Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 17:3

Σταματήστε εσείς που πάλι κατεργάζεστε τη βαβυλωνιακή φύση, εσείς που ανεγείρατε την εικόνα και τον τύπο του Ναβουχοδονόσορα, εσείς που ηχείτε αυτή την πολυθρύλητη σάλπιγγα για την ένωση των πολεμίων, εσείς που με μουσικά όργανα και με κύμβαλα και με ψαλτήρι, μέσω των πλανεμένων σας λόγων, οδηγείτε σε πτώση τους λαούς, προετοιμάζοντάς τους να δουλεύουν μάλλον σε εικόνα παρά στον Θεό και την αλήθεια. Και ποιος άλλος είναι αληθινός όσο ο Υιός του Θεού; «Διότι ποιος θα εξισωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» λέει η Γραφή, και «κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος προς αυτόν». Και για ποιον μιλάει; Για να δεις ότι μιλάει για τον Υιό, στη συνέχεια της διήγησης λέει: «βρήκε κάθε οδό επιστήμης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Και μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Πώς λοιπόν δεν έχουν ειπωθεί αυτά αληθινά για αυτόν, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»; 32. Αλλά θα μου πεις: πώς ο μονογενής αληθινός Θεός είπε «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», ώστε να μη θεωρηθεί πολυθεΐα, ώστε να μη γίνει διαίρεση της ζωτικής γνώσης; Διότι, εάν ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αληθινός είναι και ο Υιός, ο οποίος γεννήθηκε αληθινά από τον Πατέρα. Διότι, τιμώντας τον Πατέρα και αποκαλύπτοντάς τον ως τον μόνο αληθινό Θεό, έδειξε τον εαυτό του ως αληθινά γεννημένο από τον Πατέρα. Για τον λόγο αυτόν, αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, και αληθινός Θεός ο μονογενής Υιός.

Διότι, όταν κάποιος τους συναντήσει και τους υπενθυμίσει τις εντολές, ισχυρίζονται αυτό που αναφέρει το ρητό, ότι δηλαδή ο Θεός δεν ζητά τίποτε άλλο από εμάς, παρά μόνο να τον γνωρίζουμε, όπως ακριβώς είπε και ο Χριστός, όπως ισχυρίζεται [αυτός], όταν έλεγε: «Δώσε τους, Πατέρα, να έχουν ζωή μέσα τους. Και αυτή είναι η ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Διότι έχουμε ακούσει και κάποιους να λένε ότι άκουσαν ξεκάθαρα από τον ίδιο, πως κάποιοι κατηγορήθηκαν επειδή συνελήφθησαν σε παράπτωμα με γυναίκα και καταδικάζονταν από αυτούς. Εκείνος, όμως, καθόλου δεν δυσανασχετούσε για αυτό, αλλά μάλιστα χλεύαζε μάταια, υποστηρίζοντας ότι κάτι τέτοιο δεν είναι τίποτα· διότι η ανάγκη και η εξυπηρέτησή της είναι σωματική. «Διότι, όπως ακριβώς», λέει, «όταν έχουμε φαγούρα στο αυτί (και εγώ ο ίδιος ντρέπομαι να αναφέρω όσα διηγήθηκε εκείνος ο ακάθαρτος), και παίρνοντας», λέει, «ένα φτερό ή ένα ξυλαράκι ξύνουμε το αυτί και έτσι καταπραΰνουμε τον κνησμό της ακοής, έτσι και αυτό», λέει, «συμβαίνει εκ φύσεως και αν κάποιος το πράξει, δεν αμαρτάνει». 5. Και διηγούμενος ο άνθρωπος αυτός όλα τα παρόμοια, τα εδίδασκε όλα με τρόπο σαθρό και διεστραμμένο, ώστε από τα ίδια του τα έργα να φανεί τι είδους άνθρωπος είναι αυτός, και οι λόγοι του Κυρίου να μας φωτίσουν ξεκάθαρα, καθώς έλεγε: «Προσέχετε από τους ψευδοπροφήτες, οι οποίοι έρχονται σε εσάς με ενδύματα προβάτων, από μέσα όμως είναι λύκοι άρπαγες. Από τους καρπούς τους θα τους αναγνωρίσετε».

Διότι, όταν λέει ο Μονογενής, όπως έχω προαναφέρει, «για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», διαχώρισε τον εαυτό του από την κτίση, όπως ακριβώς λέει και ο απόστολος: «ένας Θεός, εξ ου τα πάντα, και εμείς δι' αυτού· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα, και εμείς δι' αυτού». Και βλέπεις βέβαια πώς κατέδειξε έναν Θεό, τον Πατέρα, και έναν Κύριο, αυτόν που έχει γεννηθεί από αυτόν· και δεν είπε: ένας Θεός και ένας Κύριος μαζί με όλα όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν, αλλά ένας Κύριος δι' ου τα πάντα. Εάν όμως είναι ένας Κύριος δι' ου τα πάντα, δεν είναι ένας από τα πάντα, αλλά Ποιητής των απάντων, υπάρχοντας ως Κτίστης όλων των κτισμάτων. 9. Και εφόσον ο Υιός έχει γεννηθεί από τον Πατέρα και προέρχεται από τον Πατέρα, δι' ου τα πάντα έγιναν, είναι ανόμοιος με τα πάντα, όντας βεβαίως Κτίστης των απάντων· επειδή «ένας και ένας, Θεός ο Πατέρας εξ ου τα πάντα και Κύριος Ιησούς δι' ου τα πάντα», καθώς η παραπάνω φράση συνδέεται μέσα από το «ένας και ένας» και μέσα από το «εξ ου και δι' ου», το μεν πρώτο φανέρωσε σαφώς τον Υιό εκ του Πατρός, ενώ το δεύτερο διακήρυξε με θαυμαστό τρόπο ότι ο Υιός δεν συγκαταλέγεται στα υπόλοιπα (δημιουργήματα), λέγοντας «δι' ου τα πάντα», ώστε να καταδείξει ότι υπάρχει Πατέρας και ότι υπάρχει Υιός εκ του υπάρχοντος Πατρός, ο Μονογενής Κύριος.

Επειδή, εάν υπολαμβάνουν τον Χριστό στη θέση του νου, και ονομάζουν Χριστό μόνο την ένσαρκη παρουσία του Χριστού, τότε προσπαθούν και πάλι να μας παρασύρουν σε άλλη συζήτηση. Και ότι βεβαίως ο Θεός Λόγος και Υιός του Θεού 〈δεν〉 ερμηνεύεται αποκλειστικά από την ένσαρκη παρουσία, είναι φανερό. Εάν 〈δε〉 και προϋπήρχαν μαρτυρίες γι' αυτόν που τον αποκαλούσαν Χριστό και πριν από την ένσαρκη παρουσία, αυτές εκπληρώθηκαν κατά την παρουσία του, καθώς ούτε η θεότητα υφίσταται χωρίς το όνομα του Χριστού, ούτε η ένσαρκη παρουσία και 〈η〉 ενανθρώπησή του ονομάζεται χωρίς μια τέτοια ονομασία, σύμφωνα με το ρητό: «μην πεις στην καρδιά σου, ποιος θα αναβεί στον ουρανό; δηλαδή για να κατεβάσει τον Χριστό. Ή ποιος θα καταβεί στην άβυσσο; δηλαδή για να ανεβάσει τον Χριστό από τους νεκρούς», και πάλι ο ίδιος λέγει: «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»· το δε «απέστειλες» 〈τυγχάνει〉 να έχει την αναφορά του άνωθεν, χωρίς όμως να βρίσκεται εκτός όσων ειπώθηκαν από τον Πέτρο ότι δηλαδή «τον Ιησού τον Ναζωραίο, άνδρα που αποδείχθηκε σε σας με τέρατα και σημεία, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Άγιο Πνεύμα» και τα παρόμοια με αυτά. 32. Έπειτα πάλι οι γλυκύτατοι αδελφοί μας, θέλοντας να εισαγάγουν σε εμάς με κάθε τρόπο φιλόνεικες αντιλήψεις, κηρύττουν με θράσος (όχι ατόλμως) ότι και η θεότητά του έπαθε, ορμώμενοι από το ρητό που λέει: «διότι, αν είχαν γνωρίσει, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης».

Διότι, εάν υπάρχει κάποια άλλη ευλογία από τον Θεό που να αυξάνει το πλήθος, αυτήν θα την αποκτήσει το 〈όνομα〉 που θα δοθεί 〈σε αυτούς που με υπηρετούν〉. Επομένως, ας μην περιεργάζεται κανείς προς το παρόν τα πράγματα πριν από την έκβασή τους, αλλά οι προαναφερθέντες, αφού 〈ευλογηθούν〉, θα συνεχίσουν και οι ίδιοι 〈να ευλογούν τον αληθινό Θεό〉. Αντί όμως για τη φράση: 〈τον αληθινό Θεό〉, ο μεν Ακύλας αναφέρει: 〈και στους δούλους του〉 λέει 〈θα δώσει άλλο όνομα, με το οποίο 〈ο〉 ευλογημένος στη γη θα ευλογηθεί μετά βεβαιότητος〉, ο δε Σύμμαχος: 〈στους δε δούλους του θα δώσει άλλο όνομα, με το οποίο ο ευλογημένος επί της γης θα ευλογηθεί στον Θεό, αμήν〉. Διότι, όπως ακριβώς λέει ότι οι ίδιοι 〈θα ευλογήσουν〉 〈τον αληθινό Θεό〉, έτσι 〈θα ευλογηθούν μετά βεβαιότητος〉, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: 〈αμήν〉. Αλλά 〈και όταν ορκίζονται επί της γης〉, εκείνοι που πρόκειται 〈να με υπηρετήσουν, θα ορκίζονται στον αληθινό Θεό〉, και όχι πλέον στους θεούς που από πλάνη θεωρούσαν ως τέτοιους, αλλά 〈στον αληθινό〉, αφού διδάχθηκαν από τον Σωτήρα να γνωρίζουν αυτόν ως «τον μόνο 〈αληθινό Θεό〉 και αυτόν που απέστειλε, τον Κύριο Ιησού Χριστό». Όταν δε αποκτήσουν αυτά, εκείνοι που πρόκειται 〈να τον υπηρετήσουν, θα λησμονήσουν την πρώτη θλίψη〉, στην οποία υπόκειντο κάποτε όντας υποταγμένοι στους πονηρούς δαίμονες, 〈και δεν θα ανέβει στην καρδιά τους〉 η ταλαιπωρία της ειδωλολατρικής πλάνης, αλλά, έχοντας μεταβεί σαν από το σκοτάδι στο φως, θα παραδώσουν στη λήθη την προηγούμενη κατάστασή τους.

Άλλος πάλι, επειδή σε όλα αυτά προστίθεται το «ότι Εσύ είσαι ο μόνος Θεός», θα μπορούσε να πει ότι όλα τα προκείμενα αναπέμπονται μέσω της προσευχής προς τον Πατέρα και Θεό των όλων· διότι με τη δική Του δωρεά και χάρη έγινε η κλήση των εθνών δια του Υιού Του· και Αυτός ήταν ο κτίστης, ο δημιουργός και ο ποιητής των όλων, ο οποίος δια του Υιού συνέστησε τα πάντα, τόσο αυτά που βρίσκονται στον ουρανό όσο και αυτά που βρίσκονται στη γη· και Αυτός ήταν που επιτέλεσε όλα τα θαύματα δια του Υιού, τόσο εκείνα που ιστορούνται στην Παλαιά Διαθήκη όσο και εκείνα που είναι καταγεγραμμένα στην Καινή· γι' αυτό και λέγεται: «Δεν υπάρχουν έργα όμοια με τα δικά Σου»· και, «Μέγας είσαι Εσύ, και επιτελείς θαυμάσια, Εσύ είσαι ο μόνος Θεός». Η δε λέξη «μόνος» έχει ειπωθεί και από τον Σωτήρα μας προς τον Πατέρα στο: «Για να γνωρίζουν Εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό».

Αλλά, βέβαια, δεν είναι δυνατόν να αναφέρουμε αυτά σε κανέναν άλλον, παρά μόνο στον Θεό Λόγο, ο οποίος ήταν εν αρχή προς τον Θεό. Αυτός φανερώνει τη γνώση του ανωτέρου στον Μωυσή, ο οποίος ποθούσε μεγάλα πράγματα, παιδαγωγώντας τον ώστε να γνωρίζει τον μόνο αληθινό Θεό, και τον Θεό Λόγο που Εκείνος απέστειλε, ο οποίος είναι και αυτός δεύτερος μετά τον Πατέρα και Κύριο και Θεό. Και του παρέχει ως πρώτη και πιο αναγκαία αυτήν την ωφέλεια: να μην αποδώσει ποτέ τις περί του Θεού των όλων αντιλήψεις στον Λόγο που του αποκαλυπτόταν, εξαιτίας της υπερβολικής δόξας των όσων έβλεπε. Τον διδάσκει, λοιπόν, να θεωρεί ως πρώτο και μόνο αληθινό Θεό Αυτόν τον οποίο ο ίδιος επικαλείτο λέγοντας: «Κύριος, Κύριος ο Θεός, οικτίρμων και ελεήμων, μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός». Διότι πρόσεξε προσεκτικά ότι το «αληθινός» έχει λεχθεί παρόμοια με το «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», που ειπώθηκε από τον ίδιο τον Σωτήρα στα Ευαγγέλια. Αυτά, όμως, δεν θα μπορούσε να τα χωρέσει ολόκληρος ο λαός, προς τον οποίο, σαν να επρόκειτο για αρχάριους, ελέγετο από εκείνον που αποκαλυπτόταν: «Εγώ είμαι και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα». Διότι αυτοί είχαν ακόμη ανάγκη από τη στοιχειώδη εισαγωγή περί της μοναρχίας του Θεού, μη όντας ικανοί να διακρίνουν τα δόγματα περί Πατρός και Υιού, εφόσον μόλις πρόσφατα είχαν απομακρυνθεί από την πολυθεϊστική πλάνη των Αιγυπτίων.

Αυτό δε θα σου το αποδείξει το γεγονός ότι, εκεί που προσεύχεται υπέρ του λαού υπενθυμίζοντας τους προαναφερθέντες λόγους του Κυρίου, αναφέρει πως ο Κύριος τα είπε αυτά και όχι ο ίδιος, λέγοντας τα εξής: «Και τώρα ας υψωθεί η δύναμή σου, Κύριε, όπως ακριβώς είπες, λέγοντας: Ο Κύριος είναι μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός, που συγχωρεί ανομίες και αδικίες και αμαρτίες· και δεν θα αφήσει καθόλου ατιμώρητο τον ένοχο, αλλά ανταποδίδει τις αμαρτίες των πατέρων στα τέκνα έως την τρίτη και την τέταρτη γενεά». Παρατήρησε δε με ποιον τρόπο εδώ ο ίδιος ο Κύριος, αφού αποκάλεσε τον Πατέρα μακρόθυμο και πολυέλεο, προσθέτει λέγοντας ότι είναι και αληθινός, σε συμφωνία με το «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», το οποίο ειπώθηκε στα Ευαγγέλια από τον έναν και αυτόν Σωτήρα μας. Αποκαλεί, λοιπόν, με μεγάλη ευσέβεια τον Πατέρα μόνο αληθινό Θεό, αποδίδοντας τον πρέποντα σεβασμό στην αγένητη φύση, της οποίας ο ίδιος είναι εικόνα και γέννημα, όπως διδάσκουν οι θείοι λόγοι. <Από τους Αριθμούς>. Στο βιβλίο των Αριθμών ο Μωυσής προσευχόμενος λέει: «διότι εσύ είσαι Κύριος ανάμεσα σε αυτόν τον λαό, ο οποίος εμφανίζεσαι οφθαλμοφανώς (οφθαλμούς κατ' οφθαλμούς), εσύ Κύριε». Αντί αυτού, ο μεν Ακύλας μετέφρασε: «διότι εσύ είσαι Κύριος στα σπλάχνα (στο εσωτερικό) αυτού του λαού, ο οποίος βλέπει οφθαλμό μέσα σε οφθαλμούς, εσύ Κύριε», ενώ ο Σύμμαχος: «διότι εσύ είσαι, Κύριε».

Έπειτα συκοφαντεί τον μακάριο 〈ότι μίλησε για πολλούς θεούς〉, και, εγκαταλείποντας τον Παυλίνο, ασχολείται πάλι με τον Ευσέβιο λέγοντας: «Έτσι λοιπόν και ο Ευσέβιος της Καισαρείας έχει γράψει, έχοντας και αυτός την ίδια αντίληψη περί θεών με τον Παυλίνο και με τους έξωθεν». Διότι έχει γράψει όχι με την έννοια ότι υπάρχει μόνον Θεός, 〈αλλά ότι ένας είναι ο μόνος αληθινός Θεός〉. Από αυτό, λοιπόν, αφού διδάχθηκε και ο πατέρας του Αστερίου, ο Παυλίνος, θεωρούσε 〈ότι υπάρχουν νεότεροι θεοί〉. Και σε αυτά δε, τους κατηγορεί ως εισάγοντες δοξασίες περί θεών, ενώ ο ίδιος αρνείται τη θεότητα του Υιού. Και παραθέτοντας τη φράση του Ευσεβίου, 〈δεν〉 κατανοεί ότι η φωνή που διδάσκει τον Πατέρα ως 〈μόνο αληθινό Θεό〉 δεν ήταν δική του, αλλά του Σωτήρος μας, ο οποίος είπε: «ίνα γινώσκωσίν σε τον μόνον αληθινόν Θεόν». Και μετά από άλλα, προσθέτει λέγοντας: «Επειδή, από πού θα μπορέσουν να μας αποδείξουν μέσα από τα θεία ρητά, ότι 〈ένας μεν είναι αγέννητος, ένας δε γεννητός〉 με τον τρόπο που αυτοί πιστεύουν ότι έχει γεννηθεί, εφόσον ούτε προφήτες ούτε ευαγγελιστές ούτε απόστολοι έχουν πει κάτι τέτοιο;»

Εφόσον λοιπόν υπάρχει μία αρχή και κεφαλή, πώς θα μπορούσαν να υπάρξουν δύο θεοί, και όχι ένας, Εκείνος ο μόνος που δεν αναγνωρίζει κανέναν ως ανώτερο ούτε άλλον ως αίτιο του εαυτού Του, αλλά κατέχει τη θεότητα της μοναρχικής Του εξουσίας ως δική Του, άναρχη και αγένητη, και έχει μεταδώσει στον Υιό από τη δική Του θεότητα και ζωή, Αυτός που δι' Αυτού έφερε στην ύπαρξη τα σύμπαντα, Αυτός που Τον αποστέλλει, Αυτός που Τον προστάζει, Αυτός που Του δίνει εντολές, Αυτός που Τον διδάσκει, Αυτός που Του παραδίδει τα πάντα, Αυτός που Τον δοξάζει, Αυτός που Τον υπερυψώνει, Αυτός που Τον ανέδειξε βασιλιά των πάντων, Αυτός που Του παραδίδει όλη την κρίση, Αυτός που θέλει και εμείς να Τον υπακούμε, Αυτός που Τον προστάζει να κατέχει τον θρόνο εκ δεξιών της μεγαλοπρέπειάς Του προσφωνώντας Τον και λέγοντας «κάθισε εκ δεξιών μου», ο Οποίος εξαιτίας όλων αυτών είναι Θεός και του ίδιου του Υιού, στον Οποίο υπακούοντας ο μονογενής Του Παίδας «εκένωσε τον εαυτό Του, ταπείνωσε τον εαυτό Του, έλαβε μορφή δούλου, έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου», στον Οποίο και προσεύχεται, στις προσταγές του Οποίου υπακούει, τον Οποίο και ευχαριστεί, τον Οποίο μάς διδάσκει να θεωρούμε ως τον «μόνο αληθινό Θεό», και ομολογεί ότι είναι μεγαλύτερός Του, και τον Οποίο, επιπλέον όλων αυτών, θέλει όλοι μας να γνωρίζουμε ότι είναι και δικός Του Θεός. Και Αυτόν που δοξάζει με αυτόν τον τρόπο τον δικό Του Πατέρα, ο Πατέρας ανταποδίδοντάς Του τη δόξα, Τον ανέδειξε και Κύριο και Σωτήρα και Θεό των πάντων και σύνθρονο στη δική Του βασιλεία.

Αυτό ακριβώς παρέδωσε και ο ίδιος ο Υιός στα Ευαγγέλια, διδάσκοντας να γνωρίζουν έναν μόνο Θεό, στα οποία έλεγε: «αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αυτός λοιπόν ήταν ο αληθινός Θεός, ο ένας και μοναδικός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν, ο οποίος όχι μόνο μέσω των προφητών αλλά και μέσω του ίδιου του του Υιού παρήγγελλε αυτά στο έθνος των Ιουδαίων, το οποίο εκείνον τον καιρό ειδωλολατρούσε. Αμέσως λοιπόν ο Ησαΐας (ή μάλλον ο Θεός μέσω αυτού), αφού είπε: «εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Ποιος είναι όμοιος με εμένα;» και στη συνέχεια: «εσείς είστε μάρτυρες αν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα», πρόσθεσε το εξής: «και δεν υπήρχαν τότε. Όλοι όσοι πλάθουν και σκαλίζουν είναι μάταιοι, κάνοντας όσα επιθυμεί η καρδιά τους». Και σε ολόκληρη την προφητεία του θα μπορούσε κανείς να βρει να συντρίβονται τα άψυχα ξόανα, και σε κάθε προφήτη ομοίως θα βρεις να κηρύσσεται ο ένας Θεός για την αποτροπή της πολυθεϊστικής πλάνης. Έτσι και εμείς συνηθίζουμε, στους διαλόγους μας με τους δεισιδαίμονες των Ελλήνων, αφενός να φυλάσσουμε τη διδασκαλία περί του Χριστού για την κατάλληλη ευκαιρία, και αφετέρου μέχρι τότε να τους προβάλλουμε τον έλεγχο της ειδωλολατρικής πλάνης και να τεκμηριώνουμε με αποδεικτικούς λόγους ότι ο Θεός είναι ένας.

Αμέσως λοιπόν δεν κατανοεί τα λόγια του θείου αποστόλου, ο οποίος δίδαξε με ποικίλους τρόπους ότι Αυτός είναι εικόνα του Θεού μέσα από τα λόγια του που παρέθεσα, ενώ θα έπρεπε από αυτό να κατανοήσει ότι η εκκλησία του Θεού δεν κηρύττει δύο θεούς· διότι δεν εισάγει δύο αγέννητα ούτε δύο άναρχα, όπως έχουμε πει πολλές φορές, ούτε εισάγει δύο ουσίες που αντιπαραβάλλονται η μία με την άλλη ως ισότιμες. Γι' αυτό και δεν διδάσκει δύο θεούς, αλλά διδάσκει ότι υπάρχει μία αρχή και Θεός, και ότι Αυτός είναι ο Πατέρας του μονογενούς και αγαπητού Υιού, και ομοίως ότι υπάρχει και μία εικόνα «του αοράτου Θεού», η οποία ταυτίζεται με τον μονογενή και αγαπητό Υιό Του. Και αν ο απόστολος, θεολογώντας για τον Πατέρα, λέει: «ο μακάριος και μόνος δυνάστης», και πάλι: «ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο», και ξανά: «στον δε Βασιλέα των αιώνων, τον άφθαρτο, αόρατο, μόνο Θεό», και πάλι: «στον μόνο σοφό Θεό, μέσω του Ιησού Χριστού, ας είναι η δόξα στους αιώνες· αμήν», και αν λέγονται ακόμη περισσότερα από αυτά προς δοξολογία του ενός και επί πάντων Θεού, πρέπει να νοήσουμε ότι ο μονογενής Υιός του Θεού είναι εικόνα όλων αυτών, όχι ως αποτυπωμένη σε άψυχη ύλη, αλλά εντός του ζώντος Υιού. Και αν ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει ότι μόνος αληθινός Θεός είναι ο Πατέρας, λέγοντας: «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», εντούτοις δεν πρέπει να διστάζουμε να ομολογούμε και Αυτόν αληθινό Θεό, εφόσον κατέχει και αυτήν την ιδιότητα ως εικόνα, έτσι ώστε η προσθήκη της λέξης «μόνος» να αρμόζει αποκλειστικά στον Πατέρα, ως το αρχέτυπο της εικόνας.

Διδάσκει δε ότι αυτός είναι ο μόνος αληθινός με όσα λέγει: «για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό», όχι με την έννοια ότι υπάρχει μόνο ένας Θεός, αλλά με την έννοια ότι υπάρχει ένας μόνο αληθινός Θεός, με την αναγκαιότατη προσθήκη του «αληθινού». Επειδή και ο ίδιος ο Υιός είναι μεν Θεός, αλλά όχι αληθινός Θεός. Διότι ένας και μόνος είναι ο αληθινός Θεός, λόγω του ότι δεν υπάρχει κανείς πριν από αυτόν. Αν δε είναι αληθινός και ο ίδιος ο Υιός, ωστόσο θα ήταν Θεός ως εικόνα του αληθινού Θεού, επειδή «και Θεός ήταν ο Λόγος», αλλά βεβαίως όχι ως ο μόνος αληθινός Θεός.

Το όγδοο επιχείρημά τους είναι το: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»· και το: «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός». Και αυτό όμως μου φαίνεται ότι έχει πάρα πολύ εύκολη λύση. Διότι, εάν αποδώσεις το «μόνο αληθινός» αποκλειστικά στον Πατέρα, πού θα τοποθετήσεις την ίδια την Αυτοαλήθεια; Διότι, εάν εκλάβεις με αυτόν τον τρόπο το «Στον μόνο σοφό Θεό» ή το «Σε αυτόν που μόνος έχει αθανασία, και κατοικεί σε φως απρόσιτο» ή το «Στον Βασιλέα των αιώνων, τον άφθαρτο, αόρατο, και μόνο σοφό Θεό», τότε ο Υιός θα καταδικαστεί από εσένα σε θάνατο ή σε σκοτάδι ή στο να μην είναι σοφός, ούτε βασιλιάς, ούτε αόρατος, ούτε καν Θεός, που είναι και το αποκορύφωμα όλων των προαναφερθέντων. Πώς, λοιπόν, δεν θα χάσει μαζί με τα άλλα και την αγαθότητα, η οποία ανήκει κατεξοχήν μόνο στον Θεό; Αλλά νομίζω ότι το μεν: «Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», λέγεται για την αναίρεση εκείνων που δεν είναι μεν θεοί, αλλά ονομάζονται έτσι. Διότι δεν θα προστίθετο το: «Και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», εάν το «μόνο αληθινός» ετίθετο σε αντιδιαστολή προς Εκείνον, και δεν αναφερόταν κοινώς στη Θεότητα. Το δε: «Κανείς δεν είναι αγαθός», αποτελεί απάντηση προς τον νομικό που τον πείραζε, επειδή απέδωσε την αγαθότητα θεωρώντας τον απλώς άνθρωπο.

Γι' αυτούς, ακριβώς όπως στην ιστορία, η μετοικεσία στους Βαβυλωνίους λαμβάνει χώρα από την άνω Ιερουσαλήμ, δηλαδή από την Εκκλησία του Θεού, καθώς μεταβαίνουν σε αυτήν τη σύγχυση των πονηρών δογμάτων· διότι η λέξη Βαβυλώνα ερμηνεύεται ως σύγχυση. Και όπως ο τυφλωμένος Ιεχονίας, έτσι και αυτός, έχοντας εκουσίως στερήσει τον εαυτό του από το φως της αλήθειας, έγινε λάφυρο του Βαβυλώνιου τυράννου, μη έχοντας κατανοήσει ο άθλιος ότι το Ευαγγέλιο δογματίζει πως η αιώνια ζωή ενυπάρχει εξίσου στον Πατέρα, και στον Υιό, και στο Άγιο Πνεύμα, εφόσον για μεν τον Πατέρα ο Λόγος είπε ότι το να γνωρίζει κανείς Αυτόν είναι η αιώνια ζωή, για δε τον Υιό ότι καθένας που πιστεύει σε Αυτόν έχει αιώνια ζωή, και για το Άγιο Πνεύμα ότι σε εκείνον που δέχεται τη χάρη θα γίνει πηγή ύδατος που αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Επομένως, καθένας που ποθεί την αιώνια ζωή, όταν βρει τον Υιό, τον αληθινό εννοώ και όχι τον ψευδώνυμο, βρήκε εξ ολοκλήρου σε Αυτόν εκείνο που πόθησε, διότι και ο Ίδιος είναι η ζωή και έχει μέσα Του τη ζωή. Αλλά αυτός, ο λεπτός στον νου και διορατικός στην καρδιά, εξαιτίας της πολλής οξυδέρκειας δεν ανακαλύπτει την αιώνια ζωή μέσα στον Υιό, αλλά, αφού Τον προσπεράσει και Τον εγκαταλείψει σαν κάποιο εμπόδιο προς το ζητούμενο, αναζητά εκεί την αιώνια ζωή, όπου θεωρεί ότι δεν υπάρχει η όντως ζωή. Τι θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς πιο φρικτό από αυτά ως προς τη βλασφημία ή πιο θλιβερό ως αφορμή για θρήνο;

Ας μην πλανάται κανείς· εάν κάποιος δεν πιστέψει ότι ο Χριστός Ιησούς πολιτεύθηκε εν σαρκί, και δεν ομολογήσει τον σταυρό του και το πάθος και το αίμα, το οποίο έχυσε για τη σωτηρία του κόσμου, αυτός δεν θα επιτύχει την αιώνια ζωή, είτε είναι βασιλιάς είτε ιερέας, είτε άρχοντας είτε ιδιώτης, είτε κύριος είτε δούλος, είτε άνδρας είτε γυναίκα. Εκείνος που μπορεί να κατανοήσει, ας κατανοήσει, και εκείνος που ακούει, ας ακούσει. Η κοινωνική θέση, το αξίωμα και ο πλούτος ας μην κάνουν κανέναν να υπερηφανεύεται, η αφάνεια και η φτώχεια ας μην καταρρακώνουν κανέναν· διότι το παν είναι η πίστη στον Θεό και η ελπίδα στον Χριστό, η απόλαυση των προσδοκώμενων αγαθών, και η αγάπη προς τον Θεό και προς τον συνάνθρωπο. Διότι, θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη σου την καρδιά και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου, και ο Κύριος λέει: Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλε, τον Ιησού Χριστό, και: Σας δίνω μια νέα εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· από αυτές τις δύο εντολές εξαρτώνται όλος ο νόμος και οι προφήτες. Παρατηρήστε λοιπόν τους ετερόδοξους, πώς δογματίζουν ότι ο Πατέρας του Χριστού είναι άγνωστος, πώς τρέφουν άπιστη έχθρα μεταξύ τους· δεν νοιάζονται για την αγάπη, αδιαφορούν για τα προσδοκώμενα, θεωρούν τα παρόντα ως μόνιμα, παραβλέπουν τις εντολές, περιφρονούν τη χήρα και το ορφανό, απεχθάνονται τον θλιμμένο, χλευάζουν τον φυλακισμένο.

Διότι, ακόμη και αν κάποιος πιστεύει ορθά στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, εάν δεν έχει ορθό βίο, δεν έχει κανένα όφελος από την πίστη του για τη σωτηρία. Επομένως, όταν λέει, «Και αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», ας μη νομίσουμε ότι μας αρκούν τα λόγια αυτά για τη σωτηρία· διότι έχουμε ανάγκη και από βίο και από καθαρότατη πολιτεία.

Επειδή ελαττώθηκαν οι αλήθειες από τους υιούς των ανθρώπων. Ο Νόμος ανακράζει: «Άκου, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας», και οι ασεβέστατοι οπαδοί του Σαβελλίου προσθέτουν στον έναν άλλους δύο. Ο Χριστός βοά: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», και τα τέκνα των αιρετικών φαντάζονται μια ομοούσια τριάδα θεών. [Ο Ησαΐας, ο εκλεκτός των προφητών, βοά: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει στην κοιλιά της και θα γεννήσει υιό και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει ο Θεός είναι μαζί μας», και ο Νεστόριος διακηρύσσει την παρθένο ανθρωποτόκο.] Ο Δεσπότης βοά μέσω του Ιεζεκιήλ λέγοντας: «Αυτά λέει ο Αδωναΐ Κύριος: Δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει αυτός και να ζήσει η ψυχή του», και ο Ναυάτος καταλογίζει στον Θεό ασπλαχνία, λέγοντας ότι δεν υπάρχει μετάνοια. Ο Μωυσής ο νομοθέτης γράφει: «Όλα όσα εποίησε ο Θεός ήταν πάρα πολύ καλά», και οι μαινόμενοι Μανιχαίοι κατηγορούν την κτίση. Οι Ιουδαίοι βλέπουν τον χωλό να περπατά και συγκροτούν δικαστήριο εναντίον των ιατρών.

Όταν όμως λέω ότι ο Θεός κάθεται στα ύψη, μην νομίζεις ότι βρίσκεται μόνο στα ύψη, αλλά και παντού. Διότι δεν έχει τοπική διάσταση, όντας ο ίδιος τόπος του εαυτού του, ο ίδιος χωρώντας τα πάντα, ενώ αυτόν δεν τον χωράει τίποτα. Τι δύναται άλλωστε να χωρέσει την ασώματη και άυλη και απέραντη και ανεξιχνίαστη, και ανώλεθρη και άφθαρτη και ακατάληπτη φύση; Διότι έτσι πρέπει να νοούν τον Θεό οι ευσεβείς. Αυτή άλλωστε είναι η ελπίδα μας, καθώς έχει γραφτεί: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Από εδώ βρίσκουν αφορμή εναντίον μας οι αιρετικοί, οι οποίοι είναι αγνώμονες, αυτοί που διαβάζουν και δεν κατανοούν· εσύ όμως, όταν ακούς για τον Χριστό, μην αναλογίζεσαι μόνο τον Θεό, ούτε μόνο την ένσαρκη οικονομία, αλλά το συναμφότερο, και τον Θεό Λόγο και την ένσαρκη οικονομία.

Εάν, λοιπόν, διακηρύττει κανείς την αδυναμία του Πατρός αποφεύγοντας το ομοούσιο, θα αναγκαστείς από την ίδια την αλήθεια να ομολογήσεις μαζί μας Τριάδα άκτιστη, ομοούσια και παντοδύναμη. Αλλά θα μου πεις σχετικά με τον Πατέρα, ότι έχει γραφτεί: «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό». Αλλά και «Θεός ήταν ο Λόγος»· πώς, λοιπόν, είναι ίσος με τον Πατέρα; Διότι το να ειπωθεί για τον Πατέρα το «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», φανέρωσε δήθεν ότι ο Υιός δεν είναι φυσικός, αλλά θετός Θεός. Τι έχεις να πεις, λοιπόν, εσύ που πολεμάς την ίδια σου τη σωτηρία; Επειδή έχει γραφτεί, καθώς λέει ο Ιωάννης για τον Πατέρα, ότι «Ο Θεός είναι φως», ενώ για τον Υιό ότι «Ήταν το φως το αληθινό», τολμάς εξαιτίας αυτού να ονομάσεις τον Πατέρα κατώτερο, επειδή δεν προστίθεται το «φως το αληθινό», αλλά λέγεται μόνο για τον Υιό: «Ήταν το φως το αληθινό»; Όπως, λοιπόν, δεν τολμάς να μειώσεις τον Πατέρα επειδή δεν προστίθεται η λέξη «αληθινό», έτσι, όταν ακούς για τον Πατέρα το «Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό», και για τον Υιό μόνο τη λέξη «Θεός», μην τολμήσεις να μειώσεις τον Υιό. Διότι τα ονόματα αντιπαρατίθενται αμοιβαία μεταξύ τους: στον Πατέρα αποδίδεται το «Θεός αληθινός», και στον Υιό το «Θεός»· ενώ αντίστροφα, το «Ήταν το φως το αληθινό» αποδίδεται στον Υιό, και στον Πατέρα μόνο το «φως». Όπως, λοιπόν, δεν πρέπει να τολμήσει κανείς να πει για τον Πατέρα ότι δεν είναι φως αληθινό, ούτε για τον Υιό ότι δεν είναι Θεός αληθινός —διότι ο ίδιος είπε: «Εγώ είμαι η αλήθεια»— έτσι ισχύει και για το Άγιο Πνεύμα, ότι δηλαδή είναι το Πνεύμα της αλήθειας.

«Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει και εκτός από εμένα δεν υπάρχει», και ο Κύριος επίσης στα ιερά Ευαγγέλια λέει τα εξής προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό».

Διότι αυτός ο Υιός του Ανθρώπου είναι Υιός του Θεού όχι κατά το όνομα ούτε κατά χάριν, αλλά εκ φύσεως, επειδή είναι εκ φύσεως ζωοποιός όπως ο Πατέρας, εκ φύσεως Θεός όπως και ο Πατέρας. Και πάλι προς τη Μάρθα: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή. Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, ακόμη κι αν πεθάνει, θα ζήσει». Και πάλι: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα;» Και πάλι: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού». Όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και αυτό μας αρκεί», ο Κύριος, γνωρίζοντας ότι είναι αδύνατον να δει κανείς τον Θεό με σωματικά μάτια και, επιπλέον, ότι η επίγνωση του εαυτού Του αποτελεί επίγνωση του Πατέρα εφόσον είναι ομοούσιος —διότι για τα ομοούσια υπάρχει μία και η αυτή γνώση—, του απαντά με κάπως επιπληκτικό τρόπο: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;» Διότι τον είχε μεν γνωρίσει ως άνθρωπο, αλλά δέχεται επίπληξη επειδή δεν τον είχε επιγνώσει ως Θεό μέσω της πίστεως και με τα μάτια της διάνοιας. Διότι, αν τον είχε επιγνώσει ως Θεό, θα είχε επιγνώσει και τον Πατέρα· επειδή εκείνος που είδε αυτόν, δηλαδή τον Θεό, έχει επιγνώσει και τον Πατέρα.

Για τον λόγο αυτόν απαγόρευσε ο Θεός να κατασκευάζεται οποιοδήποτε ομοίωμα, όπως λέει ο Μωυσής στο Δευτερονόμιο: Γνωρίζω αυτόν που είπε αψευδώς: «Ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και «τον Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», και «δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί», και «δεν θα κατασκευάσεις γλυπτό ούτε κανένα ομοίωμα, από όσα υπάρχουν πάνω στον ουρανό και από όσα υπάρχουν κάτω στη γη», και «ας καταισχυνθούν όλοι όσοι προσκυνούν τα γλυπτά», και «οι θεοί, οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας αφανιστούν», και όσα παρομοίως «ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες μέσω των προφητών, στις έσχατες αυτές ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του μονογενούς του Υιού, διά του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες». Γνωρίζω αυτόν που είπε: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Πιστεύω σε έναν Θεό, μία αρχή των πάντων, άναρχο, άκτιστο, ανώλεθρο και αθάνατο, αιώνιο και αΐδιο, ακατάληπτο, ασώματο, αόρατο, απερίγραπτο, ασχημάτιστο, μία υπερούσια ουσία, υπέρθεη θεότητα, σε τρεις υποστάσεις, Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, και αυτόν μόνο λατρεύω και σε αυτόν μόνο προσφέρω την προσκύνηση της λατρείας. Έναν Θεό προσκυνώ, μία θεότητα, αλλά λατρεύω και την Τριάδα των υποστάσεων, τον Θεό Πατέρα και τον σεσαρκωμένο Θεό Υιό και τον Θεό Άγιο Πνεύμα, έναν Θεό.

Εάν όμως ο θεοφόρος πατέρας λέει ότι «οι άνω (άγγελοι) έψαλλαν αναγγέλλοντας τη σωτηρία πάνω στη γη», αυτό το διατυπώνει με τρόπο εξαιρετικά άριστο και θεόπνευστο. Διότι γνωρίζουμε ότι ο ουρανός και η γη ήσαν ανέκαθεν πλήρεις από τη θεία δόξα. Επειδή όλα τα έργα του Κυρίου ευλογούν τον Κύριο και διηγούνται τη δόξα Του. Αλλά, επειδή στους μεν ουρανούς οι άγγελοι γνώριζαν τη δόξα του αληθινού Θεού, ενώ η ανθρώπινη φύση, η οποία έλαβε ως κατοικία της τη γη, εξώκειλε και αντάλλαξε τη δόξα του άφθαρτου Θεού με ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου και πτηνών και τετράποδων, ο θεοφόρος άνδρας λέει ότι η γη έχει πληρωθεί από θεία δόξα ως προς την επίγνωσή της από τους κατοίκους της γης, πράγμα το οποίο —και ουδέν άλλο— έχει γίνει σωτηρία για τους επί της γης. Είναι δε φανερό ότι η θεία δόξα ανήκει στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα. Διότι έτσι ακριβώς είπε και ο αψευδής Κύριος προς τον Πατέρα: «Πατέρα, το έργο που μου έδωσες, το ολοκλήρωσα· φανέρωσα το όνομά Σου», και πάλι: «Αυτή είναι η αιώνιος ζωή, το να γνωρίζουν Εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς η φύση, έτσι και η δόξα είναι κοινή στις τρεις υποστάσεις της θεότητας.

Ο βασιλιάς, όταν τα άκουσε αυτά, έμεινε σαν εμβρόντητος και είπε: «Ποιοι είναι, λοιπόν, εκείνοι που έχουν αποκτήσει ζωή ανώτερη από τη δική μας;» «Όλοι», απάντησε ο πρωτοσύμβουλος, «όσοι προτίμησαν τα αιώνια από τα πρόσκαιρα». Όταν, λοιπόν, ο βασιλιάς ζήτησε πάλι να μάθει ποια είναι τα αιώνια, ο άνδρας απάντησε: «Βασιλεία χωρίς διαδοχή, και ζωή που δεν υπόκειται στον θάνατο, και πλούτος που ποτέ δεν φοβάται τη φτώχεια, και χαρά και ευφροσύνη εντελώς αμέτοχη από κάθε λύπη και οδύνη, και ειρήνη παντοτινή, ελεύθερη από κάθε έχθρα και φιλονικία. Εκείνοι που καταξιώθηκαν να τα απολαμβάνουν αυτά είναι μακάριοι, και μάλιστα πάρα πολλές φορές. Διότι θα ζήσουν ζωή αιώνια, χωρίς λύπη και χωρίς κόπο, απολαμβάνοντας αβίαστα όλα τα ευχάριστα και τα τερπνά της βασιλείας του Θεού, και συμβασιλεύοντας ατελεύτητα με τον Χριστό». Και όταν ο βασιλιάς ρώτησε: «Ποιος είναι άξιος να τα επιτύχει αυτά;», εκείνος αποκρίθηκε: «Όλοι όσοι ακολουθήσουν την οδό που οδηγεί εκεί· διότι η είσοδος είναι ανεμπόδιστη σε όσους απλώς το θελήσουν». Ο δε βασιλιάς είπε: «Και ποιο είναι το μονοπάτι που οδηγεί εκεί;» Σε αυτό, εκείνος ο λαμπρός στην ψυχή άνδρας αποκρίθηκε: «Το να γνωρίζει κανείς τον μόνο αληθινό Θεό, και τον Ιησού Χριστό, τον μονογενή Του Υιό, και το Άγιο και ζωοποιό Πνεύμα».

ΛΟΓΟΣ Κ΄ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΟΣ Που διαπραγματεύεται ορθώς περί της τάξεως που θεωρείται στα θεία πρόσωπα. Εκφωνήθηκε στο σέκρετο του παλατιού. Τον οποίο και διέταξε αμέσως ο αυτοκράτορας να καταγραφεί. Τον οποίο και διέταξε αμέσως ο αυτοκράτορας να καταγραφεί. Έχοντας λάβει την ύπαρξη από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και έχοντας βαπτιστεί στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και ζώντας εν τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι (διότι δικό του γένος είμαστε, όπως αναφέρει ο Παύλος παραλαμβάνοντας τον λόγο από τους εθνικούς· και μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε), οφείλουμε λοιπόν όλοι να πολιτευόμαστε σύμφωνα με το ένα του θέλημα. Διότι για τον λόγο αυτό φερθήκαμε στην ύπαρξη μέσα στον κόσμο, και διατηρούμαστε από την πρόνοια των πάντων, ώστε, αφού τον γνωρίσουμε εδώ, αυτός ο ένας και μόνος Θεός, η Τριάδα, να γίνει μερίδα μας και όταν αναχωρήσουμε από εδώ, ανάλογα με την πίστη του καθενός, και σύμφωνα με το μέτρο της εφαρμογής των εντολών του. Και αυτή είναι η αληθινή ζωή, και η ουράνια γνώση, την οποία φανέρωσε ο Χριστός στα Ευαγγέλια, λέγοντας στον οικείο Πατέρα του: «αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»· ονομάζοντας εδώ γνώση την ορθόδοξη πίστη, την ενοίκηση του Θεού στους ανθρώπους, και την άρρητη έλλαμψη, της οποίας γίνονται μέτοχοι όσοι είναι άξιοί της.

Αλλά οπωσδήποτε θα μου πεις ότι: Και εγώ πιστεύω εις Πατέρα και Υιόν και Άγιον Πνεύμα, εννοώντας ως Υιό γυμνό τον Λόγο, και όχι μαζί με την αγία και δική του σάρκα. Αλλά άκουσε τον Κύριο που λέει και για αυτό: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να πιστεύουν σε εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και σε εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Άκουσες λοιπόν για τον Ιησού Χριστό που έχει έλθει εν σαρκί, διότι δεν ήλθε άσαρκος.

Για παράδειγμα, το χωρίο «Ο Πατέρας μου είναι ανώτερός μου», επειδή επρόκειτο να συμβάλει πολύ υπέρ εκείνων που υποβιβάζουν τον Υιό από την πατρική αξία, το εξισορρόπησε σε άλλα σημεία λέγοντας: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και πάλι: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», και «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», και ο Απόστολος λέει: «Δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό». Πάλι στις Παροιμίες, το λεγόμενο από τη Σοφία «Ο Κύριος με έκτισε», διορθώνεται στα επόμενα· διότι λέει παρακάτω: «Πριν από όλα τα βουνά με γεννά», δηλώνοντας μέσω του πρώτου την κατά σάρκα κτίση και γέννηση, και μέσω του δεύτερου την προαιώνια γέννηση. Πάλι, επειδή στα Ευαγγέλια ονομάζει μόνο τον δικό του Πατέρα αληθινό Θεό (διότι λέει: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»), για να μη φανεί ότι αποχωρίζει τον εαυτό του από την αληθινή θεότητα, ο ίδιος ο Ιωάννης που τα έγραψε αυτά, στην επιστολή του για τον Υιό λέει: «Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Πάλι, επειδή το Πνεύμα ονομάζεται του Πατέρα κατά τη φυσική οικείωση και τη δωρεά προς εμάς (διότι λέει: «Δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλάει μέσα σας»), για να μη φανεί ότι είναι ξένο προς τον Υιό και ότι δεν δίνεται ομοίως και από αυτόν, λέγεται και Πνεύμα του Υιού· διότι λέει ο Απόστολος:

Φαίνεται όμως ότι αυτά δεν διαφέρουν μόνο ως προς το όνομα, αλλά και στην πραγματικότητα. Και αυτό είναι εύλογο: διότι, αν για τους αμαρτωλούς δεν έχει απειληθεί μόνο η έκπτωση από τον Θεό, αλλά και η γέεννα και άλλα βάσανα, είναι εύλογο άρα να αρμόζει και στους δικαίους όχι μόνο η θεωρία του Θεού, αλλά και κάποια άλλα αγαθά τα οποία παραδίδονται μυστικώς στις Γραφές, για τα οποία λέει και ο Κύριος στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: Εγώ ήλθα για να έχουν ζωή, και να την έχουν σε περισσεία, ονομάζοντας μεν ζωή την αιώνια εκείνη, για την οποία λέει: Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό· περισσεία δε τα υπόλοιπα αγαθά, τα οποία θα απολαύσουν οι άγιοι.

ΚΔ΄. Ο μακρόθυμος άνδρας έχει πολλή φρόνηση, διότι ανάγει όλα όσα του συμβαίνουν στο τέλος, και προσμένοντας αυτό, υπομένει τα λυπηρά. Το δε τέλος είναι η αιώνια ζωή, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο· αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό.

Το ότι ο Σαμψών δέθηκε από τους δικούς του και παραδόθηκε στους αλλοφύλους, εκπληρώθηκε σαφώς στο πρόσωπο του Κυρίου· διότι οι Ιουδαίοι, οι οποίοι εθεωρούντο δικοί του, αφού τον έδεσαν, τον παρέδωσαν στα έθνη. Αλλά και από το σώμα του Κυρίου ανέβλυσε, όπως ακριβώς από τη σιαγόνα, το ύδωρ της γνώσεως, για το οποίο διψούσε, λέγοντας: «για να γινώσκουν εσένα τον αληθινό Θεό και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αλλά και κάθε Σαμψών, δηλαδή κάθε Ναζηραίος, δια της σιαγόνος, δηλαδή δια της εγκράτειας του σώματος, το οποίο είναι ετερογενές ως προς την ψυχή, όπως ακριβώς και ο όνος συγκαταλέγεται κατά τον νόμο στη μερίδα των εθνικών, θανατώνει τα πάθη μέσω της πρακτικής αρετής. Έπειτα, διψά επίσης για τη θεία γνώση, και μέσω της επίκλησης καταπέμπεται σε αυτόν, από την ίδια την ενάρετη πράξη, η θεία γνώση, η οποία τον ποτίζει και τον αναψύχει. Εάν πάλι εγκλειστεί μέσα στα τείχη της Γάζας, δηλαδή κυριευθεί από τα αισθητά, σηκώνει στους ώμους της πρακτικής αρετής τις πύλες, δηλαδή τις αισθήσεις, και τις αναβιβάζει στο όρος της υψηλής γνώσεως.

Διότι, όπως ακριβώς όταν λέει και ο ίδιος ο Υιός προς τον Πατέρα: «Εγώ σε δόξασα πάνω στη γη», δεν εννοεί αυτό, ότι δηλαδή δεν είχες δόξα και «σε δόξασα εγώ πάνω στη γη», αλλά ότι φανέρωσα το όνομά σου πάνω στη γη, «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», έτσι και ο θείος Πέτρος ονόμασε τιμή και δόξα τη μαρτυρία προς τον Υιό του Θεού. Διότι έπρεπε, πραγματικά έπρεπε, και από τα λόγια του και από τα θεϊκά του σημεία να γίνει πιστευτό ότι είναι Θεός και Υιός του Θεού. Επειδή όμως, αν και έλεγε και έπραττε τέτοια, δεν γινόταν πιστευτός ο μονογενής Λόγος και Υιός του Θεού, ιδού που δίνει μαρτυρία για αυτόν άνωθεν και ο Πατέρας, λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Και αυτή η μαρτυρία έρχεται άνωθεν με τα ίδια ακριβώς λόγια και στον Ιορδάνη και στο Θαβώρ: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα, αυτόν να ακούτε».

Γιατί ο Λεόντιος ονόμασε το Άγιο Πνεύμα ίδιον του Υιού, όχι όμως και τον Υιό ίδιον του Πνεύματος, αν δεν γνώριζε ότι ο μεν [Υιός προέρχεται] άμεσα από τον Πατέρα, το δε [Πνεύμα] διά του Υιού από τον ίδιο τον Πατέρα; Εάν όμως το επιθυμείτε, ας ληφθεί η λέξη «μόνου» αντί της λέξης «αυτού», ώστε η ένσταση να αποκτήσει μεγαλύτερη ισχύ, και ας λεχθεί ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται μόνο από τον Πατέρα. Τι λοιπόν; Όταν ο μέγας στα θεολογικά ζητήματα Αθανάσιος λέει στον πρώτο λόγο κατά των Αρειανών ότι ο Σωτήρας μόνος είναι ο χορηγός του Αγίου Πνεύματος, δεν θα αποδώσουμε και στον Πατέρα την ιδιότητα του χορηγού του ίδιου του Πνεύματος; Ή όταν λέει ο Κύριος για την ημέρα εκείνη ή την ώρα ότι κανείς δεν τη γνωρίζει, ούτε καν οι άγγελοι των ουρανών, παρά μόνο ο Πατέρας του, δεν θα αποδώσουμε και στον Υιό αυτή τη γνώση; Ή όταν λέει προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», δεν θα ονομάσουμε αληθινό Θεό τον Χριστό, ούτε θα ονομάσουμε αληθινό Θεό το Άγιο Πνεύμα; Αλλά, όπως όταν λέγεται ότι μόνο ο Πατέρας γνωρίζει, κάθε άλλη γνώση, δηλαδή των κτιστών όντων, αποκλείεται, και όταν μαρτυρείται ως ο μόνος αληθινός Θεός, κάθε ετεροφυής θεός απορρίπτεται, με τον ίδιο τρόπο και όταν λεχθεί ότι το Πνεύμα προέρχεται μόνο από τον Πατέρα, κάθε ετεροούσια αρχή θα απομακρυνθεί οριστικά.

Πώς λοιπόν και πότε και από ποιους έγινε η πανωλεθρία των μυσαρών ειδώλων, θα το ακούσουν πρώτα από τα ευαγγελικά λόγια, αν βέβαια πεισθούν· διότι ο καθαιρέτης των ειδώλων και καταλύτης της πλάνης, αυτός που μας λύτρωσε από την εξουσία του σκότους και μας απάλλαξε από τη δουλεία της φθοράς, ο αρχηγός της ζωής μας, αυτός που μας χάρισε τη γνώση της αλήθειας, ο Χριστός, ο Κύριος και Θεός μας, λέει τα εξής προς τον Θεό και Πατέρα των όλων: «Πατέρα, ήλθε η ώρα· δόξασε τον Υιό σου, για να σε δοξάσει και ο Υιός σου· καθώς του έδωσες εξουσία πάνω σε κάθε σάρκα, ώστε σε όλους όσους του έδωσες, να τους δώσει ζωή. Και αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και τον Ιησού Χριστό που απέστειλες». Έπειτα πάλι λέει: «Φανέρωσα το όνομά σου στους ανθρώπους». Και ξανά: «Δεν παρακαλώ μόνο για αυτούς, δηλαδή για τους μαθητές, αλλά και για εκείνους που θα πιστεύουν σε εμένα μέσω του λόγου τους, ώστε να είναι όλοι ένα, καθώς εσύ, Πατέρα, είσαι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα σε εσένα, για να είναι και αυτοί ένα μέσα σε εμάς· ώστε να πιστέψει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλες». Τι είναι πιο οικείο και πιο ξεκάθαρο από αυτά τα ιερά λόγια για τη θεία γνώση; Άραγε λοιπόν δεν έχει αποβληθεί εντεύθεν η πλάνη; Δεν έχει καταλυθεί η επήρεια των δαιμόνων; Δεν έχει καταστραφεί ολοσχερώς η απάτη των ειδώλων; Δεν έχει χαθεί η κυριαρχία του πονηρού;

Ποιος είναι τόσο ηλίθιος και ανόητος, που να μην ομολογήσει ότι έτσι έχουν αυτά; Για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό. Αυτή η φωνή ανακαίνισε την ανθρώπινη φύση, αυτή καθάρισε τον αέρα, άνοιξε διάπλατα σε εμάς τις ουράνιες πύλες, προετοίμασε τον δρόμο για την είσοδό μας στα Άγια των αγίων, έκανε τους ανθρώπους συνομιλητές με τους αγγέλους, κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, και μας συμφιλίωσε με τον Πατέρα και Θεό, ενώ βρισκόμασταν σε έχθρα εξαιτίας της αμαρτίας.

Ομιλία στο όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ. Ερμηνεία που έχει τη μαρτυρία από αυτές τις ίδιες τις θείες Γραφές, στις οποίες λέει τα εξής. Κάθε προφητεία και όραμα ήταν εικόνες της έλευσης του Σωτήρα. Γι' αυτό λέει ο Κύριος «όλοι οι προφήτες έως τον Ιωάννη προφήτευσαν», δείχνοντας ότι ο ίδιος είναι το θέμα των προφητών. Φαίνεται δε και από άλλα λόγια ότι όλη η Γραφή έχει παραληφθεί για τον Σωτήρα· «Να ερευνάτε», λέει, «τις Γραφές, διότι σε αυτές θα βρείτε αιώνια ζωή», ονομάζοντας αιώνια ζωή την επίγνωση του εαυτού Του. «Διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή», λέει ο Κύριος προς τον Πατέρα, «το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Εξάλλου, λέγεται ότι κάθε Γραφή έχει δοθεί για τη σωτηρία των ανθρώπων, και η σωτηρία των ανθρώπων είναι ο ίδιος ο Χριστός. «Διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους». Και είπα στην ψυχή μου, εγώ είμαι η σωτηρία σου. Και γενικά η Γραφή αποκαλεί τον Χριστό σωτήριο και σωτηρία· και μόνο Αυτός είναι η αληθινή σωτηρία.

Ερμηνεία στο όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ, στο οποίο πάνω από τα τέσσερα ζώα υπήρχε ομοίωμα θρόνου και πάνω στο ομοίωμα του θρόνου, ομοίωμα που έμοιαζε με μορφή ανθρώπου. Κάθε προφητεία, θεωρία και όραμα ήταν εικόνες της έλευσης του Σωτήρα. Και ολόκληρη η Παλαιά Γραφή έχει την αναφορά της σε αυτήν, σαν στον τελικό της σκοπό. Διότι λέγεται ότι όλη η Γραφή παραδόθηκε για τη σωτηρία των ανθρώπων. Σωτηρία όμως των ανθρώπων είναι μόνον αυτός, ο Χριστός. «Διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους», είπε ο Κύριος, ονομάζοντας τον εαυτό Του σωτηρία. Διότι Αυτός μόνος έσωσε τους πάντες: εκείνους μεν που προηγήθηκαν της παρουσίας Του μέσω του δικού Του τύπου και των εικόνων, και τους νεότερους, όντας ο ίδιος παρών και καθαρίζοντάς τους. «Διότι ούτε άγγελος, ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε», είπε κάποιος από αυτούς που έζησαν σύμφωνα με τον παλαιό νόμο. «Και είδαν τα μάτια μου», λέει ο Συμεών, βλέποντας τον Κύριο, «το σωτήριό σου». Και γενικά σε πολλά σημεία της Γραφής, ο Χριστός ονομάζεται «σωτήριον» και «σωτηρία». Επιπλέον, λέει ο Κύριος: «Ερευνάτε τις Γραφές, διότι θεωρείτε ότι σε αυτές έχετε αιώνια ζωή», ονομάζοντας αιώνια ζωή τη δική Του επίγνωση. «Διότι αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», λέει ο Κύριος προς τον δικό Του Πατέρα. Ώστε από αυτά γίνεται φανερό ότι όλη η Γραφή γράφτηκε για την παρουσία του Σωτήρα.

Επομένως, δικαιολογημένα πράττουμε, δίνοντάς του το όνομα Γέννηση και όσα έχουν την ίδια σημασία, μεταξύ άλλων και επειδή ανατέλλει στις ψυχές αυτών που τελούνται τη γνώση του Θεού. Αυτό δε είναι ζωή και θεμέλιο και ρίζα ζωής· αφενός επειδή ο ίδιος ο Σωτήρας όρισε την αιώνια ζωή στο να «γνωρίζουν τον μόνο αληθινό Θεό και αυτόν που απέστειλε, τον Ιησού Χριστό»· αφετέρου επειδή ο Σολομών είπε προς τον Θεό: «Το να σε γνωρίζει κανείς είναι ρίζα αθανασίας».

Και πρώτον ας τεθεί ως δεδομένο αυτό, το οποίο είναι γνωστό σε όλους, ότι δηλαδή από τα λεγόμενα περί του Θεού, άλλα μεν τα ονομάζουμε ουσιώδη και φυσικά, άλλα δε προσωπικά. Δεύτερον, ότι ο προσδιορισμός του «μόνος» αποδίδεται μεν και στα ουσιώδη, όπως λέει ο Κύριος στο κατά Ιωάννην ευαγγέλιο: «αυτή είναι η αιώνιος ζωή, να γνωρίζουν εσένα τον μόνον αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», αποδίδεται δε και στα προσωπικά σε όσα βεβαίως αποδίδεται, όπως αναφέρει εδώ ο θείος Αθανάσιος: «μόνος ο Πατήρ είναι αγέννητος, και μόνος πηγή θεότητος.» Τρίτον, ότι στα μεν φυσικά ο προσδιορισμός του «μόνος» δεν χωρίζει μεταξύ τους τα θεαρχικά πρόσωπα, αλλά έχει την έννοια της αντιδιαστολής προς τους ψευδώνυμους θεούς, ενώ στα προσωπικά η διάκριση αποβλέπει σε αυτά τα ίδια τα θεία πρόσωπα. Διότι λέει ο θείος Γρηγόριος στον λόγο του εις την Πεντηκοστή: «όλα όσα έχει ο Πατήρ, ανήκουν στον Υιό εκτός από την αγεννησία». Και στον λόγο περί του Αγίου Πνεύματος ο ίδιος αναφέρει: «με τι άραγε δεν προσαγορεύεται το Πνεύμα, από όσα προφανώς έχει ο Θεός, εκτός από την αγεννησία και τη γέννηση;» Επομένως, το «μόνος αγέννητος» έχει λεχθεί προς αντιδιαστολή από τον Υιό και το Πνεύμα.

Ο δε θείος Γρηγόριος στον δεύτερο λόγο του περί Υιού αναφέρει: «Το "ίνα γινώσκωσι σε τον μόνον αληθινόν Θεόν" λέγεται προς αναίρεση εκείνων που δεν είναι θεοί, αλλά ονομάζονται έτσι· διότι δεν θα προσετίθετο το "και ον απέστειλας Ιησούν Χριστόν", εάν το "μόνον αληθινόν" αντιδιαστελλόταν προς Εκείνον.» Με αυτά τα δεδομένα, επειδή το «μόνος αληθινός Θεός ο Πατήρ» δεν βρίσκεται σε αντιδιαστολή προς τον Υιό, έπεται ότι και ο Υιός είναι αληθινός Θεός, όπως ακριβώς και ο Πατέρας. Αυτό μας το διδάσκει και η Θεία Γραφή, όπως λέει ο απόστολος Ιωάννης στις επιστολές του, γράφοντας για τον Υιό: «ούτος εστίν ο αληθινός Θεός.» Το δε «μόνη πηγή», επειδή έχει ειπωθεί ρητώς προς διάκριση των θεαρχικών υποστάσεων —διότι λέει ο θείος Διονύσιος: «υπάρχει δε και διάκριση στις υπερούσιες θεολογίες, όχι μόνο αυτή που ανέφερα, αλλά και ότι τα της υπερούσιας θεογονίας δεν αντιστρέφονται μεταξύ τους, και μόνη πηγή της υπερούσιας θεότητας είναι ο Πατέρας»— δεν θα μπορούσε να είναι πηγή θεότητας ούτε ο Υιός ούτε βεβαίως το Άγιο Πνεύμα.