Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 17:3

Ο Άρειος είπε: «Μου φαίνεται ότι ο όρος περί της σαρκώσεως παρουσιάζεται ορθότατος· ωστόσο, ο Υιός δεν είναι αληθινός Θεός, όπως είναι ο Πατέρας». Ο Αθανάσιος είπε: «Από πού το έλαβες αυτό και μας το έφερες;» Ο Άρειος είπε: «Ποτέ δεν διάβασες στο Ευαγγέλιο πώς λέει ο Κύριος προς τον δικό Του Πατέρα: "Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό"; Βλέπεις ότι ονόμασε μόνο τον Πατέρα αληθινό Θεό, θεωρώντας ότι ο ίδιος δεν είναι αληθινός Θεός;» Ο Αθανάσιος είπε: «Αυτό αποτελεί σύνδεσμο, ο οποίος δεν επιφέρει διαίρεση μεταξύ των προλεχθέντων και των επιλεγομένων. Και από αυτούς που έχουν ορθό φρόνημα ομολογείται σταθερά ότι στα λόγια του Κυρίου υπάρχει σύνδεσμος. Όμως, άκουσε με μακροθυμία αυτό που θα πω. Εάν κάποιος παραγγείλει στον πλησίον του για τον Κωνσταντίνο, λέγοντας: "Να γνωρίζεις με ασφάλεια τον μόνο Αύγουστο και αυτοκράτορα γης και θάλασσας, τον βασιλιά Κωνσταντίνο, και τον Κωνστάντιο τον γιο του", συναρίθμησε ομολογουμένως τον γιο με τον πατέρα, ναι ή όχι;» Ο Άρειος είπε: «Δεν είναι μικρός ο κίνδυνος να πει κανείς ότι ο Κωνστάντιος δεν συμβασιλεύει με τον Κωνσταντίνο τον πατέρα του, εφόσον συγκαταλέχθηκε μαζί του». Ο Αθανάσιος είπε: «Στην περίπτωση βέβαια του Κωνσταντίνου και του Κωνσταντίου βλέπεις μέγιστο κίνδυνο, στην περίπτωση όμως του Ιησού Χριστού και του Πατέρα Του δεν φοβάσαι να ξεστομίζεις τέτοια πράγματα; Πρέπει να τρέφεις τέτοια ευσέβεια προς τον Κύριο, όση και προς τον προαναφερθέντα Κωνσταντίνο».

Διότι, όπως ακριβώς για τον Πατέρα είπε: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», έτσι και εδώ αναφέρει για τον Υιό: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Επομένως, η φράση «Και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», αποτελεί σύνδεσμο, αντί του να πει: «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», ώστε να γνωρίζουν τον Υιό ως αληθινό Θεό, όπως ακριβώς και εσένα τον Πατέρα· όπως άλλωστε και σε άλλο σημείο είπε ο Κύριος: «Εγώ είμαι η αλήθεια». Και η αλήθεια δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει ψέμα.

Του Ευσεβίου και του Αθανασίου. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε ότι αυτά αποτελούν αίνιγμα και για την αληθινή κληρονομιά. Και αυτή είναι η αιώνια ζωή. Αλλά βέβαια αυτή πρόκειται να δοθεί στον μελλοντικό αιώνα· πώς λοιπόν είπε, «Έδωσας»; Διότι, αν και αναμένεται μετά την ανάσταση, εντούτοις, επειδή έχει ήδη προετοιμαστεί, έχει δοθεί σε όσους πρόκειται να τη λάβουν στον κατάλληλο καιρό. Πρόσεξε δε, ότι η κληρονομιά έχει δοθεί και σε όσους φοβούνται τον Θεό. Αν λοιπόν έχει δοθεί σε αυτούς που βρίσκονται σε κατώτερη βαθμίδα, πολύ περισσότερο σε όσους έχουν ανέλθει υψηλότερα, δηλαδή σε όσους αγαπούν τον Θεό. Μιλώντας δε αόριστα για «όσους φοβούνται», και χωρίς να προσθέσει, για Ιουδαίους ή για Έλληνες, άπλωσε τη χάρη σε όλους τους ανθρώπους· και μάλιστα, ο λόγος συνηθίζει να αποκαλεί «φοβούμενους τον Κύριο» εκείνους που προσέρχονται στην πίστη από τα έθνη. Ποια είναι δε η κληρονομιά, αν όχι η βασιλεία των ουρανών; Την οποία ανέφερε ο Σωτήρας στους μακαρισμούς.

Και βεβαίως θα ντραπούν ακούγοντάς τα· διότι, επειδή μέσα στη σοφία του Θεού, σύμφωνα με τον προαναφερθέντα τρόπο, ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός να σώσει εκείνους που πιστεύουν μέσω της μωρίας του κηρύγματος. Διότι ο Θεός δεν θέλησε πλέον, όπως στα προηγούμενα χρόνια, να γνωρίζεται μέσω της εικόνας και της σκιάς της σοφίας που υπάρχει στα κτίσματα, αλλά έκανε την ίδια την αληθινή Σοφία να λάβει σάρκα και να γίνει άνθρωπος, και να υπομείνει σταυρικό θάνατο, προκειμένου μέσω της πίστεως σε αυτόν να μπορούν πλέον όλοι όσοι πιστεύουν να σώζονται. Αυτή βέβαια είναι η ίδια η Σοφία του Θεού, η οποία προηγουμένως, μέσω της εικόνας της που υπάρχει στα κτίσματα, εξαιτίας της οποίας λέγεται ότι κτίζεται, φανέρωνε τον εαυτό της, και μέσω του εαυτού της τον δικό της Πατέρα. Αργότερα όμως η ίδια, όντας Λόγος, έγινε σάρκα, όπως είπε ο Ιωάννης, και αφού κατήργησε τον θάνατο και έσωσε το γένος μας, αποκάλυψε ακόμη περισσότερο τον εαυτό του και, μέσω του εαυτού του, τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Δώσε σε αυτούς να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Εάν λοιπόν λέγεται ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αυτό δεν έχει ειπωθεί για να αθετήσει Εκείνον που λέει, «Εγώ είμαι η αλήθεια», αλλά για να αναιρέσει πάλι εκείνους που δεν είναι εκ φύσεως αληθινοί, όπως είναι ο Πατέρας και ο δικός Του Λόγος. Διότι έτσι και ο ίδιος ο Κύριος αμέσως προσέθεσε: «Και τον Ιησού Χριστό, τον οποίο απέστειλες». Αν όμως ήταν κτίσμα, δεν θα είχε συνδέσει και συναριθμήσει τον εαυτό Του με Εκείνον που Τον έκτισε. Διότι ποια κοινωνία μπορεί να υπάρχει μεταξύ του αληθινού και του μη αληθινού; Τώρα όμως, συνδέοντας τον εαυτό Του με τον Πατέρα, έδειξε ότι προέρχεται από τη φύση του Πατέρα, και μας έδωσε να γνωρίσουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Αυτό έμαθε και δίδαξε ο Ιωάννης, γράφοντας στην Επιστολή του: «Και βρισκόμαστε στον Αληθινό, στον Υιό Του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός, και η αιώνια ζωή». Και όταν ο μεν προφήτης λέει σχετικά με την κτίση: «Αυτός που μόνος άπλωσε τον ουρανό», και ο δε Θεός: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό», έχει γίνει σε όλους φανερό ότι μέσα στο «μόνος» υποδηλώνεται και ο Λόγος του μόνου, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς Αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Επομένως, αν έγινε (η κτίση) μέσω του Λόγου, και (ο Πατέρας) λέει «Εγώ μόνος», και μαζί με τον μόνο εννοείται και ο Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο ουρανός, κατ' αυτόν τον τρόπο, ακόμη και αν λέγεται, «Ένας Θεός», και, «Εγώ μόνος», και, «Εγώ πρώτος», εννοείται ότι στον έναν και μόνο και πρώτο συνυπάρχει ο Λόγος, ακριβώς όπως το απαύγασμα μέσα στο φως.

Και θα ντραπούν τουλάχιστον ακούγοντας: «επειδή μέσα στη σοφία του Θεού», κατά τον προαναφερθέντα τρόπο, «ο κόσμος δεν γνώρισε τον Θεό μέσω της σοφίας, ευδόκησε ο Θεός μέσω της μωρίας του κηρύγματος να σώσει αυτούς που πιστεύουν». Διότι ο Θεός δεν θέλησε πλέον, όπως στα παλαιότερα χρόνια, να γίνεται γνωστός μέσω της εικόνας και της σκιάς της σοφίας που βρίσκεται μέσα στα κτίσματα, αλλά έκανε την ίδια την αληθινή σοφία να λάβει σάρκα, να γίνει άνθρωπος και να υπομείνει σταυρικό θάνατο, ώστε μέσω της πίστεως σε αυτόν, όλοι πλέον όσοι πιστεύουν να μπορούν να σώζονται. Αυτή είναι βεβαίως η σοφία του Θεού, η οποία προηγουμένως, μέσω της δικής της εικόνας που βρίσκεται στα κτίσματα, για την οποία και λέγεται ότι «κτίζεται», φανέρωνε τον εαυτό της και μέσω του εαυτού της τον δικό της Πατέρα· αργότερα όμως, όντας η ίδια ο Λόγος, «έγινε σάρκα», όπως είπε ο Ιωάννης, και αφού «κατήργησε τον θάνατο» και έσωσε το γένος μας, αποκάλυψε ακόμη περισσότερο τον εαυτό του και μέσω του εαυτού του τον δικό του Πατέρα, λέγοντας: «Δώσε σε αυτούς να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και τον Ιησού Χριστό τον οποίο απέστειλες».

Τέτοιο είναι και το «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», καθώς και το «Πιστεύετε στον Θεό, και σε εμένα πιστεύετε». Παντού το Άγιο Πνεύμα διασφαλίζει την αντίληψή μας, ώστε, προσεγγίζοντας το ένα, να μην εκπέσουμε από το άλλο, και, προσέχοντας τη θεολογία, να μην καταφρονήσουμε τη θεία οικονομία, και έτσι να προκύψει σε εμάς ασέβεια εξαιτίας αυτής της ελλείψεως.

Σχετικά με το, «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». Ο χαρακτηρισμός «αληθινός» λέγεται σε αντιδιαστολή προς εκείνους που ψευδώς ονομάζονται έτσι· ενώ ο «ασύγκριτος» είναι εκείνος που υπερέχει στα πάντα έναντι όλων. Λέγοντας, λοιπόν, ο Ιερεμίας για τον Υιό, «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί σε σύγκριση με αυτόν», μήπως είπε ότι είναι ανώτερος και από τον Πατέρα;

Επομένως, δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να δεχθούμε τρεις θεούς, ούτε τρεις κυρίους, ούτε τρία πνεύματα, αλλά πρέπει να αναγνωρίσουμε την ενότητα της Τριάδος μέσα στην κοινωνία των ονομάτων. Και όμως, εσύ έχεις φθάσει σε τέτοιο βαθμό παραφροσύνης, αποχωρίζοντας και απομακρύνοντας το Πνεύμα από τον Πατέρα και τον Υιό, ώστε να ισχυρίζεσαι ότι η αιώνια ζωή έχει εξαγγελθεί εν Πατρί και Υιώ χωρίς το Πνεύμα, επειδή ο Κύριος λέει: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Λοιπόν, εάν νομίζεις ότι εξαιτίας αυτού το Πνεύμα έχει εξαιρεθεί, τότε να λάβεις το βάπτισμα της ζωής χωρίς το Πνεύμα. Εάν όμως κληρονομείς τη ζωή εν Πνεύματι, πώς ονειρεύεσαι την αιώνια ζωή χωρίς το Πνεύμα; Εάν κάποιος, λέει, δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Πώς, λοιπόν, θα ζήσεις αιώνια, εάν δεν ανήκεις στον Χριστό; Και δεν θα μπορούσες να ανήκεις στον Χριστό, εάν δεν έχεις το Πνεύμα Του. Αλλά γιατί, λες, δεν προσέθεσε: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό, και το Άγιο Πνεύμα»; Όχι επειδή αποχωρίζει το Πνεύμα από τη δυάδα, αλλά τουναντίον επειδή το ενώνει και φανερώνει το Πνεύμα αχώριστο εν Πατρί και Υιώ. Επειδή, και όταν ο Παύλος λέει: «Όσοι εις Χριστόν βαπτισθήκατε, Χριστόν ενδυθήκατε», ασφαλώς δεν εισήγαγε τον αγιασμό χωρίς τον Πατέρα, αλλά στο πρόσωπο του Υιού φανέρωσε και τον Πατέρα.

Διότι βεβαίως ο Μωυσής είπε: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος.» Και μάλιστα στις ωδές έχει παρουσιάσει τον Θεό να αναφωνεί: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» Και πάλι: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι έπειτα από αυτά, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα.» Και μάλιστα και ο ίδιος ο Υιός λέει προς τον δικό Του Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό.» Θα μπορούσαν βεβαίως να παραθέσουν ακούραστα, συγκεντρώνοντάς τα, μύρια τέτοια χωρία, και θα υπερασπιστούν τα δικά τους επιχειρήματα με σφοδρή ορμή, και μάλιστα δεν θα απομακρυνθεί πολύ από τις ελπίδες τους το να πείσουν κάποιους να συμφωνήσουν πως ένας και μόνος αληθινός και κατά φύσιν Θεός είναι ο Πατέρας, και δεν υπάρχει απολύτως κανένας άλλος εκτός από αυτόν. Α. Και πες μου, τι είναι αυτό που τους παρακινεί να κοπιάζουν μάταια;

Αλλά εάν, λένε, θεωρείται ότι η ικανότητα του αγιάζειν ανήκει και αρμόζει μόνο σε εκείνον που είναι εκ φύσεως και κατ' αλήθειαν Θεός, και ο Υιός έχει φανεί ενεργός ως προς αυτό, τίποτα δεν μας αποτρέπει από το να ομολογήσουμε ρητά ότι είναι και κατά φύση Θεός· και εάν το δεχθούμε αυτό, ενώ ο κατά φύση Θεός δεν στερείται κανενός αγαθού, για ποιον λόγο ο Υιός και Θεός, κατά την άποψή σας, παρουσίασε τη δική του φύση να έχει έλλειψη δόξας, βασιλείας και κυριότητας; Διότι είπε κάπου προς τον εν ουρανοίς Πατέρα: «Πατέρα, έφτασε η ώρα· δόξασε τον Υιό σου, ώστε και ο Υιός σου να σε δοξάσει· όπως του έδωσες εξουσία πάνω σε κάθε σάρκα, για να δώσει αιώνια ζωή σε όλους όσους του έχεις δώσει. Και αυτή είναι η αιώνια ζωή: το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό. Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη· ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω· και τώρα, Πατέρα, δόξασέ με εσύ κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος. Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους που μου έδωσες από τον κόσμο. Δικοί σου ήταν, και τους έδωσες σε εμένα, και τήρησαν τον λόγο σου. Τώρα γνώρισαν ότι όλα όσα μου έχεις δώσει προέρχονται από εσένα, διότι τα λόγια που μου έδωσες τα έχω δώσει σε αυτούς, και αυτοί τα δέχθηκαν, και γνώρισαν αληθινά ότι εξήλθα από εσένα, και πίστεψαν ότι εσύ με απέστειλες.»

Αυτοί, μη αποδεχόμενοι τον λόγο του θείου κηρύγματος, αλλά μάλλον χλευάζοντάς τον και θεωρώντας ως μωρία το μυστήριο του Χριστού, δέχονται «την οσμή της γνώσης» του Πατρός από θάνατο σε θάνατο. Διότι, ευρισκόμενοι σε θάνατο εξαιτίας της άγνοιας και της πώρωσης που υπάρχει μέσα τους, σχεδόν θα περιέπιπταν και θα καταδικάζονταν και σε δεύτερο θάνατο. Όσοι πάλι, μέσω της παιδείας του Νόμου, έχουν οδηγηθεί στις αρχές της γνώσης του Θεού, έχουν βρεθεί με κάποιο τρόπο στη ζωή, όμως εάν πιστέψουν, θα αποδεχθούν την οσμή της γνώσης του Πατρός από ζωή σε ζωή. Διότι λέει κάπου ο Χριστός προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα και Θεό: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αλλά, ποιος, λέει, θα μπορούσε να είναι ικανός για αυτά;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. Ότι ο Υιός δεν αποκλείεται από το να είναι αληθινός Θεός, έστω κι αν ονομάζει μόνο και αληθινό Θεό τον Πατέρα. «Αυτή δε είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Μητέρα της αιώνιας ζωής όρισε την πίστη, και λέει ότι η δύναμη της αληθινής θεογνωσίας θα είναι η αιτία της αιώνιας διαμονής, δηλαδή στην αφθαρσία, την μακαριότητα και τον αγιασμό. Αληθινή θεογνωσία λέμε πως είναι αυτή που έχει απαλλαγεί από τα εγκλήματα της εκτροπής προς κάτι άλλο και της απομάκρυνσης προς τα όσα δεν πρέπει. Διότι κάποιοι λάτρευσαν «την κτίση παρά τον κτίσαντα» και τόλμησαν να πουν στο ξύλο «Εσύ είσαι ο πατέρας μου», και στην πέτρα «Εσύ με γέννησες». Διότι σε τέτοιο βαθμό αμάθειας κατρακύλησαν οι άθλιοι, ώστε να χαρίσουν απλώς τη θεία επωνυμία ακόμη και σε άψυχες ύλες που στερούνται αισθήσεων, και να τους περιβάλουν με την άρρητη δόξα της ουσίας που βρίσκεται πάνω από τα πάντα. Ονομάζει λοιπόν τον Πατέρα μόνο και αληθινό Θεό, αντιπαραβάλλοντάς τον στους ψευδώνυμους, και προβάλλοντας τον αληθινό απέναντι στους θεούς που ονομάστηκαν έτσι από πλάνη· διότι αυτός είναι ο σκοπός του λόγου του. Πολύ ωφέλιμα δε, αφού αποκάλεσε τον Πατέρα έναν και μόνο, υπενθυμίζει και τη δική του δόξα λέγοντας: «Και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Αυτή λοιπόν είναι, λέει, η αιώνια ζωή: το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό. Άραγε λοιπόν, θα ρωτήσει κάποιος από τους φιλομαθείς ακροατές, οι οποίοι φροντίζουν να μην ασχολούνται επιφανειακά με τα θεία δόγματα: εφόσον λέμε ότι η γνώση είναι η αιώνια ζωή, θα αρκέσει σε κάποιον το να γνωρίζει τον όντως και εκ φύσεως αληθινό Θεό για να έχει την πλήρη ασφάλεια της ελπίδας, και δεν θα χρειαστεί τίποτε άλλο; Τότε πώς συμβαίνει η πίστη χωρίς τα έργα να είναι νεκρή; Όταν βέβαια λέμε πίστη, εννοούμε την αληθινή γνώση για τον Θεό και τίποτε άλλο· διότι μέσω του πιστεύειν έρχεται η γνώση. Και αυτό το μαρτυρεί ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας σε κάποιους: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε». Και ότι οι συγγραφές των αγίων μας αποδεικνύουν πως η γνώση που περιορίζεται σε απλές θεωρίες είναι πράγμα εντελώς ανώφελο, νομίζω ότι θα το κατανοήσουμε και από το εξής: διότι κάπου είπε ένας από τους αγίους μαθητές: «Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις, αλλά και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν». Τι θα πούμε λοιπόν σε αυτά; Πώς θα αληθεύει ο Χριστός, όταν λέει ότι αιώνια ζωή είναι το να γνωρίσει κανείς τον ένα και αληθινό Πατέρα και Θεό, και μαζί με αυτόν τον Υιό;

Αλλά νομίζω ότι πρέπει να πούμε ως προς αυτό, ότι βεβαίως ο λόγος του Σωτήρος θα είναι πάντοτε αληθινός· διότι η γνώση είναι ζωή, εφόσον κυοφορεί ολόκληρη τη δύναμη του μυστηρίου και εισάγει τη μέθεξη της μυστικής ευλογίας, μέσω της οποίας οικειωνόμαστε τον ζώντα και ζωοποιό Λόγο. Διότι νομίζω ότι για αυτή την αιτία λέει και ο Παύλος πως τα έθνη έγιναν σύσσωμα και συμμέτοχα του Χριστού, επειδή ακριβώς συμμετείχαν στην αγία Του σάρκα και στο αίμα Του. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να νοηθούν και τα δικά μας μέλη ως μέλη Χριστού. Επομένως, η γνώση είναι ζωή, η οποία εισάγει επιπλέον την ευλογία μέσω του Πνεύματος. Διότι το Πνεύμα κατοικεί στις καρδιές μας, αναμορφώνοντας προς υιοθεσία εκείνους που το δέχονται, και αναπλάθοντάς τους προς αφθαρσία και ευσέβεια μέσω της ευαγγελικής πολιτείας. Γνωρίζοντας, λοιπόν, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός τη γνώση προς τον έναν και αληθινό Θεό ως πρόξενο και τρόπον τινά προμνήστρια των προαναφερθέντων αγαθών, λέει ότι αυτή είναι η αιώνια ζωή, εφόσον είναι μητέρα και τροφός της αιώνιας ζωής, κυοφορώντας κατά κάποιον τρόπο με τη δική της δύναμη και φύση τα αίτια της ζωής και οδηγώντας προς αυτήν.

Το ότι δε η λαμπρή κατανόηση του μυστηρίου του Χριστού εξασφαλίζει τη μέθεξη της αιώνιας ζωής σε όσους είναι άξιοι να την λάβουν, μας το επιβεβαιώνει ο ίδιος ο Υιός λέγοντας προς τον Πατέρα και Θεό που βρίσκεται στους ουρανούς: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». <Και κατά την ημέρα εκείνη, λέει ο Κύριος, θα εισακούσω τον ουρανό, και ο ουρανός θα εισακούσει τη γη, και η γη θα εισακούσει τον σίτο και τον οίνο και το έλαιο, και αυτά θα εισακούσουν τον Ιεζραέλ.> Με τη λέξη «ημέρα», λοιπόν, πάλι εδώ ονομάζει τον καιρό που αρμόζει στην κλήση· διότι αυτή είναι η συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής. Ότι, λοιπόν, σε μέθεξη και αφθονία κάθε αγαθού, καθώς και των άνωθεν και παρά του Θεού χαρισμάτων, θα βρεθεί κατά καιρούς και ο ίδιος ο Ισραήλ, λαμπρυσμένος με την πίστη στον Χριστό, το υποδηλώνει αινιγματωδώς. Διότι αναφέρει ότι θα υπάρξει αφθονία βροχών, με τη δική Του συγκατάθεση· διότι αυτό νομίζω σημαίνει το «θα εισακούσω τον ουρανό»· και βέβαια και κάτω στη γη, ότι θα παρασχεθούν οι καρποί που είναι εξαιρετικά χρήσιμοι και αναγκαίοι σε εμάς. Διότι χωρίς τον Θεό και την άνωθεν βουλή, ούτε ο ίδιος ο ουρανός θα έβρεχε ποτέ σε αυτούς που βρίσκονται στη γη, ούτε η γη θα ανέδιδε τον οικείο καρπό της στην κατάλληλη εποχή. Και γνωρίζοντας το αυτό ο προφήτης Ιερεμίας, ικέτευε λέγοντας: «Μήπως υπάρχει ανάμεσα στα είδωλα των εθνών κάποιο που να φέρνει βροχή; Και αν ο ουρανός δώσει την αφθονία του, δεν είσαι εσύ ο Θεός;».

Γʹ. Ότι δε, όπως είπα, είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής το να αγαπά κανείς να στερεώνεται στην πίστη προς τον Χριστό, ο Ίδιος θα το επιβεβαιώσει λέγοντας προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αλλά η πίστη, τουλάχιστον σε εκείνους που είναι επιεικείς και έχουν φιλόθεη καρδιά, είναι απλή και αληθινή, και δεν έχει απολύτως τίποτα το διαστρεβλωτικό. Δεν ανέχεται δε ιδιαίτερα την έρευνα και τις δοκιμασίες· διότι το να περιεργάζεται κανείς αυτά που γίνονται αποδεκτά αποκλειστικά με την πίστη, δεν είναι χωρίς ζημιά. Αλλά αυτά δεν φαίνονται να είναι σωστά σε αυτούς που αγαπούν πάρα πολύ τις έρευνες, και οι οποίοι δεν γνωρίζουν τίποτα από τις αλήθειες, αλλά συνηθίζουν να καυχώνται για ευρήματα σαθρών λογισμών· «των οποίων τα μονοπάτια είναι σκολιά, και καμπύλες οι τροχιές τους», όπως είναι γραμμένο. «Διότι παρασύρουν όσους μπορούν προς τον όλεθρο και την απώλεια, απομακρύνοντάς τους από την ευθεία οδό». Επομένως, όπως γράφει ο θεσπέσιος απόστολος, «πρέπει να μένουν έξω οι κακοί εργάτες, έξω οι κύνες», που γαβγίζουν ενάντια στα δόγματα της αλήθειας, «λαλώντας όσα προέρχονται από την καρδιά τους, καθώς είναι γραμμένο, και όχι από το στόμα του Κυρίου». Διότι κανένας δεν θα κατηγορήσει τον Σωτήρα όλων μας Χριστό και δεν θα αυθαδιάσει κατά της δόξας Του, υποβιβάζοντάς την τρόπον τινά στην ασχήμια, αν δεν έχει προηγουμένως κυοφορήσει μέσα του τον εφευρέτη του ψεύδους, τον πατέρα διάβολο.

4. Είναι λοιπόν συνήθεια στη Γραφή να παρομοιάζει με ύδωρ τη γνώση περί του Θεού. Διότι το ότι αυτή είναι ζωοποιός το μαρτύρησε ο Σωτήρας, λέγοντας προς τον επουράνιο Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Μιλούσε δε κάποτε και στη γυναίκα από τη Σαμάρεια λέγοντας: «Εάν γνώριζες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει, δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ύδωρ ζων». Νομίζω δηλαδή ότι ονομάζει ζωοποιό τον δικό του λόγο και τη διδασκαλία. Προσκαλούσε δε και ο Δεσπότης λέγοντας: «Εάν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα και ας πιει». Αλλά και διά της φωνής του προφήτη, κατηγορεί κάποιους που από αμάθεια παρεκτράπηκαν στο να δέχονται άλλους διδασκάλους μετά τη διδασκαλία του νόμου, και οι οποίοι εξέκλιναν σε διδασκαλίες και εντάλματα ανθρώπων.

Το ότι η ανόθευτη γνώση για τον Χριστό βρίσκεται σε ανώτερη θέση ακόμη και από τη λαμπρότητα των έργων, το διευκρινίζει και πάλι ο Παύλος γράφοντας στον Τιμόθεο να γυμνάζει τον εαυτό του προς την ευσέβεια: «Διότι η σωματική γυμνασία για λίγο είναι ωφέλιμη, ενώ η ευσέβεια είναι ωφέλιμη για τα πάντα, επειδή περιέχει υπόσχεση για την τωρινή και τη μελλοντική ζωή.» Όπως άλλωστε είπε ο ίδιος ο Σωτήρας προς τον Πατέρα στους ουρανούς, «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό.» Επομένως, ακόμη και αν κάποιος τυχόν είναι Ιακώβ, δηλαδή, αν μπορεί να υποσκελίζει και να αποφεύγει με επιδεξιότητα και νεανική ορμή καθετί που μπορεί να τον παραλύσει και να τον καλέσει στην αμαρτία, θα προκόψει μέσω του Χριστού και σε αγιοπρεπή σύνεση. Και θα ονομαστεί Ισραήλ, δηλαδή, αυτός που βλέπει τον Θεό. Τότε λοιπόν, τότε θα είναι δυνατός και ανάμεσα στους ανθρώπους, έχοντας ενισχυθεί μαζί με τον Θεό. Διότι δεν θα μπορούσε να είναι έργο ενός ανήμπορου και εξασθενημένου ανθρώπου το να γνωρίσει τον Θεό και να κατακτήσει τη γνώση γι' Αυτόν, ακόμη και αν βλέπει μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά· αλλά είναι έργο εκείνου που έχει υπερβεί αυτή την αδυναμία, ώστε να μην υπολογίζει καθόλου τα σαρκικά και τα εγκόσμια· και με γοργό και ακάθεκτο φρόνημα να μπορεί να σπεύδει προς ό,τι είναι αρεστό στον Θεό· διότι αυτός θα είναι δυνατός ανάμεσα στους ανθρώπους και θα ενισχυθεί μαζί με τον Θεό.

Λόγος ΚΖ΄. Στο χωρίο: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

ΛΟΓΟΣ 27ος. Στο χωρίο: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αντίρρηση εκ μέρους των αιρετικών. Ιδού, λένε, ο ίδιος ο Υιός ομολογεί ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, και ο ίδιος ο Πατέρας διαπιστώνεται να λέει: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ μετά ταύτα· και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα». Πώς λοιπόν εσείς συνεισάγετε στον πρώτο και μόνο και κατά αλήθειαν Θεό και Πατέρα τον Υιό, υποστηρίζοντας ότι και αυτός είναι κατά φύσιν Θεός;

Λύση σε αυτό. Πρέπει να γνωρίζουμε πρώτα ότι ο Πατέρας δεν λέει τέτοια λόγια για να αναιρέσει τον Υιό. Διότι τι ήταν αυτό που τον παρότρυνε να φτάσει σε αυτά τα λόγια; Εάν, βέβαια, ως άνθρωπος φιλονικεί με αυτόν που γεννήθηκε από αυτόν, όπως ο Δαβίδ που δέχθηκε πόλεμο από τα ίδια του τα παιδιά, ένας τέτοιος ισχυρισμός ίσως θα είχε κάποια λογική. Εάν όμως η θεία φύση δεν γνωρίζει να στασιάζει εναντίον του εαυτού της, και μάλλον φαίνεται ότι ο Υιός αποδίδει πάντοτε τη δόξα στον Πατέρα, ποια λογική έχει το να λέει ο Πατέρας τέτοια λόγια προς αναίρεσή του; Επομένως, θα δεχθούμε ότι τέτοια λόγια έχουν ειπωθεί μάλλον για την ανατροπή των ψευδώνυμων θεών. Έπειτα, εκτός από αυτά, ο Σωτήρας λέγοντας, «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», συνδέει αμέσως τον εαυτό του, προσθέτοντας «και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», καθώς είναι αδιαίρετος από την ουσία του Πατέρα όσον αφορά τη θεότητα, και νοείται πάντοτε μαζί με τον Πατέρα.

ΑΛΛΟ. «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό.» Εάν, σε αντιδιαστολή προς τους ψευδώνυμους θεούς των εθνών, μόνος αληθινός είναι ο Πατέρας, ο οποίος είναι βεβαίως ενωμένος με τον Υιό κατά την ταυτότητα της φύσης, ας αναλογιστούν αυτοί που τον αποκαλούν δημιούργημα μήπως προχωρούν πέρα από κάθε ασέβεια, ισχυριζόμενοι ότι είναι γενητός εκείνος που είναι αληθινά Θεός μαζί με αυτόν που τον γέννησε.

Ο Σωτήρας: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό. Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη· ολοκλήρωσα το έργο που μου έδωσες για να κάνω. Και τώρα δόξασέ με, εσύ Πατέρα, κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος.» Αν λοιπόν ο Υιός ήταν μέσα στον Πατέρα και πριν από τη δημιουργία του κόσμου, πώς αυτός που υπάρχει πριν από όλα δεν είναι αιώνιος;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. Ότι λοιπόν υπάρχει Θεός, έχει αποδειχθεί επαρκώς, καθώς και ότι η ουσία Του είναι ακατάληπτη. Το ότι δε ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί, για όσους πείθονται στη Θεία Γραφή, δεν αμφισβητείται. Διότι λέει ο Κύριος στην αρχή της νομοθεσίας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και μέσω του προφήτη Ησαΐα, «Διότι εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια έτσι λέει προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Προς εκείνους δε που δεν πείθονται στη Θεία Γραφή, θα διαλεχθούμε ως εξής. Το Θείο είναι τέλειο και ανελλιπές, τόσο κατά την αγαθότητα, όσο και κατά τη σοφία και κατά τη δύναμη· είναι άναρχο, ατελεύτητο, αΐδιο, απερίγραπτο· και, για να το πούμε απλά, κατά πάντα τέλειο. Αν λοιπόν πούμε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, είναι ανάγκη να παρατηρείται κάποια διαφορά μεταξύ των πολλών. Διότι αν δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ τους, τότε είναι μάλλον ένας και όχι πολλοί.

Διότι είναι πολύ καλύτερη ενώπιον του Θεού και από τη θυσία μόσχου και από τη σφαγή προβάτου η αγάπη προς τους αδελφούς, η οποία οδηγεί στην εκπλήρωση του νόμου και στην υπερέχουσα γνώση του Χριστού, μέσω του οποίου μπορεί να γίνει γνωστός σε εμάς και ο ίδιος ο Πατέρας. Και κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι αυτή είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής, αφού ο Χριστός λέει προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Και πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι η αλήθεια είναι απολύτως και με κάθε τρόπο αψευδής; ΠΑΛΛ. Σε καμία περίπτωση. ΚΥΡ. Ο Ισραήλ, όμως, που απομακρύνθηκε από την οικειότητα προς Αυτόν, επειδή μη έχοντας αποδεχθεί την πίστη δεν γνώρισε τον Θεό, πολύ σωστά λέγεται ότι δεν πρόκειται να επιστρέψει στην αρχική του κατάσταση με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο μέσω του Χριστού, αφού εγκαταλείψει τα νομικά έθιμα. Διότι έχει γραφτεί πάλι: «Επειδή για πολλές ημέρες θα παραμείνουν οι υιοί Ισραήλ χωρίς θυσιαστήριο, ούτε ιερατείο, ούτε δήλα. Και μετά από αυτά θα επιστρέψουν οι υιοί Ισραήλ και θα αναζητήσουν τον Κύριο τον Θεό τους και τον Δαβίδ τον βασιλιά τους, και θα εκστασιαστούν ενώπιον του Κυρίου και για τα αγαθά του κατά τις έσχατες αυτές ημέρες». Διότι όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, τότε όλος ο Ισραήλ θα σωθεί, αλλά μόνο εν Χριστώ. Ονομάστηκε δε Δαβίδ, επειδή προέρχεται από το σπέρμα και τη φυλή του Δαβίδ.

Διότι, αφού έδωσε νωρίτερα την εντολή και είπε, «Θα αγαπάς τον Κύριο τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά, και με όλη σου τη διάνοια, και με όλη σου τη δύναμη», και έπειτα, «Και δεν θα υπάρχουν για εσένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα», αμέσως συνέδεσε το μυστήριο του Χριστού, προσθέτοντας: «Να θυμάσαι την ημέρα των Σαββάτων για να την αγιάζεις». Διότι αυτή είναι μια καλή και αναγκαία πορεία, και οδός της πιο θεοπρεπούς τέχνης, η οποία προκαλεί την τελειότατη ωφέλεια σε εκείνους που μαθαίνουν όσα πρέπει να γνωρίζουν. Γι' αυτό λοιπόν και ο Σωτήρας είπε προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Και αυτή είναι η αιώνια ζωή, να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Διότι αναγκαστικά συμπορεύεται με τον λόγο περί του Πατρός και ο λόγος περί του Υιού, και η γνώση και των δύο βρίσκεται σε πολύ στενή σχέση. Γι' αυτό, στους Ιουδαίους που είχαν αστοχήσει ως προς την αλήθεια, επειδή δεν αποδέχονταν τον Υιό, νομίζοντας όμως ότι έχουν γνωρίσει τον Θεό, τους επέπληττε λέγοντας: «Ούτε εμένα γνωρίζετε, ούτε τον Πατέρα μου· αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου». Διότι η γνώση του ενός συνεισάγεται με τη γνώση του άλλου.

Αλλά ας μην αποτελούν, λέει, τα δικά σου αφορμή κινδύνου για τον άλλον. «Διότι η αγάπη», όπως λέει ο θεσπέσιος Παύλος, «δεν ζητεί τα δικά της», αλλά μάλλον φροντίζει και για τα συμφέροντα των άλλων. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Και ποιος είναι αυτός που ανοίγει λάκκο ή σκάβει, και ποιος είναι ο λάκκος, θα ήθελα να μάθω με σαφήνεια. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Αυτό λοιπόν που υποδηλώνεται από την ιστορία δεν είναι ασαφές. διότι λέει ότι πρέπει να σκεπάζεται ο λάκκος, για να μην προκληθεί κάποια βλάβη σε κανέναν. Δηλαδή ας γνωρίζει, λέει, εκείνος που δεν το έκανε αυτό, ότι αν τυχόν κάτι γλιστρήσει και πέσει μέσα, θα πληρώσει χρήματα στον κύριό του, και το νεκρό ζώο θα γίνει δικό του. Υπερβαίνοντας όμως το προφανές νόημα της ιστορίας και ανάγοντας το ζήτημα σε πνευματική θεωρία, θα πούμε το εξής: Ο νόμος σε αυτές τις περιπτώσεις φαίνεται να ονομάζει λάκκο για εμάς τη γνώση της θεόπνευστης Γραφής, τη διδασκαλία περί της αγίας και ομοουσίου Τριάδος, και τη γνώση του μυστηρίου του Χριστού. διότι αυτά βρίσκονται τρόπον τινά στο βάθος, και έχουν ζωοποιό δύναμη. και θα το επιβεβαιώσει λέγοντας ο ίδιος ο Σωτήρας: «Αυτή δε είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Η εμφάνιση του προσώπου του Θεού θα προκαλούσε αμέσως τον έλεο, εφόσον είναι αλήθεια ότι με τη γνώση του Θεού επέρχεται η συμμετοχή στην αιώνια ζωή. Έτσι άλλωστε έλεγε ο Σωτήρας προς τον Πατέρα και Θεό στους ουρανούς: «Αυτή δε είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Και ότι το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα είναι ο Υιός, ο οποίος και φανερώθηκε σε εμάς, ελάχιστα νομίζω θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει· διότι είναι αποτύπωμα και ομοίωση και εικόνα Του, και μέσω αυτού και μαζί με αυτόν γνωρίζουμε τον Πατέρα, ενώ μαζί με αυτή τη γνώση συνεισέρχεται αναγκαστικά και η αναγκαιότητα του να ελεηθούμε. Διότι έχουμε δικαιωθεί μέσω της πίστης και όχι από έργα δικαιοσύνης που πράξαμε εμείς, αλλά σύμφωνα με το μέγα έλεός Του αποτινάξαμε το βάρος της φθοράς, και μεταστοιχειωθήκαμε σε νέα ζωή εν Χριστώ, χάρη στην ευσπλαχνία του Θεού.

Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας. Εκ του «Θησαυρού περί της Αγίας και Ομοουσίου Τριάδος». Κεφάλαιο ΚΖ'. Στο: Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό;

Άλλο. Εάν ο Πατέρας ονομάζεται αληθινός και μόνος Θεός, δεν είναι λογικό να αποξενωθεί ο Υιός από την προς αυτόν ομοιότητα, ούτε να αποκλειστεί από το να είναι αληθινός Θεός. Διότι, εάν δεν ψεύδεται όταν λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια», και είναι νοητώς αυτό ακριβώς που δηλώνει ότι είναι, πώς δεν θα συγκαταλεχθεί κατ' ανάγκην με τον αληθινό Πατέρα; Όντας λοιπόν και ο ίδιος αλήθεια, επομένως προς αναίρεση εκείνων που ούτε εκ φύσεως ούτε κατ' αλήθειαν είναι ή ονομάζονται θεοί, έχει ειπωθεί: «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό»;

Άλλο. Εάν μόνος αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, και ο Λόγος που προέρχεται από αυτόν δεν έχει την ίδια φύση με αυτόν που τον γέννησε, αλλά είναι γενητής ουσίας, έστω κι αν γίνει δεκτό από εμάς ότι υπερέχει από όλα τα άλλα δημιουργήματα, πώς, εφόσον είναι ετερούσιος και όχι αληθινός, όπως εσείς λέτε, συνδέει τον εαυτό του με τον κατά αλήθειαν όντα Θεό και θέλει να γνωρίζεται μαζί του, λέγοντας: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»; Διότι ποια λογική έχει το κτίσμα, όπως υποστηρίζετε εσείς, να γνωρίζεται μαζί με τον άκτιστο, και το δημιουργημένο να συγκαταριθμείται με αυτόν που δεν έχει δημιουργηθεί ούτε έχει γίνει; Εάν δηλαδή δεχθείτε ότι αυτό ισχύει και ότι είναι δυνατόν να έχει έτσι, τι θα εμποδίσει και κάποιο άλλο από τα λογικά κτίσματα να χρησιμοποιήσει τέτοια έκφραση; Εάν όμως για κανέναν άλλο δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο, παρά μόνο στον Υιό ανήκει αυτός ο λόγος, είναι φανερό ότι, επειδή ακριβώς γνωρίζει ότι δεν είναι ένα από τα υπόλοιπα δημιουργήματα, αλλά έχει την ίδια την ουσία του Πατέρα, γι' αυτό και συγκατέταξε τον εαυτό του με εκείνον που τον γέννησε, και καθώς νοείται μαζί του, έδωσε και σε εμάς να γνωρίσουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Διότι το ότι ο Υιός είναι αληθινός, άκουσε τον Ιωάννη που λέει: «Και είμαστε μέσα στον αληθινό Υιό του, τον Ιησού Χριστό».

Και όταν ήρθε στο χωριό, τους είδε να κυριεύονται από τη μανία της ειδωλολατρίας, και αναστενάζοντας έκλαψε. Υψώνοντας δε το βλέμμα του στον ουρανό, είπε: Ο μόνος αναμάρτητος, ο μόνος εύσπλαχνος, ο μόνος φιλάνθρωπος, μην παραβλέψεις τα έργα των χειρών σου. Και σπεύδοντας έστειλε στην πόλη προς τον γνήσιο φίλο του, για να του στείλει τα χρήματα που είχαν απομείνει. Και αφού τα έλαβε, μέσα σε λίγες ημέρες οικοδόμησε εκκλησία και ανέπεμψε σε αυτήν προσευχή στον Θεό, παρακαλώντας με πολλά δάκρυα και λέγοντας: Κύριε, συγκέντρωσε τον σκορπισμένο λαό σου και εισάγαγέ τον σε τούτον τον ναό σου, και φώτισε τα μάτια της διανοίας τους, ώστε να γνωρίσουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό.

Και πραγματικά έχω εκπλαγεί βαθύτατα θαυμάζοντας την οικονομία του Κυρίου και Θεού μας, ο οποίος ευδόκησε, από την υπερβολή της αγαθότητάς του, να δώσει το Άγιό του Πνεύμα σε όλους εκείνους που τον αναζητούν εν αληθεία. Διότι δεν θεώρησα, προσφιλέστατοι, ότι οι παρακλήσεις οι δικές σας και των οικείων σας που έγιναν μέσω των επιστολών προήλθαν χωρίς τον Θεό, αλλά διαπίστωσα ότι αυτή η κίνηση ξεκίνησε μέσα σας από τη χάρη του Θεού. Διότι, στ' αλήθεια, εκείνοι που φρονούν ορθόδοξα περί του Υιού του Θεού και του Αγίου Πνεύματος, και γνωρίζουν να ομολογούν σε απόλυτη συμφωνία και αρμονία με τον μακαριότατο απόστολο Πέτρο ότι «εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του ζώντος Θεού», σαφώς θα μακαριστούν από τον ίδιο τον Κύριο, όπως ακριβώς μακαρίστηκε και εκείνος ο άγιος ακούγοντας το «μακάριος είσαι, Σίμων βαρ Ιωνά», δηλαδή υιέ του Ιωνά· διότι ο πατέρας του ονομαζόταν Ιωνάς, και η λέξη βαρ ερμηνεύεται από την εβραϊκή διάλεκτο ως υιός. Διότι αυτή ήταν η ζωή που έδωσε ο Μονογενής Υιός του Θεού στους μαθητές του λέγοντας «για να έχουν ζωή μέσα τους», και αυτή είναι η ζωή για την οποία είπε: «να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό».

Με το να πει, λοιπόν, «τον μόνο αληθινό Θεό», μας οδήγησε στη μοναρχία, ώστε να μην είμαστε πλέον «υποδουλωμένοι στα στοιχεία του κόσμου», ώστε να μην υπάρχει πια σε εμάς πολυθεΐα και να μη διασκορπίζονται οι σκέψεις των ανθρώπων σε τέτοιου είδους πορνεία, αλλά στην ενότητα του μόνου αληθινού Θεού· διότι «η αρχή της πορνείας είναι η επινόηση των ειδώλων», λέει η Γραφή. Και λέει: «και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Ποιον Ιησού Χριστό, αν όχι τον Θεό; Αν λοιπόν ο Ιησούς Χριστός είναι Θεός, όπως λέει γι' αυτόν ο Ιωάννης «ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», τότε ένας Θεός είναι ο Πατέρας και μόνος αληθινός Θεός, και Θεός είναι ο Μονογενής. Επομένως, δεν είναι ξένος προς τον Θεό και τη μονάδα· αλλά επειδή είναι Υιός εκ του Πατρός, γι' αυτό είναι ο μόνος αληθινός Θεός. Και δεν είναι σαν τους ψεύτικους θεούς, τους οποίους ορισμένοι από τους Έλληνες εξέλαβαν ως θεούς χωρίς να είναι, αλλά είναι ο μόνος αληθινός Θεός, επειδή μόνος εκ μόνου προέρχεται ο Μονογενής, όπως και μόνο είναι το Άγιο Πνεύμα. Διότι υπάρχει Τριάδα εν μονάδι και ένας Θεός: Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Όταν δε λέει: «Και αν ακόμη εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου είναι αληθινή», δείχνει ότι η μαρτυρία του δεν είναι μαρτυρία ανθρώπου, αλλά είναι ο Θεός που αληθεύει μέσα στη μαρτυρία του. Επομένως, αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, αληθινός Θεός ο Υιός, αληθινό το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι «Πνεύμα Θεού» και «Πνεύμα αληθείας», Τριάδα που συναριθμείται σε ένα όνομα. Διότι για τον Πατέρα, ο ίδιος ο Υιός λέει: «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». Αξιόπιστος δε μάρτυρας για τον Υιό είναι εκείνος που έγειρε στο στήθος του, αποκαλώντας τον μονογενή Θεό. Δεν προσέθεσε όμως στο «μονογενής Θεός» το «αληθινός Θεός», αλλά για τον Πατέρα έχει γραφτεί ότι είναι αληθινός Θεός, ενώ για τον Υιό ότι είναι μονογενής Θεός. Αντιστρόφως πάλι, για τον Πατέρα γράφεται ότι «ο Θεός είναι φως»· ενώ για τον Υιό, ότι «ήταν το φως το αληθινό».

Διότι, ενώ από την αρχή ομολογούσαν και όριζαν έναν πατέρα, ύστερα εισήγαγαν πολλούς θεούς, προκειμένου να αποδειχθεί ότι η ίδια η πλάνη οπλίζει τα ψεύδη που εκστομίζει εναντίον του εαυτού της και τον καταλύει, ενώ η αλήθεια πάντοτε διαπιστώνεται από κάθε πλευρά. 6. Τι λοιπόν να πω σε εσένα, ω Νικόλαε; Τι να συζητήσω; Από πού, άνθρωπέ μου, έρχεσαι φέρνοντας σε εμάς έναν αισχρό αιώνα, μια ρίζα πονηρίας, μια γεννητική Μήτρα και πολλούς θεούς και δαίμονες; Διότι ο απόστολος, λέγοντας «αν βεβαίως υπάρχουν λεγόμενοι θεοί», υποδηλώνει ότι αυτοί δεν υπάρχουν. Διότι με το να πει «λεγόμενοι», έδειξε ότι αυτοί υπάρχουν μόνο στα λόγια, χωρίς να έχουν υπόσταση, παρά μόνο εξαιτίας της εσφαλμένης αντίληψης κάποιων. «Για εμάς όμως», λέει, «υπάρχει ένας Θεός», δηλαδή για όσους κατέχουν τη γνώση της αλήθειας. Και δεν είπε λεγόμενο Θεό, αλλά όντως υπάρχοντα Θεό· εάν λοιπόν για εμάς υπάρχει ένας Θεός, δεν υπάρχουν πλέον πολλοί θεοί. Και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει «για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό», προκειμένου να ανατρέψει τη νοοτροπία εκείνων που λένε μυθώδη πράγματα και νομίζουν ότι υπάρχει πολυθεΐα· διότι ένας είναι ο Θεός μας, Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα, τρεις υποστάσεις, μία κυριότητα, μία θεότητα, μία δοξολογία, και όχι πολλοί θεοί.

Αλλά οπωσδήποτε θα μου πεις: γέννησε θέλοντας ή μη θέλοντας; Και δεν είμαι σαν κι εσένα, φιλόνικε, ώστε να διανοηθώ κάτι τέτοιο για τον Θεό. Διότι, αν μεν γέννησε χωρίς να το βούλεται, γέννησε παρά τη θέλησή του. Και αν γέννησε βουλόμενος, άρα το βούλημα υπήρχε πριν από τον Υιό, και θα υπάρξει έστω και μια ελάχιστη χρονική στιγμή ως μεσοδιάστημα για τον Υιό εξαιτίας του βουλήματος. Στον Θεό όμως δεν υπάρχει χρόνος για βουλή, ούτε βούληση που να απαιτεί διανόηση. Ούτε λοιπόν θέλοντας γέννησε ούτε μη θέλοντας, αλλά μέσα στη φύση που υπερβαίνει κάθε βουλή. Διότι η φύση της θεότητάς Του ούτε έχει ανάγκη από βουλή ούτε πράττει κάτι χωρίς βουλή, αλλά ταυτόχρονα τα έχει όλα από τον εαυτό της και δεν υπολείπεται σε τίποτα από τα όντα. 27. Επιπλέον, πάλι ο ίδιος ο Άρειος θηρεύει λέξεις, περιφερόμενος πάντοτε παντού και μηχανευόμενος για τον εαυτό του τα πονηρά, όχι σύμφωνα με το πώς έχουν οι θείες Γραφές, αλλά καθώς ο ίδιος νοσεί περί τις αναζητήσεις και τις λογομαχίες που δεν χρησιμεύουν σε τίποτα, παρά μόνο στην καταστροφή του εαυτού του και όσων έχουν πλανηθεί από αυτόν, και πιάνεται από το ρητό όπου ο Κύριος, ευλογώντας τους μαθητές του, είπε: «Πατέρα, δώσε τους να έχουν ζωή μέσα τους. Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αλλά ήδη έχω πραγματευθεί όλα αυτά στον μεγάλο λόγο περί πίστεως, τον οποίο και πάλι, κατά τη μετριότητα και την αδυναμία μας, γράψαμε για την πίστη, αναγκασμένοι από την προτρεπτική παράκληση των αδελφών, και στον οποίο λόγο δώσαμε το όνομα «Αγκυρωτός».

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, αυτήν τη φράση, για να κατανοήσουμε τα όσα ειπώθηκαν από τον Κύριο, όπως λέει ο άγιος απόστολος: «και εμείς έχουμε Πνεύμα Θεού, για να γνωρίσουμε τα όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και κηρύσσουμε» και τα εξής. Λέει, λοιπόν, ο Κύριος: «Δώσε σε αυτούς να έχουν ζωή μέσα τους. Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». 29. Αναπηδά όμως, προκαλώντας σύγχυση, αυτός ο Άρειος και οι οπαδοί του και λέγουν: Με το γεγονός και μόνο ότι προσεύχεται στον Θεό και λέει «Πατέρα, δώσε σε αυτούς να έχουν ζωή μέσα τους», δεν είναι ίσος με εκείνον που παρέχει τη ζωή. Διότι, εάν προερχόταν από την ουσία του Πατρός, ο ίδιος θα χάριζε τη ζωή και δεν θα ζητούσε από τον Πατέρα να δώσει σε όσους λαμβάνουν, εκείνα που δίδονται από αυτόν κατόπιν αιτημάτων. Και αγνοούν, αυτοί που διέστρεψαν τη διάνοιά τους εις βάρος του ίδιου τους του εαυτού, ότι ο Μονογενής ήλθε για όλα αυτά, προκειμένου να γίνει για εμάς πρότυπο και σωτηρία, στεκόμενος στο μέσο του κόσμου σαν σε θέατρο, δίκην αθλητή, καταλύοντας όλα όσα επαναστάτησαν κατά της αλήθειας, τα οποία προέρχονταν από την απιστία, τη συκοφαντία και την πλάνη του διαβόλου, άλλοτε μέσω της ειδωλολατρίας, άλλοτε μέσω της ιουδαϊκής αλαζονείας, άλλοτε μέσω της απιστίας και άλλοτε μέσω της έπαρσης της ανθρώπινης υπόληψης, προκειμένου να διδάξει τους ανθρώπους την ταπεινοφροσύνη, ώστε κανείς να μην θεωρεί τον εαυτό του κάτι σπουδαίο, εφόσον είναι άνθρωπος, αλλά να αναφέρει τα πάντα στον Πατέρα των όλων.

Διότι αργότερα προσδιόρισε τη ζωή λέγοντας: «αυτή, λέει, είναι η ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». 31. Έπειτα ο Άρειος και οι οπαδοί του αναπηδούν εξαιτίας αυτής της φράσης, νομίζοντας ότι βρήκαν κάτι εναντίον της αλήθειας, επειδή, λέει, είπε «τον μόνο αληθινό Θεό». Βλέπεις, λοιπόν, ότι μόνος ο Πατέρας είναι ο αληθινός. Σας ρωτάμε όμως και εμείς: τι λέτε λοιπόν; Μόνος ο Πατέρας είναι ο αληθινός, ο δε Υιός τι άραγε θα είναι; Δεν είναι αληθινός ο Υιός; Εάν δεν είναι αληθινός ο Υιός, «μάταιη είναι η πίστη μας, μάταιο είναι το κήρυγμά μας», και θα βρεθείτε να παρομοιάζετε τον Υιό του Θεού –βλασφημώντας εναντίον του ίδιου σας του εαυτού– με τα ανώνυμα και αθέμιτα είδωλα, για τα οποία μίλησαν οι προφήτες εκ μέρους των πλανημένων, καθώς καθένας από τους προφήτες μνημόνευσε αυτή τη φράση, λέγοντας ότι «ψεύτικους θεούς έφτιαξαν για τον εαυτό τους οι πατέρες μας και ψεύτικοι αποδείχθηκαν οι βωμοί των λόφων». Άρα, λοιπόν, και ο Μονογενής έτσι κρίνεται από εσάς, και τόσο αισχρά σκέφτεστε για Εκείνον που «σας εξαγόρασε», αν βέβαια σας εξαγόρασε. Δεν ανήκετε πλέον στη δική Του ποίμνη, αφού αρνείστε τον Σωτήρα σας και Εκείνον που σας αγόρασε. Διότι, εάν δεν είναι αληθινός Θεός, δεν είναι ούτε προσκυνητός, και εάν είναι κτιστός, δεν είναι Θεός. Και εάν δεν είναι προσκυνητός, πώς άραγε αναγνωρίζεται ως Θεός;