Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 3:5

Και βαπτίστηκε, λέει, στον Ιορδάνη επτά φορές. Όχι μάταια παλαιότερα ο Νεεμάν, όντας λεπρός, όταν βαπτίστηκε καθαρίστηκε, αλλά προς δική μας υπόδειξη. Διότι εμείς, που είμαστε λεπροί μέσα στις αμαρτίες, μέσω του αγίου ύδατος και της επικλήσεως του Κυρίου, καθαριζόμαστε από τα παλαιά παραπτώματα, αναγεννώμενοι πνευματικά ως νεογέννητα βρέφη, όπως ακριβώς είπε και ο Κύριος: εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών.

Διότι, εάν στις κοσμικές εξουσίες άλλο είναι το ίδιο το αξίωμα και άλλο αυτός που το ασκεί με ακατάλληλο τρόπο, και, ενώ η εξουσία διατηρεί τη δική της τάξη και αξία, εκείνος που συμπεριφέρεται υβριστικά απέναντί της τιμωρείται με την εσχάτη των ποινών, για ποιον λόγο στην περίπτωση της ιερωσύνης συγχέουν τα πράγματα, και προσπαθούν να αποδώσουν σε αυτήν τα αμαρτήματα εκείνων που την μεταχειρίζονται με ακατάλληλο τρόπο; Ας σταματήσουν λοιπόν όσοι, εξαιτίας του Ευσέβιου και του Ζώσιμου, του Παλλάδιου και του Μάρωνα, εξευτελίζουν την ιερωσύνη, και ας μην ακονίζουν το ξίφος της θείας δίκης εναντίον του εαυτού τους. Αλλά εκείνους μεν, εάν δεν ανέχονται να ζουν σύμφωνα με την πνευματική φιλοσοφία, ας τους κατακρίνουν ως ολέθριους και εχθρούς της ευσέβειας και της αρετής· αυτήν την ιερωσύνη όμως ας την ανυμνούν και ας την στεφανώνουν, ως εκείνη που διαχειρίζεται και χορηγεί σε όλους τα πρέποντα αγαθά. Διότι μέσω αυτής και αναγεννιόμαστε, και συμμετέχουμε στα θεία μυστήρια, χωρίς τα οποία δεν είναι δυνατόν να λάβουμε μέρος στα ουράνια δώρα, σύμφωνα με τα αψευδή λόγια της αλήθειας, η οποία άλλοτε λέει: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», και άλλοτε: «Εάν κάποιος δεν φάει τη σάρκα μου, και δεν πιει το αίμα μου, δεν έχει μερίδιο μαζί μου». Εάν λοιπόν χωρίς αυτά δεν είναι δυνατόν να αξιωθεί κανείς τη θεία κληρονομιά, και αυτά δεν επιτελούνται μέσω κανενός άλλου παρά μόνο της ιερωσύνης, πώς είναι δυνατόν κάποιος που την καταφρονεί να μην υβρίζει τα θεία, και να μην καταφρονεί την ίδια του την ψυχή;

Εννοώ το εξής: έπλασε ο Θεός τον άνθρωπο από χώμα και νερό, και τον τοποθέτησε στον παράδεισο. Ο πλασθείς άνθρωπος δεν αποδείχθηκε χρήσιμος, αλλά διαστράφηκε. Δεν τον αναπλάθει, λοιπόν, πλέον από χώμα και νερό, αλλά από ύδωρ και Πνεύμα· και δεν του υπόσχεται πλέον παράδεισο, αλλά βασιλεία των ουρανών. Και άκουσε πώς γίνεται αυτό. Διότι, όταν ο Νικόδημος, ο άρχοντας των Ιουδαίων, περιέπεσε σε σύγχυση και αναζητούσε την επίγεια γέννηση, λέγοντας ότι είναι αδύνατον ένας γέροντας να γεννηθεί άνωθεν, δες πώς ο Χριστός του αποκαλύπτει σαφέστερα τον τρόπο της γεννήσεως: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Εάν, λοιπόν, υποσχέθηκε τη βασιλεία των ουρανών, αλλά εισήγαγε τον ληστή στον παράδεισο, δεν του έχει αποδώσει ακόμη τα αγαθά.

Κλάψε τους απίστους, κλάψε εκείνους που δεν διαφέρουν καθόλου από αυτούς, εκείνους που αναχωρούν από τη ζωή χωρίς το φώτισμα, εκείνους χωρίς τη σφραγίδα. Αυτοί είναι όντως άξιοι θρήνων, αυτοί είναι άξιοι οδυρμών· βρίσκονται έξω από τα βασίλεια μαζί με τους καταδίκους, μαζί με τους καταδικασμένους. Διότι, αλήθεια σας λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Κλάψε αυτούς που πέθαναν μέσα στον πλούτο και δεν φρόντισαν να εξασφαλίσουν καμία παρηγοριά για τις ψυχές τους μέσω του πλούτου, εκείνους που έλαβαν τη δυνατότητα να αποπλύνουν τα αμαρτήματά τους και δεν το θέλησαν. Αυτούς ας κλαίμε όλοι μας, και ιδιωτικά και δημόσια, αλλά με κοσμιότητα, αλλά με σεμνότητα, και όχι με τέτοιο τρόπο ώστε να εκθέτουμε και να κάνουμε θέαμα τους εαυτούς μας.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΕʹ. Αποκρίθηκε ο Ιησούς: «Αλήθεια σου λέω, εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». αʹ. Τα μικρά παιδιά πηγαίνουν καθημερινά στους δασκάλους, διδάσκονται τα μαθήματα και τα αποδίδουν, και ποτέ δεν σταματούν αυτήν την απόκτηση γνώσεων· μάλιστα, υπάρχουν φορές που προσθέτουν και τις νύχτες στις ημέρες, και αναγκάζονται από εσάς να τα κάνουν αυτά για πράγματα φθαρτά και πρόσκαιρα. Εμείς, όμως, δεν απαιτούμε από εσάς, που βρίσκεστε πλέον σε ώριμη ηλικία, τόσο μεγάλο κόπο, όσο απαιτείτε εσείς από τα δικά σας παιδιά.

Διότι δεν σας παρακαλούμε κάθε ημέρα, αλλά μόνο δύο ημέρες της εβδομάδας να προσέχετε τα λεγόμενα για ένα μικρό μέρος της ημέρας, ώστε να σας γίνει ελαφρύς ο κόπος. Γι' αυτόν τον λόγο και σας αναλύουμε λίγο-λίγο τα κείμενα των Γραφών, ώστε να μπορείτε με ευκολία να τα κατανοήσετε, να τα εναποθέσετε στα ταμεία του νου σας, και έτσι να φροντίζετε να τα διατηρείτε όλα στη μνήμη σας, ώστε να είστε σε θέση να τα μεταφέρετε με ακρίβεια· εκτός βέβαια εάν κάποιος είναι υπερβολικά υπναλέος και νωθρός, και πιο αμελής από μικρό παιδί. Αλλά εμπρός, ας καταπιαστούμε πάλι με τη συνέχεια των όσων ειπώθηκαν προηγουμένως, και ας δούμε πώς, ενώ ο Νικόδημος κατέπεσε, παρασύροντας τα όσα του ελέχθησαν προς την επίγεια γέννηση, και λέγοντας ότι είναι αδύνατον ένας γέροντας να γεννηθεί άνωθεν, ο Χριστός αποκαλύπτει σαφέστερα τον τρόπο της γεννήσεως, ο οποίος ναι μεν παρουσιάζει δυσκολία σε αυτόν που ερωτά ως ψυχικός άνθρωπος, όμως έχει τη δύναμη να ανυψώσει τον ακροατή από την ταπεινότητά του. Διότι τι λέει; «Αμήν σου λέγω· Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού».

Αυτό που δηλώνει μέσω αυτού, είναι το εξής: Εσύ μεν λες ότι αυτό είναι αδύνατον· εγώ όμως λέω ότι αυτό είναι τόσο πολύ δυνατό, ώστε είναι και αναγκαίο, και δεν είναι δυνατόν να σωθεί κανείς διαφορετικά. Διότι τα αναγκαία ο Θεός τα έκανε πάρα πολύ εύκολα για εμάς. Διότι η μεν γήινη γέννηση, η κατά σάρκα, προέρχεται από τον χου· γι' αυτό και τα επουράνια είναι αποκλεισμένα από αυτήν· διότι τι κοινό υπάρχει ανάμεσα στη γη και τον ουρανό; Η άλλη όμως, επειδή προέρχεται από το Πνεύμα, μας ανοίγει ορθάνοιχτα και με ευκολία τις άνω αψίδες. Ακούστε όσοι βρίσκεστε εκτός του φωτίσματος· φρίξτε, στενάξτε· διότι είναι φοβερή η απειλή, φοβερή η απόφαση. Δεν είναι δυνατόν, λέει, αυτός που δεν έχει γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Διότι φορεί το ένδυμα του θανάτου, της κατάρας, της φθοράς· δεν έλαβε ακόμη το Δεσποτικό σύμβολο· είναι ξένος και αλλότριος· δεν έχει το βασιλικό σύνθημα.

«Εάν, λέει, δεν γεννηθεί κανείς από ύδωρ και Πνεύμα, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Αλλά ο Νικόδημος ούτε και έτσι το κατενόησε. Διότι δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο από το να υποτάσσει κανείς τα πνευματικά ζητήματα στους ανθρώπινους λογισμούς. Αυτό ακριβώς ήταν που δεν επέτρεψε και στον ίδιο να συλλάβει κάτι το υψηλό και μεγάλο. Γι' αυτόν τον λόγο και εμείς ονομαζόμαστε πιστοί, ώστε, εγκαταλείποντας χάμω την αδυναμία των λογισμών, να ανέλθουμε στο ύψος της πίστεως και να εμπιστευθούμε τα περισσότερα από τα αγαθά μας σε αυτήν τη διδασκαλία· πράγμα που, εάν είχε πράξει και ο Νικόδημος, δεν θα του φαινόταν το ζήτημα αδύνατο. Τι κάνει, λοιπόν, ο Χριστός; Απομακρύνοντάς τον από αυτήν τη χαμερπή σκέψη και δεικνύοντας ότι δεν κάνει λόγο για αυτήν τη γέννηση, λέει το εξής: «Εάν δεν γεννηθεί κανείς από ύδωρ και Πνεύμα, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Αυτά δε τα έλεγε, επειδή επιθυμούσε με τον φόβο της απειλής να τον ελκύσει προς την πίστη και να τον πείσει να μην θεωρεί το γεγονός αδύνατο, επιδιώκοντας διακαώς να τον απομακρύνει από την εσφαλμένη εικόνα περί της σαρκικής γεννήσεως. «Για άλλη γέννηση ομιλώ», λέει, «ω Νικόδημε· γιατί έλκεις τον λόγο προς τη γη; Γιατί υποτάσσεις το ζήτημα στην αναγκαιότητα της φύσεως; Ανώτερος από τέτοιου είδους ωδίνες είναι αυτός ο τοκετός, δεν έχει τίποτε το κοινό με εσάς· διότι μεν και αυτή ονομάζεται γέννηση, αλλά κοινωνεί μόνο ως προς το όνομα, ενώ ως προς την ουσία διαφέρει απολύτως».

ΟΜΙΛΙΑ 26η. Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα· και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα. 1. Μας αξίωσε μεγάλων μυστηρίων ο μονογενής Υιός του Θεού· μεγάλων, και τέτοιων που εμείς δεν ήμασταν άξιοι, αλλά που άρμοζε σε Εκείνον να προσφέρει. Διότι, εάν αναλογιστεί κανείς τη δική μας αξία, όχι μόνο ήμασταν ανάξιοι της δωρεάς, αλλά και υπόδικοι για κόλαση και τιμωρία. Επειδή όμως Εκείνος δεν απέβλεψε σε αυτό, όχι μόνο μας απάλλαξε από την κόλαση, αλλά μας χάρισε και ζωή πολύ πιο λαμπρή από την προηγούμενη, μας εισήγαγε σε άλλον κόσμο, δημιούργησε μία άλλη κτίση. Διότι λέει: «Εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση». Ποια είναι η καινή κτίση; Άκουσέ Τον να λέει: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Μας εμπιστεύθηκε τον Παράδεισο, και δεν αποδειχθήκαμε άξιοι ούτε καν για τη ζωή μέσα σε αυτόν, κι όμως Εκείνος μας ανέβασε στους ουρανούς.

βʹ. Βλέπεις πώς, αφού άρχισε με φοβερά λόγια, κατέληξε πάλι σε αυτά τα ίδια; Διότι στην αρχή έλεγε: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία του Θεού»· εδώ πάλι λέει ότι «Εκείνος που δεν πιστεύει στον Υιό, έχει ήδη καταδικαστεί»· δηλαδή, μη νομίσεις ότι η αναβολή ωφελεί σε κάτι αυτόν που έχει ήδη καταστεί ένοχος, εάν δεν μεταστραφεί. Διότι εκείνος που δεν πίστεψε, δεν θα βρίσκεται σε καθόλου καλύτερη κατάσταση από εκείνους που έχουν ήδη καταδικαστεί και τιμωρούνται.

«Έτρωγε», λέει, «ακρίδες και άγριο μέλι». Αναφέρεται στους Ιουδαίους που αποσκιρτούν από τον νόμο και τις εντολές, όπως λέει η Γραφή: «Αναπήδησε σαν τον αττέλαβο ο σύμμικτος λαός σου, ή σαν την ακρίδα πάνω στον φράχτη σε ημέρα παγωνιάς. Ανέτειλε ο ήλιος και αναπήδησε μακριά, και δεν γνώρισε πλέον τον τόπο της». Και «άγριο μέλι», διότι οι Ιουδαίοι εξαγρίωσαν τη γλυκύτητα του νόμου με την παράβαση των εντολών. «Τότε», λέει, «προσέρχεται σε αυτόν ο Ιησούς, στον Ιορδάνη, για να βαπτιστεί από αυτόν. Εκείνος όμως τον εμπόδιζε, λέγοντας: “Εγώ έχω ανάγκη να βαπτιστώ από εσένα, και εσύ έρχεσαι σε εμένα;”». Αποκρινόμενος δε ο Ιησούς του είπε: «Άφησε τώρα· πρέπει να γίνεις μάρτυρας της φωνής που στέλνεται σε εμένα τώρα· διότι έτσι είναι πρέπον να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη. Πρέπει να διδάξω ότι: Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Πρέπει, λοιπόν, πρώτα να πράξω και έπειτα να διδάξω, ώστε να μην έχουν οι Ιουδαίοι την πρόφαση: “Εσύ που διδάσκεις τους άλλους, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;”. Άφησε τώρα· διότι πρέπει να επαληθευτεί ο λόγος του καρτερόψυχου Ιώβ, που λέει: “Ουδείς είναι καθαρός από ρύπο, ακόμη κι αν η ζωή του είναι μόνο μία ημέρα”· πρέπει να αποπλύνω την παλαιά αμαρτία του σώματος· πρέπει να ανακαινίσω με το Πνεύμα την ψυχή, και με το ύδωρ το σώμα».

Ϛ΄. Ότι είναι διάκονοι των μεγαλύτερων δωρεών του Θεού. Διότι, εάν κανείς δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών, εάν δεν αναγεννηθεί δι' ύδατος και Πνεύματος, και εάν εκείνος που δεν τρώγει τη σάρκα του Κυρίου και δεν πίνει το αίμα Του αποκλείεται από την αιώνια ζωή, και εφόσον όλα αυτά δεν επιτελούνται δι' ουδενός άλλου, παρά μόνο διά των αγίων εκείνων χειρών, των χειρών του ιερέως εννοώ, πώς θα μπορούσε κάποιος χωρίς αυτούς είτε να διαφύγει το πυρ της γέεννας είτε να αξιωθεί των αποταμιευμένων στεφάνων; Διότι αυτοί είναι, αυτοί ακριβώς στους οποίους έχουν εμπιστευθεί τις πνευματικές ωδίνες και έχει ανατεθεί η πνευματική γέννηση διά του βαπτίσματος· δι' αυτών ενδυόμαστε τον Χριστό και συνθαπτόμαστε με τον Υιό του Θεού, γινόμαστε μέλη εκείνης της μακάριας Κεφαλής. Ώστε δικαίως θα πρέπει να είναι για εμάς όχι μόνο περισσότερο σεβαστοί από τους άρχοντες και τους βασιλείς, αλλά και περισσότερο τιμώμενοι από τους ίδιους μας τους πατέρες. Διότι οι μεν μας γέννησαν εξ αιμάτων και εκ θελήματος σαρκός, ενώ οι δε είναι για εμάς οι αίτιοι της εκ Θεού γεννήσεως, εκείνης της μακάριας παλιγγενεσίας, της αληθινής ελευθερίας και της κατά χάριν υιοθεσίας.

Και για να σου πω και κάτι κρυφό (αλλά ας μη σε οδηγήσει αυτό σε ραθυμία, εξαιτίας της μεγαλοδωρίας του κριτή)· να πω κάτι κρυφό; Μέσω της νηστείας ο Χριστός θέλει να επαναφέρει εσένα, που αναγεννήθηκες άπαξ δι' ύδατος και Πνεύματος και θείου πυρός, στην αρχέγονη ευγένεια. Ιδού, σου αποκάλυψα το μυστήριο του ιατρού και κριτή. Γι' αυτό σε ικετεύω και σε παρακαλώ, επειδή έχεις πρόχειρο το φάρμακο, μη συνεχίζεις να προσκόπτεις συχνά· επειδή έχεις έτοιμη τη μεσίτρια μετάνοια, μη συνεχίζεις να πράττεις τα μη αρεστά στον Θεό, κυλιόμενος μέσα στον κόσμο και αναβάλλοντας τη φιλία με τον Θεό· επειδή έχεις το καθαρτήριο μέσο, μην αναβάλλεις. Διότι άδηλο είναι το μέλλον, άδηλη η αυριανή ημέρα, άδηλη η σημερινή, άδηλο το παρόν· οδοιπόροι είμαστε στον κόσμο· δεν είμαστε κυρίαρχοι, αλλά ξένοι και παρεπίδημοι ονομαζόμαστε. Δεν έχουμε τη δύναμη να επικαλεστούμε τον κριτή, όταν παραδίδουμε την ψυχή μας· όταν μας ζητηθεί, δεν βρίσκουμε να δανειστούμε χρόνο ούτε για μια στιγμή καιρού.

Δεν γνώρισαν, ούτε κατανόησαν· διότι, εφόσον δεν δέχθηκαν τον Χριστό που είναι το φως, πορεύονται μέσα στο σκοτάδι. Διότι και το φως φέγγει μέσα στο σκοτάδι, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε. Ας σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης· όχι της γης που πατάμε, αλλά εκείνης για την οποία λέει: «Γη είσαι, και σε γη θα επιστρέψεις». Διότι θεμέλιο του σώματος είναι η ψυχή· και όταν αυτή εξέλθει, όπως ακριβώς όταν υποχωρεί το θεμέλιο, ο οίκος του σκηνώματός μας καταρρέει. Ας σαλευτούν όλα τα θεμέλια της γης, δηλαδή, ας μετακινηθούν και ας μεταστούν οι ψυχές από την ειδωλολατρία στη θεογνωσία. Έπειτα λέει: Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη. Ανάστα εσύ που σταυρώθηκες, ανάστα εσύ που περιέδεσες τις αμαρτίες μας με τη μορφή αγκαθιών πάνω στη δική σου κεφαλή, Ανάστα, ο Θεός, κρίνε τη γη. Τη γη είπε, όχι τον ουρανό. Μη φοβηθείς, αγαπητέ. Εάν έχεις αναγεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, είσαι ουρανός· διότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, τον Χριστό έχετε ενδυθεί.

Ο Νικόδημος, λοιπόν, παρότι ήταν ο ίδιος άρχοντας, και αφού προσήλθε σε αυτόν με πολλή εύνοια λέγοντας, «Γνωρίζουμε ότι έχεις έλθει από τον Θεό ως διδάσκαλος», δεν μπόρεσε να δεχθεί τον λόγο περί του βαπτίσματος, καθώς ήταν πολύ ανώτερος από τη δική του αδυναμία. Διότι, όταν ο Χριστός είπε ότι, «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να δει τη βασιλεία του Θεού», εκείνος περιέπεσε τόσο πολύ σε ανθρώπινες αντιλήψεις, ώστε να λέει: «Πώς δύναται ένας άνθρωπος να γεννηθεί, όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλία της μητέρας του και να γεννηθεί άνωθεν;»

Διότι η γυναίκα αποτελεί αναγκαίο μέλος μας· και για τον λόγο αυτόν οφείλουμε να την αγαπούμε πάρα πολύ. Αυτό ακριβώς λοιπόν διδάσκοντας πάλι ο Παύλος έλεγε: «Έτσι οφείλουν οι άνδρες να αγαπούν τις δικές τους γυναίκες, όπως τα δικά τους σώματα. Διότι κανείς ποτέ δεν μίσησε τη δική του σάρκα, αλλά την εκτρέφει και την περιθάλπει, όπως ακριβώς και ο Χριστός την Εκκλησία· διότι είμαστε μέλη του σώματός του, από τη σάρκα του και από τα οστά του». Διότι, όπως ακριβώς η Εύα, λέει, προήλθε από την πλευρά του Αδάμ, έτσι και εμείς προερχόμαστε από την πλευρά του Χριστού. Διότι αυτό σημαίνει το: «Από τη σάρκα του και από τα οστά του». Το ότι βέβαια η Εύα δημιουργήθηκε από την πλευρά του Αδάμ, όλοι το γνωρίζουμε, και η Γραφή το έχει αναφέρει με σαφήνεια, σημειώνοντας ότι επέβαλε σε αυτόν έκσταση, και έλαβε μία από τις πλευρές του, και οικοδόμησε τη γυναίκα· το ότι όμως και η Εκκλησία συστάθηκε από την πλευρά του Χριστού, από πού θα μπορούσε κανείς να το αποδείξει; Αλλά και αυτό το αποδεικνύει η Γραφή. Διότι, όταν ο Χριστός υψώθηκε στον σταυρό, προσηλώθηκε και πέθανε, πλησίασε ένας από τους στρατιώτες και του λόγχισε την πλευρά, και εξήλθε αίμα και ύδωρ· και από εκείνο το αίμα και το ύδωρ συστάθηκε ολόκληρη η Εκκλησία. Και το μαρτυρεί ο ίδιος λέγοντας: «Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Και το αίμα το ονομάζει Πνεύμα.

Ο αντίπαλος: Και υπήρχε βάπτισμα πριν από τον Χριστό; Διότι ο Ιερεμίας γεννήθηκε πριν από τον Χριστό. Ο Χριστιανός: Υπήρχε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του αγίου αποστόλου που λέει ότι άλλοι μεν βαπτίστηκαν διά της νεφέλης, άλλοι δε διά της θάλασσας. Και ο Κύριος αναφέρει στα Ευαγγέλια: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Επομένως, ο Αβραάμ, ο Ισαάκ, ο Ιακώβ και οι υπόλοιποι άγιοι προ του Χριστού, εισερχόμενοι στη βασιλεία των ουρανών, προβαπτίστηκαν, διότι, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Χριστού, εάν δεν είχαν βαπτιστεί, δεν θα σώζονταν.

«Για τους ανθρώπους αυτό είναι αδύνατο, για τον Θεό όμως τα πάντα είναι δυνατά». «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». «Είπε ο Ιησούς στον Νικόδημο: Αλήθεια σου λέω, εάν κανείς δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Λέει προς αυτόν ο Νικόδημος: Πώς μπορεί να γεννηθεί ένας άνθρωπος όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, εάν κανείς δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Πρέπει η ψυχή αφενός να κυριαρχεί επί των παθών και αφετέρου να υπηρετεί τον Θεό. Διότι είναι αδύνατο να εξουσιάζεται ταυτόχρονα και από την αμαρτία και από τον Θεό· αντίθετα, πρέπει να επικρατεί επί της κακίας, και να υποτάσσεται στον Δεσπότη των πάντων.

ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί βαπτίσματος και της προφητείας για το θείο λουτρό. «Προσέλθετε σε αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν πρόκειται να ντροπιαστούν.» «Οι διψασμένοι, πορευτείτε προς το νερό, και όσοι δεν έχετε χρήματα, πηγαίνετε, αγοράστε και πιείτε κρασί χωρίς χρήματα και χωρίς αντίτιμο.» «Αντλήστε νερό με χαρά από τις πηγές της σωτηρίας.» «Λουστείτε, γίνετε καθαροί.» «Ελάτε σε εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω.» «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω: εάν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού.» «Στις ημέρες του Νώε, όταν κατασκευαζόταν η κιβωτός, στην οποία λίγες, δηλαδή οκτώ, ψυχές διασώθηκαν μέσα από το νερό. Το αντίτυπο αυτού, το βάπτισμα, σώζει και εμάς τώρα, το οποίο δεν είναι η αποβολή του ρύπου της σάρκας, αλλά το αίτημα μιας αγαθής συνείδησης προς τον Θεό, δια της αναστάσεως του Ιησού Χριστού.» «Είναι αδύνατον αυτούς που φωτίστηκαν μία φορά, και γεύτηκαν την επουράνια δωρεά, και έγιναν μέτοχοι του Αγίου Πνεύματος, και γεύτηκαν τον καλό λόγο του Θεού και τις δυνάμεις του μελλοντικού αιώνα, και ύστερα ξέπεσαν, να τους ανακαινίσει κανείς πάλι προς μετάνοια, εφόσον σταυρώνουν ξανά μέσα τους τον Υιό του Θεού και τον διαπομπεύουν.» Καιρός βαπτίσματος είναι ολόκληρος ο βίος των ανθρώπων.

Και αφότου ο Υιός του Θεού και Θεός, αν και απαθής κατά τη θεότητα, έπαθε ως προς την προσληφθείσα φύση και εξόφλησε το δικό μας χρέος, χύνοντας υπέρ ημών λύτρο επαρκές και αξιοθαύμαστο (διότι το αίμα του Υιού δυσωπεί τον Πατέρα και προκαλεί τον σεβασμό), όντως ελευθερωθήκαμε. Και αφότου, κατεβαίνοντας στον άδη, κήρυξε άφεση στις δεσμώτιδες απ' αιώνος ψυχές σαν σε αιχμαλώτους, ανάβλεψη σαν σε τυφλούς, και αφού έδεσε τον ισχυρό με την υπεροχή της δύναμής του, αναστήθηκε καθιστώντας άφθαρτη τη σάρκα που προσέλαβε από εμάς, όντως καταστήκαμε άφθαρτοι. Και αφότου γεννηθήκαμε δι' ύδατος και Πνεύματος, όντως υιοθετηθήκαμε και γίναμε κληρονόμοι του Θεού. Γι' αυτό ο Παύλος ονομάζει τους πιστούς αγίους. Γι' αυτό δεν πενθούμε, αλλά εορτάζουμε τον θάνατο των αγίων.

Εκείνος δε του αποκρίθηκε: Ρίζα και ασφαλές θεμέλιο αυτής της αγίας και αμώμητης πίστης των Χριστιανών αποτελεί η χάρη του θείου βαπτίσματος, η οποία προσφέρει την κάθαρση όλων των αμαρτημάτων από τη γέννηση και την πλήρη απόπλυση των μολυσμάτων που εισήλθαν εξαιτίας της κακίας. Διότι έτσι έδωσε εντολή ο Σωτήρας, να αναγεννώμαστε δι' ύδατος και Πνεύματος και να επανερχόμαστε στο αρχικό μας αξίωμα, δηλαδή μέσω της δεήσεως και της σωτηρίου επικλήσεως, με την επιφοίτηση του αγίου Πνεύματος στο ύδωρ. Βαπτιζόμαστε, λοιπόν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του αγίου Πνεύματος· και κατ' αυτόν τον τρόπο ενοικεί η χάρη του αγίου Πνεύματος στην ψυχή του βαπτισθέντος, λαμπρύνοντάς την και καθιστώντας την θεοειδή, και ανακαινίζοντας σε αυτήν το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν»· και εν συνεχεία, αφού απορρίψουμε όλα τα παλαιά έργα της κακίας, συνάπτουμε με τον Θεό συνθήκη για έναν δεύτερο βίο και κάνουμε αρχή μιας καθαρότερης πολιτείας, ώστε να γίνουμε και εμείς συγκληρονόμοι όσων έχουν αναγεννηθεί προς αφθαρσία και έχουν επιτύχει την αιώνια σωτηρία. Χωρίς το βάπτισμα όμως δεν είναι δυνατόν να επιτύχει κανείς εκείνη την αγαθή ελπίδα, έστω κι αν γίνει ο ευσεβέστερος όλων των ευσεβών. Διότι έτσι είπε ο Θεός Λόγος, ο οποίος ενανθρώπησε για τη σωτηρία του γένους μας: Αληθινά σας λέγω, εάν δεν αναγεννηθείτε δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών.

Πρέπει λοιπόν στη συνέχεια να πραγματευτούμε περί του Αγίου Πνεύματος, όσο είναι δυνατόν επιλεκτικά και συνοπτικά, ώστε να βεβαιωθούμε και από ολόκληρη τη θεία Γραφή, ότι παρόλο που το όνομα του Αγίου Πνεύματος αναφέρεται σε αυτήν άπειρες φορές, πουθενά δεν βρίσκεται να λέγεται ότι το Πνεύμα έχει λάβει την ύπαρξη εκ του Υιού. Διότι αμέσως ο Κύριος στα Ευαγγέλια λέει, «εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού· εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι Πνεύμα· μην απορήσεις που σου είπα ότι πρέπει να γεννηθείτε άνωθεν· το Πνεύμα πνέει όπου θέλει και ακούς τη φωνή του· αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει· έτσι είναι καθένας που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα»· και πάλι, «το Πνεύμα είναι εκείνο που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· και επίσης, «τα λόγια που εγώ σας λαλώ, είναι Πνεύμα και ζωή»· και προσέτι, «αλλά έρχεται ώρα, και είναι τώρα, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι και ο Πατέρας τέτοιους αναζητά αυτούς που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία». Ακόμη, «αυτός που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του».

Επειδή είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο ότι «εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και πνεύματος» και σε άλλο σημείο πάλι «αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ», παρακαλώ να μάθω ποια είναι η διαφορά. Το Άγιο Πνεύμα, όταν εισέρχεται στον καθένα, ως ύδωρ μεν καθαρίζει τον μολυσμό της σάρκας, ως πνεύμα δε εκπλύνει τις κηλίδες της ψυχής, ως Άγιο Πνεύμα δε υπαγορεύει τους τρόπους των αρετών, και ως πυρ τον καθιστά θεό κατά χάριν, ακτινοβολώντας επάνω του τα θεία γνωρίσματα της αρετής.

Εκείνων όμως των οποίων το Άγιο Πνεύμα, κατά την πνευματική γέννηση, παρέλαβε ολόκληρη την προαίρεση και τους μετέθεσε ολοκληρωτικά από τη γη στους ουρανούς, και μέσω της κατ' ενέργειαν αληθινής επιγνώσεως μεταμόρφωσε τον νου τους με τις μακάριες ακτίνες του Θεού και Πατρός, ώστε να θεωρούνται ότι είναι ένας άλλος θεός, πάσχοντας κατά την έξη μέσω της χάριτος αυτό που ο Θεός είναι όχι πάσχοντας αλλά υπάρχοντας κατ' ουσίαν, αυτών ακριβώς η προαίρεση έχει γίνει σαφώς αναμάρτητη κατά την έξη της αρετής και της γνώσης, εφόσον δεν μπορούν να αρνηθούν αυτό που έχουν γνωρίσει κατ' ενέργειαν μέσω της εμπειρίας. Αν και έχουμε λοιπόν το πνεύμα της υιοθεσίας, το οποίο είναι σπόρος που ειδοποιεί και διαμορφώνει αυτούς που γεννιούνται σύμφωνα με την ομοίωση εκείνου που έσπειρε, εντούτοις δεν του παρέχουμε τη γνώμη μας καθαρή από τη ροπή και διάθεση προς κάτι άλλο, και γι' αυτόν τον λόγο, ακόμη και μετά τη γέννησή μας δι' ύδατος και πνεύματος, αμαρτάνουμε με τη θέλησή μας. Αν όμως προετοιμάζαμε τη γνώμη μας ώστε να δεχθεί γνωστικά την ενέργεια αυτών, εννοώ του ύδατος και του πνεύματος, τότε μέσω της πρακτικής το μυστικό ύδωρ θα επιτελούσε την κάθαρση της συνειδήσεως, και το ζωοποιό πνεύμα θα ενεργούσε μέσα μας την άτρεπτη τελείωση του καλού μέσω της εμπειρικής γνώσης. Επομένως, σε καθέναν από εμάς που έχει ακόμη τη δυνατότητα να αμαρτάνει, λείπει το να θελήσει να παραδώσει καθαρά και ολοκληρωτικά τον εαυτό του στο πνεύμα, σύμφωνα με τη γνώμη του.

Διότι, όσους παρασύρει ο λογισμός, όπως είπες προηγουμένως, ότι θα σωθούν μόνο μέσω της πίστεως, ενώ κάνουν αισχρά έργα, ο Κριτής αποφάνθηκε να τους στείλει στο αιώνιο πυρ, όχι απλώς μαζί με τους απίστους, αλλά μαζί με τον διάβολο και τους αγγέλους του· «Φύγετε», λέει, «από εμένα οι καταραμένοι στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Τι νομίζεις; Προς πιστούς ή προς απίστους εκφωνήθηκε αυτή η σφοδρή απειλή; Εμένα μου φαίνεται προς πιστούς. Και για να βεβαιωθείς ότι απευθύνεται προς πιστούς, άκουσε και τις κατηγορίες· «Πείνασα», λέει, «και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν μου δώσατε να πιω· ξένος ήμουν, και δεν με περιμαζέψατε· γυμνός, και δεν με ντύσατε· ασθενής και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε». Άραγε, ζητάει ο Χριστός από κάποιον άπιστο φαγητό ή ποτό ή ένδυμα ή κάτι άλλο από τα αναγκαία; Μη γένοιτο· διότι, πώς θα απαιτήσει ελεημοσύνη από εκείνους που τον βλασφημούν; Ακόμη κι αν κάνουν αμέτρητες ελεημοσύνες, δεν πρόκειται να δουν τη βασιλεία των ουρανών. «Αν κάποιος», λέει, «δεν γεννηθεί μέσω του ύδατος και του πνεύματος, δεν πρόκειται να δει τη βασιλεία των ουρανών». Δες, λοιπόν, ότι το «φύγετε από εμένα οι καταραμένοι στο αιώνιο πυρ, το οποίο έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του» έχει ειπωθεί προς πιστούς που είναι ανελεήμονες· διότι είναι φυσικό οι ανελεήμονες να έχουν και άλλες αισχρές πράξεις.

Πρόσεξε ότι η απειλή δεν έχει εκφωνηθεί προς τους απίστους, όπως υποπτεύονται μερικοί, αλλά προς τους άσπλαχνους πιστούς, καθότι ούτε οι φτωχοί και ελάχιστοι αδελφοί του Χριστού ζητούν από κάποιον άπιστο κάτι από τα αναγκαία. Ακόμη και αν οι άπιστοι κάνουν αμέτρητες ελεημοσύνες, δεν εισέρχονται στη βασιλεία· επειδή, αν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, είναι αδύνατον να εισέλθει στη βασιλεία, σύμφωνα με τον Κυριακό λόγο. Διότι τους άσπλαχνους πιστούς, όπως ελέχθη προηγουμένως, τους αποκαλεί καταραμένους και τους αποστέλλει στο άσβεστο πυρ μαζί με τον διάβολο. Αν λοιπόν, εκείνοι που δεν κάνουν ελεημοσύνη από τα δικά τους υπάρχοντα αποπέμπονται στο αιώνιο πυρ, τι άραγε δεν θα πάθουν εκείνοι που αρπάζουν τα ξένα με πολλή αναίδεια, και καταθλίβουν και εκμεταλλεύονται τους φτωχούς, και σαν ανήμερα θηρία και σαν αρπακτικοί λύκοι αρπάζουν ή πλεονεκτούν ή κλέβουν τα ξένα πράγματα, και αντί να ενδύσουν, απεναντίας εκδύουν και καθιστούν πολλούς γυμνούς, και αντί να βγάλουν από τη φυλακή, απεναντίας βάζουν μέσα, και αντί να επισκεφθούν τους ασθενείς, καθιστούν ασθενείς και τους υγιείς μέσω της κακομεταχείρισης, και αντί να τους εισαγάγουν σε σπίτι, εκείνοι εκδιώχθηκαν και από το ίδιο τους το σπίτι εξαιτίας των υπερβολικών θλίψεων; Διότι πάρα πολλά τέτοια περιστατικά και είδαμε και ακούσαμε να συμβαίνουν. Και τι άραγε δεν θα υποστούν όσοι πράττουν αυτά κατά την ημέρα εκείνη της κρίσεως;

νγ'. Είναι καλό να πεθάνει κανείς ως προς τον κόσμο και να ζήσει για τον Χριστό· διότι διαφορετικά δεν μπορεί κάποιος να γεννηθεί άνωθεν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Εάν όμως δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί ούτε να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Αυτή δε η γέννηση είναι φυσικό να προέρχεται από την υποταγή σε πνευματικούς Πατέρες. Διότι, εάν δεν κυοφορήσουμε πρώτα τον σπόρο του λόγου μέσω της διδασκαλίας των Πατέρων και δεν υιοθετηθούμε από τον Θεό δι' αυτών, δεν μπορούμε να γεννηθούμε άνωθεν. Έτσι άλλωστε, οι μεν δώδεκα γεννήθηκαν από τον έναν Χριστό, οι δε εβδομήκοντα από τους δώδεκα, και υιοθετήθηκαν από τον Θεό και Πατέρα σύμφωνα με όσα είπε ο Κύριος: «Εσείς είστε υιοί του Πατέρα μου, του εν τοις ουρανοίς». Γι' αυτό και ο Παύλος μας λέει: «Διότι και αν έχετε μυρίους παιδαγωγούς, όμως δεν έχετε πολλούς πατέρες· εγώ σας γέννησα, γίνετε μιμητές μου». νδ'. Το να μην υποταχθεί κάποιος σε πνευματικό Πατέρα, κατά μίμηση του Υιού ο οποίος υποτάχθηκε στον Πατέρα μέχρι θανάτου και σταυρού, ισοδυναμεί με το να μη γεννηθεί άνωθεν. Και αυτός που δεν έγινε αγαπητός υιός ενός αγαθού πατέρα, μη έχοντας γεννηθεί άνωθεν διά του λόγου και του πνεύματος, πώς άραγε θα γίνει και ο ίδιος αγαθός πατέρας αγαθών υιών; Και πώς θα γεννήσει αγαθά τέκνα, σύμμορφα με την αγαθότητα του πατέρα τους; Εάν όμως δεν συμβεί έτσι, τότε απολύτως ανάλογα με το δέντρο θα είναι και ο καρπός του.

Ιω. 3, 12-13 Είπε: «Αν σας είπα τα επίγεια και δεν πιστεύετε»· αν και θα έπρεπε, αφού είστε επίγειοι, να καθοδηγηθείτε ευκολότερα μέσω των οικείων πραγμάτων, αλλά λοιπόν αν αυτά «σας τα είπα και δεν πιστεύετε, πώς, αν σας πω τα επουράνια» ενώ είστε επίγειοι, «θα πιστέψετε;» Διότι τα επουράνια απέχουν από τη διάνοιά σας περισσότερο από τα επίγεια. Πώς λοιπόν θα μάθετε τα επουράνια, αν δεν πιστεύετε σε όσα λέγονται από εμένα; Το να ανεβείτε εσείς στον ουρανό και να τα μάθετε δεν είναι δυνατόν· «διότι κανείς δεν έχει ανέβει στον ουρανό» ούτε μέχρι τώρα, ούτε από τους προφήτες, ούτε από εκείνους που έζησαν κατά τα άλλα ενάρετα, ούτε κανείς απολύτως, εκτός από εμένα που κατέβηκα από εκεί. Αν λοιπόν σε εσάς δεν είναι δυνατόν να ανεβείτε, και κανείς άλλος δεν έχει ανέβει, και σε εμένα που έχω ανέβει και έχω κατέβει και δεν έχω χωριστεί από εκεί – διότι αυτό δηλώνει το «αυτός που είναι στον ουρανό» – αν λοιπόν ούτε σε εμένα πιστεύετε που εξαγγέλλω και διδάσκω τα επουράνια και θεία και υψηλά δόγματα, πώς αλλιώς θα μπορέσετε να τα μάθετε αυτά; Αυτά δε τα έλεγε ωθώντας από παντού τον Νικόδημο στο να τον πιστέψει, ότι «αν κάποιος δεν γεννηθεί από νερό και πνεύμα, δεν» θα εισέλθει «στη βασιλεία» των ουρανών. Εκείνος μάλιστα πιο έντονα λέει, «ούτε θα δει τη βασιλεία» των ουρανών.

«Ο Λόγος έγινε σάρκα»· και τι θα μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα αυτού του φρικτού μυστηρίου, το οποίο να απεικονίζει την άρρητη αυτή ένωση; Διότι τα μεν ανόμοια είναι ευκολότερο να τα βρει κανείς και μάλιστα πολλά, ενώ το όμοιο είναι ευκταίο ακόμη και αν βρεθεί μόνο ένα, το οποίο να παρέχει κάποια αμυδρή έστω ομοιότητα. Ο Λόγος έγινε σάρκα, όπως η βάτος που έφερε το πυρ και παρέμενε βάτος, όπως το σωτήριο λουτρό της αναγεννήσεως που τελεσιουργείται από ύδωρ και Πνεύμα· διότι ενώθηκε σε ένα εκ δύο φύσεων ασυγχύτων και άτρεπτων, και η κάθε φύση παραμένει στα δικά της όρια, μη ανεχόμενη να αποδεχθεί την επιμέρους τομή και διαίρεση κατά την ενέργεια της υιοθεσίας. «Και εσκήνωσε ανάμεσά μας», όχι όπως ο ιερέας μέσα στο ιερό, ούτε όπως τα αγάλματα μέσα στον ναό, ούτε όπως ο πολιούχος σε μια πόλη, ούτε, αν θέλεις, όπως ο Λωτ κατασκήνωσε στα Γέραρα, αλλά όπως η ψυχή μέσα στο σώμα, όπως το αξίωμα του νου μέσα στην ίδια την ψυχή.

Αλλά αυτή η παρέκβαση ίσως μετά από λίγο να τύχει και τελειότερης εξέτασης. Ότι όμως το βάπτισμα του Προδρόμου δεν παρείχε άφεση αμαρτιών, το υποδήλωσε, όπως λένε, και ο Σωτήρας όταν συνομιλούσε με τον Νικόδημο περί παλιγγενεσίας, αποφαινόμενος: «εάν κάποιος δεν γεννηθεί δι' ύδατος και πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Και βέβαια ο Ιωάννης δεν βάπτιζε εν πνεύματι, επομένως ούτε και οδηγούσε στη βασιλεία των ουρανών. Εάν όμως δεν οδηγούσε εκεί, τότε δεν παρείχε ούτε και την άφεση όσων εμποδίζουν την είσοδο.

Αν όμως το λουτρό της παλιγγενεσίας ιερουργείται διά του Πνεύματος και το δώρο αναβλύζει από εκεί και από εκεί πηγάζει η χάρη, κάποιοι δε το διασύρουν αυτό και το βλασφημούν λέγοντας ότι δεν μπορεί να προσφέρει κανένα όφελος ή κέρδος -διότι πώς, λένε, το νερό και το λάδι που αγγίζουν απλώς το σαρκίο μπορούν να επιφέρουν την απαλλαγή από τα στίγματα της αμαρτίας και από τα ψυχικά πάθη που έχουν εντυπωθεί βαθιά;- αυτός λοιπόν που έχει παρασυρθεί σε τέτοια έπαρση ώστε να εκτοξεύει αυτή τη βλασφημία κατά της πνευματικής αναγέννησης, η οποία δεν υπολείπεται σε τίποτα από τα κάλλιστα δώρα, και που για τον λόγο αυτό δεν δέχεται να τελειωθεί με το πνευματικό χάρισμα, αλλά το διασύρει και το χλευάζει, αυτός ακριβώς, καθώς και όσοι άλλοι διακατέχονται από τέτοια βλασφημία, δεν πρόκειται να βρουν άφεση της βλασφημίας ούτε στον παρόντα αιώνα ούτε στον μέλλοντα. Διότι και ο Σωτήρας διαβεβαιώνοντας έλεγε: «Αμήν, αμήν σας λέω, εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών».

Ότι το σώμα του Αδάμ το έπλασε ο Θεός από γη· και ότι δεν το έπλασε από γη αλλά από ύδωρ και πνεύμα. Ότι η πνοή, την οποία εμφύσησε ο Θεός στο πρόσωπο του Αδάμ, ήταν πρόσκαιρη και όχι αιώνια όπως το πνεύμα· και ότι δεν ήταν πρόσκαιρη, αλλά ψυχή αθάνατη. Ότι δεν ήταν πρόσκαιρη ούτε ψυχή, αλλά νους, έτσι ώστε ο άνθρωπος να συντίθεται από τρία μέρη, νου, ψυχή και σώμα. Και ότι η εμφυσηθείσα πνοή δεν ήταν τίποτε από τα προαναφερθέντα, αλλά το Άγιο Πνεύμα, και ότι το ίδιο δεν αποτέλεσε ψυχή ούτε νου, αλλά αυτό δημιούργησε την ψυχή.

Αλίμονο σε εκείνον που δεν αναζήτησε και δεν βρήκε τα πνευματικά και άρρητα αγαθά, διότι όποιος δεν έχει γεννηθεί από το Πνεύμα δεν μπορεί να εισέλθει στη «βασιλεία»· διότι έτσι αποφάνθηκε ο Κύριος.

Έτσι λοιπόν και τότε βαπτίζεται, πιστευόμενος αοράτως μεν ως Θεός λόγω της θεότητας που δεν βλέπεται με τα μάτια, αλλά θεωρούμενος ως άνθρωπος όμοιος με εμάς και ψηλαφούμενος με το άγγιγμα του χεριού, υποτάσσοντας έτσι την υπέρτατη κεφαλή του στο χέρι εκείνου που τον βαπτίζει. Ο Θεός των ουρανών, ο οποίος είναι άυλος και ασύλληπτος, ο ίδιος υπήρξε ψηλαφητός και αντιληπτός με το σώμα του, εμφανιζόμενος ως άνθρωπος όχι κατά φαντασία, όπως τερατολογεί ο μιαρός Ευτυχής και πριν από αυτόν με μανία δίδαξε ο Μανιχαίος και οι Ακέφαλοι που τους μιμούνται παράφορα. Αυτό έγινε, ώστε ο βδελυρός αιρετικός, διδασκόμενος από αυτά ότι ο Χριστός είχε σώμα σαν το δικό μας, να μην παραφρονεί πλέον θεωρώντας ότι ο Χριστός απέφυγε το να είναι ομοούσιος με εμάς και ότι έλαβε κοινωνία κάποιου άλλου σώματος. Διότι, εάν ομολογεί ότι το βάπτισμα του Χριστού έγινε αληθινά στον Ιορδάνη, ομολογείται μαζί και το σώμα του Λόγου, στο οποίο τελέστηκε το βάπτισμα. Επειδή ο Λόγος, γυμνός από σώμα, δεν βαπτίζεται, αλλά δέχεται το βάπτισμα όντας αληθινά σεσαρκωμένος. Βαπτίστηκε δηλαδή για εμάς τους ανθρώπους, ώστε, αφού καθαρίσει τη φύση μας και τα ύδατα, να κατεργαστεί για εμάς την τέλεια σωτηρία. Και για την επίτευξη αυτού ακριβώς του σκοπού ο Λόγος και Θεός, που έγινε όμοιος με εμάς, βαπτίστηκε, επειδή ο ίδιος έλεγε στον Νικόδημο, δημιουργώντας τη δική μας αναγέννηση, ότι «εάν δεν γεννηθεί κάποιος από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού».

Και πάλι, πολλοί προφήτες και δίκαιοι, οι οποίοι, ενώ ποθούσαν να δουν την παρουσία του και να τον δουν με τα μάτια τους να έρχεται εν σώματι, αναχώρησαν από την παρούσα ζωή, χωρίς να έχουν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, και γι' αυτόν τον λόγο είχαν αποξενωθεί από την ουράνια βασιλεία, ή, για να πούμε το ίδιο πράγμα, από την όντως ζωή, σύμφωνα με τον θεόλεκτο όρο του, ο οποίος λέει ότι αποκλείονται από την ουράνια βασιλεία όλοι όσοι δεν έχουν βαπτιστεί από ύδωρ και Πνεύμα, ούτε έχουν δεχθεί την άνωθεν γέννηση. Χαρίζοντας σε εκείνους τη βασιλεία στους ουρανούς (διότι είχαν στερηθεί αυτή τη βασιλεία), αν δεν εβαπτίζετο ως εκπρόσωπός τους, φέροντας το πρόσωπο ολόκληρης της ανθρωπότητας (γι' αυτό άλλωστε συνεχώς ονόμαζε τον εαυτό του «υιό ανθρώπου», ώστε με το αόριστο αυτού του ονόματος να υποδηλώσει την κοινή ανθρώπινη φύση μας)· διότι μπορούσε, ως παντοδύναμος Θεός, να βαπτίσει από ύδωρ και Πνεύμα αυτούς που προσέτρεχαν σε αυτόν με πίστη, χωρίς να βαπτιστεί ο ίδιος στα ρεύματα του Ιορδάνη, όπως ακριβώς έκανε και ο Ιωάννης, δίνοντας δηλαδή βάπτισμα, αλλά χωρίς να δεχθεί ο ίδιος βάπτισμα· όμως, αυτό θα ήταν ανώφελο για τους προφήτες και δικαίους πριν από αυτόν· διότι θα παρέμεναν έξω από τη βασιλεία, εφόσον δεν είχαν βαπτιστεί από ύδωρ και Πνεύμα, ούτε είχαν την άνωθεν αναγέννηση.

Λοιπόν, άκουσε, τίμιε πάτερ, με σύνεση αυτά που πρόκειται να σου λεχθούν: από τους αποτασσομένους, όσοι δεν απέκτησαν πατέρες, ούτε γιοι έγιναν ποτέ κανενός· και όσοι δεν έγιναν γιοι, προφανώς ούτε γεννήθηκαν· όσοι δε δεν γεννήθηκαν, ούτε ήλθαν στην ύπαρξη· όσοι δεν ήλθαν στην ύπαρξη, ούτε στον νοητό κόσμο υπήρξαν καθόλου, αλλά όπως ακριβώς δεν υπάρχουν στον βίο αυτόν όσοι δεν γεννήθηκαν σωματικά, έτσι ούτε όσοι δεν γεννήθηκαν πνευματικά υφίστανται ή εισέρχονται στον νοητό κόσμο, δηλαδή σε εκείνο «το θαυμαστό φως» στο οποίο ο Θεός εισάγει όσους πιστεύουν σε αυτόν. Και μακάρι, όπως δεν υπάρχουν καθόλου όσοι δεν γεννήθηκαν σωματικά, να μην υπήρχαν καθόλου και αυτοί που δεν ήλθαν στην ύπαρξη πνευματικά, οπότε θα είχαν και αυτοί το ακατάκριτο της ανυπαρξίας στη ζωή, αλλά αυτούς που γεννήθηκαν μόνο σωματικά ενώ δεν γεννήθηκαν και πνευματικά τους αναμένει σκότος και πυρ και κόλαση αιώνια, κατά την απόφαση του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού: «Εάν κάποιος», λέει, «δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», αποκαλώντας γέννηση τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος, όπως ο ίδιος είπε προς τους αποστόλους και μαθητές: «Ο μεν Ιωάννης βάπτισε με ύδωρ, εσείς όμως θα βαπτισθείτε εν Πνεύματι Αγίω.» Αυτό, λοιπόν, είναι το άνωθεν βάπτισμα και αλλιώς δεν υφίσταται.

Διότι, όπως δεν είναι δυνατόν να σωθεί ποτέ εκείνος που δεν βαπτίστηκε δι' ύδατος και Πνεύματος, έτσι ούτε και εκείνος που αμάρτησε μετά το βάπτισμα, εάν δεν βαπτιστεί άνωθεν και δεν αναγεννηθεί, καθώς ο Κύριος, επιβεβαιώνοντας αυτό, είπε προς τον Νικόδημο: Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών, και πάλι προς τους αποστόλους: Ο μεν Ιωάννης βάπτισε με ύδωρ, εσείς όμως θα βαπτιστείτε με Άγιο Πνεύμα. Αυτός, λοιπόν, που αγνοεί το βάπτισμα με ύδωρ που έλαβε ως νήπιο και δεν γνωρίζει καν ότι βαπτίστηκε, αλλά το έχει αποδεχθεί μόνο μέσω της πίστης και το έχει εξαλείψει με αμέτρητες αμαρτίες, απαρνούμενος το δεύτερο —εννοώ το δια του Πνεύματος, το οποίο δίδεται άνωθεν από τη φιλανθρωπία του Θεού σε όσους το εκζητούν μέσω της μετανοίας— πώς θα μπορέσει ποτέ να επιτύχει τη σωτηρία με άλλον τρόπο; Ουδαμώς.

Διότι, όπως ακριβώς ο άνθρωπος που στερείται την ψυχή είναι νεκρός για τον κόσμο, έτσι και αυτός που στερείται τη χάρη του Αγίου Πνεύματος είναι νεκρός για τον Θεό, μη μπορώντας να έχει το πολίτευμά του στους ουρανούς. Διότι κάθε νεκρός είναι ανενεργός. Γι' αυτό είναι απολύτως αναγκαίο καθένας που πιστεύει στον Χριστό να βαπτιστεί εν Αγίω Πνεύματι και πρώτα να μεταστοιχειωθεί, να αναπλαστεί και να γίνει νέα κτίση. Διότι ο Χριστός δήλωσε κατηγορηματικά ότι δεν μπορεί ούτε να εισέλθει ούτε να δει τη βασιλεία του Θεού εκείνος που δεν έχει γεννηθεί άνωθεν· και για εκείνον που δεν τη γνωρίζει, είναι ακόμη πιο αδύνατο να τη λάβει. Και η μεν είσοδος σε αυτήν δεν εξαρτάται από τα έργα, αλλά από την πίστη· η δε θέασή της εξαρτάται και από την άνωθεν γέννηση· η δε τελική απόκτησή της επιτυγχάνεται διά των έργων που πηγάζουν από την πίστη.

Εκείνος που βαπτίστηκε εξ ύδατος και Πνεύματος, εισέρχεται ως γεννημένος· εκείνος δε που γεννήθηκε άνωθεν, βλέπει πλέον ως στρατευμένος και μαθητευμένος στη βασιλεία του Θεού, και τη λαμβάνει εκ των έργων της δικαιοσύνης, έργα τα οποία ουδείς δύναται να εργασθεί προτού στρατευθεί στη βασιλεία του Θεού. Όπως ακριβώς η φύση μας, λαμβάνοντας μερίδιο από την κατάρα του Αδάμ, έρχεται στο φως αυτού του κόσμου, έτσι, λαμβάνοντας μερίδιο από την ευλογία του Ιησού, έρχεται στο φως του Θεού, και εάν δεν μετάσχει προηγουμένως στη θεία φύση του Χριστού, ούτε να κατανοήσει ούτε να πράξει δύναται κάτι από όσα προσέταξε ο Χριστός·

35. Όπως ακριβώς τη νύχτα βλέπουμε με τα αισθητά μάτια μόνο σε εκείνο το μέρος όπου ανάβουμε το λυχνάρι του φωτός, ενώ όλος ο υπόλοιπος κόσμος είναι για εμάς νύχτα, έτσι και για όσους κοιμούνται μέσα στη νύχτα των αμαρτιών, ο αγαθός Δεσπότης γίνεται ένα μικρό φως, αν και ως Θεός είναι αχώρητος από τα πάντα, φειδόμενος την ασθένειά μας. Και τότε, ξαφνικά, καθώς ο άνθρωπος αναβλέπει και θεωρεί τη φύση των όντων όπως ποτέ δεν την είχε δει, εκπλήσσεται και ανώδυνα, από μόνος του, χύνει δάκρυα, διά των οποίων καθαίρεται και βαπτίζεται το δεύτερο βάπτισμα, εκείνο το βάπτισμα για το οποίο λέει ο Κύριος στα Ευαγγέλια: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί δι' ύδατος και Πνεύματος, δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών». Και πάλι: «Εάν κάποιος δεν γεννηθεί άνωθεν», και λέγοντας άνωθεν, υπονόησε τη γέννηση εκ του Πνεύματος.