Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 3:5

Και όταν, εξαιτίας ετερόδοξου πατέρα ή μητέρας, το βρέφος βαπτίστηκε, και δεν βαπτίστηκε, αλλά βυθίστηκε σε αίρεση, δεν πρόλαβε να πλεύσει στη ζωή και ήδη ναυάγησε. Πριν από το υλικό ένδυμα, ντύσε το βρέφος με το βασιλικό ένδυμα του Χριστού, για να καυχηθείς ότι το παιδί σου γεννήθηκε σαν βασιλιάς μέσα στην πορφύρα. Εκείνος που δεν περιτεμνόταν υπό τον νόμο την όγδοη ημέρα, ήταν επικατάρατος· εκείνος που δεν βαπτίζεται υπό τη χάρη, είναι ξένος και αλλότριος προς τη βασιλεία των ουρανών. Διότι εκείνος που είπε στον νόμο: «Επικατάρατο κάθε αρσενικό που δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα, η ψυχή εκείνη θα εξολοθρευτεί από τον λαό», ο ίδιος είπε με όρκο υπό τη χάρη: «Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, αν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Εις το τέλος, υπέρ της ογδόης. Εις το τέλος», γιατί; Επειδή στην αρχή είπε: «Κύριε, μην με ελέγξεις με τον θυμό σου», σαν να ρωτούσαν κάποιοι: Άραγε εισακούστηκε; Πού μπορούμε να βρούμε ότι, αφού προσευχήθηκε, εισακούστηκε;

Όχι με ηδονή, όχι με ρεύση, όχι με πάθος, αλλά αφού τους αναγέννησε «εξ ύδατος και πνεύματος», αν και είναι πολλοί λόγω των διαιρέσεων του σώματος, τους συνενώνει όλους με ένα φρόνημα, ώστε, όπως ακριβώς ο ίδιος και ο Πατέρας είναι ένα κατά τη φύση, έτσι και αυτοί να είναι ένα με αυτόν κατά τη θέληση.

Απάντηση. Εφόσον ο Κύριος λέει προς τον Νικόδημο: «Αλήθεια σου λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», είναι ολοφάνερο ότι κανένας αβάπτιστος δεν θα εισέλθει σε αυτήν. Αυτό ακριβώς πρέπει να σκεπτόμαστε και για τους απίστους που πράττουν το αγαθό: είτε ότι λαμβάνουν τη δική τους ανταμοιβή μέσω της επίγειας ευημερίας τους, είτε ότι στον μέλλοντα αιώνα τιμωρούνται ελαφρύτερα σε σύγκριση με τους υπόλοιπους απίστους, οι οποίοι δεν έπραξαν τίποτα το αγαθό. Και αν έχει γραφτεί: «Δόξα και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, πρώτα στον Ιουδαίο και έπειτα στον Έλληνα», μην απορείς. Διότι ο Απόστολος τα είπε αυτά για εκείνους που έζησαν πριν από την παρουσία του Χριστού.

Γι’ αυτό, και όταν η σάρκα γεννήθηκε από τη Θεοτόκο Μαρία, λέγεται ότι γεννήθηκε ο Ίδιος, Εκείνος που παρέχει τη γένεση και το είναι στους άλλους, για να μεταθέσει τη δική μας γένεση στον Εαυτό Του και να μην απελθούμε πλέον «στη γη» επειδή είμαστε μόνο γη, αλλά, αφού ενωθήκαμε με τον εξ ουρανού Λόγο, να αναχθούμε από Αυτόν στους ουρανούς. Επομένως, με τον ίδιο τρόπο διόλου παράλογα μετέθεσε στον Εαυτό Του και τα υπόλοιπα πάθη του σώματος, για να γίνουμε μέτοχοι της αιώνιας ζωής όχι πλέον ως απλοί άνθρωποι, αλλά ως οικείοι του Λόγου. Διότι δεν «πεθαίνουμε πλέον εν τω Αδάμ» σύμφωνα με την προηγούμενη γένεσή μας, αλλά από εδώ και στο εξής, αφού η γένεσή μας και κάθε σαρκική ασθένεια μετατέθηκαν στον Λόγο, εγειρόμαστε από τη γη, καθώς λύθηκε η κατάρα της αμαρτίας διαμέσου Εκείνου που κατοικεί μέσα μας και «έγινε για χάρη μας κατάρα». Και απολύτως εύλογα· διότι, όπως ακριβώς επειδή προερχόμαστε από τη γη «όλοι πεθαίνουμε εν τω Αδάμ», έτσι, αφού αναγεννηθήκαμε «άνωθεν», «εξ ύδατος και Πνεύματος», «όλοι ζωοποιούμαστε» εν τω Χριστώ, καθώς η σάρκα μας δεν είναι πια γήινη, αλλά πλέον έχει ενωθεί με τον Λόγο εξαιτίας του Λόγου του Θεού, ο οποίος «για εμάς» έγινε σάρκα.

Σχετικά δε με το ρητό «Σάρκα και αίμα δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού, ούτε η φθορά την αφθαρσία», ονομάζει «σάρκα και αίμα» την ακαθαρσία και την πορνεία και τα σαρκικά θελήματα. Και θέλεις να μάθεις ότι οι άνθρωποι, ενώ βρίσκονται μέσα στο σώμα, γίνονται πνευματικοί; Άκουσε τον Κύριο που λέει στον Νικόδημο: «Πρέπει να γεννηθείτε άνωθεν», και ύστερα είπε: «Από νερό και Πνεύμα». Και εφόσον γεννιούνται από το Πνεύμα, είναι πνευματικοί. Και πάλι λέει: «Οι οποίοι δεν γεννήθηκαν από αίματα, ούτε από θέλημα σαρκός, ούτε από θέλημα ανδρός, αλλά γεννήθηκαν από τον Θεό», και «Ο Θεός είναι πνεύμα». Εφόσον, λοιπόν, βρίσκονται εν Πνεύματι, έγιναν πνευματικοί, αφού γεννήθηκαν από τον Θεό· μήπως, άραγε, και εκεί αδυνατεί να τους κάνει πνευματικούς;

Δεν είναι δυνατόν σε κανέναν να αντικρίσει τη βασιλεία των επουρανίων εάν δεν αξιωθεί το βάπτισμα, ούτε είναι δυνατόν να βρεθεί τέλειος, ακόμη κι αν πολιτεύεται όπως οι άγγελοι, εάν δεν λάβει το στεφάνι αυτής της δωρεάς. Ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός αποφάνθηκε λέγοντάς μας: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Ακόμη κι αν κατορθώσει να ζήσει βίο αγγελικό και αφιερώσει τον εαυτό του στον Θεό όπως οι απόστολοι, εάν καταφρονήσει τη χάρη του βαπτίσματος, δεν μπορεί να βρεθεί τέλειος. Έτσι ειπώθηκε στον μακάριο Κορνήλιο: «Κορνήλιε, οι προσευχές σου και οι ελεημοσύνες σου ανέβηκαν ως μνημόσυνο ενώπιον του Θεού». Όμως, επιπλέον αυτών απαιτείται το τέλειο στεφάνι, η βέβαιη δωρεά μέσω των υδάτων. Γι' αυτό προσκάλεσε τον πρωτοστάτη των αποστόλων, τον Πέτρο, και αναπλήρωσε αυτό που έλειπε: ήλθε, νουθέτησε, βάπτισε, στεφάνωσε. Στάσου, λοιπόν, εδραίος στην πίστη, μείνε θεμελιωμένος στη χάρη των υδάτων. Μην κοιτάς απλώς τα ύδατα και πάλι αμφιβάλλεις· δες πώς μέσω των υδάτων ο Θεός σου χαρίζει την άφεση των αμαρτημάτων. Μην κοιτάς απλώς τα ύδατα και εκλάβεις την ευκολία της δωρεάς ως αφορμή καταφρόνησης. Όταν δεις ύδατα, τρέξε με πίστη· διότι αυτά τα ύδατα σου σβήνουν τη γέεννα, αυτά σε δροσίζουν στον πύρινο ποταμό, μπροστά σε αυτά και μόνο υποχωρεί η ορμή της γέεννας.

Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι χρηστός. Τη γλυκύτητα του μελιού πώς να την αναγγείλω σε όσους την αγνοούν; Γευθείτε και δείτε. Η αίσθηση είναι πιο εναργής από κάθε λόγο ως προς την πείρα. Ο Ιουδαίος δεν αναβάλλει την περιτομή εξαιτίας της απειλής ότι «Κάθε ψυχή, η οποία δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα, θα εξολοθρευθεί από τον λαό της»· εσύ όμως αναβάλλεις την αχειροποίητη περιτομή, η οποία τελειούται με την απέκδυση της σάρκας στο βάπτισμα, παρόλο που έχεις ακούσει τον ίδιο τον Κύριο να λέει: «Αμήν, αμήν σας λέγω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού».

Μέσω του Λόγου, λοιπόν, και εν τω Πνεύματι έγινε το κατ' εικόνα δημιούργημα. Αλλά λες ότι ο Θεός δημιουργεί το Πνεύμα, και το δημιουργεί μέσω του Υιού· και η φράση «τα πάντα δι' αυτού εγένετο» σου φαίνεται ότι συμπεριλαμβάνει και το Πνεύμα. Επομένως, για εσένα η Τριάδα αποδείχθηκε δυάδα; Διότι, αν το Πνεύμα συγκαταλέγεται μαζί με όλα τα κτίσματα, πώς είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό; Και αν το Πνεύμα δεν είναι μαζί με τον Πατέρα και τον Υιό, πώς η Τριάδα είναι Τριάδα; Και πώς το βάπτισμα στο όνομα της Τριάδας είναι αγιαστικό για ολόκληρο τον κόσμο; Αλλά λες επίσης ότι αυτό συναριθμείται με το ύδωρ, επειδή ανήκει στην κτίση, όπως ακριβώς είναι και το ύδωρ· διότι ο Κύριος λέει: «Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος». Και αυτό είναι ακόμη το λιγότερο. Εσύ όμως συγκατατάσσεις το θείο Πνεύμα ακόμη και με το πυρ της γέεννας, επειδή ο Ιωάννης λέει: «Αυτός θα σας βαπτίσει εν Πνεύματι Αγίω και πυρί». Ποια υπερβολή ασέβειας απέμεινε έπειτα από αυτά, εάν αποδίδεις στο Άγιο Πνεύμα την αξία του ύδατος, επειδή το ύδωρ αγιάζεται με την κάθοδο του Πνεύματος; Διότι σου φάνηκε σωστό να εξισώσεις το αγιαζόμενο με το αγιάζον, και δεν φρίττεις να διασπάς αυθαίρετα τη μία ενέργεια και δόξα, ενώ αυτό συναριθμείται με τον Θεό Υιό στην ίδια ενέργεια και δόξα· επειδή δε χρησιμοποιείται το ύδωρ για τον καθαρισμό των σωμάτων, για τον λόγο αυτό θεώρησες το Πνεύμα άξιο ίσης τιμής με το ύδωρ.

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Πηγαίνετε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. ΙΩΑΝΝΗΣ. Αληθινά, αληθινά σου λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού· και πάλι: Αληθινά, αληθινά σου λέω: Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.

Επομένως, από αυτά μας έχει γίνει σαφές το ζητούμενο, για ποιο λόγο το νερό συμπαραλήφθηκε μαζί με το Πνεύμα. Διότι δύο σκοποί επιδιώκονται στο βάπτισμα: αφενός να καταργηθεί το σώμα της αμαρτίας, ώστε να μην καρποφορεί πλέον για τον θάνατο, και αφετέρου να ζει κανείς κατά το Πνεύμα και να έχει τον καρπό στον αγιασμό· το μεν νερό παρέχει την εικόνα του θανάτου, καθώς δέχεται το σώμα όπως σε τάφο, το δε Πνεύμα χορηγεί τη ζωοποιό δύναμη, ανακαινίζοντας τις ψυχές μας από τη νεκρότητα της αμαρτίας προς την αρχική ζωή. Αυτό λοιπόν σημαίνει το να γεννηθεί κανείς άνωθεν από νερό και Πνεύμα: ότι η μεν νέκρωση συντελείται μέσα στο νερό, ενώ η ζωή μας ενεργείται διά του Πνεύματος. Με τρεις καταδύσεις, λοιπόν, και με ισάριθμες επικλήσεις ολοκληρώνεται το μέγα μυστήριο του βαπτίσματος, ώστε και ο τύπος του θανάτου να απεικονιστεί, και οι βαπτιζόμενοι να φωτιστούν στις ψυχές τους με την παράδοση της θεογνωσίας. Ώστε, εάν υπάρχει κάποια χάρη μέσα στο νερό, αυτή δεν προέρχεται από τη φύση του νερού, αλλά από την παρουσία του Πνεύματος. Διότι το βάπτισμα δεν είναι «αποβολή του ρύπου της σάρκας, αλλά αίτημα αγαθής συνειδήσεως προς τον Θεό».

Επειδή, λοιπόν, η μεν άνωθεν γέννηση δίνει την υπόσχεση ότι θα δούμε τη βασιλεία του Θεού, η δε γέννηση από ύδωρ και Πνεύμα ότι θα εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού, θεωρώ αναγκαίο να παραθέσω λίγα από τα πολλά που έχουν λεχθεί περί της βασιλείας των ουρανών, ώστε με κανέναν τρόπο να μην αποστερηθούμε αυτής. Διότι «δεν είναι μικρό πράγμα στη ζωή το παρά μικρόν», όπως είπε κάποιος από τους δικούς μας σοφούς, και για τους περισσότερους αυτό είναι φανερό από τα ίδια τα πράγματα. Εξάλλου, μπορεί κανείς να βεβαιωθεί για αυτό ακόμη περισσότερο από την αυστηρή ακρίβεια που τηρούνταν σχετικά με τους ιερείς και τα ζώα που προσφέρονταν ως θυσία· στα οποία, εάν βρισκόταν κάποιο μικρό ψεγάδι ή κάποια βλάβη όχι ολόκληρου του μέλους αλλά μόνο ενός μέρους, όπως, σύμφωνα με τη Γραφή, ενός λοβού αυτιού, ούτε ο άνθρωπος εγκρινόταν για την ιεροσύνη, ούτε το ζώο ήταν ευπρόσδεκτο για θυσία. Καθώς αφενός μεν ο Απόστολος είπε: «Όλα αυτά συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς· γράφτηκαν δε για τη δική μας νουθεσία, σε εμάς που έχουμε φθάσει στα τέλη των αιώνων»· αφετέρου δε ο Κύριος έδειξε φανερά την υπεροχή λέγοντας: «Εδώ υπάρχει κάτι ανώτερο από το ιερό»· και έδειξε ακόμη περισσότερο ότι πρέπει να επιμελούμαστε την ψυχή μας με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα του ζητήσουν περισσότερα». Ας κάνουμε, λοιπόν, μνεία περί της βασιλείας των ουρανών.

Ως προς εκείνα, χωρίς τα οποία είναι αδύνατον να εισέλθει κανείς στη βασιλεία των ουρανών, στο μεν κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο αποφαίνεται ο Κύριος και λέει: «Εάν δεν περισσέψει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και των Φαρισαίων, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Εάν δεν μεταστραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών»· και πάλι: «Όποιος δεν δεχθεί τη βασιλεία του Θεού σαν παιδί, δεν θα εισέλθει σε αυτήν». Στο δε κατά Ιωάννην λέει προς τον Νικόδημο: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού»· και πάλι: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Εφόσον, λοιπόν, για όλα αυτά η απόφαση είναι ενιαία, είναι προφανές ότι ο κίνδυνος είναι ίσος για όλα, εάν λείψει έστω και ένα. Διότι, εάν ο Κύριος λέει: «Ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να εκπληρωθούν τα πάντα»· πόσο μάλλον από το Ευαγγέλιο, εφόσον ο ίδιος ο Κύριος λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, τα δε λόγια μου δεν πρόκειται να παρέλθουν»; Γι' αυτό με παρρησία ο απόστολος Ιάκωβος αποφάνθηκε λέγοντας: «Όποιος τηρήσει όλο τον νόμο, αλλά πταίσει σε ένα σημείο, καθίσταται ένοχος για όλα».

Από όλα αυτά, λοιπόν, και από τα παρόμοια διδασκόμαστε ότι πρέπει κανείς, αφού εκπληρώσει ολοκληρωτικά και νομίμως όλα εκείνα με τα οποία δίνεται η υπόσχεση της βασιλείας των ουρανών, και χωρίς τα οποία στερείται κανείς τη χάρη της βασιλείας, και αφού προφυλαχθεί από όλα εκείνα εξαιτίας των οποίων κανένας δεν κληρονομεί τη βασιλεία των ουρανών, μόνο έτσι να προσδοκά ότι θα αξιωθεί της επαγγελίας. Διότι ο αγώνας για την ευαρέστηση στον Θεό πρέπει όχι μόνο να έχει απαλλαγεί από κάθε κακία, αλλά και να παραμένει αλώβητος και άμωμος σε κάθε ρήμα του Θεού, όπως ο απόστολος Παύλος –μετά την ενατένιση της μεγάλης και ανεκδιήγητης αγάπης του Θεού προς εμάς και του Χριστού Του για τη δική μας δικαίωση και σωτηρία– πρόσθεσε: «Μη δίνοντας καμία αφορμή προσκόμματος σε τίποτα, ώστε να μην κατηγορηθεί η διακονία μας, αλλά σε καθετί συνιστώντας τους εαυτούς μας ως διάκονοι του Θεού». Διότι, όπως ακριβώς ο πτωχός τω πνεύματι, εάν δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών εξαιτίας της αποφάσεως του Κυρίου, έτσι πάλι, «εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη περισσότερο από εκείνη των γραμματέων και Φαρισαίων», ή εάν παραλειφθεί κάτι άλλο από τα παρόμοια, εξαιτίας παρόμοιας αποφάσεως δεν θα αξιωθεί τη βασιλεία. Διότι είναι γεγραμμένο: «Για να παραστήσει ο Ίδιος στον εαυτό Του την Εκκλησία ένδοξη, χωρίς να έχει σπίλο ή ρυτίδα ή κάτι παρόμοιο, αλλά για να είναι άγια και άμωμη».

Αλλά δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να σιωπήσουμε, παρά, χρησιμοποιώντας ως οδηγούς τα ίδια τα ρητά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και καθοδηγούμενοι σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, είναι αναγκαίο να μιλήσουμε· όχι για να σμικρυνθεί η δόξα από τη δική μας ερμηνεία, εν μέσω σωματικής αδυναμίας και λόγου περιφρονημένου, αλλά για να θαυμαστεί και μέσα από αυτό το μέγεθος της μακροθυμίας και της φιλανθρωπίας του αγαθού Θεού, διότι ανέχεται αυτούς που ψελλίζουν τα μεγαλεία της εν Χριστώ Ιησού αγάπης και χάριτός Του. Αφού, λοιπόν, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε: «Εάν δεν γεννηθεί κανείς άνωθεν, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού»· και πάλι: «Εάν δεν γεννηθεί κανείς εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού»· έπειτα, μετά την εκ νεκρών ανάσταση (αφού εκπληρώθηκε σε Αυτόν η προφητεία διά του Δαβίδ εκ προσώπου του Θεού και Πατρός, ο οποίος είπε: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη για κληρονομιά σου, και για ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης», το οποίο και συνέβη και είναι οφθαλμοφανές σε όλους), τελικά δίνει εντολή στους μαθητές Του, σε αντιδιαστολή προς την πρώτη εντολή που τους εμπόδιζε να πορευτούν σε οδό εθνών, λέγοντας: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους εις το όνομα του Πατρός, και του Υιού, και του Αγίου Πνεύματος».

ΛΟΓΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ. ΕΡΩΤΗΣΗ Αʹ. Εάν καθένας που έλαβε το βάπτισμα, σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, οφείλει να είναι νεκρός ως προς την αμαρτία, και να ζει για τον Θεό εν Χριστώ Ιησού. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν όλοι εμείς που επιθυμούμε τη βασιλεία του Θεού, ομοίως και αναγκαίως επιδιώκουμε και έχουμε ανάγκη τη χάρη του βαπτίσματος, σύμφωνα με τη διακήρυξη του Κυρίου, ο οποίος είπε: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού», άρα όλοι ομοίως οφείλουμε να στοιχούμε στον ίδιο κανόνα του βαπτίσματος, καθώς ο Απόστολος λέει κοινώς προς όλους όσοι βαπτίστηκαν: «Ή αγνοείτε, αδελφοί, ότι όσοι βαπτιστήκαμε στον Ιησού Χριστό, στον θάνατό του βαπτιστήκαμε;»

Ο διάκονος λέγει: Ας προσέξουμε. Ο λαός λέγει: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ. Άγιος, άγιος, άγιος είσαι αληθινά, Κύριε ο Θεός μας· εσύ που μας έπλασες και μας έθεσες στον παράδεισο της τρυφής. Όταν δε παραβήκαμε την εντολή σου εξαιτίας της απάτης του όφεως, και εκπέσαμε από την αιώνια ζωή, και εξοριστήκαμε από τον παράδεισο της τρυφής, δεν μας απέρριψες οριστικά, αλλά διαπαντός μας επισκέφθηκες δια των αγίων σου προφητών, και στις έσχατες τούτες ημέρες φανερώθηκες σε εμάς που καθόμασταν στο σκότος και στη σκιά του θανάτου, δια του μονογενούς σου Υιού, του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, ο οποίος, αφού σαρκώθηκε και ενανθρώπησε εκ Πνεύματος Αγίου και εκ της αγίας δεσποίνης μας Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, μας υπέδειξε οδούς σωτηρίας, χαρίζοντάς μας την άνωθεν αναγέννηση εξ ύδατος και πνεύματος, και μας έκανε δικό του περιούσιο λαό· μας αγίασε με το Άγιό σου Πνεύμα.

Γι' αυτό, πριν από κάθε ζήτημα, και εσύ, ω Κλήμη, πρόσελθε πρόθυμα όπως ο γιος στον πατέρα, ώστε ο Θεός να σου παράσχει αληθινά τη γνώση και των ορατών και των αοράτων. Εάν όμως, ακόμη και μετά την κλήση σου, δεν θέλεις ή βραδυπορείς, με δίκαιη κρίση του Θεού θα αποκληρωθείς, επειδή, εφόσον δεν θέλησες, δεν θα αγαπηθείς. Και μην νομίσεις πως, ακόμη κι αν γίνεις ο πιο ευσεβής από όλους τους ευσεβείς που υπήρξαν ποτέ, αλλά δεν προφτάσεις να τελειωθείς μέσω του βαπτίσματος, θα μπορέσεις ποτέ να τύχεις αγαθής ελπίδας. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο θα υποστείς μεγαλύτερη τιμωρία, επειδή τα καλά έργα δεν τα χρησιμοποίησες καλά. Επειδή ούτε το καλό είναι καλό, όπως λένε, όταν δεν γίνεται με καλό τρόπο. Εσύ όμως, εάν δεν θέλεις να βαπτιστείς, όπως είναι το θέλημα του Θεού, υπηρετώντας μάλλον το δικό σου θέλημα, γίνεσαι οπωσδήποτε εχθρός της δικής Του βουλής. Αλλά ίσως πεις: και σε τι συμβάλλει στην ευσέβεια το να βαπτιστώ με νερό; Πρώτον μεν, επειδή πράττεις αυτό που αρέσει στον Θεό. Δεύτερον δε, επειδή μέσω ύδατος και Πνεύματος αναγεννιέσαι για τον Θεό, και αντικαθιστάς την πρώτη σου γέννηση που προήλθε από επιθυμία, και έτσι θα μπορέσεις να επιτύχεις τη σωτηρία. Διαφορετικά, επομένως, είναι αδύνατον. Διότι έτσι μας είπε ο Θεός Λόγος, ο οποίος ενανθρώπησε για τη σωτηρία και την αφθαρσία του γένους μας: Αμήν σας λέω, εάν δεν αναγεννηθείτε εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. Γι' αυτό προσέλθετε στο βάπτισμα· διότι μόνο αυτό μπορεί να σβήσει την ορμή του πυρός.

«Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς.» Ελέγχεται μέσα από αυτά τα λόγια ο Νικόδημος, επειδή είναι ακόμη ψυχικός άνθρωπος, και για αυτό τον λόγο δεν αποδέχεται με κανέναν τρόπο «τα του Πνεύματος του Θεού»· διότι θεωρεί μωρία ένα τόσο σεπτό και περιφανές μυστήριο. Και ενώ ακούει για τη γέννηση που είναι άνωθεν και πνευματική, αυτός φαντάζεται ακόμη μια σωματική γαστέρα που επιστρέφει στις ωδίνες του τοκετού για εκείνους που έχουν ήδη γεννηθεί, και μη μπορώντας να υψωθεί πάνω από τον νόμο της ανθρώπινης φύσης μας, κρίνει με τα δικά του μέτρα τα θειότερα. Και επειδή βρίσκει το ύψος αυτών των διδαγμάτων απρόσιτο για τις δικές του αντιλήψεις, πέφτει κάτω και παρασύρεται. Διότι, όπως ακριβώς τα αντικείμενα που ρίχνονται με δυνατές βολές πάνω στις σκληρές πέτρες αναπηδούν πάλι πίσω, έτσι νομίζω και ο αμαθής νους, όταν προσκρούει σε θεωρήματα υψηλότερα από τις δυνάμεις του, ατονεί και υποχωρεί, και περιοριζόμενος πάντοτε στα μέτρα που του αρμόζουν, υποτιμά την ανώτερη και υψηλότερη σύνεση. Αυτό ακριβώς έπαθε και ο άρχοντας των Ιουδαίων και δεν αποδέχεται την πνευματική γέννηση. «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.» Επειδή ο άνθρωπος αυτός δεν κατανοούσε όπως έπρεπε τι σήμαινε η ανάγκη της άνωθεν γέννησης, τον καθοδηγεί με σαφέστερα διδάγματα και του παραθέτει πιο ξεκάθαρη τη γνώση του μυστηρίου.

Διότι ο μεν Κύριός μας Ιησούς Χριστός ονόμαζε την αναγέννηση μέσω του Πνεύματος «άνωθεν», δείχνοντας ότι το Πνεύμα ανήκει στην ανώτατη από όλες τις ουσίες, μέσω του οποίου γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσεως, καθώς απολαμβάνουμε αυτό που προέρχεται ουσιωδώς από αυτήν, και δι' αυτού και εν αυτώ αναμορφωνόμαστε προς το αρχέτυπο κάλλος, και έτσι αναγεννιόμαστε σε μια νέα ζωή, και αναπλαθόμαστε προς τη θεία υιοθεσία. Το δε «άνωθεν» ο Νικόδημος, μη εκλαμβάνοντάς το κατ' αυτόν τον τρόπο, υπέθεσε ότι σημαίνει την εκ νέου γέννηση, όπως συμβαίνει με τα σώματα· γι' αυτό και, περιπίπτοντας σε λογισμούς που καταλήγουν στο αδύνατο, αποδεικνυόταν ταυτόχρονα και άμυαλος και δυσμαθής. Αναγκαστικά, λοιπόν, ο Σωτήρας, επειδή εκείνος ήταν πιο αδύναμος στην αντίληψη, του συμπεριφέρεται με ακόμη μεγαλύτερη επιείκεια, και αφαιρώντας το κάλυμμα που φαινόταν να είχε ριχτεί στον λόγο, του λέει πλέον ξεκάθαρα: «Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί δι' ύδατος και πνεύματος, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Διότι, επειδή ο άνθρωπος είναι κάτι το σύνθετο και όχι απλό κατά τη φύση του, συγκερασμένος από δύο, δηλαδή από αισθητό σώμα και νοερή ψυχή, χρειάστηκε διπλή θεραπεία για την αναγέννησή του, η οποία να σχετίζεται συγγενικά με καθένα από τα δύο που αναφέρθηκαν. Διότι με το Πνεύμα αγιάζεται το πνεύμα του ανθρώπου, ενώ με το αγιασμένο νερό, το σώμα.

Επειδή δε δεν γνωρίζουν τίποτα, δεν έχουν τη δύναμη του άρτου, ούτε βέβαια τη δύναμη του ύδατος. Διότι έχει δοθεί σε αυτούς απλώς και μόνο το γράμμα, το οποίο δίνει την εντύπωση του άρτου και του ύδατος, αλλά δεν τους τρέφει με κανέναν τρόπο ώστε να αποκτήσουν πνευματική ευεξία. Και αυτό το μαρτυρεί ο Παύλος γράφοντας: «Μέχρι και σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους, το οποίο δεν αφαιρείται, επειδή καταργείται μόνο εν Χριστώ». Και κατά άλλον τρόπο, λέμε ότι έχει αφαιρεθεί από τη συναγωγή των Ιουδαίων η δύναμη του άρτου και η δύναμη του ύδατος. Και ο λόγος αυτός είναι μυστικός. Διότι εμείς, που έχουμε κληθεί μέσω της πίστεως στον αγιασμό, έχουμε τον άρτο εξ ουρανού, δηλαδή τον Χριστό, ήτοι το σώμα Του. Εάν δε ρωτούσε κάποιος, ποια είναι η δύναμή του, απαντούμε ότι είναι ζωοποιός. Διότι δίνει ζωή στον κόσμο. Προσερχόμαστε δε ομοίως και στη χάρη του αγίου βαπτίσματος, το οποίο μας αγιάζει, λέγοντας ότι η δύναμη του ύδατος είναι η απόθεση των αμαρτιών, η πνευματική αναγέννηση, προς συμμόρφωση με τον ίδιο τον Χριστό. Και επιπλέον αυτών, αποτελεί είσοδο με παρρησία στη βασιλεία των ουρανών· «Διότι εάν κανείς», λέει, «δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Επομένως, οι Ιουδαίοι έχουν στερηθεί τέτοια αγαθά. Διότι δεν υπάρχει σε αυτούς η δύναμη του άρτου, δηλαδή η εν Χριστώ ζωοποίηση.

Έπειτα πώς εσείς, που είστε σαν πηλός στα χέρια του κεραμέα, και μη γνωρίζοντας διόλου με ποιον τρόπο θα συντελεστεί η πνευματική σας αναγέννηση, δεν φοβάστε να φιλονικείτε; Και δεν κρίνατε σωστότερο να παραχωρήσετε σε Αυτόν, ως δημιουργό και πατέρα, τον τρόπο με τον οποίο θα γίνουν αυτά; Διότι το ότι οι Ιουδαίοι φιλονικούσαν με τα λόγια του Σωτήρα, τα οποία τους είπε γι' αυτά τα ζητήματα, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το αντιληφθεί κανείς. Διότι είπε προς τον Νικόδημο: «Αμήν, αμήν σας λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού». Εκείνος όμως, ορμώντας ασύνετα σε όσα ξεπερνούν τον νου, αντέλεγε λέγοντας: «Μήπως μπορεί ένας άνθρωπος, ενώ είναι γέροντας, να εισέλθει δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί;» Και προσέθετε σε αυτά και άλλη ερώτηση για το μυστήριο: Πώς μπορούν να γίνουν αυτά; Τι απάντησε λοιπόν σε αυτά ο Χριστός; «Εάν σας είπα τα επίγεια και δεν πιστεύετε, πώς θα πιστέψετε εάν σας πω τα επουράνια;» Είναι αναγκαίο, επομένως, να υποτάσσεται κανείς σε όσα λέει ο Θεός. Αυτός γνωρίζει την οδό των δικών Του έργων, και τα δικά Του δημιουργήματα δεν πρέπει να ερευνώνται με περιέργεια, αλλά αρμόζει να τιμώνται από εμάς με ακλόνητη πίστη όσα ξεπερνούν τον ανθρώπινο νου.

Μας παραγγέλλει δε και ο πάνσοφος Παύλος γράφοντας τα εξής: «Μην συμμορφώνεστε με τον αιώνα τούτο, αλλά να μεταμορφώνεστε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να δοκιμάζετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο». Έχουμε δε λάβει την προσταγή να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο και να ενδυθούμε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται κατ' εικόνα εκείνου που τον έκτισε. Σε κτίζω λοιπόν εγώ, λέει, όχι σαν τον άνθρωπο χαλκουργό που κατασκευάζει τα υλικά σκεύη με εργαλεία και φωτιά, αλλά μάλλον με κάποια άρρητη και νοητή μεταστοιχείωση, και ανάπλαση, και σαν μια πνευματική αναγέννηση, την οποία βεβαίως και ο ίδιος ο Σωτήρας κάποτε διευκρίνιζε στον Νικόδημο, λέγοντας: «Αμήν, αμήν σας λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού». Διότι έχουμε γεννηθεί όχι από φθαρτή σπορά, αλλά διά του ζωντανού και αιώνιου Λόγου του Θεού. Έτσι κτίζει ο Χριστός, αναμορφώνοντας μέσω του αγιασμού προς τον εαυτό Του αυτούς που πιστεύουν, και επαναφέροντάς τους στη σωτηρία. Διότι μας κτίζει όχι για την απώλεια, δηλαδή όχι πλέον για τη φθορά και τον θάνατο, αλλά για μακραίωνα βίο και ατελεύτητη ζωή.

Και ο ίδιος ο Χριστός, βεβαίως, καθιστά σαφή την οδό αυτού του πράγματος, λέγοντας: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Μάλλον δε –διότι πρέπει να σας πω και κάτι από τα απόρρητα– ο ίδιος έγινε για εμάς οδός, θύρα και αφορμή αυτής της τόσο λαμπρής και αξιοκτήτου χάριτος, αναλαμβάνοντας την ομοίωση με εμάς. Διότι έλαβε μορφή δούλου, καίτοι, κατά το ότι νοείται και είναι Θεός, είναι ελεύθερος, προκειμένου να μας χαρίσει τα δικά του. Διότι μόνος αυτός είναι κατά φύσιν ελεύθερος, επειδή και μόνος αυτός είναι Υιός του Πατρός, ο οποίος υπερίκειται των πάντων και εξουσιάζει τα πάντα, και ο οποίος είναι φύσει και αληθώς ελεύθερος. Διότι κάθε τι που ήλθε στη δημιουργία, υποτάσσει ως δούλος τον αυχένα στον Δημιουργό. Γι' αυτό ψάλλει ο Μελωδός και λέει προς αυτόν: «Διότι τα σύμπαντα είναι δούλα σου». Το ότι δε, μεταφέροντας τα δικά μας στον εαυτό του, μας έδωσε κατ' οικονομίαν τα δικά του, το επιβεβαιώνει ο ιερουργός των μυστηρίων του, ο πάνσοφος Παύλος, γράφοντας: «Διότι, αν και ήταν πλούσιος, έγινε φτωχός, ώστε εμείς με τη δική του φτώχεια να πλουτίσουμε». Διότι φτώχεια μεν για τον Θεό Λόγο είναι τα δικά μας, δηλαδή τα ανθρώπινα· πλούτος δε για την ανθρώπινη φύση είναι το να λάβει τα δικά του, ένα εκ των οποίων είναι το ελεύθερο αξίωμα, το οποίο κατεξοχήν αρμόζει σε όσους έχουν κληθεί στην υιοθεσία.

Ως τόπος χλόης θα μπορούσαν να νοηθούν τα αειθαλή λόγια του Θεού, η αγία και θεόπνευστη Γραφή, η οποία τρέφει τις καρδιές των πιστών προς πνευματική ευρωστία. Ως ύδωρ ζων και ζωοποιό, η χορηγία του Αγίου Πνεύματος. (A f. 128 b) Ή ίσως κυριότερα, τόπος χλόης είναι ο παράδεισος από τον οποίο εκπέσαμε, στον οποίο μας επαναφέρει ο Χριστός και μας εγκαθιστά, μέσω του ύδατος της αναπαύσεως, δηλαδή μέσω του βαπτίσματος. «Διότι εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών.» <Εάν, μάλιστα, και πορευθώ εν μέσω σκιάς θανάτου.> (A f. 128 b) Επειδή, όμως, βαπτιζόμαστε στον θάνατο του Χριστού, το βάπτισμα θα μπορούσε να ονομαστεί και σκιά και μίμημα θανάτου, τον οποίο δεν πρέπει να φοβόμαστε. Ως σκιά θανάτου, εξάλλου, θα μπορούσε να νοηθεί και ο φυσικός και κοινός θάνατος, σε αντιδιαστολή με τον προαιρετικό θάνατο, εννοώ της ψυχής, ο οποίος δεν είναι σκιά θανάτου, αλλά αληθινός θάνατος. <Ετοίμασας ενώπιόν μου τράπεζα απέναντι από εκείνους που με θλίβουν.> (A f. 129 b) Αφού γεύτηκαν την ευαγγελική τράπεζα εκείνοι από τα έθνη που πίστεψαν, λένε προς τον Χριστό που τους την παρέθεσε ότι η τράπεζα που μας ετοίμασες είναι αντίθετη προς την τράπεζα των Ελλήνων. Διότι οι σοφοί των Ελλήνων δεν μας δίδαξαν τίποτε από τα αναγκαία, αλλά μας καταπίεζαν και μας έθλιβαν μέσα σε λιμό και στέρηση κάθε ωφέλιμης διδασκαλίας.

Επειδή, λοιπόν, ο άνθρωπος είναι διπλός, αποτελούμενος από ψυχή και σώμα, διπλό είναι και το μέσο καθαρισμού: το μεν ασώματο για το ασώματο, το δε σωματικό για το σωματικό. Και το μεν ύδωρ καθαρίζει το σώμα, το δε Πνεύμα σφραγίζει την ψυχή, ώστε, έχοντας ραντιστεί [με το Πνεύμα] στην καρδιά, και έχοντας λουστεί στο σώμα με καθαρό νερό, να πλησιάσουμε τον Θεό. Όταν, λοιπόν, πρόκειται να καταβείς στο ύδωρ, μην προσέχεις απλώς και μόνο το νερό, αλλά να δέχεσαι τη σωτηρία με την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος. Διότι χωρίς και τα δύο, είναι αδύνατον να φτάσεις στην τελείωση. Δεν είμαι εγώ που το λέω αυτό, αλλά ο Κύριος Ιησούς [Χριστός], ο οποίος έχει την εξουσία αυτού του πράγματος, λέει: Εάν κάποιος δεν γεννηθεί [άνωθεν, και προσθέτει λέγοντας] από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. Ούτε εκείνος που έχει βαπτιστεί στο νερό, αλλά δεν έχει αξιωθεί του Πνεύματος, έχει τέλεια τη χάρη, ούτε και αν κάποιος είναι ενάρετος στα έργα του, αλλά δεν λάβει τη σφραγίδα μέσω του ύδατος, θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Τολμηρός είναι ο λόγος, αλλά δεν είναι δικός μου, διότι ο Ιησούς είναι εκείνος που αποφάνθηκε. Και πάρε την απόδειξη αυτών των λόγων από τη Θεία Γραφή. Ο Κορνήλιος ήταν άνδρας δίκαιος, που αξιώθηκε να δει οπτασίες αγγέλων, έχοντας υψώσει στους ουρανούς ενώπιον του Θεού ως αγαθή στήλη τις προσευχές και τις ελεημοσύνες του.

Και γι' αυτά βέβαια ίσως πρέπει να ερμηνεύσουμε και διαφορετικά. Πρέπει όμως να ακούσουμε τώρα τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα περί του Αγίου Πνεύματος. Διότι λέει: εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. Και ότι η χάρη προέρχεται από τον Πατέρα, λέει: πόσο μάλλον ο Πατέρας εξ ουρανού θα δώσει Άγιο Πνεύμα σε όσους το ζητούν από αυτόν. Και ότι πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό εν πνεύματι, λέει: αλλά έρχεται ώρα, και ήδη είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι ο Πατέρας τέτοιους αναζητά αυτούς που τον προσκυνούν. Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Και πάλι: εάν όμως εγώ εν πνεύματι Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια. Και αμέσως στη συνέχεια: γι' αυτό σας λέω, κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους, αλλά η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί. Και όποιος πει λόγο κατά του Υιού του ανθρώπου, θα του συγχωρεθεί, όποιος όμως πει λόγο κατά του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε σε αυτόν τον αιώνα ούτε στον μέλλοντα.

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον πνεύμα γνώσεως, σε άλλον πνεύμα ισχύος, σε άλλον πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον πνεύμα προφητείας, σε άλλον πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον πνεύμα γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών» και τα υπόλοιπα χαρίσματα, όπως λέει «ένα και το αυτό Πνεύμα τα ενεργεί, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Διότι «το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει» (δείχνοντάς μας μέσα από αυτές τις εκφράσεις το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος) «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει» και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτόν τον λόγο ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα» και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από το δικό μου και θα σας τα αναγγείλει όλα».

Διότι το αγαθό χαρίζεται στον καθένα με διαφορετικό τρόπο, «σε άλλον μεν δίνεται πνεύμα σοφίας, σε άλλον δε πνεύμα γνώσεως, σε άλλον δε πνεύμα ισχύος, σε άλλον δε πνεύμα ιαμάτων, σε άλλον δε πνεύμα προφητείας, σε άλλον δε πνεύμα διακρίσεως, σε άλλον γλωσσών, σε άλλον ερμηνειών», και τα υπόλοιπα χαρίσματα, καθώς λέει: «ένα και το αυτό πνεύμα, που τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει»· διότι «το πνεύμα σου το αγαθό θα με οδηγήσει, Θεέ», λέει ο Δαβίδ, ή «το πνεύμα πνέει όπου θέλει», αποδεικνύοντάς μας μέσα από αυτά το ενυπόστατο του Αγίου Πνεύματος, «και ακούς τη φωνή του, αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει», και «εάν δεν γεννηθείτε από ύδωρ και πνεύμα», παρόμοιο με αυτό που είπε ο Παύλος: «διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα». Γι' αυτό ο Κύριος λέει: «όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός, εκείνος θα μαρτυρήσει για εμένα». Και «έχω ακόμη πολλά να σας πω, αλλά δεν μπορείτε να τα βαστάξετε τώρα. Όταν όμως έλθει εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά. Εκείνος θα με δοξάσει, διότι θα λάβει από τα δικά μου, και θα σας τα αναγγείλει όλα». 10.

Προσευχηθείτε, οι προετοιμαζόμενοι για το φώτισμα. Οι πιστοί, υπέρ των αδελφών μας που προετοιμάζονται για το άγιο φώτισμα και υπέρ της σωτηρίας τους, ας δεηθούμε στον Κύριο· ώστε ο Κύριος ο Θεός μας να τους στηρίξει και να τους ενδυναμώσει· να τους φωτίσει με τον φωτισμό της γνώσεως και της αληθείας· να τους αξιώσει στον κατάλληλο καιρό του λουτρού της παλιγγενεσίας, της αφέσεως των αμαρτιών και του ενδύματος της αφθαρσίας· να τους αναγεννήσει δι' ύδατος και Πνεύματος· να τους χαρίσει την τελειότητα της πίστεως· να τους συναριθμήσει στο άγιο και εκλεκτό του ποίμνιο.

Δες, εξάλλου, και τι είδους απειλή εξαπολύεται εναντίον τους, η οποία λέει: «δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας», το οποίο και αυτό εκπληρώθηκε σε αυτούς μετά την επιβουλή εναντίον του Σωτήρα μας. Γι' αυτό στη συνέχεια προστίθεται: «διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα». Εύλογα, λοιπόν, επειδή τα «χέρια» τους έχουν γίνει «γεμάτα αίμα», έχει προστεθεί το: «δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας», και το: «εάν πολλαπλασιάσετε τη δέησή σας, δεν θα σας εισακούσω». Με απόλυτη συνέπεια, ο Κύριος, που εξέφερε τα προηγούμενα, αναλύει περαιτέρω και αυτά προς τους προαναφερθέντες «άρχοντες των Σοδόμων και τον λαό των Γομόρρων», προσκαλώντας τους σε αγαθές ελπίδες, εάν, απομακρυνόμενοι από την κακία και εγκαταλείποντας την εθελοθρησκεία του σαρκικού νόμου, γίνονταν υπήκοοι της καινής του διαθήκης και του νέου νόμου και λόγου. Γι' αυτό, μετά την παραμέληση των όσων ανήκαν στην παλαιά διαθήκη, εισάγει τα μυστήρια της καινής διαθήκης και του νέου νόμου. Αυτά ακριβώς παρέδιδε και ο ίδιος στα Ευαγγέλια λέγοντας: «εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από ύδωρ και πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Προτρέπει, λοιπόν, ο φιλάνθρωπος Κύριος εκείνους που έχουν εμπλακεί σε τόσα κακά και έχουν μολυνθεί από το προαναφερθέν αίμα, να σπεύσουν προς την αποδοχή της καινής διαθήκης, προβάλλοντάς τους ως υπόσχεση την άφεση των αμαρτιών, η οποία χορηγείται μέσω αυτής σε όσους έχουν διαπράξει μεγάλες ασέβειες.

Η προφητεία που έχουμε στα χέρια μας αναφέρεται στον ίδιο τον Χριστό του Θεού, λέγοντας: 〈Οι διψασμένοι, πηγαίνετε στο νερό〉. Έπειτα, υποδηλώνοντας τη χάρη που δωρήθηκε δωρεάν στους ανθρώπους μέσω του Σωτήρα, λέει: 〈και όσοι δεν έχετε αργύριο, πηγαίνετε, αγοράστε και πιείτε χωρίς αργύριο〉. Αντί δε του χωρίου: 〈και τιμής οίνου και στέαρ, ίνα τιμάσθε αργυρίου〉, ο Σύμμαχος λέει 〈και χωρίς αντάλλαγμα κρασί〉 〈και γάλα〉, και ο Ακύλας παρομοίως το απέδωσε 〈κρασί και γάλα〉, έτσι ώστε το θείο λόγιο να υπόσχεται σε όσους 〈διψούν〉 όχι μόνο 〈νερό〉, αλλά 〈και κρασί και γάλα〉. Το μεν 〈νερό〉, λοιπόν, ‹από την πηγή του σωτηρίου› δηλώνει το ευαγγελικό κήρυγμα, ενώ το 〈κρασί και γάλα〉 υποδηλώνει το μυστήριο της εν Χριστώ αναγέννησης. Διότι ‹όσοι αναγεννώνται εξ ύδατος και πνεύματος› τρέφονται «ως αρτιγέννητα βρέφη» ‹με το λογικό› ‹〈γάλα〉› και μεταλαμβάνουν το 〈κρασί〉 της Καινής Διαθήκης. Δεν πρέπει δε να αγνοούμε, ότι κατά το παρελθόν σε όσους αναγεννώνταν εν Χριστώ προσφερόταν μυστικό 〈γάλα〉 μαζί με το σώμα και το αίμα της Καινής Διαθήκης. Λένε μάλιστα ότι μέχρι και σήμερα αυτό το έθιμο διασώζεται σε ορισμένες εκκλησίες, όμως ακόμη και αν δεν γίνεται σωματικά, τουλάχιστον κατά τη διάνοια το μυστικό αίμα του Χριστού προσφέρεται και αντί για 〈κρασί〉 και αντί για 〈γάλα〉 σε όσους αξιώνονται την εν Χριστώ αναγέννηση.

Δημιουργεί δε την πνευματική αναγέννηση· και ας σε πείσει το ότι κανείς δεν μπορεί να δει ή να λάβει τη βασιλεία, εάν δεν γεννηθεί άνωθεν διά του Πνεύματος, και εάν δεν καθαριστεί από την προηγούμενη γέννηση, η οποία αποτελεί μυστήριο της νύχτας, με την ημερινή και φωτεινή διάπλαση, την οποία ο καθένας διαπλάθει στον εαυτό του.

Μάλλον δε, εάν το κρίνετε σκόπιμο, ας ενδιατρίψουμε με μεγαλύτερη λεπτομέρεια στην εξέταση περί του λουτρού, ξεκινώντας σαν από κάποια πηγή από το αγιογραφικό παράγγελμα: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί», λέγει, «από ύδωρ και Πνεύμα, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Γιατί, όμως, απαιτούνται και τα δύο και δεν θεωρήθηκε επαρκές μόνο το Πνεύμα για την ολοκλήρωση του βαπτίσματος; Ο άνθρωπος είναι σύνθετος και όχι απλός, όπως γνωρίζουμε με ακρίβεια, και για τον λόγο αυτόν, στη διπλή και συζευγμένη του φύση ορίστηκαν για θεραπεία τα συγγενή και όμοια φάρμακα: στο μεν ορατό σώμα το αισθητό ύδωρ, στη δε αόρατη ψυχή το αφανές Πνεύμα, το οποίο επικαλούμαστε με την πίστη και προσέρχεται με τρόπο άρρητο. Διότι «το Πνεύμα πνέει όπου θέλει, και τη φωνή του την ακούς, αλλά δεν γνωρίζεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει». Αυτό ευλογεί και το σώμα που βαπτίζεται και το ύδωρ που βαπτίζει. Γι' αυτό, μην καταφρονήσεις το θείο λουτρό, ούτε να το υποτιμήσεις ως κάτι το κοινό εξαιτίας της χρήσης του ύδατος· διότι Εκείνο που ενεργεί είναι μέγα, και εξαιτίας Του καθίστανται θαυμαστά τα τελούμενα.

Ενώ, λοιπόν, αυτή η έρευνα βρίσκεται μπροστά μας, ο νέος θεολόγος προσθέτει στον λόγο του ρευστότητα και πάθος και υλική αιτία και κάποια ενέργεια που δεν είναι καθαρή από ρύπο και εξωτερικά εισρέουσα χορηγία και όλα τα παρόμοια. Δεν γνωρίζω τι έπαθε αυτός, ο οποίος ισχυρίζεται ότι, λόγω της υπερβολικής του σοφίας, τίποτε από τα ακατάληπτα δεν παραμένει έξω από τη γνώση του, και ο οποίος υπόσχεται να ερμηνεύσει την άρρητη γέννηση του Υιού, και αφού απομακρύνθηκε από τα προκείμενα ζητήματα, καταδύεται σαν χέλι στον ιλυώδη βούρκο των λογισμών. Πράττει όπως ακριβώς εκείνος ο νυκτερινός Νικόδημος, ο οποίος, όταν ο Κύριος δίδασκε για τη γέννηση άνωθεν, παρασυρόταν από τους λογισμούς του προς τον κόπο της μήτρας, και απορούσε πώς θα μπορούσε κανείς να βρεθεί για δεύτερη φορά μέσα στην κοιλιά, λέγοντας: «Πώς είναι δυνατόν να γίνει αυτό;», νομίζοντας ότι, επειδή ένας γέροντας δεν μπορεί να κυοφορηθεί ξανά σε μητρικά σπλάχνα, θα απέδειχνε την πνευματική γέννηση ως ανυπόστατη. Όπως όμως ο Κύριος διόρθωσε την πεπλανημένη αντίληψη εκείνου, λέγοντας ότι τα ιδιώματα της σάρκας και του πνεύματος είναι ασύμμεικτα, έτσι ας διορθώσει και αυτός τον εαυτό του στα ίδια ζητήματα, αν το επιθυμεί. Διότι φρονώ πως ο ερευνητής της αλήθειας οφείλει να εξετάζει το προκείμενο ζήτημα με βάση τη δική του φύση, και όχι να διαβάλλει το άυλο αποδίδοντάς του ιδιότητες των υλικών πραγμάτων. Διότι, αν ο άνθρωπος ή το βόδι ή οποιοδήποτε άλλο από τα όντα που γεννιούνται σαρκικά δεν παραμένει καθαρό από πάθος όταν γεννά ή όταν γεννιέται, τι σχέση έχει αυτό με την απαθή και αμόλυντη φύση;

Εμείς όμως, έχοντας διδαχθεί από την αγία φωνή ότι, αν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν από νερό και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού, και ότι «Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου, αυτός θα ζήσει στον αιώνα», έχουμε πειστεί ότι με την ομολογία των θείων ονομάτων, εννοώ του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, επικυρώνεται το μυστήριο της ευσέβειας και ότι με τη συμμετοχή στα μυστικά έθη και σύμβολα εδραιώνεται η σωτηρία. Αντιθέτως, τα δόγματα έχουν συχνά εξεταστεί με επιμέλεια και από όσους βρίσκονται έξω από το μυστήριο, και μπορεί κανείς να ακούσει πολλούς να προβάλλουν το δικό μας δόγμα ως αφορμή για ρητορική άμιλλα, και βλέπουμε μερικούς από αυτούς πολλές φορές να προσεγγίζουν την αλήθεια και όμως να παραμένουν εξίσου αποξενωμένοι από την πίστη. Επειδή, λοιπόν, αυτός από τη μια καταφρονεί τα σεπτά ονόματα, μέσω των οποίων η δύναμη της θειοτέρας γέννησης χορηγεί τη χάρη σε εκείνους που την αναζητούν διά της πίστεως, και από την άλλη περιφρονεί τη συμμετοχή στα μυστικά σύμβολα και έθη, στα οποία έχει τη δύναμή του ο Χριστιανισμός, ας πούμε τα λόγια του προφήτη παραφράζοντάς τα ελαφρώς, προς όσους δίνουν ακρόαση στην απάτη: «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι; Γιατί αγαπάτε την απώλεια και αναζητάτε το ψέμα;» Πώς δεν βλέπετε ότι ο διώκτης της πίστεως παρακινεί σε παράβαση του Χριστιανισμού εκείνους που πείθονται στα λόγια του;

Ωδή της Μαρίας, αδελφής του Μωυσή, κατά την Έξοδο. «Άσωμεν»: Ας ψάλουμε, δηλαδή το μυστικό άσμα. Διότι ο Χριστός δοξάστηκε στον ουρανό και στη γη, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς και κατήργησε τον θάνατο. «Ίππον»: Εννοεί τον διάβολο και την αμαρτία που κάθεται πάνω του στη θάλασσα του βαπτίσματος. «Βοηθός»: Στον πιστό άνθρωπο, ο οποίος έχει αναγεννηθεί διά του βαπτίσματος. «Ούτος Θεός»: Το λέει αυτός που έχει αναγεννηθεί διά του ύδατος και του Πνεύματος. «Θεός του πατρός»: Διότι ο πιστός άνθρωπος αναγνωρίζει τον Θεό ως Πατέρα του. «Κύριος συντρίβων»: Εννοεί τον πόλεμο στον Άδη, τον οποίο συνέτριψε, και το όνομά Του είναι Θεός. «Άρματα»: Αποκαλεί τον διάβολο Φαραώ. Τα δε άρματα του διαβόλου είναι η αμαρτία, η λήθη, η πλάνη και όσα τα ακολουθούν. Αυτά δε τα έρριψε μέσα στο βάπτισμα. «Επιλέκτους»: Το ψεύδος, η πορνεία, η κλοπή, αυτοί είναι οι τριστάτες του διαβόλου. Εννοεί επίσης και τους δαίμονες. «Κατεπόντισεν»: Δηλαδή καταπόντισε, στη θάλασσα του αίματος που εξήλθε από την πλευρά του Χριστού. Διότι αυτή είναι μεγαλύτερη και ισχυρότερη από κάθε θάλασσα. Και εκεί καταποντίστηκαν οι δαίμονες και παρασύρθηκαν σαν σε ποτάμι. «Πόντω»: Διότι οι δαίμονες καταποντίστηκαν μέσα στο ύδωρ του βαπτίσματος. «Κατέδυσαν»: Σαν σκληροί και αμετανόητοι βυθίστηκαν στον βυθό του βαπτίσματος. «Η δεξιά Σου»: Διότι με αυτήν εξέτεινε τον ουρανό και θεμελίωσε τη γη.

Επειδή, εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. «Τα πάντα προσδοκούν σε σένα.» Διότι όλα τα αγαθά περικλείονται στο χέρι του Θεού, ώστε, όταν το ανοίγει, να γεμίζει και να χορταίνει τα πάντα με αγαθότητα. Ως άνοιγμα των χεριών του πρέπει να θεωρήσουμε και την έκτασή τους πάνω στον σταυρό, από την οποία τα πάντα γέμισαν με αγαθότητα, δηλαδή με φιλανθρωπία, επειδή κάθε αμαρτία έχει συγχωρεθεί μέσω του σταυρού. «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου.» Αυτό θα μπορούσε να λέγεται για την ανάσταση των νεκρών, ως αποστολή του ανθρώπινου πνεύματος στη γη για να ανακαινιστεί η ανθρωπότητα, εάν ο Προφήτης δεν έλεγε «το Πνεύμά σου», δηλώνοντας σαφώς το Άγιο Πνεύμα του Θεού. Με την αποστολή του οποίου όλη η γη, δηλαδή όλα τα έθνη, αναδημιουργήθηκε και ανακαινίστηκε, προφανώς μέσω του κηρύγματος των αποστόλων. Διότι σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους. «Αυτός που επιβλέπει τη γη.» Διότι τόσο μεγάλη είναι η δύναμη του Δημιουργού, ώστε και μόνο το βλέμμα του είναι ικανό να σαλέψει τη γη που φαίνεται ασάλευτη. «Θα ψάλω στον Κύριο σε όλη μου τη ζωή.» Αγαθή υπόσχεση, που παρέχει αιώνια ζωή σε όποιον την εκπληρώνει, το να θέτει κάποιος ως σκοπό του βίου του τη δοξολογία του Θεού. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος ανέρχεται στην τάξη των αγγέλων. «Είθε να του είναι ευάρεστος ο στοχασμός μου.»

Και βαπτίστηκε, λέει, στον Ιορδάνη επτά φορές. Δεν καθαρίστηκε μάταια παλαιότερα ο Νεεμάν, ο οποίος ήταν λεπρός, όταν βαπτίστηκε, αλλά για δική μας υπόδειξη. Εμείς, που είμαστε λεπροί μέσα στις αμαρτίες, δια του αγίου ύδατος και της επικλήσεως του Κυρίου καθαριζόμαστε από τα παλαιά παραπτώματα, αναγεννώμενοι πνευματικά ως νεογέννητα παιδιά, καθώς ακριβώς είπε και ο Κύριος: εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών.

Αλλά όταν, λέει, ρέει προς τα κάτω ο Ωκεανός, υπάρχει γένεση ανθρώπων, ενώ όταν ρέει προς τα άνω, προς το τείχος και το χαράκωμα και τη Λευκάδα πέτρα, υπάρχει γένεση θεών. Αυτό, λέει, είναι το γεγραμμένο: «εγώ είπα: είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», εάν σπεύσετε να φύγετε από την Αίγυπτο και βρεθείτε πέρα από την Ερυθρά θάλασσα στην έρημο - δηλαδή από την κάτω μίξη προς «την άνω Ιερουσαλήμ, η οποία είναι μητέρα όλων των ζώντων» - εάν όμως επιστρέψετε πάλι στην Αίγυπτο - δηλαδή στην κάτω μίξη -, «πεθαίνετε ως άνθρωποι». Διότι θνητή, λέει, είναι κάθε κάτω γένεση, ενώ αθάνατη είναι εκείνη που γεννιέται άνω. Διότι γεννιέται «εξ ύδατος» μόνο «και πνεύματος» πνευματικός άνθρωπος, όχι σαρκικός. Ο κάτω όμως είναι σαρκικός. Αυτό, λέει, είναι το γεγραμμένο: «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το πνεύμα είναι πνεύμα». Και αυτή είναι, σύμφωνα με αυτούς, η πνευματική γένεση, και αυτός, λέει, είναι ο μέγας Ιορδάνης, τον οποίο ενώ έρεε προς τα κάτω και εμπόδιζε να εξέλθουν οι υιοί του Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου - δηλαδή από την κάτω μίξη, επειδή, σύμφωνα με αυτούς, η Αίγυπτος είναι το σώμα - τον ανέστειλε ο Ιησούς και τον έκανε να ρέει προς τα άνω.

Για να ενδυθεί λοιπόν, όπως λένε οι Δοκητές, και το εξώτερο σκοτάδι (εννοεί τη σάρκα), ο άγγελος που τον συνόδευε από ψηλά έφερε το χαρμόσυνο μήνυμα στη Μαριάμ, λέει, όπως έχει γραφτεί, και γεννήθηκε αυτό που προήλθε από αυτήν, όπως έχει γραφτεί. Αφού γεννήθηκε, το ενδύθηκε αυτός που ήλθε από ψηλά, και έπραξε τα πάντα όπως είναι γραμμένα στα ευαγγέλια· βαπτίστηκε, δηλαδή, στον Ιορδάνη, λαμβάνοντας τύπο και σφράγισμα σώματος μέσα στο νερό, αντί για το σώμα που γεννήθηκε από την παρθένο· ώστε, όταν ο άρχοντας καταδικάσει το δικό του πλάσμα σε «σταυρικό θάνατο», η ψυχή εκείνη, που ανατράφηκε μέσα στο σώμα, αφού «απεκδυθεί» το σώμα και «το προσηλώσει στο ξύλο» και «θριαμβεύσει μέσω αυτού επί των αρχών και των εξουσιών», «να μη βρεθεί γυμνή», αλλά να ενδυθεί το σώμα που διαμορφώθηκε στο νερό, όταν βαπτιζόταν, αντί για τη σάρκα εκείνη. Αυτό ακριβώς εννοεί, λέει, ο Σωτήρας όταν λέει: «εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», επειδή «εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα».