Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 16:14

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.

Έτοιμη είναι η καρδιά μου, Θεέ, έτοιμη είναι η καρδιά μου· θα άσω και θα ψάλω, και τα εξής. Ο Σωτήρας στις διδασκαλίες του προς τους μαθητές είπε τα εξής για το Άγιο Πνεύμα: «Εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου· και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας στον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας». Και πάλι: «Αυτά σας τα έχω πει όσο μένω μαζί σας· ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα το οποίο θα στείλει ο Πατέρας στο όνομά μου, εκείνος θα σας διδάξει τα πάντα και θα σας τα υπενθυμίσει». Και αλλού: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας φανερώσει την αλήθεια, διότι θα λάβει από ό,τι είναι δικό μου και θα σας το αναγγείλει». Μέσω αυτών των λόγων αποδεικνύει αφενός ότι τα όσα προέρχονται από τον ίδιο είναι ανώτερα και δεν μπορούν να τα χωρέσουν οι απόστολοι· διότι λέγει «δεν μπορείτε να τα βαστάξετε»· αφετέρου ότι το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο χορηγείται από αυτόν και αποστέλλεται στους αποστόλους από αυτόν, τους αναγγέλλει όλη την αλήθεια.

Έπειτα προσπαθεί να το αποδείξει αυτό προχωρώντας στη συνέχεια και λέγοντας: αν λοιπόν ο Λόγος φαίνεται ότι έχει εξέλθει από τον ίδιο τον Πατέρα και έχει έλθει προς εμάς, και το Άγιο Πνεύμα, όπως ομολόγησε και ο Αστέριος, εκπορεύεται από τον Πατέρα, και πάλι ο Σωτήρας λέει για το Πνεύμα ότι «δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς», δεν φαίνεται άραγε σαφώς και ολοφάνερα εδώ ότι, με άρρητο τρόπο, η Μονάδα, ενώ διευρύνεται σε Τριάδα, δεν δέχεται καμία απολύτως διαίρεση; Διότι αν ο Λόγος εκπορεύεται από τον Πατέρα, και το Πνεύμα ομολογείται ότι εκπορεύεται και αυτό από τον Πατέρα, και πάλι ο Σωτήρας λέει για το Πνεύμα ότι «εκείνος θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς», δεν είναι άραγε ολοφάνερο ότι αποκαλύπτεται κάποιο κρυμμένο μυστήριο; Διότι πώς, αν η Μονάδα, ούσα αδιαίρετη, δεν διευρυνόταν σε Τριάδα, θα ήταν δυνατόν να λέει για το Πνεύμα άλλοτε μεν ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα, άλλοτε δε ότι «εκείνος θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς», και επιπλέον, αφού εμφύσησε στους μαθητές, να έχει πει «λάβετε Πνεύμα Άγιον»; Διότι πώς, αν εκπορεύεται από τον Πατέρα, αναγγέλλεται ότι λαμβάνει αυτή τη διακονία από τον Υιό;

Διότι είναι ανάγκη, εάν υπάρχουν ⟨δύο διαχωρισμένα⟩, όπως είπε ο Αστέριος, ⟨πρόσωπα⟩, είτε το Πνεύμα που εκπορεύεται από τον Πατέρα να μην έχει ανάγκη από τη διακονία του Υιού (διότι καθετί που εκπορεύεται από τον Πατέρα πρέπει αναγκαστικά να είναι τέλειο, χωρίς να έχει καμία απολύτως ανάγκη από τη βοήθεια άλλου), είτε, εάν λαμβάνει από τον Υιό και χορηγεί τη χάρη από τη δική του δύναμη, να μην εκπορεύεται πλέον από τον Πατέρα. Και μετά από άλλα (επιχειρήματα) προσθέτει: «Εάν όμως το Ευαγγέλιο αναφέρει ότι, αφού εμφύσησε στους μαθητές, είπε: “λάβετε Πνεύμα Άγιον”, είναι φανερό ότι το Πνεύμα εξήλθε από τον Λόγο. Πώς λοιπόν, εάν το Πνεύμα προήλθε από τον Λόγο, το ίδιο εκπορεύεται πάλι από τον Πατέρα;» Και μετά από άλλα προσθέτει: «Ούτε ορθά λοιπόν ούτε όπως αρμόζει είπε ⟨ότι υπάρχουν τρεις υποστάσεις⟩, αναφέροντάς το όχι μόνο μία φορά αλλά και δεύτερη». Μέσω αυτών λοιπόν και των παρόμοιων με αυτά, ο σοφότατος προσπαθεί να αποδείξει ότι ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι ένας και ο αυτός, εφόσον τρία ονόματα αποδίδονται σε μία υπόσταση. Διότι ούτε σε αυτά κατανόησε πώς λέγεται ότι και ο Υιός εκπορεύεται από τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα ομοίως, ούτε μπόρεσε να εννοήσει πώς ο Σωτήρας είπε για το Άγιο Πνεύμα «από τα δικά μου θα λάβει και θα σας τα αναγγείλει», ούτε πώς, εμφυσώντας στους μαθητές του, είπε: «λάβετε Πνεύμα Άγιον».

Ο δε μονογενής Υιός του Θεού διδάσκει ότι ο ίδιος έχει εξέλθει από τον Πατέρα, λόγω του ότι βρίσκεται πάντοτε μαζί Του, και ομοίως ότι το Άγιο Πνεύμα υπάρχει ως κάτι το έτερο σε σχέση με τον Υιό. Αυτό ακριβώς αποδεικνύει σαφώς ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «από το δικό μου θα πάρει και θα σας το αναγγείλει». Διότι τούτο αποτελεί προφανή απόδειξη του ότι ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα δεν είναι ένα και το αυτό· επειδή αυτό που λαμβάνει κάτι από κάποιον άλλο, νοείται ως διαφορετικό από εκείνον που το δίνει. Και το ότι το Άγιο Πνεύμα είναι διαφορετικό από τον Υιό, ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας το δίδαξε ρητά και με διάφορους τρόπους, με τα πλέον ξεκάθαρα λόγια, όταν έλεγε προς τους μαθητές του: «εάν με αγαπάτε, τηρήστε τις εντολές μου. Και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να είναι μαζί σας εις τον αιώνα, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει». Βλέπεις πώς λέει ότι το Πνεύμα το Παράκλητο είναι έτερο και διαφορετικό από τον εαυτό του. Εάν δε, αφού εμφύσησε στους μαθητές, είπε «λάβετε Πνεύμα Άγιον», δεν πρέπει να αγνοούμε ότι το μεν εμφύσημα υπήρξε κατά κάποιον τρόπο καθαρτικό για την ψυχή των αποστόλων, προετοιμάζοντάς τους ώστε να καταστούν κατάλληλοι για την υποδοχή του Αγίου Πνεύματος.

Επειδή όμως τα ζητήματα που αφορούν το χωρίο αυτό χρειάζονται περισσότερη επεξεργασία και σαφήνεια, δεν είναι τώρα η κατάλληλη ευκαιρία να προχωρήσουμε στην ακριβή εξέτασή τους, αφού άλλωστε δεν είναι αυτός ο σκοπός μας· έπρεπε, ωστόσο, να αποδείξουμε ότι το Παράκλητο Πνεύμα είναι έτερο από τον Υιό, πράγμα το οποίο άλλωστε αποδείχθηκε με διάφορους τρόπους από όσα δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας, εκτός των άλλων και σε εκείνα όπου έλεγε: «Έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα· όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας εκθέσει όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα δοξάσει εμένα, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Με αυτά τα λόγια υπόσχεται και πάλι ότι όσα δεν δίδαξε ο ίδιος, αυτά θα τα διδαχθούν οι μαθητές του από το Άγιο Πνεύμα, μιλώντας σαν για κάποιον άλλο, λέγοντας το «όταν έλθει εκείνος» και το «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του» και το «Εκείνος θα δοξάσει εμένα» και το «διότι από το δικό μου θα λάβει»· διότι το να υποθέτει κανείς ότι όλα αυτά ο Σωτήρας τα έλεγε ο ίδιος για τον εαυτό του, αποτελεί δεινή και δυσθεράπευτη ανοησία. Αντιθέτως, με σαφήνεια μέσα από αυτά τα λόγια ο ίδιος ο Σωτήρας δίδαξε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι διαφορετικό από τον ίδιο, το οποίο, αν και ως προς την τιμή, τη δόξα και τα πρεσβεία υπερέχει και είναι ανώτερο από κάθε νοερή και λογική ουσία (γι' αυτό άλλωστε και συμπεριλαμβάνεται στην Αγία και Τρισμακαρία Τριάδα), εντούτοις υπολείπεται αυτού.

Αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα θα ακούσει»· και από ποιον θα ακούσει, το διασαφηνίζει λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει», δηλαδή από τον δικό μου θησαυρό· διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Αυτός μεν λοιπόν, ως Υιός μονογενής, λαμβάνει από τον Πατέρα και ακούει από τον Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα χορηγείται από αυτόν· γι' αυτό λέει: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Ονομάζεται, βεβαίως, και ο επί πάντων Θεός πνεύμα, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και θα είναι αληθινά ο ίδιος άγιος αγίων, και εκείνος που «αναπαύεται στους αγίους». Αλλά και ο Υιός του Θεού τυγχάνει να είναι πνεύμα, και μάλιστα και ο ίδιος πνεύμα άγιο αγίων, εφόσον βεβαίως είναι εικόνα του αοράτου· γι' αυτό και για εκείνον έχει λεχθεί: «ο δε Κύριος είναι το πνεύμα» και «πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επειδή, όμως, το Άγιο Πνεύμα είναι έτερο από τον Πατέρα και τον Υιό, ο Σωτήρας, παριστώντας το ιδίωμά του, το ονόμασε Παράκλητο, διαχωρίζοντας το κοινό στοιχείο της ομωνυμίας μέσω της προσηγορίας του Παρακλήτου, διότι και οι αγγελικές δυνάμεις θα μπορούσαν να ονομαστούν πνεύματα· επειδή έχει ειπωθεί: «εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Όμως κανένα από αυτά δεν δύναται να εξισωθεί με το Πνεύμα τον Παράκλητο.

Διότι εστάλη σε κάποιους και δόθηκε στους μαθητές από τον Υιό, ο οποίος το έλαβε από τον Πατέρα μέσα στον χρόνο, και ενώ η αποστολή του είναι μεταγενέστερη από τους ίδιους που το λαμβάνουν, και για κάποια αιτία, ή μάλλον για πολλές αιτίες: «για να μένει», λέει, «μαζί σας αιώνια», «για να σας διδάξει και να σας υπενθυμίσει όλα όσα σας είπα», «για να δώσει μαρτυρία για εμένα» και να συμμαρτυρήσει μαζί σας τα σχετικά με εμένα, σε εσάς που μαρτυρείτε από την αρχή μέχρι το τέλος, «για να ελέγξει τον κόσμο» ως ένοχο για αμαρτία, τον κόσμο που ονόμασε αμαρτία τη δική μου δικαιοσύνη· δικαιοσύνη η οποία κατέκρινε δικαίως και απέβαλε και τον ίδιο τον άρχοντα της αμαρτίας από την εξουσία που ασκούσε στους αμαρτωλούς, επειδή υπήγαγε άδικα τον πραγματικά δίκαιο στην ίδια καταδίκη με τους αμαρτωλούς, για να με δοξάσει, οδηγώντας σας σε όλη την αλήθεια. Διότι είναι «Πνεύμα αληθείας» και «δεν μιλάει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει από τον Πατέρα», «όπως κι εγώ δεν μίλησα καθόλου από τον εαυτό μου»· επειδή όμως ο Πατέρας είναι δικός μου και «όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου», γι' αυτό «λαμβάνει από ό,τι είναι δικό μου και αναγγέλλει»· διότι σε εμάς είναι κοινά και ο πλούτος και τα δώρα.

Απορία. Για ποιον λόγο ο Ματθαίος και ο Λουκάς αναφέρουν ότι ειπώθηκε πως η αμαρτία εναντίον του Υιού του ανθρώπου συγχωρείται, ενώ εκείνη εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν συγχωρείται, εφόσον ο Κύριος λέει για το Άγιο Πνεύμα: «Από το δικό μου θα λάβει και θα το αναγγείλει σε εσάς»;”

Έμαθα δε ότι πέρασαν από εσάς μερικοί, οι οποίοι έφεραν κακή διδασκαλία κάποιου αλλόκοτου και πονηρού πνεύματος, στους οποίους δεν επιτρέψατε να περάσουν για να σπείρουν τα ζιζάνια, κλείνοντας τα αυτιά σας, ώστε να μην αποδεχθείτε την πλάνη που κήρυτταν αυτοί, όντας πεπεισμένοι ότι το λαοπλάνο πνεύμα δεν λαλεί τα του Χριστού, αλλά τα δικά του· διότι είναι ψευδολόγο. Το Άγιο Πνεύμα όμως δεν λαλεί τα δικά του, αλλά τα του Χριστού, και όχι από τον εαυτό του, αλλά από τον Κύριο, όπως ακριβώς και ο Κύριος κήρυττε σε εμάς αυτά που προέρχονται από τον Πατέρα. Διότι λέγει: «Ο λόγος που ακούτε, δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε». Και για το Άγιο Πνεύμα: «Δεν θα μιλήσει», λέγει, «από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει από εμένα». Και για τον εαυτό του λέγει προς τον Πατέρα: «Εγώ σε δόξασα επί της γης· το έργο, που μου έδωσες, το ολοκλήρωσα· φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους». Και για το Άγιο Πνεύμα: «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς». Επομένως, ο καθένας δοξάζει εκείνον από τον οποίο και έλαβε αυτό που θα πράξει· και εκείνον κηρύττει και τα δικά του λόγια αναγγέλλει.

«Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου.» Επειδή δηλαδή είπε ότι Εκείνος θα σας διδάξει και θα σας υπενθυμίσει, και θα σας παρηγορήσει στις θλίψεις, πράγμα το οποίο ο ίδιος δεν έκανε, και ότι «Συμφέρει να αναχωρήσω εγώ και να έλθει εκείνος», και «Τώρα μεν δεν μπορείτε να τα βαστάξετε, τότε όμως θα μπορέσετε», και ότι «Θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια»· για να μην νομίσουν οι μαθητές, ακούγοντας αυτά, ότι το Πνεύμα είναι ανώτερο, και πέσουν στην εσχάτη ασέβεια, για τον λόγο αυτό λέει: «Από το δικό μου θα λάβει»· τουτέστιν, «όσα θα έλεγα εγώ, αυτά θα πει και εκείνος». Όταν δε λέει «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του», εννοεί ότι δεν θα πει τίποτε το αντίθετο, τίποτε το δικό του, που να διαφέρει από τα δικά μου. Όπως ακριβώς λοιπόν, όταν λέει για τον εαυτό του «Δεν μιλώ από τον εαυτό μου», εννοεί αυτό, ότι δεν λέει τίποτε πέρα από τα λόγια του Πατέρα, τίποτε το ξεχωριστό και ξένο προς εκείνον· έτσι ισχύει και για το Πνεύμα. Το δε «Από το δικό μου», σημαίνει «από εκείνα που εγώ γνωρίζω, από τη δική μου γνώση». Διότι μία είναι η γνώση η δική μου και του Πνεύματος. «Και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά». Με αυτό ανύψωσε τη διάνοιά τους· διότι προς τίποτε δεν είναι τόσο λαίμαργο το ανθρώπινο γένος, όσο στο να μαθαίνει τα μέλλοντα. Αυτό εξάλλου τον ρωτούσαν συνεχώς: «Πού πηγαίνεις; Ποια είναι η οδός;». Απαλλάσσοντάς τους λοιπόν από αυτήν την έγνοια, λέει ότι θα σας τα προείπει όλα, ώστε να μην περιπέσετε σε αυτά απροφύλακτα.

Επομένως, λέει, το ότι δεν είπα αυτά που έπρεπε να πω, δεν οφείλεται στη δική μου άγνοια, αλλά στην αδυναμία των ακροατών. Γι' αυτό, αφού είπε: «Θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια», πρόσθεσε: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό Του». Διότι, για να βεβαιωθείς ότι το Πνεύμα δεν έχει ανάγκη διδασκαλίας, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού». Όπως, λοιπόν, το πνεύμα του ανθρώπου γνωρίζει χωρίς να μαθαίνει από άλλον, έτσι και το Άγιο Πνεύμα. «Από τα δικά μου θα λάβει», δηλαδή, θα πει αυτά που συμφωνούν με τα δικά μου. «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου».

Διότι ούτε τότε επρόκειτο να γνωρίζει, σύμφωνα με εσάς, παρά μόνο για χάρη εκείνων που επρόκειτο να ακούσουν. Και τι πιο παράνομο θα μπορούσε να υπάρξει από αυτόν τον λόγο; Εξάλλου, τι επρόκειτο να ακούσει; Δεν τα είπε όλα αυτά μέσω των προφητών; Διότι, είτε επρόκειτο να διδάξει για την κατάργηση του νόμου, είχε ήδη ειπωθεί· είτε για τον Χριστό και τη θεότητά του, καθώς και για τη θεία Οικονομία, και αυτά είχαν ήδη ειπωθεί. Διότι, τι πιο ξεκάθαρο επρόκειτο να πει μετά από αυτά; «Και θα αναγγείλει τα μελλοντικά». Εδώ ακριβώς καταδεικνύει το αξίωμά του, επειδή αυτό είναι το κατεξοχήν γνώρισμα του Θεού, το να προλέγει τα μελλοντικά. Εάν όμως μάθαινε και αυτό από άλλους, δεν θα είχε τίποτα περισσότερο από τους προφήτες· αντιθέτως, εδώ φανερώνει την απόλυτα ακριβή γνώση του Θεού, υποδηλώνοντας ότι είναι αδύνατον να πει κάτι διαφορετικό. Το δε «από το δικό μου θα λάβει», σημαίνει είτε από το χάρισμα που ήλθε στη δική μου σάρκα, είτε από τη γνώση την οποία έχω και εγώ, όχι επειδή έχει ανάγκη ούτε επειδή τη διδάχθηκε από άλλον, αλλά επειδή η γνώση αυτή είναι μία και η αυτή. Και γιατί μίλησε έτσι και όχι διαφορετικά; Διότι δεν γνώριζαν ακόμη τη διδασκαλία περί του Πνεύματος. Γι' αυτό ένα μόνο πράγμα επιδιώκει να διασφαλίσει: το να γίνει πιστευτός και αποδεκτός από αυτούς, και να μην σκανδαλιστούν.

Ο δε θείος Μάξιμος, εξηγώντας αυτό, λέει: «Σημείωσε ότι είναι θεόφυτοι βλαστοί του Πατέρα. Και να θεωρείς ότι αυτό έχει ειπωθεί από την οπτασία των ελαιών του Ζαχαρία, του ενδέκατου από τους προφήτες· γι' αυτό οι Εβδομήκοντα τους ονομάζουν κλάδους ελιάς, ενώ οι άλλοι ερμηνευτές στάχυα και βλαστούς». Και ο Μητροφάνης ο υμνωδός στους Τριαδικούς του κανόνες παρέδωσε να ψάλλεται ως εξής: «Διπλό στέλεχος βλάστησε από τον Πατέρα ως ρίζα, ο Υιός και το ευθές Πνεύμα, οι συμφυείς και θεόφυτοι βλαστοί, και τα συνάναρχα άνθη». Αν λοιπόν αυτός κάνει λόγο για διπλό στέλεχος, άλλοι για στάχυα, άλλοι για κλάδους, και για βλαστούς και υπερούσια άνθη, θεολογώντας ότι ο Υιός και το Πνεύμα προέρχονται από μία ρίζα, τον Πατέρα, δεν προκύπτει σύμφωνα με αυτόν τον λόγο ότι το Πνεύμα αποκτά την ύπαρξή του και από τον Υιό. Ακόμη και αν βρεθεί κάποιος από τους αγίους να ονομάζει το Πνεύμα καρπό, ή άνθος, ή οσμή, αυτό καταδεικνύει το συμφυές του Πνεύματος προς τον Πατέρα και τον Υιό, και όχι την αιτία. Όπως ακριβώς φρονεί και ο Κύριλλος Αλεξανδρείας, ο οποίος στο σύγγραμμά του προς τον Ερμεία γράφει τα εξής: «Όπως ακριβώς αν κάποιο από τα πιο εύοσμα άνθη, σχετικά με την οσμή που διαχέεται από αυτό και φτάνει στις αισθήσεις των παρισταμένων, έλεγε ότι \"από το δικό μου θα λάβει\", θα υποδήλωνε τη φυσική οικειότητα· σε καμία περίπτωση δεν θα νοήσεις κάποια διαίρεση κατά τη μέθεξη, με τον ίδιο τρόπο και επί του Υιού και του Πνεύματος».

Όπως, για παράδειγμα, αυτό που λέει στο όγδοο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής ο θειότατος Παύλος, το «αν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν»· και αυτό που αναφέρει στο ίδιο κεφάλαιο προς τους ίδιους, «εκείνους που προγνώρισε ο Θεός, αυτούς και προόρισε να γίνουν σύμμορφοι με την εικόνα του Υιού του»· και αυτό που γράφει στο τέταρτο κεφάλαιο της προς Γαλάτας, το «επειδή δε είστε Υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: αββά, ο Πατήρ»· και αυτό στη δεύτερη προς Θεσσαλονικείς, το «τον οποίο ο Κύριος Ιησούς θα εξολοθρεύσει με το Πνεύμα του στόματός του»· το «δύναμη εξερχόταν από αυτόν και θεράπευε τους πάντες», όπως αναφέρει ο Λουκάς στο έκτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του· το «αν όμως εγώ με το δάχτυλο του Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια, τότε έφτασε σε εσάς η βασιλεία του Θεού», που λέει ο Κύριος στο ενδέκατο κεφάλαιο του ιδίου Ευαγγελίου· το «όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου»· το «όλα όσα έχει ο Πατήρ είναι δικά μου»· το «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα»· το «εγώ βρίσκομαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατήρ μέσα σε εμένα»· το «εμφύσησε και είπε στους μαθητές, λάβετε Πνεύμα Άγιον»· το «εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει»· και το «τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα», τα οποία περιέχονται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Διότι όλα αυτά αποβλέπουν σε έναν σκοπό: να καταδείξουν τη συμφυΐα του Παρακλήτου με τον Υιό, και το ίσο και ταυτόσημο της ουσίας και της ενέργειας που έχει με τον Θεό· και αυτό είναι προφανές από τα παραπάνω χωρία.

Σχετικά με το «εκ του εμού λήψεται», ερμηνεύοντάς το δέκα φορές μέσα σε τρεις στίχους, λέει ο Χρυσόστομος: «εκ του εμού λήψεται, δηλαδή όσα είπα εγώ, αυτά θα πει κι εκείνος· από εκείνα που γνωρίζω εγώ, από τη δική μου γνώση· διότι μία είναι η γνώση εμού και του Πνεύματος· συνεπώς θα πει πράγματα σύμφωνα με τα δικά μου· όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· επειδή λοιπόν εκείνα είναι δικά μου, και εκείνος θα μιλήσει από τα του Πατέρα, επομένως θα μιλήσει από τα δικά μου· όσο για το εκ του εμού λήψεται, σημαίνει είτε από το χάρισμα που ήλθε στη σάρκα μου, είτε ότι λαμβάνει από τη γνώση που έχω εγώ, όχι επειδή έχει ανάγκη ούτε επειδή μαθαίνει από άλλον, αλλά επειδή η γνώση είναι μία και η αυτή». Και πάλι: «Πρόσεξε την ακρίβεια· δεν είπε εξ εμού, αλλά εκ του εμού, από αυτά που μου χορήγησε, το ίδιο που τα έδωσε θα λάβει, αυτό που ήλθε και έμεινε σε εμένα, που με έχρισε, που με αγίασε». Τα ίδια με αυτά λέει και ο θείος Κύριλλος, στους Θησαυρούς του, σχετικά με το προκείμενο θέμα: «διότι δεν φανέρωνε διαφορά φύσεως...

«...μιλάει για τον εαυτό του και για το Πνεύμα ο Υιός, λέγοντας ότι "εκ του εμού θα λάβει και θα σας αναγγείλει", αλλά (εννοεί) ότι θα χρησιμοποιήσει τα δικά του λόγια, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, και του ότι είναι καθόλα ομοούσιο, ομοιοενεργές και με τον ίδιο λόγο· ώστε, αν επέλεγε να εμπνεύσει κάτι στους αγίους, αυτό να είναι λόγος του Χριστού». Στο δε σύγγραμμα προς τον Ερμεία αναφέρει: «Όπως ακριβώς, εάν ένα από τα πλέον εύοσμα άνθη έλεγε για την ευωδία που αναδίδεται από αυτό και φτάνει στις αισθήσεις όσων βρίσκονται γύρω του, ότι "θα λάβει από τα δικά μου", θα υποδήλωνε τη φυσική οικειότητα, και όχι κάποια διαιρεμένη μετοχή· κάπως έτσι να κατανοήσεις τα πράγματα και για τον Υιό και το Πνεύμα». Έπειτα, πώς θα μπορούσε να ταυτίζεται το «θα λάβει εκ του Υιού» με το «να εκπορεύεται εξ αυτού», εφόσον το πρώτο ανήκει στον μέλλοντα χρόνο και λέγεται για εμάς, αφού λέει «θα σας αναγγείλει», ενώ η ύπαρξη του αγίου Πνεύματος ούτε μέσα στον χρόνο νοείται ούτε υφίσταται εξαιτίας μας; Επομένως, εννοεί ότι θα λάβει τη διδαχή, όχι την ύπαρξη· τον λόγο, όχι την οντότητα· και το ρήμα «θα αναγγείλει» καταδεικνύει την έννοια της μετάδοσης του λόγου. Εάν, πάλι, ο σκοπός του Σωτήρα αφορούσε την ύπαρξη του Πνεύματος, ούτε και τότε το συμπέρασμα θα ήταν σύμφωνο με τις αντιλήψεις των Ιταλών, καθώς το άρθρο δηλώνει σαφώς ότι ο ίδιος ο Πατέρας είναι το αίτιο του Πνεύματος. Αυτά ας ειπωθούν εν τάχει σχετικά με το χωρίο «ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται».

Έτσι και το «εγώ σε δόξασα επί της γης» και το «δόξασέ με με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος» και το «εκείνος θα με δοξάσει», και όλα τα παρόμοια, θα ερμηνευθούν με ευσέβεια. Ειδάλλως, και ο Πατέρας τον Υιό και ο Υιός τον Πατέρα και το Πνεύμα τον Λόγο θα τους δοξάσουν είτε ως εντελώς κατώτερους είτε ως ανώτερους, γεγονός που αποτελεί βλασφημία.

Εικόνα λοιπόν και του Υιού είναι το Άγιο Πνεύμα, όχι επειδή Αυτός είναι η αιτία Του, αλλά επειδή δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε τον Υιό από αλλού, παρά μόνο μέσω του Αγίου Πνεύματος. Διότι κανείς, λέει, δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι. Και πάλι: Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Αυτό ακριβώς ερμηνεύοντας ο θείος Χρυσόστομος λέει: «Δηλαδή, θα πει λόγια σύμφωνα με τα δικά μου. Διότι, επειδή δικά μου είναι τα του Πατρός, και εκείνος θα μιλήσει από τα του Πατρός, άρα θα μιλήσει από τα δικά μου». Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός, ερχόμενος για να εκπληρώσει τον παλαιό νόμο, δηλαδή να τον τελειοποιήσει και να προσθέσει όσα είχαν παραλειφθεί εξαιτίας της αδυναμίας των ακροατών, με αυτό ακριβώς δόξασε τον Πατέρα που θέσπισε εκείνον τον νόμο (επειδή εγώ, λέει, σε δόξασα επί της γης, ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω), έτσι και το Άγιο Πνεύμα ολοκλήρωσε πάλι το έργο του Υιού. Διότι έχω πολλά, λέει, να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει, και θα σας αναγγείλει τα ερχόμενα. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Από το δικό μου έργο, λέει, θα λάβει τις αφορμές και θα σας τα αναγγείλει, δηλαδή αυτά που υπολείπονται. Αυτό το έργο είναι ταυτόσημο με αυτό του Πατρός. Διότι όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου.

Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα το αναγγείλει σε εσάς. ιε΄. Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό είπα ότι από το δικό μου λαμβάνει και σας το αναγγέλλει. ιστ΄. Από τις Πράξεις, του Πέτρου: Αφού, λοιπόν, υψώθηκε στα δεξιά του Θεού και έλαβε από τον Πατέρα την επαγγελία του Αγίου Πνεύματος, εξέχεε αυτό που εσείς τώρα βλέπετε και ακούτε.

Είναι ανάγκη να ομολογούμε ότι το Πνεύμα έχει την ύπαρξή του από την ουσία του Υιού. Διότι, εφόσον υπάρχει από αυτόν κατά φύση και αποστέλλεται από αυτόν προς την κτίση, κατεργάζεται την ανακαίνιση. Και πάλι: Δεν είναι αλλότριο προς την ουσία του Υιού το Άγιο Πνεύμα, αλλά υπάρχει μέσα σε αυτόν και προέρχεται από αυτόν και είναι σαν μια φυσική ενέργεια. Προς δε τον Νεστόριο σχετικά με τον Χριστό (αναφέρει): Πάλι ο ίδιος, ενεργώντας διά του Αγίου Πνεύματος, έλεγε ότι «από το δικό μου θα λάβει και θα αναγγείλει σε εσάς». Αλλά από αυτά βέβαια είναι φανερό, ότι το Πνεύμα προέρχεται από τον Πατέρα διά του Υιού.

Αλλά ούτε και το «ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν» θα μπορούσε να αποτελέσει μαρτυρία του ότι το Πνεύμα έχει την εκπόρευση και από τον Υιό, όπως κάποιοι προέβαλαν ως ένσταση, αλλά του ότι και αυτό έχει από τον Πατέρα όσα ακριβώς έχει. Το να ειπωθεί λοιπόν ότι το «εκ του εμού» δηλώνει το «εκ του Πατρός» —διότι αυτό τότε είχε προταθεί για την ανασκευή της ενστάσεως— πρέπει να απορριφθεί ως βεβιασμένο· διότι πού αλλού στα Ευαγγέλια βρίσκεται ο Κύριος να έχει πει το «εμού» αντί για τον Πατέρα; Το να διασαφηνίζει όμως ξεκάθαρα ο ίδιος που μίλησε τα δικά του λόγια, από ποια άλλη αξιοπιστία δεν είναι ισχυρότερο και προτιμότερο; Τι λέει λοιπόν αυτός; «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου· γι' αυτό είπα ότι από τα δικά μου λαμβάνει και σας αναγγέλλει», σαν να έλεγε: Επειδή ο Παράκλητος λαμβάνει από τον Πατέρα τη γνώση, τη σοφία, την πρόρρηση, και οτιδήποτε άλλο, και όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου, διότι είμαι γνήσιος Υιός, χωρίς να υστερώ σε κανένα από τα καυχήματα της πατρικής ουσίας, γι' αυτό είπα ότι λαμβάνει από τα δικά μου, δηλαδή από το δικό μου πλήρωμα, επειδή το πατρικό είναι δικό μου. Διότι σε Αυτόν που ερευνά και τα βάθη του Θεού, πώς θα ήταν αταίριαστο το να λαμβάνει από τον Θεό, λαμβάνοντας όχι κατά μέθεξη, αλλά όπως ακριβώς ο Υιός;

Και Πνεύμα Άγιο, δηλαδή άυλο, άχραντο, που υπερβαίνει κάθε αισθητή και νοητή κτίση, απλώς τέτοιο, όπως ακριβώς είναι και ο Πατέρας που το προβάλλει· το οποίο δεν αντλεί την αγιότητά του επίκτητα από κάπου αλλού, αλλά είναι αυτοάγιο και αποτελεί άφθονο και ανέκλειπτο πλούτο αγιοσύνης. Ακόμη, τη μία δόξα του Πατέρα και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος την έδειξε ο Υιός, λέγοντας αφενός ότι ο ίδιος είχε δόξα κοντά στον Πατέρα πριν υπάρξει ο κόσμος, και αφετέρου ζητώντας την πάλι από Εκείνον ως άνθρωπος, και διαβεβαιώνοντας ότι και ο ίδιος θα δοξάσει τον Πατέρα. Και πάλι λέει: «Πάτερ, δόξασε τον Υιό σου, ώστε και ο Υιός σου να δοξάσει εσένα»· όχι επειδή ο Πατέρας έχει ανάγκη από δόξα, αλλά επειδή ο ίδιος, εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης, του πάθους και του θανάτου έμεινε χωρίς δόξα —διότι τον είδαμε, λέει ο προφήτης, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε ομορφιά· αλλά η όψη του ήταν άτιμη, υπολειπόμενη σε σχέση με τους γιους των ανθρώπων, και έπειτα, μέσω της ανάστασης, επρόκειτο να επανέλθει στην οικεία του δόξα— και αυτή ακριβώς η αδοξία και η δόξα του αναφέρονται στον Πατέρα. Ομοίως δε δοξάζει και το Πνεύμα, λέγοντας γι' αυτό ό,τι είπε και για τον Πατέρα: «Εκείνος θα με δοξάσει»· διότι τα ομότιμα δοξάζουν το ένα το άλλο.

Αλλά, αν και υπάρχει και ονομάζεται ένας Θεός, ένας Κύριος, εξαιτίας του ότι η ουσία είναι παντελώς ίδια και απαράλλακτη, και λόγω του συνανάρχου και συναϊδίου και ομοτίμου και ομοδόξου και της μίας εξουσίας και θελήσεως και της φυσικής δυνάμεως και ενέργειας, εντούτοις όμως έχει ομολογηθεί ότι είναι και Τριάδα, και τα ονόματα αυτής είναι: Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, τα οποία μας γνώρισε ο μονογενής Υιός, ο ένας της Τριάδος. Τον οποίο αν ακολουθούσες και εσύ και διέκρινες, ενώνοντας ασυγχύτως τα πρόσωπα, και τηρούσες την ιδιότητα του καθενός, κανένα άτοπο δεν θα είχες υποθέσει από την αρχή ούτε θα ακολουθούσαν τα άλλα αντίθετα στην πρώτη υπόθεση. "Αλλά αν το Πνεύμα δεν προέρχεται από τον Υιό", λέει, "πώς εμφύσησε και είπε στους αποστόλους: Λάβετε Πνεύμα Άγιο; Και πώς ο ίδιος υποσχέθηκε να το στείλει, λέγοντας: Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω; Ή πώς αυτό που λαμβάνει από αυτόν και αναγγέλλει, δεν είναι από αυτόν; Διότι λέει: Από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει". Πρώτα, λοιπόν, απαντώντας στο τελευταίο που προβλήθηκε, λέμε ότι δεν έχει ειπωθεί πως το Πνεύμα λαμβάνει από τον Υιό, αλλά από τον Πατέρα, από όπου λαμβάνει και ο Υιός. Διότι λέει: Δεν μίλησα από τον εαυτό μου, αλλά, όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, αυτά λαλώ. Αυτό, λοιπόν, λέει και για το Πνεύμα, ότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά, όσα ακούσει, θα λαλήσει. Και από πού θα ακούσει; Προφανώς από τον Πατέρα.

Διότι η Μονάδα, λέει ο θεολόγος Γρηγόριος, αφού κινήθηκε εξαρχής προς τη δυάδα –δηλαδή ο Πατέρας προς τη γέννηση του Υιού και την πρόεση του Πνεύματος– στάθηκε μέχρι την τριάδα· αλλά το να αναφέρεται η ίδια και μία υπόσταση σε δύο αίτια, τα οποία διαφέρουν με οποιονδήποτε τρόπο, δεν το διδαχθήκαμε από πουθενά, παρά μόνο τώρα για πρώτη φορά το ακούμε από αυτή την καινοφανή διδασκαλία (καινοφωνία). Η οποία, επειδή υποστηρίζει ότι το Πνεύμα υφίσταται από δύο αίτια που διαφέρουν ως προς τις υποστατικές ιδιότητες, δεν γνωρίζω πώς, με τη διαφορά των αιτίων, δεν θα συναπαρτίσει και διαφορετικές υποστάσεις, επιφέροντας έτσι τομή στην άτμητη, ενιαία και απλή υπόσταση του Πνεύματος. μα. Ως προς το χωρίο «Ότι εκ του εμού λήψεται και αναγγελεί υμίν» [«διότι θα λάβει από ό,τι είναι δικό μου και θα σας το αναγγείλει»], το οποίο ειπώθηκε από τον Σωτήρα προς τους Αποστόλους σχετικά με το Πνεύμα, και το οποίο προβάλλεται από εκείνους που κενολογούν υποστηρίζοντας τη διπλή εκπόρευση του Πνεύματος –με τον ισχυρισμό ότι η λήψη από τον Υιό υποδηλώνει δήθεν και την εκπόρευση από αυτόν–, πρέπει να ειπωθεί πρώτον μεν ότι, εάν ο Σωτήρας είχε πει «εξ εμού λήψεται» (θα λάβει από εμένα), η πλάνη θα είχε κάποια δικαιολογία, εφόσον όμως (η λέξη «εμόν») φανερώνει σε κάθε περίπτωση ένα άλλο πρόσωπο εκτός από τον εαυτό του, ενωμένο με αυτόν με τους θεσμούς της φυσικής οικειότητας, αλλά διαφορετικό ως προς την υπόσταση. Και ποιον άλλον θα μπορούσε να ονομάζει «δικό του» ο Υιός, παρά τον Πατέρα, από τον οποίο τόσο ο ίδιος όσο και το Πνεύμα έχουν το είναι τους, και προς τον οποίο αναφέρουν όλα τα δικά τους, και από τον οποίο λέγεται ότι λαμβάνουν όλα όσα πράγματι έχουν; μβ.

Αντίθεση. Αλλά εφόσον ο Υιός λέει ξεκάθαρα ότι το Πνεύμα αποστέλλεται και από αυτόν· διότι δικά του είναι αυτά τα λόγια: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς»· και πάλι: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει»· και: «θα πάρει από τα δικά μου και θα σας τα αναγγείλει»· πώς δεν αποτελεί αντίρρηση στον Υιό το να μη λέμε ότι το Πνεύμα εκπορεύεται και από τον Υιό; Διότι, αν καθετί που αποστέλλεται εκπορεύεται από εκείνον που το στέλνει, και εκείνο που λαμβάνει από κάποιον αυτό που μεταδίδει, έχει αυτό που μεταδίδεται από εκείνον από τον οποίο και το λαμβάνει, είναι φανερό ότι και τα πνευματικά χαρίσματα το Πνεύμα τα δίνει λαμβάνοντάς τα από τον Υιό. Αν όμως αυτά προέρχονται από τον Υιό, τότε και το ίδιο το Πνεύμα, του οποίου ενέργειες είναι τα χαρίσματα, προέρχεται από τον Υιό. Ειδάλλως, πώς θα μπορούσε να έχει τις ενέργειες από εκείνον, από τον οποίο δεν προέρχεται το ίδιο; Εφόσον είναι ανάγκη να είναι αλληλένδετες η ουσία, η δύναμη και η ενέργεια· και από όπου προέρχεται το ένα, από εκεί προέρχονται και τα άλλα.

Αναφορικά δε με τη λήψη και τη μετάδοση των χαρισμάτων, την οποία νομίζεις ότι συνάγεις από το Ευαγγέλιο και τα λόγια του Κυρίου, ότι «εκ του εμού θα λάβει και θα αναγγείλει σε εσάς» και ότι «δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του», θα απορούσα αν κάποιος, έστω και στοιχειωδώς έμπειρος στο να εμβαθύνει στις λέξεις, θα το έθετε υπό αμφισβήτηση, ότι δηλαδή ο Υιός δεν θέλει να δηλώσει πως το Πνεύμα λαμβάνει από τον ίδιο, αλλά από τον Πατέρα. Διότι δεν είπε ότι «θα λάβει εξ εμού», αλλά «εκ του εμού»· και ως «δικό του», ποιον άλλον θα μπορούσε να εννοεί ο Υιός παρά τον Πατέρα, από τον οποίο, επειδή μόνος αυτός γεννάται, δικαιολογημένα τον θεωρεί δικό του; Αλλά αν και τον οικειοποιείται ως γεννήτορα, εντούτοις μπορεί να τον δει κανείς να λαμβάνει ως κοινωνό και το Πνεύμα· σε περιπτώσεις όπου, τόσο τα δικά του όσο και τα του Πνεύματος, τα αναφέρει εξίσου προς τον Πατέρα· και πάλι, παραδίδοντας ιδιαιτέρως τη γνησιότητα του Πνεύματος προς τον Πατέρα· διότι αυτό που είπε για τον εαυτό του, ότι «δεν μίλησα τίποτα από τον εαυτό μου», αυτό ακριβώς λέει τώρα και για το Πνεύμα, «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του»· και αυτό που τώρα φαίνεται να λέει ειδικά για το Πνεύμα, ότι «όσα ακούσει, θα τα μιλήσει», αυτό είχε προλάβει να το πει κοινώς και προς τον Νικόδημο.

Αλήθεια σας λέγω: αυτό που γνωρίζουμε λέμε· και αυτό που έχουμε δει μαρτυρούμε. Από πού, λοιπόν, γνωρίζουν και από ποιον βλέπουν και ακούν; Είναι προφανές, ότι από τον Πατέρα, από τον οποίο πηγάζει και η υπερούσια ύπαρξή τους· και Εκείνον λοιπόν που ο Ίδιος οικειοποιήθηκε ως γεννήτορα, λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει», Αυτόν πάλι Τον καθιστά οικείο και στο Πνεύμα, λέγοντας γι' αυτό: «το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα». Έτσι, λοιπόν, άρμοζε στον Υιό, αφενός να φανερώνει τη συμφυΐα του εαυτού Του και του Πνεύματος, και αφετέρου να διακρίνει τις ιδιότητες. Και αυτά μεν ας θεωρηθούν έτσι επιλυμένα.

Διότι βεβαίως θυμόμαστε ότι είπε σαφώς περί του Αγίου Πνεύματος: «Εκείνος θα με δοξάσει»· γνωρίζουμε επιπλέον ότι με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος συντρίβει τις πονηρές και ακάθαρτες δυνάμεις· αλλά δεν λέμε γι' αυτόν, όπως ακριβώς και για τον καθένα από τους αγίους, ότι χρησιμοποιεί τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος ως ξένη προς αυτόν δύναμη· διότι το Πνεύμα ήταν και είναι δικό του, όπως ακριβώς και του Πατέρα· και αυτό θα μας το διασαφηνίσει πολύ καλά ο θεσπέσιος Παύλος, γράφοντας: «όσοι δε είναι στη σάρκα δεν μπορούν να αρέσουν στον Θεό, εσείς όμως δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο Πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας· εάν δε κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν»· διότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Θεό και Πατέρα κατά τα λόγια του Σωτήρα, αλλά δεν είναι ξένο προς τον Υιό, διότι έχει τα πάντα από κοινού με τον Πατέρα.» Αυτά μεν λέει ο θείος Κύριλλος· το εάν δε αυτά συμφωνούν με τα λεγόμενα του μακάριου Θεοδώρητου, ή μάλλον συμβαίνει το αντίθετο, θα μπορούσε να γίνει γνωστό από το εξής: Ο Θεοδώρητος, εκθέτοντας δύο τρόπους με τους οποίους το Πνεύμα θα μπορούσε να είναι ίδιον του Υιού, τον έναν, εάν προέρχεται εκ του Υιού, και τον δεύτερο, λόγω της οικειότητας και της ομοουσιότητας, τον μεν πρώτο, δηλαδή αυτόν της αιτίας, τον ονομάζει βλάσφημο και ασεβή, ενώ τον δεύτερο τον αποδέχεται ως ευσεβή.

Δεν πρέπει δε να απορούμε, αν μία δύναμη θεωρείται ότι ενυπάρχει σε δύο πρόσωπα, των οποίων η φύση είναι η ίδια και απολύτως μία ως προς τον αριθμό. Όπως ακριβώς δε αποδίδοντας τη θεότητα και τη σοφία και την αγαθότητα και τη βασιλεία και τα άλλα στον Υιό, δεν αγνοούμε από πού προέρχονται σε αυτόν αυτά (διότι τα έχει λάβει από τον Πατέρα, όπως και το ίδιο το είναι, και γι' αυτόν τον λόγο ένας Θεός και ένας βασιλιάς και ένας σοφός είναι ο Πατέρας και ο Υιός), έτσι, ενώ ο Υιός έχει την αρχή του Πνεύματος, την οποία έχει από τον Πατέρα κατά την προβλητική δύναμη, η οποία είναι μία και η ίδια αριθμητικά τόσο στον Πατέρα όσο και στον Υιό, μία αρχή του Πνεύματος θα ήταν ο Πατέρας και ο Υιός. Και γνωρίζουμε ότι αυτό ακριβώς δηλώνει ο Κύριος λέγοντας: «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Αυτό το λέει υποδεικνύοντας τον εαυτό του ως αρχή του Αγίου Πνεύματος· έπειτα, ανάγοντας τα πάντα στον Πατέρα ως αιτία του εαυτού του, λέει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου· γι' αυτό είπα ότι από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει».

Αλλά δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο. Εξάλλου, η σοφία και η αγαθότητα και η θεότητα, και οτιδήποτε παρόμοιο, είναι ουσιώδη γνωρίσματα και το καθένα υπάρχει και στα τρία Πρόσωπα, και ευλόγως θα μπορούσαν να διατυπωθούν στον ενικό, εφόσον αποτελούν χαρακτηριστικά μιας ουσίας. Το να προβάλλει όμως, εφόσον είναι προσωπικό ιδίωμα, αν υποτεθεί ότι υπάρχει με τον ίδιο τρόπο στον Πατέρα και στον Υιό, τίποτα δεν εμποδίζει ως προς αυτό το σημείο, όπως έχει ήδη λεχθεί, να ονομάζουμε τα δύο Πρόσωπα ένα πρόσωπο. Έπειτα, έχει αποδειχθεί στον πρώτο λόγο με πολλά επιχειρήματα ότι δεν μπορούμε να αποκαλούμε τον Πατέρα και τον Υιό ένα αίτιο ούτε έναν προβολέα του Πνεύματος, εάν η προβολή ανήκει στον Πατέρα και στον Υιό, αλλά δύο αίτια και ισάριθμους προβολείς. Και ο λόγος του Κυρίου, το: «Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας το αναγγείλει», το ότι δηλαδή δεν κατατείνει σε αυτό το συμπέρασμα, έχει ειπωθεί από εμάς διεξοδικά κατά την εξέταση αυτής της ρήσης. Ώστε και αυτό το επιχείρημα, έχοντας μάλλον υποστεί τα όσα ήταν δίκαιο να υποστεί παρά δρώντας ενάντια στην αλήθεια, καταρρέει, προδίδοντας τις ελπίδες των Λατίνων.

Ποια άλλη πρόφαση απομένει λοιπόν σε αυτούς που επιλέγουν να βλασφημούν; Διότι ο πονηρός είναι εφευρετικός στην απάτη, έστω κι αν η σοφία και η δύναμη του ακρογωνιαίου λίθου, μέσω των υπηρετών του, συντρίβει εύκολα τα τεχνάσματά του. Αλλά τι έχει απομείνει σε αυτούς για βλασφημία; Επικαλούνται τα λόγια του Κυρίου, θεωρώντας ότι δεν αρκεί να δυσφημούν τον Δεσπότη από μόνοι τους, εάν δεν καταστήσουν και τον ίδιο τον δυσφημούμενο ως νομοθέτη της δυσφημίας. Διότι λένε ότι ο Σωτήρας είπε: «εκείνος θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς». Αλλά, εάν αυτό προβαλλόταν από εμάς εναντίον τους ως απόδειξη ότι το Πνεύμα λαμβάνει από τον Πατέρα και εκπορεύεται από αυτόν, και όχι από τον Υιό, ποια διέξοδο από τους ελέγχους θα είχαν επινοήσει για τον εαυτό τους; Επομένως, αφού προβάλλουν για την επιβεβαίωσή της αυτά ακριβώς που ελέγχουν περίτρανα την ανοησία της αίρεσής τους, πώς δεν είναι άθλιοι ως προς τον νου, και ακόμη πιο άθλιοι ως προς την προαίρεση; Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο ξεκάθαρο από αυτή τη δεσποτική φωνή, ώστε να καταρρίψει την αναίδεια αυτών που την προβάλλουν; Και τι αποδεικνύει πιο φανερά ότι το Πνεύμα δεν εκπορεύεται από τον Υιό, αλλά από τον Πατέρα; Διότι αυτό που σε άλλο σημείο είπε ο Σωτήρας, «το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα», αυτό ακριβώς διδάσκει και τώρα μέσα από την προκείμενη φράση, λέγοντας «το Πνεύμα θα λάβει από το δικό μου».

Αλλά, όπως φαίνεται, αυτοί, μη κατανοώντας ούτε τις γνωστές σε όλους εκφράσεις, ούτε έχοντας μάθει αυτά που είναι προφανή, όχι μόνο δεν ανέχονται να μάθουν από άλλους αυτό που αγνοούν —αν και θα έπρεπε να παρακαλούν και να αναζητούν με προθυμία αυτούς που θα τους ανασύρουν από την άγνοια—, αλλά εγκαθιστούν τους εαυτούς τους και ως δασκάλους των δικών τους επινοήσεων. Διότι πώς δεν ντρέπονται, όταν ο Σωτήρας λέει ότι το Πνεύμα «εκ του εμού λήψεται και αναγγελεί υμίν», και αυτοί το «εκ του εμού» δεν το κατανοούν όπως το είπε ο Σωτήρας, αλλά, παραποιώντας το, γράφουν στη θέση του το «εξ εμού»; Διότι ίσως τους φάνηκε ότι αυτό τεκμηριώνει το βούλημά τους. Καίτοι, ακόμη και αν είχε ειπωθεί έτσι, πράγμα που δεν έχει γίνει, ούτε και έτσι θα είχε ισχύ η κακοβουλία τους. Διότι δεν εκλαμβάνεται πάντοτε το «λαμβάνειν» με την έννοια της εκπόρευσης, αλλά μερικές φορές υπονοεί και μεγάλη διαφορά. Διότι άλλο πράγμα είναι το να λαμβάνει και να αντλεί μια υπόσταση από άλλη υπόσταση, και άλλο το να εκπορεύεται προς απόκτηση ουσίας και υπόστασης. Έτσι, δεν έχουν ορθή την κρίση τους ούτε καν σχετικά με αυτές τις ίδιες τις σημασίες των λέξεων· και ό,τι άλλο κι αν προβάλουν, διακατέχεται από την ίδια παράνοια, φαίνεται ως βλάστημα της ίδιας αμάθειας και καταλήγει στην ίδια απώλεια της ασέβειας.

20. Ναι, λέει, αλλά ο Σωτήρας είπε μυσταγωγώντας τους μαθητές, ότι το Πνεύμα θα λάβει από το δικό μου και θα το αναγγείλει σε εσάς. Και από ποιον θα μπορούσε να μείνει κρυφό το γεγονός ότι κατέφυγες στα λόγια του Σωτήρα, όχι για να βρεις συνήγορο, αλλά για να εξυβρίσεις τον ίδιο τον Δεσπότη, την αέναη πηγή της αλήθειας, εμπλέκοντάς τον σε διαφωνία; Διότι τόσο ασελγής είναι η γλώσσα σου ώστε να τολμά τα πάντα, και να επινοεί και να πλάθει προσχήματα για όσα δεν επιδέχονται καμία λαβή. Διότι, εάν ο ίδιος ο Δημιουργός και προνοητής του γένους, από τη μία πλευρά διδάσκει τώρα ότι το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, χωρίς να προσθέτει καθόλου ότι εκπορεύεται και από τον ίδιο, αλλά μυσταγωγεί ώστε να θεολογείται Εκείνος ως ο μόνος αίτιος, τόσο της δικής Του γεννήσεως όσο και της εκπορεύσεως του Πνεύματος· από την άλλη πλευρά όμως, όπως εσύ ισχυρίζεσαι, επειδή λέει: «Θα λάβει από το δικό μου», περιέβαλε με βαθιά σιωπή την προηγούμενη μυσταγωγία· καίτοι, περνώντας σε δεύτερη διδασκαλία, έπρεπε να υπενθυμίσει την προηγούμενη και να συνδέσει μεταξύ τους εκείνα που απέχουν τόσο πολύ στη θεολογική τους θεώρηση· Εκείνος όμως, ενώ έπρεπε να το πράξει αυτό, δεν το κάνει, αλλά αντί της εκπορεύσεως του Πνεύματος από τον Πατέρα, μεταθέτει την εκπόρευση του Πνεύματος στον εαυτό Του· πώς λοιπόν να μην έχεις πια καταδικαστεί, ως ένοχος τιμωρίας, εφόσον επιρρίπτεις την παράνομη διαφωνία σου πάνω στην ενυπόστατη και αναλλοίωτη αλήθεια;

22. Είπε ο Σωτήρας όχι «εξ εμού θα λάβει», αλλά «εκ του εμού θα λάβει». Διότι Εκείνος που ήρθε για να διδάξει τους πάντες να συμφωνούν με την αλήθεια, γνώριζε πολύ περισσότερο να διατηρεί άμεμπτη τη συμφωνία με τον εαυτό Του· «εκ του εμού θα λάβει». Πολλή και μεγάλη είναι η διαφορά, έστω κι αν διαφέρει κατά μία μικρή λέξη, το «εκ του εμού» σε σχέση με το «εξ εμού». Διότι το μεν «εξ εμού» εισάγει τον ίδιο που εκφέρει τον λόγο, ενώ το «εκ του εμού» υποδηλώνει οπωσδήποτε ένα άλλο πρόσωπο, εκτός από εκείνον που ομιλεί. Και ποιο θα μπορούσε να είναι αυτό το πρόσωπο, από το οποίο λαμβάνει το Πνεύμα, εάν όχι ο Πατέρας; Διότι ούτε κι εκείνοι που θεομαχούν μπορούν να επινοήσουν κάτι άλλο· αφού ούτε από κάποιον άλλον Υιό λαμβάνει, ούτε βέβαια και από το ίδιο το Πνεύμα που λαμβάνει. Βλέπεις πώς στερείσαι ακόμη και τη στοιχειώδη γνώση των παιδιών; Διότι ακόμη και τα παιδιά που μόλις αρχίζουν να φοιτούν στο σχολείο γνωρίζουν ότι το μεν «εξ εμού» εισάγει τον ίδιο που εκφέρει τη φράση, ενώ το «εκ του εμού» φανερώνει ένα άλλο πρόσωπο, ενωμένο μεν με δεσμούς οικειότητας με αυτόν που ομιλεί, διαφορετικό όμως οπωσδήποτε κατά την υπόσταση. Προς αυτό κατευθύνει και τη διάνοια των ακροατών να πορεύεται χωρίς πλάνη. Ώστε το επιχείρημά σου αυτό, εάν επέλεγες την ευσέβεια αντί της ασέβειας, θα γινόταν για εσένα καταφύγιο μετάνοιας, και όχι βέβαια αφορμή για θεομαχία.

Διότι, βεβαίως, το «εξ εμού» είναι προφανές ότι δεν το πρόφερε. Εσύ όμως, έστω και αν δεν το έκανες προφορικά, αλλά με δόλια μηχανουργία, παραποιώντας το «εκ του εμού» σε «εξ εμού», και κατηγορώντας τον Σωτήρα ότι διδάσκει αυτό που νομίζεις ότι υποδηλώνεται μέσω αυτής της έκφρασης, Τον συκοφαντείς συγχρόνως και ρητώς σε αυτά τα τρία: στο ότι είπε αυτό που δεν είπε, στο ότι δεν είπε αυτό που είπε, και στο ότι διδάσκει ένα νόημα το οποίο όχι μόνο δεν δήλωσε προφορικά, αλλά απεναντίας διακρίνεται καθαρά ότι συγκρούεται με τη δική Του μυσταγωγία. Και τέταρτον, εισάγεις τον εαυτό σου ως αντινομοθέτη. Πώς και με ποιον τρόπο; Ο Ίδιος βέβαια είπε: «Εκ του εμού λήψεται», και όχι «εξ εμού». Εσύ όμως διατείνεσαι ότι διδάσκει αυτά τα οποία σου φαίνεται ότι υποδηλώνει η φράση «εξ εμού». Έτσι, αναιρείς αυτό που έχει πει, ενώ εκείνο που δεν είπε το καθιερώνεις σαν να το έχει πει.

27. Κι αν βέβαια τέτοιοι λογισμοί δεν κατείχαν, ούτε αναστάτωναν, ούτε συντάραζαν τους μαθητές (διότι ίσως είναι πιο ευλαβές να ομολογήσουμε ότι εκείνος ο ιερός χορός ήταν ανώτερος από μια τέτοια σύγχυση και ταραχή), εντούτοις ο εφευρέτης και τεχνίτης της κακίας, αν περιέβαλλε το καλύτερο με τη φαντασία του χειρότερου, θα μπορούσε να κάνει πολλούς θήραμα της δικής του μηχανουργίας και να σπείρει αιρετικές δοξασίες στις ψυχές των ανθρώπων. Αυτή τη δοξασία, μαζί με την ίδια τη ρίζα της και τον ίδιο τον τεχνίτη της, καταισχύνοντας και διαλύοντας ο Σωτήρας, προσθέτει με οξύτητα και θεοπρέπεια τα εξής: «Δεν θα μιλήσει από τον εαυτό Του, αλλά όσα ακούσει θα μιλήσει». Διότι και για τον εαυτό Του είχε πει προηγουμένως: «Όλα όσα άκουσα από τον Πατέρα μου, σας τα έκανα γνωστά», υποδηλώνοντας: Και στους δυο μας, το έργο του να διδάσκουμε και να φωτίζουμε τις διάνοιές μας προέρχεται από τον Πατέρα. Γι’ αυτό και επειδή νωρίτερα είπε για τον Πατέρα: «Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη» –αλλά και ο Πατέρας δοξάζει τον Υιό, διότι είπε: «Και δόξασα και θα δοξάσω»– τώρα και ο Υιός δοξάζει το Πνεύμα μέσα από τους προαναφερθέντες υψηλούς και θεοπρεπείς λόγους. Γι' αυτό το λόγο, λίγο πιο κάτω προσθέτει: «Εκείνος θα δοξάσει εμένα», διατηρώντας παντού αλώβητο το ομοούσιο, το ομοφυές και το αξίωμα της ομοτιμίας· σαν να έλεγε κανείς: Αποτελεί κοινό γνώρισμα της υπερούσιας και υπερδεδοξασμένης Τριάδος το να δοξάζονται αμοιβαία τα Πρόσωπα μεταξύ τους με άρρητο τρόπο.

ΚΗ΄. Εκείνος θα με δοξάσει· δηλαδή, ούτε επειδή απέδωσα δόξα στον Παράκλητο, γι' αυτό τον ανέδειξα ανώτερο από εμένα, ούτε πάλι επειδή είπα ότι εκείνος «θα με δοξάσει», προτάσσω τον εαυτό μου από εκείνον στην τιμή. Θα με δοξάσει, που σημαίνει ότι, όσο κατανοείς το δικό του ύψος, τόσο μπορείς να αναλογίζεσαι τη δική μου δόξα μέσω αυτού. Διότι, όπως ακριβώς εγώ όσα άκουσα από τον Πατέρα σας τα δίδαξα, έτσι και εκείνος θα λάβει από τα δικά μου και θα σας φωταγωγήσει· εξίσου αναβλύζει η αέναη πηγή των χαρισμάτων μας, εξίσου ισχύει η αΐδια πρόοδος από τον Πατέρα, εξίσου το ομοούσιο και ομοφυές· τα πάντα μυσταγωγούν την ισοτιμία· από παντού αποκλείεται το ανώτερο και το κατώτερο.

29. Έπειτα, αφού είπε ότι θα λάβει, διακηρύσσει λαμπρά και για ποιον σκοπό θα λάβει· διότι δεν λέει ότι θα λάβει για να εκπορευθεί, ούτε για να λάβει υπόσταση (πρόσεξε, άνθρωπε, τα Δεσποτικά λόγια)· αλλά γιατί θα λάβει; Γιατί; Για να σας αναγγείλει τα μελλοντικά· διότι, αφού το προανέφερε αυτό, το επισφραγίζει πάλι λέγοντας: Από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει. Αποκαλύπτοντας δε σαφέστερα τι ακριβώς σημαίνει αυτό που λέει, «Από το δικό μου θα λάβει», προσθέτει σύντομα: Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου, ώστε λαμβάνοντας τα δικά μου λαμβάνει και από τον δικό μου Πατέρα. Και δεν αναπτύσσει το ίδιο νόημα μόνο μέχρις εδώ, αλλά αποκαλύπτοντάς το ακόμη πιο τέλεια και επιβεβαιώνοντάς το, λέει: Γι' αυτό σας είπα ότι λαμβάνει από το δικό μου· διότι τα δικά μου βρίσκονται στον Πατέρα, και το Πνεύμα λαμβάνει από τον Πατέρα· διότι και τα του Πατέρα είναι δικά μου· ώστε σχεδόν φωνάζει: Όταν λέω από το δικό μου, πρέπει να ανάγετε τους συλλογισμούς σας στον δικό μου Πατέρα και να μην στρέφεστε σε κανέναν άλλον.

Διότι δεν σας άφησα καμία απολύτως πρόφαση, την οποία δεν αφαίρεσα, ώστε να παρασύρεστε από τις φαντασιώσεις σε κάτι άλλο, κυρίως επειδή σας εξήγησα προηγουμένως ότι «όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου». 30. Τι είναι πιο λαμπρό από αυτά τα άχραντα λόγια; Και τι μπορεί να παρουσιαστεί πιο σαφές; Ότι δηλαδή το ρητό «από τα δικά μου θα λάβει», παραπέμπει στο Πατρικό πρόσωπο, και θεολογείται πως το Πνεύμα λαμβάνει από τον Πατέρα ως αίτιο την ενέργεια των χαρισμάτων· εκείνων των χαρισμάτων με τα οποία θα ενισχύσει τους μαθητές, ώστε αφενός να φέρουν την επίγνωση των μελλοντικών γεγονότων με σταθερό και αμετακίνητο φρόνημα, αφετέρου να καθίστανται θεατές των αθέατων χωρίς καμία δυσκολία να τους ακολουθεί, και μάλιστα να γίνουν δημιουργοί έργων που υπερβαίνουν τη λογική. Άραγε δεν σου έχει αποκοπεί από παντού κάθε πρόφαση ασεβείας; Άραγε θα τολμήσεις ακόμη να επινοείς συκοφαντίες και ψεύδη εναντίον της αλήθειας ή να μηχανορραφείς εις βάρος της ίδιας σου της σωτηρίας;