ξένο προς τον Υιό· διότι Αυτός έχει γεννηθεί έχοντας μέσα Του όλη την ιδιότητα του Πατέρα, και εφόσον είναι ο καρπός της ύψιστης θεότητας, πώς θα μπορούσε να νοηθεί στερημένος από τα αγαθά της θεότητας; Ίδιον δε της θεότητας είναι ο αγιασμός, του οποίου το Πνεύμα είναι αποδεικτικό. Διότι είναι άγιο κατά φύση και αγιαστικό όλης της κτίσεως. Β. Και ποια θα ήταν η απόδειξη γι' αυτά, και πώς θα μπορούσα να μάθω με σαφήνεια ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ίδιον του Υιού όπως ακριβώς και του Πατέρα; Α. Ο μάρτυράς μας δεν είναι εξωτερικός, αλλά θα φέρω τον ίδιο τον Χριστό να αναφωνεί: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια».

«Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό σας είπα ότι λαμβάνει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.» Ή μήπως δεν είναι επαρκής αυτός ο λόγος για να πληροφορήσει τους σοφούς, ότι δηλαδή αποκαλεί τον Παράκλητο οικείο του; Διότι τον ονόμασε Πνεύμα αληθείας, και η αλήθεια δεν είναι άλλη παρά ο ίδιος. Προσθέτοντας δε το «Διότι θα λάβει από το δικό μου», απέδειξε ξεκάθαρα την ουσιώδη και φυσική οικειότητα, κατά την οποία το Πνεύμα του είναι ένα με αυτόν. Διότι δεν λέει βέβαια ότι το Πνεύμα θα γίνει σοφό από αυτόν κατά μέθεξη, ούτε ότι, έχοντας υπηρετική τάξη, θα μεταφέρει τους λόγους του Υιού στους αγίους. Αλλά, όπως ακριβώς αν κάποιο από τα πιο εύοσμα άνθη, μιλώντας για την ευωδία που διασκορπίζεται από αυτό και φτάνει στις αισθήσεις των παρευρισκομένων, έλεγε ότι «θα λάβει από το δικό μου», θα υποδήλωνε τη φυσική οικειότητα και καθόλου μια κατάσταση διαχωρισμένη κατά μέθεξη, κάπως έτσι πρέπει να νοήσεις και για τον Υιό και το Πνεύμα. Διότι, όντας Πνεύμα σοφίας και δυνάμεως, είναι οπωσδήποτε σοφία και δύναμη, διατηρώντας ακέραια μέσα του την ενέργεια εκείνου από τον οποίο προβάλλει, και φανερώνοντας πολύ καθαρά, ως μέσα στη δική του φύση, εκείνον στον οποίο ανήκει.

Διότι ποιος χυδαίος και τόσο πανούργα πλεγμένος λόγος θα μπορούσε να μας πείσει να επιλέξουμε να σκεφτούμε και να φρονούμε ότι ο Μονογενής αγνόησε κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, εφόσον είναι αληθώς, σύμφωνα με τις Γραφές, και σοφία και βουλή του Πατρός; Β. Κανείς δεν θα μπορούσε να πείσει εκείνον που είναι αληθινά συνετός. Α. Διότι, φίλε μου, ο σοφός Παύλος που μας γράφει δεν θα μπορούσε με τίποτα να πει ψέματα: «Διότι, όπως κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του, έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Β. Απολύτως. Α. Γνωρίζει, λοιπόν, άραγε το Πνεύμα του Θεού τα όσα υπάρχουν σε αυτόν, και τίποτε δεν είναι κρυμμένο ή ασαφές σε αυτό; Β. Τα γνωρίζει· πώς είναι δυνατόν όχι; Α. Εφόσον λοιπόν το Πνεύμα του Πατρός είναι ίδιον του Υιού, πώς θα αγνοήσει κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, έχοντας ως δικό του ο ίδιος το Πνεύμα, το οποίο γνωρίζει τα πάντα που υπάρχουν στον Πατέρα, μολονότι τον ακούω να λέει σαφώς στους αγίους αποστόλους: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα πάρει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει».

Αλλά αυτό δεν το είπε, παρά ότι θα χρησιμοποιήσει τα δικά Του λόγια, λόγω της ταυτότητας της ουσίας και του ότι είναι καθ' όλα ομοφυές, ισουργό και ισοεπές, ώστε αν τυχόν επέλεγε να εμπνεύσει κάτι στους αγίους, αυτό να είναι λόγος του Χριστού. «Διότι δεν θα μιλήσει», λέει, «από τον εαυτό Του τίποτα, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει». Όπως ακριβώς λοιπόν ο Υιός, ο οποίος είναι ομοούσιος με τον Θεό και Πατέρα, και όντας Λόγος Του, λαλεί τα δικά Του λόγια —«Διότι εκείνος που απέστειλε ο Θεός λαλεί τα ρήματα του Θεού», σύμφωνα με τη ρήση του Ιωάννη, επειδή το θέλημα του Υιού δεν είναι διαφορετικό από αυτό του Θεού και Πατέρα—, με τον ίδιο ακριβώς, νομίζω, τρόπο και λόγο, και το Άγιο Πνεύμα λαλεί τα λόγια του Χριστού, όντας το δικό Του Πνεύμα, και έχοντας τη δόξα Του και την ταυτοέπειά Του, χάρη στη φυσική ταύτιση ως προς το καθετί. Είναι λοιπόν Άγιο το Πνεύμα Του όχι κατά μετοχή ούτε μέσω κάποιας εξωτερικής σχέσης προς τον Υιό, αλλά εκ φύσεως και κατ' αλήθεια. Και όπως ακριβώς είναι παράλογο και ανόητο να ονομάζεται κάποιος αληθινά άνθρωπος, αλλά παρά ταύτα να νοείται ως κάτι άλλο, έτσι είναι εντελώς ηλίθιο να ονομάζεται το Πνεύμα άγιο, αλλά να αποστερείται από το να είναι άγιο εκ φύσεως, και να εξαναγκάζεται με άτοπο τρόπο να ενταχθεί σε διαφορετική φύση.

Και βέβαια, για τον εαυτό του πολύ σωστά σεμνύνεται ο Παύλος, αναφωνώντας για το μυστήριο του Χριστού: «Διότι ούτε εγώ το παρέλαβα από άνθρωπο, ούτε το διδάχθηκα, αλλά δι' αποκαλύψεως του Ιησού Χριστού». Θα μπορούσες δε να διαπιστώσεις ότι και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα εξίσου μας αποκαλύπτει τον Χριστό. Γράφει λοιπόν ο σοφότατος Ιωάννης: «Και το χρίσμα που εσείς λάβατε από Αυτόν μένει μέσα σας, και δεν έχετε ανάγκη να σας διδάσκει κανείς, αλλά όπως το δικό Του χρίσμα σας διδάσκει για όλα». Και ο Ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου για τον Παράκλητο, δηλαδή το Πνεύμα: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό Του, αλλά θα πει όσα ακούει, και θα σας αναγγείλει τα επερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει». Επειδή, όντας Πνεύμα αληθείας, θα φωτίσει εκείνους μέσα στους οποίους θα ενοικήσει, και θα τους καθοδηγήσει στην κατανόηση της αληθείας.

«Όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά.» Επειδή τους βρήκε ήδη καταβεβλημένους από τη θλίψη που προήλθε από την πληροφόρηση για τα μελλοντικά, και να δυσκολεύονται αφόρητα με όσα αναμένονταν να συμβούν· «διότι η λύπη», λέει, «έχει γεμίσει την καρδιά σας»· γι' αυτό δεν θεώρησε σωστό να τους επιβαρύνει με την προσθήκη και άλλων πραγμάτων, αλλά τα καλύπτει με μια κατάλληλη σιωπή, αφού ήταν πιθανό ότι τα επόμενα θα τους πλήγωναν όχι λίγο, και διεφύλαξε αυτό που τους έλειπε σε γνώση για την αποκάλυψη και τη φωταγωγία δια του Πνεύματος, η οποία θα γινόταν στον κατάλληλο καιρό. Ίσως πάλι, επειδή διέκρινε ότι ατονούσαν ακόμη ως προς την κατανόηση του μυστηρίου, επειδή δεν είχαν ακόμη φωτιστεί από το Πνεύμα ούτε είχαν γίνει κοινωνοί της θείας φύσεως· «διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα», σύμφωνα με τον άγιο Ευαγγελιστή, «επειδή ο Χριστός δεν είχε ακόμη δοξαστεί»· λέει τέτοια λόγια, θέλοντας πάντως να υποδηλώσει ότι είχε μεν ακόμη να αποκαλύψει μυστήρια πολύ βαθιά που υπερβαίνουν τον ανθρώπινο νου, αλλά παραιτείται από αυτό προς το παρόν, και πολύ εύλογα, βλέποντας ότι δεν ήταν ακόμη κατάλληλα προετοιμασμένοι για κάτι τέτοιο.

Όταν λοιπόν έρθει εκείνος, δηλαδή ο Παράκλητος, το πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Πρόσεξε δε πώς επαγρυπνεί η φωνή· δες τη νήψη του λόγου. Διότι, έχοντας προείπει ότι θα έλθει σε αυτούς ο Παράκλητος, τον ονόμασε πνεύμα της αλήθειας, δηλαδή του εαυτού του· διότι αυτός είναι η αλήθεια. Διότι, για να γνωρίσουν οι μαθητές ότι δεν υπόσχεται την επιφοίτηση κάποιας αλλότριας και ξένης δύναμης, αλλά ότι θα δώσει τον ίδιο τον εαυτό του με άλλον τρόπο, αποκαλεί τον Παράκλητο πνεύμα της αλήθειας, δηλαδή του εαυτού του. Επειδή το Άγιο Πνεύμα δεν νοείται ως αλλότριο προς την ουσία του Μονογενούς, αλλά προέρχεται κατά φύση από αυτήν, και δεν είναι κάτι διαφορετικό από αυτόν, όσον αφορά την ταυτότητα της φύσης, έστω κι αν νοείται ως ιδιαίτερη υπόσταση. Το Πνεύμα της αλήθειας λοιπόν, λέγει, θα σας καθοδηγήσει σε όλη τη γνώση της αλήθειας. Διότι, καθώς γνωρίζει με ακρίβεια την αλήθεια, της οποίας είναι και Πνεύμα, δεν θα την αποκαλύψει εν μέρει σε όσους τον σέβονται, αλλά μάλλον θα ενσταλάξει ολοκληρωτικά το μυστήριό της. Διότι, αν και τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, όπως λέει ο Παύλος, εντούτοις, έστω και μέσα σε μικρή γνώση, άστραψε σε εμάς ακέραιο και αλώβητο το κάλλος της αλήθειας.

Όπως, λοιπόν, κανείς δεν γνωρίζει «τα του ανθρώπου», σύμφωνα με τα γεγραμμένα, «παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του»· κατά τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, ή μάλλον σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, κανείς δεν γνωρίζει «τα του Θεού, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού που είναι μέσα Του». Όταν, λοιπόν, έλθει, λέει, δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του για τίποτα, δηλαδή, θα σας δώσει σύνεση, και θα αποκαλύψει το μυστήριο της αλήθειας· δεν θα πει όμως απολύτως τίποτα που να μην εναρμονίζεται με εμένα, αλλά ούτε θα σας εισαγάγει σε κάποια ξένη διδασκαλία· διότι δεν πρόκειται να φέρει δικούς του νόμους· επειδή όμως είναι Πνεύμα και τρόπον τινά νους δικός μου, θα μιλήσει βεβαίως για όλα όσα βρίσκονται μέσα μου. Και αυτό το λέει ο Σωτήρας, όχι για να θεωρήσουμε το Άγιο Πνεύμα ως υπηρέτη, σύμφωνα με την αμάθεια κάποιων· αλλά μάλλον επειδή θέλησε να βεβαιώσει τους μαθητές, ότι καθώς το Πνεύμα Του δεν είναι κάτι διαφορετικό από Αυτόν, σύμφωνα τουλάχιστον με τον λόγο της ομοουσιότητας, αυτά ακριβώς θα πει, θα ενεργήσει και θα θελήσει.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο πρόσθεσε ότι και τα μελλούμενα θα σας τα αναγγείλει, λέγοντας σχεδόν: Αυτό θα είναι για εσάς το σημείο, ότι δηλαδή το Πνεύμα είναι οπωσδήποτε από τη δική μου ουσία, και είναι σαν δικός μου νους, το ότι θα πει τα μελλούμενα, ακριβώς όπως εγώ. Διότι τα προείπα, έστω κι αν δεν μπορέσατε να τα μάθετε όλα. Δεν θα μπορούσε, λοιπόν, να προαναγγείλει τα μελλούμενα όπως εγώ, αν δεν υπήρχε οπωσδήποτε μέσα μου και δεν προερχόταν δι' εμού, και αν δεν ήταν της ίδιας ουσίας με εμένα. <ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ.>

Και λοιπόν ο Σωτήρας, συναναστρεφόμενος μαζί τους μετά την εκ νεκρών ανάστασή του, όπως έχει γραφτεί, και αφού τους πρόσταξε να κηρύξουν σε όλη την οικουμένη τη χάρη της πίστεως, «παρήγγειλε να μην απομακρυνθούν από τα Ιεροσόλυμα, αλλά να περιμένουν την επαγγελία του Πατρός, την οποία» άκουσαν τόσο από τον ίδιο όσο και δια της φωνής των αγίων προφητών. Διότι θα συμβεί τις ημέρες εκείνες, λέγει ο Κύριος, «θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Και ο ίδιος ο Σωτήρας σαφώς τους υποσχέθηκε ότι θα έρθει επάνω τους η έκχυση του Πνεύματος, λέγοντας: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια», και πάλι: «Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο».

ΑΛΛΟ, ότι το Άγιο Πνεύμα είναι τέλειο και ουδέν ατελές υπάρχει σε αυτό· διότι και αν ακόμη αναφέρονται κάποια πράγματα γι' αυτό στις θείες Γραφές, τα οποία υπονοούν κάτι τέτοιο, θα παραδεχθούμε ότι έχουν ειπωθεί εξαιτίας της οικονομίας για εμάς. Πρόταση ως εκ μέρους των αντιπάλων. Και πώς δεν είναι άτοπο και σφόδρα δυσνόητο, λένε, το να λέγεται ότι προέρχεται εκ της ουσίας του Θεού το Πνεύμα, το οποίο είναι τόσο ατελές και δεν έχει τίποτα αφ' εαυτού του, αλλά είναι αυτό που είναι εκ μετοχής σε εκείνον; Σαφέστατα, λοιπόν, στα Ευαγγέλια ο Σωτήρας λέγει το εξής περί αυτού: «Διότι δεν θα λαλήσει λέγοντας τίποτα αφ' εαυτού του, αλλά όσα ακούσει, αυτά θα λαλήσει». Εάν, λοιπόν, υπήρχε αφ' εαυτού του, δυνάμενο να έχει το τέλειο, θα ελάλει και αφ' εαυτού του, χωρίς να έχει καμία απολύτως ανάγκη υπόμνησης από άλλον.

Λύση σε αυτό. Θα απορούσε κανείς, και πολύ δικαιολογημένα, αν αναλογιζόταν την παραφροσύνη και την απερισκεψία των αντιπάλων· διότι, ενώ θα έπρεπε μέσω αυτών να διδάσκονται μάλλον το μυστήριο του Αγίου Πνεύματος και να κατανοούν ότι είναι σαν ένας καρπός της θείας ουσίας, που υπάρχει μέσα σε αυτήν και προέρχεται από αυτήν αμέριστα και αχώριστα, και είναι ενωμένο μαζί της κατά την ταυτότητα της φύσης. «Ακριβώς εξαιτίας αυτών σκανδαλίζονται, σφιγγόμενοι με τα δεσμά των δικών τους αμαρτιών», σύμφωνα με τα γραφόμενα, και γι' αυτό δεν μπορούν να βαδίσουν την ευθεία οδό των διδαγμάτων. Διότι ο Σωτήρας δεν λέει αυτά γι' αυτό θέλοντας να δείξει ότι το Πνεύμα είναι ατελές, αλλά για να διαβεβαιώσει μάλλον τους ακροατές ότι, επειδή υπάρχει από την ουσία Του, δεν θα μιλήσει κάτι διαφορετικό από αυτό που ο Ίδιος θέλει. Διότι, εφόσον είναι νους Του, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο, που λέει για το Πνεύμα: «Εμείς δε έχουμε νου Χριστού», θα σκεφτεί οπωσδήποτε και θα ορίσει εκείνα ακριβώς που θα όριζε και ο Ίδιος, του οποίου και είναι νους. Γι' αυτό διαβεβαίωσε ότι το Πνεύμα δεν θα μιλήσει αφ' εαυτού Του τίποτα, σαν να έλεγε: Εγώ πάλι είμαι αυτός που μιλάει, ακριβώς όπως αν ο ανθρώπινος νους μιλούσε για τον λόγο που προκύπτει από αυτόν. Δεν θα μιλήσει τίποτα αφ' εαυτού του· αλλά όσα ακούσει, αυτά θα μιλήσει. Και βέβαια, αυτόν τον κοινό και προφορικό λόγο του ανθρώπου δεν θα τον ονομάσει κανείς ατελή επειδή μορφοποιείται πρώτα στον νου και προέρχεται από αυτόν λαμβάνοντας τα στοιχεία του.

Απάντηση σε αυτό. Από παντού θα αποδειχθεί και πάλι ότι ο ισχυρισμός τους είναι εντελώς άτοπος και ότι ενέχει περισσότερο βλασφημία παρά ανεύρεση της αλήθειας. Διότι, όπως φαίνεται, δεν ενδιαφέρονται να κατανοήσουν τις θείες Γραφές, αλλά μάλλον βιάζονται να τις διαστρεβλώσουν σύμφωνα με το τι νομίζει ο καθένας. Διότι, ιδού, πάλι αρπάζουν και τα λόγια του Σωτήρα για να οχυρώσουν τη δική τους ψευδολογία, χωρίς να αποκαλύπτουν με σαφήνεια το νόημα του ρητού στους ακροατές, ούτε βέβαια να συνδέουν τα όσα ακολουθούν στον λόγο, αλλά περικόπτουν κακόβουλα τους στίχους και αρπάζουν με πανουργία μόνο αυτό που νομίζουν ότι είναι χρήσιμο για τον άτοπο σκοπό που έχουν θέσει. Διότι ο Σωτήρας δεν λέει: «Από το δικό μου θα λάβει και θα σας αγιάσει». Αν και, έστω κι αν είχε ειπωθεί με αυτόν τον τρόπο, καμία ζημιά δεν θα προκαλούσε σε όσους ακούν με ορθό τρόπο. Αντιθέτως, λέει: «Από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει, θα τα μιλήσει». Διότι, επειδή επρόκειτο, αφού εκπλήρωσε την ένσαρκη οικονομία, να αναβεί προς τον Πατέρα, και είχε υποσχεθεί να στείλει τον Παράκλητο στους μαθητές του, για να μην υποθέσει κανείς ότι το Άγιο Πνεύμα θα ορίσει ποτέ κάτι που δεν είναι σύμφωνο με τη γνώμη Του, και δείχνοντας σαφώς ότι, εφόσον είναι δικό Του Πνεύμα, θα διακονήσει πάλι τα δικά Του λόγια, λέει: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα τα μιλήσει, διότι από το δικό μου θα λάβει».

Ο Σωτήρας: Καθένας που είναι από την αλήθεια, ακούει τη φωνή μου. Ομοίως: Και εγώ, λέει, θα παρακαλέσω τον Πατέρα, για να μείνει μαζί σας το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει. Όταν δε έλθει ο Παράκλητος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια.

Αυτό κήρυξε για τον Χριστό στους προφήτες. Αυτό ενέργησε στους αποστόλους. Αυτό μέχρι σήμερα στο βάπτισμα σφραγίζει τις ψυχές. Και ο Πατέρας μεν δίνει στον Υιό, και ο Υιός μεταδίδει στο Άγιο Πνεύμα. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς είναι που λέει, και όχι εγώ: «Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου». Και για το Άγιο Πνεύμα λέει: «Όταν έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας», και στη συνέχεια, «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Ο Πατέρας μέσω του Υιού συν τω Αγίω Πνεύματι χαρίζει τα πάντα. Δεν είναι άλλα τα χαρίσματα του Πατέρα και άλλα του Υιού και άλλα του Αγίου Πνεύματος· διότι μία είναι η σωτηρία, μία η δύναμη, μία η πίστη. Ένας Θεός ο Πατέρας, ένας Κύριος ο μονογενής του Υιός, ένα το Άγιο Πνεύμα ο Παράκλητος. Και μας είναι αρκετό να γνωρίζουμε αυτά, και μην περιεργάζεσαι τη φύση ή την υπόσταση. Διότι αν ήταν γεγραμμένο, θα το λέγαμε· αυτό που δεν έχει γραφτεί, ας μην τολμήσουμε να το πούμε. Μας είναι αρκετό να γνωρίζουμε για τη σωτηρία μας, ότι υπάρχει Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Ονομάζεται λοιπόν «πνεύμα» σύμφωνα με αυτό που μόλις αναγνώστηκε, «διότι σε άλλον δίνεται μέσω του πνεύματος λόγος σοφίας». Ονομάζεται επίσης «πνεύμα αληθείας», όπως λέει ο Σωτήρας, «όταν δε έλθει εκείνος, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «παράκλητος», καθώς έχει πει, «διότι εάν εγώ δεν απέλθω, ο παράκλητος δεν θα έλθει σε εσάς». Το ότι δε είναι ένα και το αυτό, το οποίο ονομάζεται με διάφορες προσηγορίες, αποδεικνύεται σαφώς από αυτά. Διότι, σχετικά με το ότι το άγιο πνεύμα και ο παράκλητος είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «ο δε παράκλητος, το πνεύμα το άγιο». Σχετικά δε με το ότι ο παράκλητος και το πνεύμα της αληθείας είναι το ίδιο, έχει ειπωθεί «και άλλον παράκλητο θα δώσω σε εσάς, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα, το πνεύμα της αληθείας». Και πάλι «όταν δε έλθει ο παράκλητος τον οποίο εγώ θα σας στείλω παρά του Πατρός, το πνεύμα της αληθείας». Ονομάζεται και «πνεύμα Θεού», όπως έχει γραφτεί: «και είδα το πνεύμα του Θεού να καταβαίνει», και πάλι, «διότι όσοι άγονται από το πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί Θεού». Ονομάζεται και «πνεύμα Πατρός», καθώς λέει ο Σωτήρας: «διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το πνεύμα του Πατρός σας που μιλάει μέσα σας». Και πάλι ο Παύλος: «για τον λόγο αυτόν κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα» και τα εξής, «για να σας δώσει να κραταιωθείτε διά του πνεύματός του».

Και πάλι λέγει: Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας. Και πάλι λέγει: Αυτά σας τα έχω πει, ενώ μένω ακόμη μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Και πάλι λέγει: Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πάλι ο Σωτήρας: Διότι, εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν πρόκειται να έλθει προς εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω προς εσάς. Και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο για την αμαρτία και για τη δικαιοσύνη και για την κρίση. Και στη συνέχεια πάλι: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας διηγηθεί όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου. Γι' αυτό σας είπα ότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.