Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:22

Διότι η γυναίκα, έχοντας στραφεί προς τη φιλοσοφία γρηγορότερα από ό,τι συνηθίζεται σε γυναίκα μέσω των λόγων του Σωτήρα, δεν προσπαθούσε πλέον ίσως να αποδείξει ότι τα δικά της υπερείχαν των Ισραηλιτών, όπως επεδίωκε αρχικά, αλλά, ενδίδοντας και βελτιούμενη από τη σωτήρια διδασκαλία, ζητούσε να μάθει το ορθότερο. Γι' αυτό και λέει, «οι πατέρες μας προσκύνησαν σε αυτό το όρος»· διότι αυτό ήταν που κυρίως εξύψωνε και αναδείκνυε την υπόληψη των Σαμαρειτών. Έτσι, θεωρώντας ότι βρίσκεται μπροστά σε προφήτη, ο οποίος εμπνέεται από το Πνεύμα για να διακρίνει όσα είναι άδηλα στους άλλους, επιζητούσε να μάθει από εκείνον την πιο αληθινή και τέλεια άποψη. Για τον λόγο αυτό, εισάγοντας το θέμα, έλεγε: «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης». Ο δε φιλάνθρωπος Ιησούς πρώτα προαναγγέλλει το τέλος και των δύο, για να μην την λυπήσει προκρίνοντας την ιουδαϊκή λατρεία (διότι τι θα την στενοχωρούσε μια λατρεία που προτιμάται από τη δική της δοξασία, η οποία μετά από λίγο έμελλε να καταλήξει στο ίδιο τέλος;), και έπειτα διακηρύσσει τη διαφορά τους· λέγοντας: «εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς όμως προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε».

Γι' αυτό, λοιπόν, λέει: «εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε, ενώ εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε». Λέει δε το «προσκυνούμε» συγκαταλέγοντας τον εαυτό του στους Ιουδαίους· διότι δεν άφηνε ακόμη να αστράψουν όλες οι ακτίνες της θεότητας που υπήρχε μέσα του, γι' αυτό και ζητούσε να πιει νερό, και υφίστατο την κούραση του βαδίσματος, και ξεκούραζε τον κόπο της οδοιπορίας έχοντας το έδαφος ως αυτοσχέδιο θρόνο. Εξάλλου, συνομιλούσε με μια γυναίκα η οποία είχε μεν σχηματίσει μια σεβάσμια αντίληψη γι' αυτόν, ωστόσο τον θεωρούσε ως έναν από τους προφήτες και ως Ιουδαίο, έστω κι αν ήταν πιο θεοφιλής από τους άλλους και είχε πιο αγιοπρεπή συμπεριφορά. Γι' αυτόν, λοιπόν, τον λόγο έχει ειπωθεί το «προσκυνούμε».

Αλλά αναφέρθηκε μεν η μία διαφορά κατά την οποία η λατρεία των Ιουδαίων υπερείχε της θρησκείας των Σαμαρειτών· ποια είναι όμως η άλλη; «Η σωτηρία», λέει, «προέρχεται από τους Ιουδαίους». Πώς όμως προέρχεται η σωτηρία από τους Ιουδαίους; Ή διότι, ενώ παντού η πλάνη των ειδώλων κατακυρίευε το ανθρώπινο γένος, από εκεί ανέτειλε στους άλλους ανθρώπους η θεογνωσία· και διότι το ίδιο το γεγονός ότι οι Σαμαρείτες προσκυνούσαν τον Θεό, γενικώς, από τους Ιουδαίους πήρε την αρχή του. Κυρίως όμως, ως σωτηρία που προήλθε από τους Ιουδαίους, πρέπει να εννοήσουμε την παρουσία αυτού τούτου του Χριστού και τη μέσω αυτής γεγενημένη ανάκληση του ανθρώπινου γένους από την παλαιά πτώση, καθώς και την αποκατάσταση, η οποία δεν κλέβεται ούτε καταστρέφεται πλέον από τις επιβουλές και τις βασκανίες των εχθρών.

Μετά από λίγο καιρό και ώρα τα πράγματα μεταβάλλονται, ώστε πραγματικά ένας τέτοιος άνθρωπος να θεωρεί τον εαυτό του πιο αμαρτωλό από όλους τους ανθρώπους, και πάλι κάποια άλλη ώρα να βλέπει τον εαυτό του σαν έναν μέγιστο και εξαίσιο βασιλιά ή άρχοντα που είναι φίλος του βασιλιά, και πάλι άλλη ώρα να βλέπει τον εαυτό του αδύναμο και φτωχό. Λοιπόν ο νους περιέρχεται σε αμηχανία: «γιατί έτσι, και πάλι αλλιώς;» Διότι ο σατανάς, επειδή μισεί το καλό, υποβάλλει τα πονηρά σε εκείνους που κατορθώνουν την αρετή και αγωνίζεται να τους μεταστρέψει· διότι αυτό είναι το έργο του. Αλλά εσύ να μην του υποταχθείς, εργαζόμενος τη δικαιοσύνη που επιτελείται στον εσωτερικό άνθρωπο, μέσα στον οποίο έχει στηθεί το βήμα του Χριστού μαζί με το άχραντο αγιαστήριο, ώστε το «μαρτύριο της συνειδήσεώς» σου να καυχηθεί στον σταυρό του Χριστού, ο οποίος καθάρισε «τη συνείδησή σου από νεκρά έργα», για να λατρεύσεις τον Θεό με το πνεύμα σου, για να γνωρίσεις τι προσκυνάς, σύμφωνα με αυτόν που είπε: «εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε». Υπάκουσε στον Θεό που σε οδηγεί, ας κοινωνήσει η ψυχή σου με τον Χριστό όπως κοινωνεί η νύμφη με τον νυμφίο· διότι «το μυστήριο τούτο είναι μέγα», λέει, «εγώ δε το λέγω για τον Χριστό και για την άμωμη ψυχή». Στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Μακάρι σε εμάς να δοθεί η χάρη να υποταχθούμε στη δικαιοσύνη του Θεού, η οποία επιτελείται στον εσωτερικό άνθρωπο, μέσα στον οποίο έχει στηθεί το βήμα του Χριστού μαζί με το άχραντο αγιαστήριο. Διότι, λέει, «αυτό είναι κόπος ενώπιόν μου, έως ότου εισέλθω στο αγιαστήριο του Θεού», ώστε «η μαρτυρία της συνειδήσεως» να καυχηθεί «στον σταυρό του Χριστού», ο οποίος λυτρώνει από τη φθορά τη ζωή μας και καθαρίζει τη συνείδησή μας από «νεκρά έργα», προκειμένου να λατρεύσουμε τον Θεό «εν πνεύματι» και να μην έχουμε «την πεποίθησή μας στη σάρκα», ώστε να γνωρίζουμε τι προσκυνούμε, σύμφωνα με εκείνον που είπε: «εμείς προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε». Διότι γι' αυτά ο μάρτυρας στον ουρανό είναι πιστός, επειδή «μιλάμε ενώπιον του Θεού εν Χριστώ», μη έχοντας κανένα άλλο φρόνημα παρά το ότι «είναι καλό να στερεώνεται η καρδιά με τη χάρη» και «να μην παρασύρεται από ποικίλες και ξένες διδασκαλίες». Προσευχόμαστε δε να ελευθερωθείς από την ανθρώπινη δόξα, η οποία όπως φαίνεται παγιδεύει πανούργα και επιδέξια για να μην αποκτήσει κανείς την καθοδήγηση από τη δύναμη του Θεού, ώστε ούτε να νικηθείς ποτέ από την περιφρόνηση των ανθρώπων, ούτε πάλι να υπερηφανευτείς από τους μακαρισμούς τους. Υπάκουσε σε αυτόν που σε οδηγεί «σε όλη την αλήθειά» του.

Διότι είπε ο Κύριος στη Σαμαρείτιδα: Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και τώρα είναι, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια. Αλλά και ο απόστολος λέει για τον Θεό ότι δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς ούτε υπηρετείται από ανθρώπινα χέρια, επειδή δεν έχει ανάγκη από τίποτα· διότι ο Θεός είναι ανενδεής και πλήρης. Και όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι ίδιοι οι άγιοι άγγελοι του Θεού, λαμβάνουν από το πλήρωμά του, επειδή όλοι έχουν ανάγκη από τον ανελλιπή και πλήρη. Και είτε τον ευχαριστούν, είτε τον υμνούν, είτε τον δοξάζουν, δεν το κάνουν με τη δική τους δύναμη, αλλά δυναμώνονται πρώτα με τη συμμετοχή στη χάρη που προέρχεται από το πλήρωμά του, και έτσι έχουν τη δύναμη και να ευχαριστούν και να υμνούν και να δοξάζουν τον Θεό και Δεσπότη που τους έφερε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία.

Της λέει ο Ιησούς: «Γυναίκα, πίστεψέ με ότι έρχεται ώρα που ούτε σε αυτό το βουνό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε.» —«Πήγαινε, φώναξε τον άνδρα σου.» Επειδή, δηλαδή, την έβλεπε να επιμένει με σκοπό να λάβει, και να τον πιέζει να της δώσει, λέει: «Φώναξε τον άνδρα σου»· σαν να της υποδείκνυε ότι πρέπει και εκείνος να γίνει μέτοχος μαζί σου σε αυτήν τη δική μου δωρεά. Εκείνη όμως, βιαζόμενη αφενός να κρύψει την αλήθεια, αφετέρου δε να λάβει το δώρο, λέει: «Δεν έχω άνδρα». Ο Κύριος, λοιπόν, αποκαλύπτοντας τη δική του δύναμη μέσω της προφητείας, και τους προηγούμενους απαρίθμησε, και τον τωρινό που απέκρυπτε έλεγξε. Άραγε δυσανασχέτησε εκείνη ακούγοντας αυτά; Ή τον παράτησε και έφυγε; Καθόλου· αντίθετα, μάλλον θαύμασε και παραμένοντας ακόμα περισσότερο λέει: «Κύριε, βλέπω ότι εσύ είσαι προφήτης»· και τον ρωτά για θεία δόγματα, και όχι για βιοτικά ζητήματα, όπως η υγεία του σώματος ή τα χρήματα· τόσο φιλοσοφημένη και φυσικά προικισμένη προς την αρετή ήταν η ψυχή της.

Διότι εσύ μεν, λέγει, σπεύδεις να δείξεις ότι τα των Σαμαρειτών είναι πιο αξιότιμα από εκείνα των Ιουδαίων· εγώ όμως σου λέγω, ότι ούτε τα μεν ούτε τα δε έχουν τα πρωτεία, αλλά θα υπάρξει κάποια άλλη κατάσταση, ανώτερη και από τα δύο. Εντούτοις, ακόμη και έτσι, αποδεικνύω ότι οι Ιουδαίοι είναι πιο σεβαστοί από εσάς τους Σαμαρείτες. Διότι εσείς, λέγει, προσκυνείτε αυτό που δεν γνωρίζετε· εμείς όμως οι Ιουδαίοι, προσκυνούμε αυτό που γνωρίζουμε. Συναριθμεί δε τον εαυτό του με τους Ιουδαίους, επειδή ομιλεί σύμφωνα με την αντίληψη που είχε η γυναίκα· διότι εκείνη θεωρούσε ότι αυτός είναι Ιουδαίος προφήτης, και για τον λόγο αυτό λέγει: «Εμείς προσκυνούμε». Πώς όμως δεν γνώριζαν οι Σαμαρείτες τι προσκυνούσαν; Επειδή νόμιζαν ότι ο Θεός περιορίζεται σε έναν τόπο. Γι' αυτό, όταν κατασπαράσσονταν από τα λιοντάρια, όπως αναφέρθηκε πιο πάνω, έστειλαν αγγελιαφόρους και ανήγγειλαν στον βασιλιά των Ασσυρίων ότι ο Θεός του τόπου δεν τους αποδέχεται. Εξαιτίας αυτού παρέμειναν για πολύ καιρό λατρεύοντας και τα είδωλα, και όχι μόνο τον ίδιο τον Θεό. Οι Ιουδαίοι όμως ήταν απαλλαγμένοι από αυτήν την εσφαλμένη αντίληψη, και γνώριζαν ότι Αυτός είναι ο Θεός των πάντων, αν και όχι όλοι. «Διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους». Αυτό μας δίνει διπλή έννοια.