Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 16:14

Ορθ. Επομένως, το θέλημα του Πατρός και του Υιού είναι το ίδιο. Διότι και ο Υιός θέλει να σώσει το γένος μας δια του σταυρού και του θανάτου, και ο Πατέρας το ίδιο θέλει. Εάν δε λέει: «Δεν ήλθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε», το λέει ανάγοντας τα πάντα στον Πατέρα· και αν λέει: «Ο Πατέρας που με έστειλε μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να μιλήσω», τα λέει αυτά τιμώντας τον Πατέρα ως Πατέρα. Ειδάλλως, πώς ο Υιός, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας, δεν γνωρίζει τι θα μιλήσει; Μακεδ. Αυτό το δέχομαι, ότι δηλαδή ο Υιός, ως Υιός, έχει ένα κοινό θέλημα με τον Πατέρα. Το Πνεύμα όμως, εάν δεν ακούσει και δεν λάβει, δεν μιλάει από τον εαυτό του. Ορθ. Όπως ακριβώς λοιπόν ο Υιός, ενώ έχει τα πάντα στη φύση του, λέει ως Υιός: «Δεν κάνω τίποτε από τον εαυτό μου», προκειμένου να αναγάγει την αρχή των αγαθών στον Πατέρα, έτσι άκουσε τι λέει και σχετικά με τον Πατέρα· διότι, ενώ (το Πνεύμα) έχει τα πάντα στη φύση του ως Πνεύμα Θεού, τα ανάγει στον Αίτιο λέγοντας: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά»· και το: «Εκείνος θα λάβει από το δικό μου», εννοεί προφανώς από του Πατρός. Διότι προσθέτει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου· γι’ αυτό είπα ότι λαμβάνει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Ανέφερε δε ότι λαμβάνει, όχι επειδή έχει άγνοια, αλλά για να αναγάγει την ενέργεια και τη χάρη του Πνεύματος στον Αίτιο. Μακεδ.

Διότι προηγουμένως δίδαξε ότι όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι του Υιού, και το Πνεύμα θα λάβει εκ του Υιού, και αυτό θα δοξάσει τον Υιό. Και δεν δίνει το Πνεύμα τον Υιό, αλλά ο Υιός παρέχει το Πνεύμα στους μαθητές, και μέσω αυτών σε όσους πιστεύουν σε αυτόν.

Επιστολή του ιδίου προς τον ίδιο επίσκοπο Σεραπίωνα περί του Αγίου Πνεύματος. Ίσως απορήσεις πώς, ενώ μου ζήτησες να συντομεύσω την επιστολή που γράφτηκε για το Άγιο Πνεύμα και να τα εκθέσω με λίγα λόγια, με βλέπεις σαν να έχω εγκαταλείψει τον λόγο γι' αυτό και να γράφω εναντίον εκείνων που ασεβούν προς τον Υιό του Θεού και τον ονομάζουν κτίσμα. Γνωρίζω καλά, όμως, ότι δεν θα με κατακρίνεις, εάν μάθεις την αιτία, αλλά αντίθετα η ευλάβειά σου θα το αποδεχθεί, διακρίνοντας το εύλογο του πράγματος. Διότι, όπως είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Παράκλητος δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του· αλλά θα πει όσα θα ακούσει· διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει»· και αφού εμφύσησε, το έδωσε αυτό από τον εαυτό του στους μαθητές, και με αυτόν τον τρόπο ο Πατέρας το εξέχεε σε κάθε σάρκα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ευλόγως έγινε λόγος και γράφτηκε πρώτα για τον Υιό του Θεού· ώστε από τη γνώση περί του Υιού να μπορέσουμε να αποκτήσουμε ορθά και τη γνώση περί του Πνεύματος. Διότι, όποια ιδιότητα γνωρίσαμε ότι έχει ο Υιός προς τον Πατέρα, την ίδια θα διαπιστώσουμε ότι έχει και το Πνεύμα προς τον Υιό. Και όπως λέει ο Υιός, «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», έτσι θα διαπιστώσουμε ότι όλα αυτά, μέσω του Υιού, υπάρχουν και στο Πνεύμα.

Βεβαίως, ο μεν Υιός αποστέλλεται από τον Πατέρα· διότι, λέει, «τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε απέστειλε τον Υιό του τον μονογενή». Ο δε Υιός αποστέλλει το Πνεύμα· διότι, λέει, «εάν εγώ απέλθω, θα αποστείλω τον Παράκλητο». Και ο μεν Υιός δοξάζει τον Πατέρα, λέγοντας: «Πάτερ, εγώ σε δόξασα»· το δε Πνεύμα δοξάζει τον Υιό· διότι, λέει, «Εκείνος θα με δοξάσει». Και ο μεν Υιός λέει: «Εκείνα που άκουσα από τον Πατέρα, αυτά και λαλώ στον κόσμο»· το δε Πνεύμα λαμβάνει από τον Υιό· διότι, λέει, «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Και ο μεν Υιός ήλθε στο όνομα του Πατρός· «Το δε Άγιο Πνεύμα», λέει ο Υιός, «το οποίο θα πέμψει ο Πατέρας στο όνομά μου». Εφόσον, λοιπόν, το Πνεύμα έχει τέτοια τάξη και φύση προς τον Υιό, σαν αυτή που έχει ο Υιός προς τον Πατέρα, πώς αυτός που το αποκαλεί κτίσμα δεν θα πρεσβεύσει κατ' ανάγκην το ίδιο και για τον Υιό; Διότι, εάν το Πνεύμα του Υιού είναι κτίσμα, θα ήταν λογικό επακόλουθο να ισχυριστούν αυτοί ότι και ο Λόγος του Πατρός είναι κτίσμα.

Επιστολή του ιδίου προς τον ίδιο επίσκοπο Σεραπίωνα περί του Αγίου Πνεύματος. Ίσως απορήσεις πώς, ενώ μου παράγγειλες να συντομεύσω την επιστολή που γράφτηκε για το Άγιο Πνεύμα και να την εκθέσω με λίγα λόγια, με βλέπεις σαν να έχω εγκαταλείψει τον λόγο γι' αυτό και να γράφω εναντίον εκείνων που ασεβούν προς τον Υιό του Θεού και τον αποκαλούν κτίσμα. Γνωρίζω καλά, όμως, ότι δεν θα με μεμφθείς αν μάθεις την αιτία, αλλά αντίθετα η ευλάβειά σου θα το αποδεχθεί, διαπιστώνοντας το εύλογο της πράξεως. Επειδή, λοιπόν, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Παράκλητος δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα θα ακούσει· διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει»· και εμφυσώντας το έδωσε από τον εαυτό Του στους μαθητές, και έτσι ο Πατέρας το εξέχεε σε κάθε σάρκα σύμφωνα με τα γεγραμμένα· για τον λόγο αυτόν, ευλόγως μιλήσαμε και γράψαμε πρώτα για τον Υιό του Θεού· ώστε, μέσα από τη γνώση περί του Υιού, να μπορέσουμε ορθά να αποκτήσουμε και τη γνώση περί του Πνεύματος. Διότι, όποια ιδιότητα γνωρίσαμε ότι έχει ο Υιός ως προς τον Πατέρα, θα βρούμε ότι αυτήν ακριβώς την ιδιότητα έχει και το Πνεύμα ως προς τον Υιό. Και όπως λέει ο Υιός: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», έτσι θα διαπιστώσουμε ότι όλα αυτά, μέσω του Υιού, υπάρχουν και μέσα στο Πνεύμα.

Πότε, λοιπόν, λέχθηκαν αυτά για αυτόν, παρά όταν, έχοντας σαρκωθεί, βαπτιζόταν στον Ιορδάνη και κατέβηκε πάνω του το Πνεύμα; Και όμως, ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Το Πνεύμα θα λάβει από το δικό μου»· και, «Εγώ το αποστέλλω»· και στους μαθητές, «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Και όμως, αυτός που χορηγεί στους άλλους το Πνεύμα ως Λόγος και απαύγασμα του Πατρός, λέγεται τώρα ότι αγιάζεται, επειδή ακριβώς έγινε άνθρωπος, και αυτό που αγιάζεται είναι το σώμα του. Από αυτόν, λοιπόν, αρχίσαμε και εμείς να λαμβάνουμε το χρίσμα και τη σφραγίδα, καθώς ο μεν Ιωάννης λέει: «Και εσείς έχετε χρίσμα από τον Άγιο»· ο δε Απόστολος: «Και εσείς σφραγιστήκατε με το Άγιο Πνεύμα της επαγγελίας». Επομένως, για εμάς και υπέρ ημών λέγεται αυτό. Ποια, λοιπόν, προκοπή βελτίωσης και ποιος μισθός αρετής ή απλώς πράξης του Κυρίου αποδεικνύεται και από αυτό; Διότι, αν από το να μην είναι Θεός είχε γίνει Θεός, και αν, χωρίς να είναι βασιλιάς, προαγόταν στη βασιλεία, θα είχε ο λόγος σας κάποια σκιά πιθανότητας. Εάν όμως είναι Θεός, και ο θρόνος της βασιλείας του είναι αιώνιος, σε τι θα μπορούσε να προκόψει ως Θεός; Ή τι έλειπε σε αυτόν που κάθεται στον θρόνο του Πατρός;

Όσοι δε βλασφημούν εις το Άγιο Πνεύμα και αποδίδουν τα έργα του Λόγου στον διάβολο, θα υποστούν αναπόφευκτη τιμωρία. Τέτοια λόγια, λοιπόν, έλεγε ο Κύριος στους Ιουδαίους ως άνθρωπος. Στους δε μαθητές του, δείχνοντας τη θεότητά του και τη μεγαλειότητά του, και υποδηλώνοντας ότι δεν θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο από το Πνεύμα, αλλά ίσο, έδινε το Πνεύμα και έλεγε: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον», και «Εγώ το αποστέλλω· και εκείνο θα με δοξάσει», και «όσα ακούει θα λαλήσει». Όπως λοιπόν εδώ ο ίδιος ο Κύριος, ο χορηγός του Πνεύματος, δεν αποφεύγει να πει ότι εκβάλλει τα δαιμόνια εν Πνεύματι, ως άνθρωπος, κατά τον ίδιο τρόπο, αυτός που είναι ο χορηγός του Πνεύματος δεν απέφυγε να πει: «Πνεύμα Κυρίου επ' εμέ, διά τούτο με έχρισε», εξαιτίας του ότι έγινε σάρκα, όπως είπε ο Ιωάννης, για να δειχθεί ότι και ως προς τα δύο εμείς είμαστε εκείνοι οι οποίοι, και προκειμένου να αγιασθούμε, έχουμε ανάγκη τη χάρη του Πνεύματος, και δεν μπορούμε να εκβάλλουμε δαίμονες χωρίς τη δύναμη του Πνεύματος. Μέσω ποιου δε και από ποιον έπρεπε να δίδεται το Πνεύμα, παρά μέσω του Υιού, του οποίου και είναι το Πνεύμα; Και πότε θα μπορούσαμε εμείς να το λάβουμε, παρά μόνο όταν ο Λόγος έγινε άνθρωπος;

Εάν δε αγιάζει τον εαυτό του για χάρη μας —και είναι ολοφάνερο ότι το πράττει αυτό όταν έγινε άνθρωπος—, τότε και η κάθοδος του Πνεύματος που έγινε σε αυτόν στον Ιορδάνη, για εμάς γινόταν, επειδή αυτός έφερε το δικό μας σώμα. Και δεν έγινε προς βελτίωση του Λόγου, αλλά πάλι προς δικό μας αγιασμό, ώστε να γίνουμε μέτοχοι του δικού του χρίσματος και να λεχθεί και για εμάς: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;». Διότι, όταν ο Κύριος λουζόταν στον Ιορδάνη ως άνθρωπος, εμείς ήμασταν εκείνοι που λουζόμασταν σε αυτόν και μέσω αυτού. Και όταν αυτός δεχόταν το Πνεύμα, εμείς ήμασταν εκείνοι που μέσω αυτού γινόμασταν δεκτικοί αυτού. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν χρίστηκε και αυτός με έλαιο όπως ο Ααρών ή ο Δαβίδ ή όλοι οι άλλοι, αλλά με διαφορετικό τρόπο, «περισσότερο από όλους τους μετόχους του με έλαιο αγαλλιάσεως». Το οποίο έλαιο, ερμηνεύοντας ο ίδιος μέσω του προφήτη ότι είναι το Πνεύμα, λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε», όπως ακριβώς έχει πει και ο απόστολος: «ότι τον έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο». Πότε λοιπόν έχουν ειπωθεί αυτά για αυτόν, αν όχι όταν, αφού έλαβε σάρκα, βαπτιζόταν στον Ιορδάνη και «κατέβηκε επάνω του το Πνεύμα»; Και μάλιστα ο ίδιος ο Κύριος λέει: «το Πνεύμα θα λάβει από το δικό μου» και «εγώ θα το αποστείλω», καθώς και το «λάβετε Πνεύμα Άγιο» προς τους μαθητές.

Ότι η Τριάδα δοξάζεται αφ' εαυτής. Ο Υιός δοξάζει τον Πατέρα· διότι λέγει: «Εδόξασα το όνομά σου επί της γης»· ο Πατέρας λέγει προς τον Υιό στο Ευαγγέλιο: «Και εδόξασα, και πάλι θα δοξάσω». Το ότι έχει δοξαστεί ο Υιός από τον Πατέρα, και ο Πατέρας από τον Υιό, το αναφέρει στο Ευαγγέλιο: «Πάτερ, δόξασε τον Υιό σου, ώστε και ο Υιός σου να σε δοξάσει». Το Πνεύμα δοξάζει τον Υιό· διότι λέγει περί του Παρακλήτου: «Εκείνος εμένα θα δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει». Ο Υιός δοξάζει το Πνεύμα, λέγοντας: «Κάθε αμαρτία θα συγχωρεθεί· όμως η βλασφημία κατά του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί», εξαιτίας της κοινωνίας του προς τον Πατέρα και τον Υιό· και σε τούτο, «ότι κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι».

Και προς τους Κολοσσαείς, προς εκείνους που δεν έχουν τη γνώση του Μονογενούς, έχει ειπωθεί: «Εκείνος που κρατά την κεφαλή», δηλαδή τον Χριστό, «από τον οποίο όλο το σώμα, διαμέσου των αρθρώσεων και των συνδέσμων», και τα εξής· και το, «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε». Και ο ίδιος ο Κύριος λέγει: «Διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Και πάλι λέγει: «Εγώ αντιλήφθηκα ότι εξήλθε δύναμη από εμένα». Και σχετικά με το Πνεύμα: «Εκείνος που σπέρνει στο Πνεύμα, από το Πνεύμα θα θερίσει ζωή αιώνια». Και ο Ιωάννης λέγει: «Από τούτο γνωρίζουμε ότι ο Θεός κατοικεί μέσα μας, από το Πνεύμα του, το οποίο μας έδωσε». Και ο άγγελος λέγει: «Διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της είναι εκ Πνεύματος Αγίου». Ο Κύριος λέγει: «Εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα». Εάν δε το «από τον οποίο» (εξ ου) αποτελεί γνώρισμα εκείνου που προστάζει, δηλαδή του Πατέρα, τότε πού θα τοποθετήσει κανείς το, «Δεν προήλθε ο άνδρας από τη γυναίκα, αλλά η γυναίκα από τον άνδρα;» Άραγε θα ονομάσουμε τον άνδρα Θεό;

Είναι δε το άσμα αυτό του Αγαπητού. Και ποιος είναι ο εκ φύσεως Αγαπητός, παρά ο Μονογενής, το αυτοαγαθόν, το οποίο τα πάντα ποθούν, του οποίου η αγάπη έχει φυσικώς και αρρήτως ενσταλαχθεί στις διάνοιες όλων των λογικών όντων; —Επειδή λοιπόν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, ο Παράκλητος λαμβάνει τα πάντα από τον Μονογενή και τα αναγγέλλει σε εμάς, λέγει ότι και η ωδή είναι του Αγαπητού, εφόσον την έλαβε από Αυτόν.

Και ο μεν Κύριος, ομιλώντας περί του Παρακλήτου, λέγει: «Εκείνος θα με δοξάσει»· η κατήγορος όμως γλώσσα αποφαίνεται ότι αποτελεί εμπόδιο για τον Υιό ως προς τη σύγκρισή Του με τον Πατέρα. Διότι, ισχυρίζεται, επειδή ο Υιός είναι δημιουργός του Πνεύματος (ας είσαι ίλεως σε εμάς, Κύριε, για όσα λέγονται), και αυτό (το Πνεύμα) είναι τέτοιο ώστε να μην προσθέτει κανένα μεγαλείο σε εκείνον που το δημιούργησε, για τον λόγο αυτό δεν είναι καν άξιος να συγκρίνεται με τον Πατέρα, έχοντας στερηθεί την ομοτιμία της αξίας εξαιτίας της ευτέλειας εκείνων που εποίησε.

Αλλά ο μεν Υιός προέρχεται από τον Πατέρα γεννητώς, το δε Πνεύμα αρρήτως από τον Θεό. Πρόσεξε, λοιπόν, πόσο μεγάλος είναι ο κίνδυνος να μειώνει κανείς τη δόξα του Παρακλήτου. Δεν δέχεται ο Υιός την προς Αυτόν τιμή, όταν αθετείται το Πνεύμα. Διότι, λέει, «Εκείνος θα με δοξάσει», όχι ως δούλος μαζί με την κτίση. Επειδή, αν δόξαζε μαζί με όλα τα δημιουργήματα, δεν θα είχε ειπωθεί το «Εκείνος».

Και έτσι βεβαίως και με τον άλλο τρόπο θα αποδειχθούν ισότιμες μεταξύ τους, εφόσον τάσσονται επί ενός και του αυτού προσώπου. Αλλά ας επανέλθουμε στο προκείμενο. Γράφοντας ο Απόστολος προς τους Εφεσίους, λέγει: «Αληθεύοντας δε με αγάπη, ας αυξήσουμε τα πάντα προς αυτόν, ο οποίος είναι η κεφαλή, ο Χριστός, από τον οποίο όλο το σώμα, συναρμολογούμενο και συνδεόμενο διά μέσου κάθε αρμού της επιχορηγίας, σύμφωνα με την ενέργεια στο μέτρο του καθενός μέρους ξεχωριστά, πραγματοποιεί την αύξηση του σώματος». Και πάλι στην προς Κολοσσαείς επιστολή, προς αυτούς που δεν έχουν τη γνώση του Μονογενούς, έχει ειπωθεί ότι: «Εκείνος που κρατά την κεφαλή, δηλαδή τον Χριστό, από τον οποίο όλο το σώμα, επιχορηγούμενο διά των αρμών και των συνδέσμων, αυξάνει την αύξηση του Θεού». Διότι το ότι ο Χριστός είναι η κεφαλή της Εκκλησίας, το έχουμε μάθει και αλλού, όταν ο Απόστολος λέγει: «Και αυτόν έδωσε ως κεφαλή πάνω από όλα στην Εκκλησία». Και: «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε». Και ο ίδιος ο Κύριος: «Διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Και γενικότερα, σε εκείνον που μελετά με φιλοπονία, θα φανερωθούν ποικιλότροπες οι χρήσεις του «εξ ου». Διότι και ο Κύριος λέγει: «Κατάλαβα ότι εξήλθε δύναμη από εμένα». Ομοίως δε και περί του Πνεύματος έχουμε παρατηρήσει να χρησιμοποιείται σε πολλά χωρία το «εξ ου». «Διότι εκείνος που σπέρνει», λέγει, «στο Πνεύμα, εκ του Πνεύματος θα θερίσει αιώνια ζωή». Και ο Ιωάννης: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι βρίσκεται μέσα μας, εκ του Πνεύματος το οποίο μας έδωσε».

Αλλά ονομάζεται και Πνεύμα Χριστού, ως οικειωμένο κατά τη φύση με Αυτόν. Γι' αυτό, «εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν Του ανήκει». Επομένως, αυτό μόνο δοξάζει επάξια τον Κύριο. «Διότι Εκείνος θα με δοξάσει», λέγει, όχι όπως η κτίση, αλλά ως Πνεύμα της αλήθειας, φανερώνοντας περίτρανα στον Εαυτό Του την αλήθεια· και ως Πνεύμα σοφίας, αποκαλύπτοντας τον Χριστό, τη δύναμη του Θεού και τη σοφία του Θεού, μέσα στο δικό Του μεγαλείο. Και ως Παράκλητος, αποτυπώνει στον Εαυτό Του την αγαθότητα του Παρακλήτου που Τον απέστειλε· και με το δικό Του αξίωμα εμφανίζει τη μεγαλωσύνη Εκείνου από τον οποίο προήλθε. Υπάρχει, λοιπόν, από τη μία η φυσική δόξα, όπως το φως είναι η δόξα του ήλιου· και από την άλλη η εξωτερική, η οποία προέρχεται από προαίρεση και προσφέρεται κατόπιν κρίσεως στους αξίους.

Διπλή είναι και αυτή. «Διότι ο υιός», λέγει, «δοξάζει τον πατέρα και ο δούλος τον κύριό του». Από αυτές, λοιπόν, η μεν δουλική προσφέρεται από την κτίση· η δε άλλη, για να το πω έτσι, η οικεία, εκπληρώνεται από το Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς έλεγε για τον εαυτό Του: «Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη, τελείωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω»· έτσι λέγει και για τον Παράκλητο: «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Και όπως δοξάζεται ο Υιός από τον Πατέρα, που λέγει: «Και δόξασα, και πάλι θα δοξάσω»· έτσι δοξάζεται και το Πνεύμα, μέσω της κοινωνίας με τον Πατέρα και τον Υιό, και μέσω της μαρτυρίας του Μονογενούς, που λέγει: «Κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, αλλά η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί». Επειδή δε μέσω της φωτιστικής δυνάμεως ατενίζουμε το κάλλος της εικόνας του αόρατου Θεού, και μέσω αυτής αναγόμαστε στο υπέρκαλο θέαμα του αρχετύπου, εκεί ακριβώς παρίσταται αχωρίστως το Πνεύμα της γνώσεως, παρέχοντας μέσα Του την εποπτική δύναμη της εικόνας σε όσους αγαπούν τη θέα της αλήθειας, χωρίς να κάνει την υπόδειξη από έξω, αλλά εισάγοντας μέσα Του προς την επίγνωση. Διότι, όπως «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», έτσι «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω». Διότι δεν έχει ειπωθεί «διά Πνεύματος», αλλά «εν Πνεύματι».

«Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό σας είπα ότι λαμβάνει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.» Ή μήπως δεν είναι επαρκής αυτός ο λόγος για να πληροφορήσει τους σοφούς, ότι δηλαδή αποκαλεί τον Παράκλητο οικείο του; Διότι τον ονόμασε Πνεύμα αληθείας, και η αλήθεια δεν είναι άλλη παρά ο ίδιος. Προσθέτοντας δε το «Διότι θα λάβει από το δικό μου», απέδειξε ξεκάθαρα την ουσιώδη και φυσική οικειότητα, κατά την οποία το Πνεύμα του είναι ένα με αυτόν. Διότι δεν λέει βέβαια ότι το Πνεύμα θα γίνει σοφό από αυτόν κατά μέθεξη, ούτε ότι, έχοντας υπηρετική τάξη, θα μεταφέρει τους λόγους του Υιού στους αγίους. Αλλά, όπως ακριβώς αν κάποιο από τα πιο εύοσμα άνθη, μιλώντας για την ευωδία που διασκορπίζεται από αυτό και φτάνει στις αισθήσεις των παρευρισκομένων, έλεγε ότι «θα λάβει από το δικό μου», θα υποδήλωνε τη φυσική οικειότητα και καθόλου μια κατάσταση διαχωρισμένη κατά μέθεξη, κάπως έτσι πρέπει να νοήσεις και για τον Υιό και το Πνεύμα. Διότι, όντας Πνεύμα σοφίας και δυνάμεως, είναι οπωσδήποτε σοφία και δύναμη, διατηρώντας ακέραια μέσα του την ενέργεια εκείνου από τον οποίο προβάλλει, και φανερώνοντας πολύ καθαρά, ως μέσα στη δική του φύση, εκείνον στον οποίο ανήκει.

Επειδή δε λέει «Από τα δικά μου θα λάβει», προσέθεσε αναγκαίως ότι «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό σας είπα ότι από τα δικά μου λαμβάνει». Διότι, όπως ακριβώς είναι άγιο κατά φύση, επειδή είναι Πνεύμα του άγιου Πατέρα, έτσι είναι και σοφό, επειδή είναι Πνεύμα σοφίας· και η σοφία είναι ο Υιός. Και δεν λέμε καθόλου ότι το Πνεύμα είναι άγιο και σοφό κατά κάποια σχέση και μέθεξη, αλλά μάλλον ουσιωδώς και σαν κάποια φυσική ιδιότητα της άγιας και σοφής θεότητας, η οποία νοείται στον Πατέρα και στον Υιό, καθώς και στο ίδιο το Πνεύμα.

Διότι τίποτα απολύτως δεν μετέχει στον ίδιο τον εαυτό του. Αλλά βέβαια, σύμφωνα με τον σοφό και ακριβή συλλογισμό, όσα υπάρχουν εκ φύσεως σε κάποιους δεν θα μπορούσαν να δώσουν την εντύπωση των επίκτητων ιδιοτήτων, δηλαδή να καταταχθούν στην κατηγορία των ξένων στοιχείων. Πώς λοιπόν λένε ότι αγιάστηκε μέσω του Πνεύματος, ενώ ο ίδιος λέει σαφώς για το Πνεύμα: «Επειδή θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει;» Και αυτό το λέμε, όχι επειδή πιστεύουμε ότι υπάρχει κάτι κατά μέθεξη στο Άγιο Πνεύμα -διότι αυτό είναι παντέλειο και ανενδεές κατά τη δική του φύση και ύπαρξη- αλλά μάλλον υποδεικνύοντας τούτο, ότι δηλαδή επειδή το Πνεύμα υπάρχει από την ουσία του Θεού και Πατέρα και του Λόγου που εκ φύσεως έχει φανερωθεί από αυτόν και βρίσκεται σε αυτόν, φέρει μαζί του καθετί που είναι ίδιον της θεότητας κατά φύση, έχοντας την ίδια τη θεότητα ως πηγή, και εκχεόμενο από τον Πατέρα διά του Υιού αγιάζει την κτίση. Εάν όμως νομίζουν ότι και ο ίδιος ο Λόγος αγιάστηκε μαζί με εμάς, συλλέγοντας για τον σκοπό αυτόν επιχειρήματα από φλυαρίες, ας μας εξηγήσουν το εξής. Β. Τι ακριβώς; Α. Το Πνεύμα, ερχόμενο σε κοινωνία με τη φύση των δημιουργημάτων, ομολογουμένως την ωφελεί· με ποιον τρόπο, αγαθέ μου, θα γινόταν αυτό; Β. Την καθιστά άγια. Α. Λοιπόν θα μπορούσες να το εξηγήσεις αυτό χωρίς ασάφεια. Διότι δεν καταλαβαίνω καθόλου. Τι ακριβώς είναι αυτό το να την καθιστά άγια; Θα μου το εξηγήσεις εφόσον το επιθυμώ; Β. Και βέβαια.

Διότι ποιος χυδαίος και τόσο πανούργα πλεγμένος λόγος θα μπορούσε να μας πείσει να επιλέξουμε να σκεφτούμε και να φρονούμε ότι ο Μονογενής αγνόησε κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, εφόσον είναι αληθώς, σύμφωνα με τις Γραφές, και σοφία και βουλή του Πατρός; Β. Κανείς δεν θα μπορούσε να πείσει εκείνον που είναι αληθινά συνετός. Α. Διότι, φίλε μου, ο σοφός Παύλος που μας γράφει δεν θα μπορούσε με τίποτα να πει ψέματα: «Διότι, όπως κανείς από τους ανθρώπους δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του, έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Β. Απολύτως. Α. Γνωρίζει, λοιπόν, άραγε το Πνεύμα του Θεού τα όσα υπάρχουν σε αυτόν, και τίποτε δεν είναι κρυμμένο ή ασαφές σε αυτό; Β. Τα γνωρίζει· πώς είναι δυνατόν όχι; Α. Εφόσον λοιπόν το Πνεύμα του Πατρός είναι ίδιον του Υιού, πώς θα αγνοήσει κάτι από τα κρυμμένα στον Θεό, έχοντας ως δικό του ο ίδιος το Πνεύμα, το οποίο γνωρίζει τα πάντα που υπάρχουν στον Πατέρα, μολονότι τον ακούω να λέει σαφώς στους αγίους αποστόλους: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα πάρει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει».

Και αν δεν ήθελαν να του αποδώσουν την αγία φύση, μήπως δεν θα κινδύνευε οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο ο λόγος τους να καταλήξει σε αναπόφευκτη βλασφημία; Β. Έτσι φαίνεται. Όμως ισχυρίζονται εκείνο που είπε ο Χριστός γι' αυτό: «Από το δικό μου θα λάβει και θα το αναγγείλει σε εσάς». Συνεπώς, λένε, το Πνεύμα μετέχει του Υιού. Α. Σε καμία περίπτωση· πόρρω απέχει, νομίζω. Διότι αυτό που προέρχεται από αυτόν, βρίσκεται μέσα του και είναι ίδιον αυτού, πώς θα μπορούσε ποτέ να μετάσχει σε αυτόν και να αγιάζεται σχετικώς εξίσου με τα εξωτερικά δημιουργήματα, και να είναι κατά φύση αλλότριο προς εκείνον, του οποίου ακριβώς λέγεται ότι είναι ίδιον; Αφού λοιπόν έγιναν, όπως νομίζουν, ικανοί και υπερβολικά σχολαστικοί ερευνητές των θείων λόγων, για ποιο λόγο, παραμελώντας την ανάγκη να εξετάζουν την αλήθεια, αφήνονται να παρασύρονται σε κίβδηλους και νόθους συλλογισμούς; Διότι ο Υιός δεν φανέρωνε διαφορά φύσεως μεταξύ του εαυτού του και του Πνεύματος λέγοντας ότι «Από το δικό μου θα λάβει και θα το αναγγείλει σε εσάς». Ειδάλλως θα είχε πει πολύ ξεκάθαρα ότι «Θα λάβει μεν από εμένα τον αγιασμό, και με τη σειρά του θα αγιάσει και εσάς αυτό». Διότι αυτά θα φανέρωναν τη διάσπαση της φύσεως σε ανισότητα και θα αποδείκνυαν σαφώς ότι ο αγιασμός στο Πνεύμα είναι κάτι επίκτητο που βρίσκεται μέσα σε κάτι άλλο.

ΤΟΜΟΣ Ε. ΛΟΓΟΣ Α. <Κανείς που μιλάει με το Πνεύμα του Θεού δεν λέει: Ανάθεμα στον Ιησού κ.λπ.> Ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός υποσχέθηκε ότι, όταν αναχωρήσει, θα μας στείλει τον Παράκλητο. Και προσέθετε σε αυτά το εξής: «Εκείνος θα με δοξάσει». Εμείς κατανοούμε, και μάλιστα πολύ ορθά, ότι το Πνεύμα Του δοξάζει τον Χριστό, καθιστώντας σοφούς εκείνους στους οποίους κατοικεί, και εγκατοικίζοντας τον ίδιο στους αγίους μέσω του εαυτού Του· διότι ο Χριστός βρίσκεται μέσα μας μέσω του Αγίου Πνεύματος. Τον δοξάζει όμως και με άλλον τρόπο, διότι ενεργεί τα όσα συντελούν στη δόξα Του μέσω των χειρών των αγίων. Εάν, λοιπόν, το Πνεύμα Του δοξάζει τον Υιό, πώς θα μπορούσε κάποιος που μιλάει εν Πνεύματι να Τον δυσφημήσει; Απεναντίας, θα πει ότι ο Ιησούς είναι Κύριος. Επομένως, εκείνοι που κατατάσσουν στην κτίση Εκείνον μέσω του οποίου τα πάντα ήλθαν στην ύπαρξη, είναι παντελώς αμέτοχοι του Αγίου Πνεύματος· διότι λένε ολοφάνερα: «Ανάθεμα στον Ιησού». Όσοι όμως ομολογούν ότι ο Ιησούς είναι Θεός και Κύριος, θα λάβουν την ευσεβή μαρτυρία από το ίδιο το γεγονός, ότι δηλαδή έχουν μυσταγωγηθεί στη γνώση της θεοπτίας Του μέσω του Πνεύματος· διότι «το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Καθώς, λοιπόν, το Πνεύμα γνωρίζει τα όσα είναι κρυμμένα στον Θεό, τα μεταδίδει στις ψυχές των αγίων, και ενσταλάζει σε αυτές αλάνθαστη και αψεγάδιαστη γνώση.

Και βέβαια, για τον εαυτό του πολύ σωστά σεμνύνεται ο Παύλος, αναφωνώντας για το μυστήριο του Χριστού: «Διότι ούτε εγώ το παρέλαβα από άνθρωπο, ούτε το διδάχθηκα, αλλά δι' αποκαλύψεως του Ιησού Χριστού». Θα μπορούσες δε να διαπιστώσεις ότι και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα εξίσου μας αποκαλύπτει τον Χριστό. Γράφει λοιπόν ο σοφότατος Ιωάννης: «Και το χρίσμα που εσείς λάβατε από Αυτόν μένει μέσα σας, και δεν έχετε ανάγκη να σας διδάσκει κανείς, αλλά όπως το δικό Του χρίσμα σας διδάσκει για όλα». Και ο Ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου για τον Παράκλητο, δηλαδή το Πνεύμα: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό Του, αλλά θα πει όσα ακούει, και θα σας αναγγείλει τα επερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει». Επειδή, όντας Πνεύμα αληθείας, θα φωτίσει εκείνους μέσα στους οποίους θα ενοικήσει, και θα τους καθοδηγήσει στην κατανόηση της αληθείας.

Διότι, εάν ο Υιός δεν εκπορεύεται από τον Πατέρα, δηλαδή από την ουσία του, σύμφωνα με εσάς, πώς δεν θα θεωρούνταν το Πνεύμα σε ανώτερη θέση από τον Υιό; Έπειτα, τι θα πούμε όταν ακούμε να λέγεται γι' αυτό ότι «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου, και θα το αναγγείλει σε εσάς»; Πέρα δε από τα προλεχθέντα και εκείνο λοιπόν αναγκαστικά θα ακολουθήσει. Διότι εάν νομίζετε ότι ο Υιός εκπληρώνει μια υπηρεσία διακόνου, χορηγώντας σε εμάς αυτό που είναι ξένο, δηλαδή το Πνεύμα που είναι από τον Θεό και Πατέρα κατά φύση Άγιο, τότε ο Υιός δεν είναι κατά φύση άγιος, αλλά κατά μέθεξη, όπως ακριβώς εμείς. Διότι λέγεται, σύμφωνα με την αμάθεια των δυσσεβών, ότι είναι ξένος προς την ουσία του Πατέρα, από την οποία προέρχεται και το Πνεύμα που χορηγείται μέσω αυτού. Θα είναι λοιπόν από τα ενδεχόμενα, εφόσον το Πνεύμα δεν είναι ίδιον του Υιού, αλλά έχει και αυτός τον αγιασμό επίκτητο, όπως η κτίση, να μπορεί κάποτε να εκπέσει από την αγιότητα που υπάρχει μέσα του. Διότι αυτό που αποκτήθηκε ως προσθήκη, πώς δεν θα μπορούσε να απολεσθεί, σύμφωνα με τη λογική του ενδεχομένου; Έπειτα, ποιος δεν θα απομακρυνθεί από τέτοια δόγματα; Αλλά θεωρώ πιο πρέπον να πούμε τα εξής.

Του εν αγίοις πατρός ημών Κυρίλλου, Αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, εις το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιον. Βιβλίο ενδέκατο. Κεφάλαιο Α΄. Ότι το Άγιο Πνεύμα είναι φυσικώς εκ του Θεού και εν τω Υιώ, και δι' αυτού και μέσα στην ουσία του. «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς». Επειδή το Άγιο Πνεύμα επρόκειτο να αποκαλύψει το μυστήριο του Χριστού σε εκείνους που ήταν άξιοι να το λάβουν, και να υποδείξει με ακρίβεια ποιος είναι αυτός κατά φύση, πόση είναι η δύναμη και η εξουσία του, και ότι βασιλεύει στα πάντα μαζί με τον Πατέρα, αναγκαίως λέει ότι «εκείνος θα με δοξάσει». Διότι ανυψώνει τον νου μας πάνω από τα ιουδαϊκά φρονήματα, και δεν μας επιτρέπει να έχουμε μια τόσο μικρή και χαμερπή αντίληψη, ώστε να νομίζουμε ότι είναι ένας απλός άνθρωπος, ή ότι ξεπερνά ελάχιστα το μέτρο των προφητών, ή ακόμη ότι υπολείπεται της δικής τους δόξας. Διότι θα διαπιστώσουμε ότι τέτοια φρονήματα είχαν γι' αυτόν οι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, οι οποίοι, αγνοώντας το μυστήριο της ευσέβειας, εκτόξευαν συχνά βλασφημίες κατά του Χριστού, και αντιπαραθέτοντας τη δική τους αφροσύνη στα όσα έλεγε εκείνος, έλεγαν κάποτε: «Εσύ ποιος είσαι; Ο Αβραάμ πέθανε και οι προφήτες πέθαναν, και εσύ λες, Εάν κάποιος τηρήσει τον λόγο μου, δεν πρόκειται να δει θάνατο στον αιώνα. Ποιον θεωρείς τον εαυτό σου;»

Δοξάζει λοιπόν τον Υιό ο Παράκλητος, δηλαδή το δικό Του Πνεύμα, που έχει κάθε ισχύ και τα πάντα γνωρίζει. Πώς όμως δοξάζει; Διότι, αυτά που γνωρίζει και μπορεί το Πνεύμα Του, πώς θα ήταν δυνατόν ο Ίδιος να μην τα γνωρίζει, ή πώς δεν θα μπορούσε να τα πράξει; Και αν, όπως ο Ίδιος λέει, το Πνεύμα λαμβάνει από Αυτόν, καίτοι είναι ικανό για όλα και τα κατορθώνει όλα, πώς δεν θα έχει ο Ίδιος την απόλυτη ισχύ σε όλα; Δεν πρέπει όμως σε καμία περίπτωση να υποθέσουμε ότι ο Παράκλητος, δηλαδή το Πνεύμα, στερείται της έμφυτης και φυσικής Του ισχύος, σαν να λέγαμε ότι, αν τυχόν δεν ελάμβανε, δεν θα ήταν επαρκής από μόνος Του για την αποτελεσματική ενέργεια των θείων έργων· διότι θα κατηγορούνταν για την έσχατη όλων των ασεβειών, και πολύ δικαιολογημένα, εκείνος που έστω και θα διανοούνταν ότι κάτι τέτοιο αληθεύει για Αυτό. Επειδή όμως είναι ομοούσιο με τον Υιό, και προέρχεται θεοπρεπώς δι' Αυτού, έχοντας όλη την τελειότατη σε όλα ενέργεια και δύναμή Του, γι' αυτό λέει: «Ότι εκ του εμού λήψεται». Διότι πιστεύουμε ότι το Πνεύμα υφίσταται καθ' εαυτό, και είναι αληθινά αυτό που είναι και λέγεται, και ενώ ενυπάρχει στην ουσία του Θεού, προβάλλει και προέρχεται από αυτήν, έχοντας μέσα Του φυσικώς όλα τα ιδιώματά της· διότι δεν τα έχει κατά μέθεξη, ούτε κατά τρόπο σχετικό, ούτε ως κάτι διαφορετικό από αυτήν, εφόσον αποτελεί ίδιον αυτής της ουσίας.

Διότι, με τον ίδιο τρόπο που η ευωδία από τα πιο εύοσμα άνθη, λαμβάνοντας κατά κάποιον τρόπο από αυτά που την εκπέμπουν την ουσιώδη και φυσική ενέργεια, δηλαδή την ποιότητα, μεταφέρει προς τα έξω τη γνώση της, προσπίπτοντας στα οσφρητικά όργανα του σώματος, και φαίνεται μεν κάπως, όσον αφορά τον τρόπο που το αντιλαμβανόμαστε, ότι είναι κάτι διαφορετικό από τη φύση που την εκπέμπει, ωστόσο, αν νοηθεί καθ' εαυτήν, δεν έχει άλλη φύση παρά μόνο αυτήν από την οποία προέρχεται και στην οποία υπάρχει· έτσι ακριβώς θα κατανοήσεις το ζήτημα και για τον Θεό και το Άγιο Πνεύμα, ανάγοντας το νόημα του παραδείγματος. Επομένως, είναι εντελώς ακατηγόρητο και θα παραμείνει έξω από κάθε επίκριση το να λέγεται ότι το Πνεύμα του Μονογενούς λαμβάνει κάτι από Αυτόν. Διότι, εφόσον προέρχεται μέσω Αυτού φυσικά, ως δικό Του, μαζί με όλα όσα έχει με τέλειο τρόπο, λέγεται ότι λαμβάνει τα δικά Του. Εάν δε κάτι τέτοιο εκφράστηκε με πιο ατελείς λέξεις, αντί να σκανδαλιζόμαστε, θα ήταν πιο δίκαιο να κατηγορήσουμε τη φτώχεια της δικής μας γλώσσας, η οποία δεν μπορεί να εκφράσει τα θεοπρεπή με τον τρόπο που θα έπρεπε. Διότι, ποιος λόγος δεν υπολείπεται της άρρητης φύσης και δόξας; Γι' αυτό λοιπόν λέει, ο Παράκλητος θα σας τα αναγγείλει λαμβάνοντας από τα δικά μου, δηλαδή δεν θα πει τίποτα διαφορετικό από τον δικό μου σκοπό, και επειδή είναι δικό μου Πνεύμα, οπωσδήποτε θα εκφράσει τα ίδια, και θα αναγγείλει αυτά που προέρχονται από τα δικά μου θελήματα.

«Αλλά», λέει, «προς τιμήν του Υιού, ως τύπος της ιερωσύνης που επρόκειτο να υπάρξει σύμφωνα με αυτόν στους καιρούς, το ίδιο το Πνεύμα διαμόρφωνε τον εαυτό του». Θα ρωτήσω λοιπόν: μήπως άραγε το Άγιο Πνεύμα παραμέλησε την τιμή και την αγάπη προς τον Υιό, και θεωρεί ότι πρέπει να ενδιαφέρεται ελάχιστα γι' αυτό το ζήτημα; Καίτοι, πώς να μην είναι ήδη παραλογισμός το να σκέφτεται ή να λέει κανείς αυτά τα πράγματα; Διότι ο Παράκλητος, δηλαδή το Πνεύμα, δοξάζει τον Υιό. Και γι' αυτόν λέει: «Εκείνος θα με δοξάσει». Εφόσον, λοιπόν, έχει επιλέξει να τιμά, και μάλιστα ακατάπαυστα, γιατί δεν έγινε το ίδιο το Πνεύμα Ααρών; Γιατί δεν έγινε και Κύρος, ο οποίος κυριάρχησε στους Πέρσες και στους Μήδους; Και βεβαίως και ο Ιησούς του Ιωσεδέκ, καθώς και ο Ζοροβάβελ του Σαλαθιήλ, ο οποίος καταγόταν από τη φυλή του Ιούδα, ή και ο Μωυσής, προς τον οποίο έχει ειπωθεί κάπου, προτυπώνοντας στον εαυτό του τη μεσιτεία του Χριστού: «Προφήτη θα αναστήσω σε αυτούς από τους αδελφούς τους, σαν εσένα, και θα βάλω τα λόγια μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όσα θα του δώσω ως εντολή»; Γιατί δεν έγινε το ίδιο και Ιησούς του Ναυή, ο στρατηγός μετά τον Μωυσή, ο οποίος πέρασε τους υιούς του Ισραήλ από τον Ιορδάνη, τους περιέτεμε με πέτρινα μαχαίρια, και τους εισήγαγε στη γη της επαγγελίας; Ή μήπως δεν έχουμε βαπτιστεί στον Χριστό και δεν έχουμε περιτμηθεί με αχειροποίητη περιτομή μέσω του Πνεύματος, και δεν έχουμε γίνει κληρονόμοι της βασιλείας των ουρανών; Αν και, πώς δεν είναι αυτό ολοφάνερο;

ΑΛΛΟ. Μετά την εκ νεκρών ανάσταση, ο Σωτήρας, ανακαινίζοντας μέσα μας την αρχαιότατη χάρη του Πνεύματος, εμφύσησε στους μαθητές λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιο». Και πάλι ο ίδιος λέει κάπου για το Πνεύμα: «Ότι από το δικό μου παίρνει». Αλλά και το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται Πνεύμα Χριστού στις θείες Γραφές, σύμφωνα με το κείμενο των Πράξεων των Αποστόλων: «Αφού διέσχισαν την Ασία και τη χώρα της Γαλατίας, προσπαθούσαν να πάνε στη Βιθυνία, και δεν τους άφησε το Πνεύμα του Ιησού». Αν λοιπόν ο Χριστός, με το σκεπτικό ότι θα γινόταν κάποτε μεγαλύτερος από τον Ιωάννη, βρισκόταν μέχρι τότε σε ισότητα με αυτόν, ας ανανεώνει και εκείνος μέσα μας τη χάρη του Πνεύματος, και ας τη χορηγεί και αυτός, όπως ακριβώς έκανε ο Χριστός, και ας ονομάζεται και δικό του Πνεύμα αυτό που υπάρχει στον Θεό και Πατέρα, και ας φωνάζει και αυτός για το Πνεύμα: «Ότι από το δικό μου παίρνει». Αλλά και μόνο το να το σκέφτεται κανείς αυτό, είναι ασεβές. Επομένως δεν είναι ίσος με τον Χριστό, ούτε θα του παραχωρήσει αργότερα την υπεροχή, έχοντας πάντα την κατώτερη θέση, και υπολειπόμενος τόσο, όσο ένας άνθρωπος υπολείπεται από τον Θεό.

Ότι το Πνεύμα δεν είναι άγιο από μετοχή στον Θεό και Πατέρα, αλλά εκ φύσεως και ουσιωδώς από Αυτόν. Αντίθεση από την πλευρά των αντιφρονούντων. Το Πνεύμα είναι αγιαστικό, λένε, και αυτό θα το συνομολογήσουμε και εμείς, όχι επειδή είναι το ίδιο καθ' εαυτό εκ φύσεως τέτοιο, αλλά όπως ακριβώς κάποιο σκεύος ενδεχομένως από σίδερο ή και από κάποια άλλη ύλη, το οποίο μετέχοντας στη θερμότητα του πυρός ενεργεί τα του πυρός· έτσι και αυτό, πληρούμενο από την αγιότητα που προέρχεται από τον Θεό, μεταδίδει τον αγιασμό στην κτίση. Και σε αυτά αψευδής μάρτυράς μας θα γίνει ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας για αυτό: «Διότι από το δικό μου θα λάβει.»

Απάντηση σε αυτό. Από παντού θα αποδειχθεί και πάλι ότι ο ισχυρισμός τους είναι εντελώς άτοπος και ότι ενέχει περισσότερο βλασφημία παρά ανεύρεση της αλήθειας. Διότι, όπως φαίνεται, δεν ενδιαφέρονται να κατανοήσουν τις θείες Γραφές, αλλά μάλλον βιάζονται να τις διαστρεβλώσουν σύμφωνα με το τι νομίζει ο καθένας. Διότι, ιδού, πάλι αρπάζουν και τα λόγια του Σωτήρα για να οχυρώσουν τη δική τους ψευδολογία, χωρίς να αποκαλύπτουν με σαφήνεια το νόημα του ρητού στους ακροατές, ούτε βέβαια να συνδέουν τα όσα ακολουθούν στον λόγο, αλλά περικόπτουν κακόβουλα τους στίχους και αρπάζουν με πανουργία μόνο αυτό που νομίζουν ότι είναι χρήσιμο για τον άτοπο σκοπό που έχουν θέσει. Διότι ο Σωτήρας δεν λέει: «Από το δικό μου θα λάβει και θα σας αγιάσει». Αν και, έστω κι αν είχε ειπωθεί με αυτόν τον τρόπο, καμία ζημιά δεν θα προκαλούσε σε όσους ακούν με ορθό τρόπο. Αντιθέτως, λέει: «Από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει, θα τα μιλήσει». Διότι, επειδή επρόκειτο, αφού εκπλήρωσε την ένσαρκη οικονομία, να αναβεί προς τον Πατέρα, και είχε υποσχεθεί να στείλει τον Παράκλητο στους μαθητές του, για να μην υποθέσει κανείς ότι το Άγιο Πνεύμα θα ορίσει ποτέ κάτι που δεν είναι σύμφωνο με τη γνώμη Του, και δείχνοντας σαφώς ότι, εφόσον είναι δικό Του Πνεύμα, θα διακονήσει πάλι τα δικά Του λόγια, λέει: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα τα μιλήσει, διότι από το δικό μου θα λάβει».

Διότι είναι σαν να έλεγε το μέλι για τη φυσική ποιότητα που ενυπάρχει σε αυτό: «Δεν θα μεταδώσει κάτι από τον εαυτό της σε όσους γεύονται, αλλά θα λάβει από το δικό μου», καθώς η ποιότητα που πηγάζει από τις ουσίες μεταβαίνει φυσικά, για να το πω έτσι, σε αυτά που προέρχονται από αυτές αμέριστα, όπως για παράδειγμα, καθώς ήδη προείπαμε, από το μέλι προέρχεται η γλυκύτητα, από το πυρ η θερμότητα, από το ύδωρ η ψυχρότητα. Επομένως, το Πνεύμα δεν είναι άγιο επίκτητα (ως μέτοικος), σύμφωνα με τον ισχυρισμό εκείνων· αλλά μάλλον εκ φύσεως και κατ' ουσίαν.

Αυτό κήρυξε για τον Χριστό στους προφήτες. Αυτό ενέργησε στους αποστόλους. Αυτό μέχρι σήμερα στο βάπτισμα σφραγίζει τις ψυχές. Και ο Πατέρας μεν δίνει στον Υιό, και ο Υιός μεταδίδει στο Άγιο Πνεύμα. Διότι ο ίδιος ο Ιησούς είναι που λέει, και όχι εγώ: «Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου». Και για το Άγιο Πνεύμα λέει: «Όταν έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας», και στη συνέχεια, «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Ο Πατέρας μέσω του Υιού συν τω Αγίω Πνεύματι χαρίζει τα πάντα. Δεν είναι άλλα τα χαρίσματα του Πατέρα και άλλα του Υιού και άλλα του Αγίου Πνεύματος· διότι μία είναι η σωτηρία, μία η δύναμη, μία η πίστη. Ένας Θεός ο Πατέρας, ένας Κύριος ο μονογενής του Υιός, ένα το Άγιο Πνεύμα ο Παράκλητος. Και μας είναι αρκετό να γνωρίζουμε αυτά, και μην περιεργάζεσαι τη φύση ή την υπόσταση. Διότι αν ήταν γεγραμμένο, θα το λέγαμε· αυτό που δεν έχει γραφτεί, ας μην τολμήσουμε να το πούμε. Μας είναι αρκετό να γνωρίζουμε για τη σωτηρία μας, ότι υπάρχει Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Και πάλι λέγει: Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, διότι ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει. Εσείς όμως το γνωρίζετε, διότι μένει κοντά σας και θα είναι μέσα σας. Και πάλι λέγει: Αυτά σας τα έχω πει, ενώ μένω ακόμη μαζί σας. Ο δε Παράκλητος, το Πνεύμα το Άγιο, το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας τα διδάξει όλα και θα σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα. Και πάλι λέγει: Όταν όμως έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα. Και πάλι ο Σωτήρας: Διότι, εάν εγώ δεν απέλθω, ο Παράκλητος δεν πρόκειται να έλθει προς εσάς. Εάν όμως πορευθώ, θα τον στείλω προς εσάς. Και όταν έλθει εκείνος, θα ελέγξει τον κόσμο για την αμαρτία και για τη δικαιοσύνη και για την κρίση. Και στη συνέχεια πάλι: Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας διηγηθεί όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου. Γι' αυτό σας είπα ότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει.

Το καθένα από τα ονόματα είναι μονώνυμο, χωρίς να επιδέχεται δευτέρωση. Διότι ο Πατέρας είναι Πατέρας και δεν έχει αντίστοιχο, ούτε συνδέεται με άλλον πατέρα, για να μην υπάρχουν δύο θεοί. Και ο Υιός είναι μονογενής, Θεός αληθινός εκ Θεού αληθινού, μη έχοντας το όνομα του Πατέρα ούτε όντας ξένος προς τον Πατέρα, αλλά υπάρχοντας ως Υιός του Πατέρα· και είναι μονογενής, ώστε ο Υιός να είναι μονώνυμος, και Θεός εκ Θεού, ώστε ο Πατέρας και ο Υιός να ονομάζονται ένας Θεός. Και το Πνεύμα το Άγιο είναι μονογενές, μη έχοντας το όνομα του Υιού, ούτε την ονομασία του Πατέρα, αλλά ονομαζόμενο κατ' αυτόν τον τρόπο Άγιο Πνεύμα, μη όντας ξένο προς τον Πατέρα. Διότι ο ίδιος ο Μονογενής λέει: «το Πνεύμα του Πατρός» και «το οποίο εκπορεύεται εκ του Πατρός», και «από τα δικά μου θα λάβει», ώστε να μην θεωρηθεί ξένο προς τον Πατέρα ούτε προς τον Υιό, αλλά ότι είναι της ίδιας ουσίας, της ίδιας θεότητας, Πνεύμα θείο, «το Πνεύμα της αληθείας», το Πνεύμα του Θεού, το παράκλητο Πνεύμα, το οποίο καλείται μονωνύμως, μη έχοντας αντίστοιχο, μη εξισούμενο με κανένα άλλο πνεύμα, μη αποκαλούμενο με το όνομα του Υιού ούτε ονομαζόμενο με την ονομασία του Πατέρα, ώστε τα μονώνυμα ονόματα να μην καταντήσουν ομώνυμα· παρά μόνο ότι το όνομα "Θεός" υπάρχει στον Πατέρα, το "Θεός" στον Υιό, το "Θεός" στο Άγιο Πνεύμα, το ότι ανήκει στον Θεό και είναι Θεός. Διότι είναι Πνεύμα Θεού και Πνεύμα του Πατρός και Πνεύμα του Υιού, όχι κατά κάποια σύνθεση, όπως συμβαίνει σε εμάς με την ψυχή και το σώμα, αλλά ευρισκόμενο στο μέσο του Πατέρα και του Υιού, εκ του Πατρός και του Υιού, τρίτο ως προς την ονομασία. «

Αν λοιπόν ο Χριστός πιστεύεται ότι προέρχεται από τον Πατέρα, Θεός από Θεό, και το Πνεύμα από τον Χριστό ή και από τους δύο (όπως λέει ο Χριστός, «το οποίο παρά του Πατρός εκπορεύεται» και «αυτός θα λάβει από το δικό μου»), και ο Χριστός από το Άγιο Πνεύμα («διότι αυτό που συνελήφθη σε αυτήν», λέει η φωνή του αγγέλου, «είναι εκ Πνεύματος Αγίου»), κατανοώ το μυστήριο που με λυτρώνει μέσω της πίστης στην ακοή και μόνο, με την αγάπη προς εκείνον που ήρθε σε εμένα. Διότι ο Θεός γνωρίζει τον εαυτό Του, ο Χριστός κηρύττει τον εαυτό Του, το Άγιο Πνεύμα φανερώνει τον εαυτό Του στους αγίους. Στις δε άγιες Γραφές η Τριάδα κηρύττεται σε εμάς και γίνεται πιστευτή χωρίς περιέργεια και χωρίς φιλονικία, από τα παραγγέλματα της ακοής. Από αυτή την πίστη προέρχεται η σωτηρία της χάριτος, «από την πίστη προέρχεται η δικαιοσύνη χωρίς τα έργα του νόμου»· διότι έχει γραφτεί ότι το Πνεύμα του Χριστού δίδεται σε αυτούς που σώζονται μέσω της ακοής της πίστεως. Αυτή δε η καθολική πίστη φανερώνεται με τις φωνές των κηρύκων, όπως νομίζω εγώ που κατηχούμαι από τις Γραφές: τρία άγια, τρία συνάγια, τρία υπαρκτά, τρία συνύπαρκτα, τρία έμμορφα, τρία σύμμορφα, τρία ενεργά, τρία συνεργά, τρία ενυπόστατα, τρία συνυπόστατα που συνυπάρχουν το ένα με το άλλο. Αυτή ονομάζεται Αγία Τριάδα, τρία όντα, μία συμφωνία, μία θεότητα, της ίδιας ουσίας, της ίδιας θεότητας, της ίδιας υπόστασης, όμοια από όμοιο, που απεργάζεται την ισότητα της χάριτος του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, το δε πώς [γίνεται αυτό] αφήνεται σε αυτούς να το διδάξουν. «

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Πόσα άλλα, και μάλιστα περισσότερα από αυτά, θα μπορούσε κανείς να συλλέξει και να μας παραθέσει ως απόδειξη ενάντια στην ανοησία του Σαμοσατέα; Διότι, εάν βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, όπως ακριβώς ο λόγος μέσα στην καρδιά του ανθρώπου, πώς ήλθε εμφανιζόμενος με δική του μορφή; Επειδή, καθώς ομιλεί προς τους μαθητές του, αναφέρει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και δεν είπε: «Εγώ είμαι ο Πατέρας». Αλλά το «εμένα» σημαίνει [τον Υιό] μέσα στον Πατέρα. Και δεν είπε: «Εγώ είμαι Εκείνος», αλλά «Εγώ ήλθα στο όνομα του Πατέρα μου, και Εκείνος είναι που μαρτυρεί για εμένα». Και πάλι, σχετικά με το Άγιο Πνεύμα, αναφέρει ότι «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας αποστείλει άλλον Παράκλητο». Πρόσεξε πώς το «θα αποστείλει» και το «άλλον» και το «εγώ», αποσκοπούν στο να αποδείξουν ότι ο Πατέρας είναι ενυπόστατος, ο Υιός ενυπόστατος, και το Άγιο Πνεύμα ενυπόστατο. «Διότι Εκείνος θα με δοξάσει», αναφέρει μιλώντας για το Άγιο Πνεύμα, «επειδή θα λάβει από το δικό μου». Και τι εννοεί; Αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα και λαμβάνει από το δικό μου. Αλλά λέγει επίσης: «Οι μαρτυρίες δύο ανθρώπων θα σταθούν, και εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, και μαρτυρεί για εμένα ο Πατέρας που με απέστειλε». Και πόσα άλλα παρόμοια και περισσότερα από αυτά υπάρχουν· διότι, ιδού, λέγει: «Σε δοξολογώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες αυτά από τους σοφούς και τους συνετούς, και τα αποκάλυψες στα νήπια. Ναι, Πατέρα, διότι έτσι ήταν το θέλημά σου».

Σύμφωνα όμως με τη βλάσφημη υπόθεσή τους, θα μπορούσε κάποιος να τους αντιλέξει και να πει: ώ γενναίοι σοφιστές και διαστροφείς των λόγων, εσείς που θέλετε να συγκαταλέγετε το άγιο Πνεύμα του Θεού στα δημιουργήματα, εξαιτίας του χωρίου «δι' αυτού τα πάντα εγένετο», επειδή αναφέρει τη λέξη «πάντα», μολονότι το άγιο Πνεύμα δεν συγκαταλέγεται πουθενά μαζί με τα πάντα. Άρα, οφείλετε να σκεφτείτε, είτε εσείς είτε κάποιος άλλος χειρότερός σας, ότι και ο Πατέρας δημιουργήθηκε διά του Υιού, σύμφωνα με τη βλάσφημη υπόθεσή σας. Διότι ο λόγος που αναφέρει ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού είναι απόλυτα περιεκτικός. Εάν όμως είναι βλάσφημο και ανόητο να λογίζεται κάτι τέτοιο για τον Πατέρα, το ίδιο ισχύει και για εκείνους που σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο για το άγιο Πνεύμα, το οποίο συναριθμείται με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, εάν ανήκε στα δημιουργήματα, δεν θα συναριθμούνταν με τον άκτιστο Πατέρα και τον άκτιστο Υιό, αλλά συναριθμείται ακριβώς επειδή είναι άκτιστο. Διότι είπε: «πηγαίνετε και βαπτίστε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι κτιστό το Πνεύμα, για το οποίο μαρτυρείται ότι «εκ του Πατρός εκπορεύεται» και «εκ του εμού λαμβάνει», διά του οποίου εκπληρώθηκε προς πλήρη δικαίωση και η τέλεια σωτηρία των ανθρώπων και η ένσαρκη οικονομία; «Διότι τον έχρισε με άγιο Πνεύμα», λέει η Γραφή για τον Κύριο.

«Εάν λοιπόν το Πνεύμα του είναι μέσα μας, εκείνος που τον ανέστησε από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει τα θνητά μας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα μας». Αλλά, νομίζω, και οι δύο κατοικούν μέσα στον δίκαιο, ο Χριστός και το Πνεύμα του. 4. Εάν δε πιστεύεται ότι ο Χριστός προέρχεται από τον Πατέρα, Θεός εκ Θεού, και το Πνεύμα του από τον Χριστό ή και από τους δύο (όπως λέει ο Χριστός, «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα» και «αυτός θα λάβει από τα δικά μου»), και ο Χριστός από το Άγιο Πνεύμα («διότι αυτό που γεννήθηκε μέσα της», λέει η φωνή του αγγέλου, «προέρχεται από το Άγιο Πνεύμα»), τότε κατανοώ το μυστήριο που με λυτρώνει, με την πίστη, με την ακοή μόνο, με τη φιλία προς εκείνον που ήλθε σε μένα. Διότι ο Θεός γνωρίζει τον εαυτό του, ο Χριστός κηρύττει τον εαυτό του, και το Άγιο Πνεύμα φανερώνει τον εαυτό του στους αξίους. Στις Άγιες Γραφές η Τριάδα αναγγέλλεται σε εμάς και γίνεται πιστευτή χωρίς περιέργεια, χωρίς φιλονικία, μέσα από τα μηνύματα της ακοής. Από αυτήν δε την πίστη προέρχεται η σωτηρία της χάριτος, δηλαδή «η εκ πίστεως δικαιοσύνη χωρίς τα έργα του νόμου». Διότι είναι γραμμένο ότι «από την ακοή της πίστεως» δίδεται το Πνεύμα του Χριστού σε όσους σώζονται.