Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:23

Αυτό δε το κάνεις, για να μην ακούσεις το: «Μόνο αυτόν θα λατρεύσεις». Σε ποιον; Στον Πατέρα ή στον Υιό; Και πώς θα πεις «μόνο»; Εάν είσαι Χριστιανός, [θα το πεις] εξαιτίας της ταυτότητας της φύσεως. Εάν λοιπόν αποδειχθεί ότι και το Πνεύμα είναι της αυτής φύσεως, το «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις», εννοεί τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, εξαιτίας της ταυτότητας της φύσεως. Ειδάλλως, εάν δεχθείς ότι το «Κύριο τον Θεό σου θα προσκυνήσεις, και μόνο αυτόν θα λατρεύσεις» αναφέρεται σε ένα πρόσωπο, θα αναγκαστείς είτε να παρακούσεις τον Υιό είτε να παραγκωνίσεις τον Πατέρα. Εάν λοιπόν αποδειχθεί ότι και το Πνεύμα, το οποίο εκχύθηκε από τον ίδιο τον Πατέρα διά του Υιού, είναι της αυτής φύσεως και θεότητας με τον Υιό και τον Πατέρα, τότε θα αποδειχθεί ότι είναι και προσκυνητό και λατρευτό. Θα προσπαθήσουμε δε, με την εύνοια του ίδιου του Πνεύματος, να αποδείξουμε αυτή την ταυτότητα της φύσεως από τα θεία λόγια. Και το «Κανείς δεν μπορεί να ομολογήσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», δεν αντιτίθεται στην προσκύνηση του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς, όταν προσκυνούμε τον ίδιο τον Θεό Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία, δεν στερούμε από την αλήθεια την προσκύνηση, αλλά γνωρίζουμε ότι ο ίδιος ο Υιός είναι η αλήθεια, και προσκυνώντας τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, προσκυνούμε την αλήθεια· έτσι ακριβώς προσκυνούμε και το Πνεύμα, όπως την αλήθεια.

Διότι, σύμφωνα με την αποστολική πίστη που μας παραδόθηκε από τους Πατέρες, παρέδωσα τη διδασκαλία, χωρίς να επινοήσω τίποτα το ξένο, αλλά ό,τι ακριβώς έμαθα, αυτό κατέγραψα συμφώνως προς τις άγιες Γραφές. Διότι και αυτό είναι σύμφωνο με όσα έχουν προαποφασιστεί για επιβεβαίωση από τις άγιες Γραφές. Και δεν αποτελεί εξωτερική επινόηση, αλλά ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός δι' αυτού δίδασκε τη Σαμαρείτιδα, και μέσω αυτής εμάς, την τελειότητα της αγίας Τριάδας, η οποία υπάρχει αδιαίρετη και αποτελεί μία Θεότητα. Η ίδια η αλήθεια το μαρτυρεί, όπως λέει στη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα, και ήδη είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι και ο Πατέρας τέτοιους αναζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία». Αποδεικνύεται λοιπόν από αυτό, ότι η αλήθεια είναι ο ίδιος ο Υιός, όπως λέει ο ίδιος: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· για τον οποίο και ο προφήτης Δαβίδ παρακαλούσε λέγοντας: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου». Οι αληθινοί προσκυνητές, λοιπόν, προσκυνούν μεν τον Πατέρα, αλλά εν Πνεύματι και αληθεία, ομολογώντας τον Υιό και εντός αυτού το Πνεύμα. Διότι το Πνεύμα είναι αχώριστο από τον Υιό, όπως αχώριστος είναι και ο Υιός από τον Πατέρα.

Διότι παρέδωσα την αποστολική πίστη σύμφωνα με αυτήν που μας παραδόθηκε από τους Πατέρες, χωρίς να επινοήσω τίποτα το εξωγενές, αλλά ό,τι έμαθα, αυτό κατέγραψα σε πλήρη συμφωνία με τις Άγιες Γραφές. Διότι και αυτό είναι σύμφωνο με τα όσα έχουν προηγουμένως διατυπωθεί, αντλώντας επιβεβαίωση από τις Άγιες Γραφές. Και δεν έχει επινοηθεί έξωθεν, αλλά ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός δίδασκε με αυτό τη Σαμαρείτιδα, και μέσω αυτής εμάς, την τελειότητα της Αγίας Τριάδος, η οποία υπάρχει αδιαίρετη και αποτελεί μία Θεότητα. Η ίδια η αλήθεια το μαρτυρεί, όπως λέει στη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα, και ήδη είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι ο Πατέρας τέτοιους αναζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία.» Αποδεικνύεται λοιπόν από αυτό, ότι η μεν αλήθεια είναι ο ίδιος ο Υιός, όπως ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· για τον οποίο και ο προφήτης Δαβίδ παρακαλούσε λέγοντας: «Εξαπόστειλε το φως σου και την αλήθειά σου.» Οι αληθινοί προσκυνητές, λοιπόν, προσκυνούν μεν τον Πατέρα, αλλά εν Πνεύματι και αληθεία, ομολογώντας τον Υιό και εν αυτώ το Πνεύμα. Διότι το Πνεύμα είναι αχώριστο από τον Υιό, όπως αχώριστος είναι ο Υιός από τον Πατέρα.

Τον είχε δε ως σύζυγο κρυφά. Ερώτηση κδʹ. Ποιοι είναι οι αληθινοί προσκυνητές, οι οποίοι ούτε στο όρος εκείνο ούτε στην Ιερουσαλήμ, αλλά εν πνεύματι και αληθεία προσκυνούν τον Θεό; Απόκριση. Αυτοί είναι όσοι κατοικούν σε ερήμους και όρη, σε σπήλαια και στις οπές της γης, οι οποίοι, χωρίς εκκλησιαστική σύναξη, φωτιζόμενοι από το θείο πνεύμα μέσω των αγαθών έργων, εν πνεύματι και αληθεία προσκυνούν τον Θεό και Πατέρα μας που βρίσκεται στους ουρανούς, ζώντας άμεμπτα και λατρεύοντας τον Θεό με ευσεβές φρόνημα, διαλάμποντας με κάθε ευσέβεια και σεμνότητα των αρετών, και δεν έχουν ανάγκη από ναό ή τόπο, αλλά καθιστώντας οι ίδιοι τους εαυτούς τους ναούς με τις αγαθές πράξεις τους, σε κάθε τόπο και παντού ευαρεστούν το Θείο, λατρεύοντάς Τον αδιάλειπτα και ειλικρινά όλες τις ημέρες της ζωής τους.

Όπως λοιπόν κάποιος κατασκευάζει τον εαυτό του οίκο του Κυρίου, για να γίνει ναός του Θεού· έτσι μπορεί να περιβληθεί και με αυλή, περιτειχίζοντας τον εαυτό του με τον βίο, με τον λόγο και με τα θεία νοήματα, προσκυνώντας μέσα του τον Θεό, έχοντας ως επαρκή αφορμή για προσκύνηση εκείνη που ενυπάρχει μέσα του, τόσο από τη σωματική του κατασκευή όσο και από την οικονομία της ψυχής του, κατανοώντας Εκείνον που τον έκτισε. Ήδη άλλωστε και ο Κύριος ονόμασε αυλή αυτήν των Ιουδαίων, λέγοντας: «Και άλλα πρόβατα έχω, τα οποία δεν είναι από την αυλή αυτή», υποδεικνύοντας προφανώς ότι υπάρχει και άλλη αυλή, η όντως αγία, η οποία πρόκειται να συνάξει τα πρόβατα του Χριστού, εκείνους από τα έθνη που είναι προορισμένοι για σωτηρία· δηλαδή, την Εκκλησία αυτή, μέσα στην οποία οι αληθινοί προσκυνητές προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Κανένας όμως, ο οποίος θεοποιεί οτιδήποτε άλλο εκτός από τον Θεό, δεν μπορεί να προσκυνήσει τον Θεό μέσα στην αγία αυλή Του.

Πρώτον, λοιπόν, ποιος, ακούγοντας τις προσωνυμίες του Πνεύματος, δεν ανορθώνεται στην ψυχή του και δεν υψώνει τη σκέψη του προς την ύψιστη φύση; Διότι έχει ονομαστεί Πνεύμα Θεού, και «Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», «Πνεύμα ευθές», «Πνεύμα ηγεμονικό». Το «Πνεύμα Άγιο» αποτελεί την κύρια και ιδιαίτερη ονομασία του· πράγμα που είναι άλλωστε κατεξοχήν το όνομα για κάθε τι το ασώματο και καθαρά άυλο και αδιαίρετο. Γι' αυτό και ο Κύριος, διδάσκοντας σε εκείνην που θεωρούσε ότι ο Θεός προσκυνείται σε συγκεκριμένο τόπο ότι το ασώματο είναι απερίληπτο, λέει: «Ο Θεός είναι Πνεύμα». Επομένως, δεν είναι δυνατόν, ακούγοντας κάποιος τη λέξη Πνεύμα, να αποτυπώσει στη διάνοιά του μια περιορισμένη φύση, που να υπόκειται σε μεταβολές και αλλοιώσεις, ή που να είναι γενικά όμοια με την κτίση· αντιθέτως, ανυψώνοντας τις σκέψεις του προς το ύψιστο, είναι υποχρεωμένος να εννοήσει μια νοερή ουσία, άπειρη σε δύναμη, απεριόριστη σε μέγεθος, αμέτρητη από χρόνους ή αιώνες, γενναιόδωρη στα αγαθά που κατέχει. Προς αυτό είναι στραμμένα όλα όσα έχουν ανάγκη αγιασμού· αυτό ποθούν όλα όσα ζουν σύμφωνα με την αρετή, ποτιζόμενα τρόπον τινά από την πνοή του και βοηθούμενα ώστε να φτάσουν στον οικείο και σύμφωνο με τη φύση τους σκοπό. Τελειοποιεί τα άλλα, αλλά το ίδιο δεν υστερεί πουθενά· δεν ζει με ζωή επίκτητη, αλλά είναι χορηγός ζωής· δεν αυξάνεται με προσθήκες, αλλά είναι ευθύς εξαρχής πλήρες, εδραιωμένο στον εαυτό του και πανταχού παρόν.

Σε ποιον τόπο, λοιπόν, την προσφέρουμε; Στο Άγιο Πνεύμα. Πού το διδαχθήκαμε αυτό; Από τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος λέγει ότι «οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία». Αυτόν τον τόπο βλέποντας ο Ιακώβ, είπε ότι «ο Κύριος βρίσκεται σε αυτόν τον τόπο».

Διότι δεν θεωρούμε πλέον ότι πρέπει να λατρεύουμε τον Κύριο των πάντων με εξωτερικές προσφορές δώρων, σπεύδοντας να συνεισφέρουμε το δίδραχμο από φθαρτή ύλη· αλλά, όντας αληθινοί προσκυνητές, προσκυνούμε εν πνεύματι και αληθεία τον Θεό και Πατέρα. Πρέπει να θεωρήσουμε ότι αυτό το νόημα είναι κρυμμένο στο γράμμα του νόμου.

Διότι θα έπρεπε μάλλον να πει «Εγώ προσκυνώ αυτό που γνωρίζω», ώστε, όντας αταύτιστος με τους άλλους, να αποδώσει μόνο στον εαυτό του τη δύναμη των λεγομένων. Τώρα όμως λέει το «Εμείς» πάρα πολύ σωστά και με μεγάλη ασφάλεια, ως καταταγμένος πλέον ανάμεσα στους δούλους λόγω της ανθρωπότητάς του, ως συγκαταλεγόμενος ανάμεσα σε αυτούς που προσκυνούν, ως Ιουδαίος λόγω του τόπου. <Αλλά έρχεται ώρα και είναι τώρα, οπότε οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Λέει σε αυτόν η γυναίκα:> Υποδηλώνει βέβαια τον ήδη παρόντα καιρό της δικής του παρουσίας, και λέει ότι οι τύποι θα μεταποιηθούν σε αλήθεια και η σκιά του νόμου σε πνευματική λατρεία. Λέει δε ότι μέσω της ευαγγελικής διδασκαλίας θα καθοδηγηθεί σε έναν τρόπο ζωής ευάρεστο στον Πατέρα ο αληθινός προσκυνητής, δηλαδή ο πνευματικός άνθρωπος, ο οποίος τρέχει κατά κάποιον τρόπο πιο πρόθυμα προς την οικειότητα με τον Θεό. Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, όπως νοείται σε αντίθεση προς την ενσώματη φύση.

Μας προστάζει μάλλον να προσφέρουμε «θυσία αινέσεως», δηλαδή την προσκύνηση με ψαλμωδία, στην οποία, βλέποντας ο υμνωδός ότι οπωσδήποτε θα ανέλθουν τα έθνη μέσω της πίστης στο Άγιο Πνεύμα, λέει απευθυνόμενος προς τον Κύριο και Σωτήρα μας: «Όλη η γη ας σε προσκυνήσει και ας σου ψάλει, ας ψάλει στο όνομά σου». Αλλά και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αποδεικνύοντας ότι η πνευματική λατρεία είναι ανώτερη από τη νομική, λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα που ούτε σε αυτό το όρος ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Αλλά έρχεται η ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· διότι τέτοιους ζητά ο Πατέρας να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Σκεπτόμαστε δε, κρίνοντας ορθά, ότι με αυτόν τον τρόπο διακρίνονται και οι άγιοι άγγελοι, και ότι προσφέρουν στον Θεό την προσκύνηση σαν μια πνευματική δορυφορία. Γι' αυτό άλλωστε, όταν το Πνεύμα πρόσταζε τις άνω δυνάμεις να αποδώσουν τη θεοπρεπή τιμή στον Πρωτότοκο και Μονογενή, έλεγε: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Αλλά και ο θείος ψαλμωδός μας καλούσε προς αυτό λέγοντας: «Ελάτε να προσκυνήσουμε και να προσπέσουμε σε αυτόν».

Λόγος Θ΄. Περί της εν πνεύματι και αληθεία προσκυνήσεως, και περί της αγίας σκηνής, ότι αποτελούσε τύπο της εν Χριστώ Εκκλησίας.

Και φέρνω ενώπιόν μας την ιερή Βίβλο· διότι, παρά τους μυρίους κόπους που έχω καταβάλει, δεν μπορώ να κατανοήσω καθόλου περισσότερο τι ακριβώς υποδηλώνει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όταν από τη μια στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο λέει: «Μη νομίσετε ότι ήλθα να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες. Δεν ήλθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω. Διότι αληθινά σας λέω, έως ότου παρέλθει ο ουρανός και η γη, ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν θα παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να γίνουν όλα». Ενώ από την άλλη στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο λέει προς τη Σαμαρείτιδα γυναίκα: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα που ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα. Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε· εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους. Αλλά έρχεται ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία».

«Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Έπειτα, τι σου φαίνεται δύσκολο σε αυτά; Και τι είναι το βαθύ και δυσνόητο; Πες το σε εμένα που ρωτώ. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Ο ιερός λόγος μάς προστάζει ότι πρέπει να απομακρυνθούμε από τα παλαιότερα έθιμα και να εγκαταλείψουμε τη δικαιοσύνη που βασίζεται στον Νόμο. Είπε δε ο Παύλος σε όσους την επιθυμούν ακόμη και μετά την πίστη: «Χωριστήκατε από τον Χριστό, όσοι δικαιώνεστε μέσω του Νόμου, και εκπέσατε από τη χάρη. Διότι εμείς, μέσω του Πνεύματος και εκ πίστεως, προσδοκούμε την ελπίδα της δικαιοσύνης». Σχετικά δε με τον τρόπο ζωής σύμφωνα με τον Νόμο, αν και μας προβάλλει στον εαυτό του λαμπρά και μεγάλα καυχήματα, πάλι λέει: «Όσα ήταν για εμένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημιά εξαιτίας του Χριστού.»

Κατανοώντας και ερμηνεύοντας εξαιρετικά την έννοια της καινότητας λέει: «Με το να πει καινή, παλαίωσε την πρώτη· διότι αυτό που παλαιώνει και γερνά βρίσκεται κοντά στον αφανισμό». Αν λοιπόν ο Νόμος δεν οδήγησε τίποτα στην τελειότητα, και έγινε κατάργηση της αρχαίας εντολής και εισαγωγή της δεύτερης, η οποία μας οικειώνει με τον Θεό, γιατί άραγε λέει ο Σωτήρας: «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω»; Και ότι: «Πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό και Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία»; Διότι αυτό φανερώνει, νομίζω, ότι πρέπει να παύσουμε τα ήθη και τη λατρεία σύμφωνα με τον νόμο. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Πόσο ανοίγεσαι σε ένα πλατύ πέλαγος ζητημάτων!

Και γι' αυτά βέβαια ίσως πρέπει να ερμηνεύσουμε και διαφορετικά. Πρέπει όμως να ακούσουμε τώρα τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα περί του Αγίου Πνεύματος. Διότι λέει: εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. Και ότι η χάρη προέρχεται από τον Πατέρα, λέει: πόσο μάλλον ο Πατέρας εξ ουρανού θα δώσει Άγιο Πνεύμα σε όσους το ζητούν από αυτόν. Και ότι πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό εν πνεύματι, λέει: αλλά έρχεται ώρα, και ήδη είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι ο Πατέρας τέτοιους αναζητά αυτούς που τον προσκυνούν. Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Και πάλι: εάν όμως εγώ εν πνεύματι Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια. Και αμέσως στη συνέχεια: γι' αυτό σας λέω, κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους, αλλά η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί. Και όποιος πει λόγο κατά του Υιού του ανθρώπου, θα του συγχωρεθεί, όποιος όμως πει λόγο κατά του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε σε αυτόν τον αιώνα ούτε στον μέλλοντα.

Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από αυτούς που τους είχαν αιχμαλωτίσει να ψάλουν από τις ωδές της Σιών στη Βαβυλώνα, απάντησαν, πράττοντας σύμφωνα με τον Νόμο: Πώς να ψάλω την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Σε εμάς όμως ο θείος Απόστολος παραγγέλλει, όταν προσευχόμαστε, να υψώνουμε όσια χέρια σε κάθε τόπο. Το ίδιο είπε και ο δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα, καταργώντας τον τοπικό περιορισμό της προσκύνησης και διδάσκοντας τη λατρεία εν Πνεύματι και αληθεία.

Γι' αυτό ευλόγως ο Σωτήρας και Κύριος λέει σε εκείνους που νομίζουν ότι πρέπει να προσκυνούν τον Θεό μόνο στην Ιερουσαλήμ ή σε ορισμένα όρη ή σε καθορισμένους τόπους: «Έρχεται ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές δεν θα προσκυνήσουν τον Πατέρα ούτε στο όρος αυτό ούτε στην Ιερουσαλήμ· διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία».

Και αφού είπε αυτά, αμέσως και όχι μετά από πολύ καιρό, όταν πολιορκήθηκαν τα Ιεροσόλυμα και καταργήθηκε το εκεί αγιαστήριο και το θυσιαστήριό του, καθώς και η μωσαϊκή λατρεία, σύμφωνα με τη διάταξη του ίδιου του Μωυσή, φανερώθηκε σε όλους τους ανθρώπους και εξέλαμψε η αρχέτυπη ευσέβεια των προ του Μωυσή θεοφιλών ανδρών, καθώς και η ευλογία που είχε εξαγγελθεί μέσω αυτής προς όλα τα έθνη, η οποία οδηγεί όσους την προσεγγίζουν από τον πρώτο βαθμό και από την πρώτη στοιχειώδη διδασκαλία της μωσαϊκής λατρείας προς έναν ανώτερο και τελειότερο βίο. Έτσι λοιπόν, εφόσον εκείνοι οι μακάριοι και θεοφιλείς άνδρες, εννοώ αυτούς γύρω από τον Αβραάμ, δεν προσκυνούσαν περιορισμένα σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο, ούτε μέσω συμβόλων και τύπων, αλλά όπως λέει ο Σωτήρας και Κύριός μας «εν πνεύματι και αληθεία», ... αυτό κατέστη δυνατό για όλα τα έθνη μέσω της επιφανείας του Σωτήρα μας, κάτι που είχαν προθεωρήσει και οι παλαιοί προφήτες. Λέει, λοιπόν, ξεκάθαρα ο Σοφονίας: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών της γης, και θα τον προσκυνήσουν, ο καθένας από τον δικό του τόπο».

Ο ύψιστος και προσκυνητός Πατέρας είναι ο Πατέρας της ίδιας της αλήθειας, δηλαδή του μονογενούς Υιού. Και έχει ως Πνεύμα αληθείας το Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς υπέδειξε προηγουμένως ο Λόγος της αλήθειας. Εκείνοι λοιπόν που τον προσκυνούν διά μέσου αυτών και πιστεύουν με αυτόν τον τρόπο και καθοδηγούνται διά μέσου αυτών· διότι το Πνεύμα, όπως λέει ο απόστολος, είναι αυτό μέσω του οποίου προσκυνούμε και μέσω του οποίου προσευχόμαστε. Και κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα παρά μόνο μέσω εμού, λέει ο μονογενής Υιός του Θεού. Αυτοί λοιπόν που προσκυνούν με αυτόν τον τρόπο τον ύψιστο Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία, αυτοί είναι οι αληθινοί προσκυνητές.

Ο δε Κύριος, ολοκληρώνοντας πλέον τον σκοπό των δικών του λόγων και προφητεύοντας για τη γυναίκα ότι θα γίνει τέτοια την οποία ο Θεός αναζητά και αποδέχεται, και απαντώντας στα λόγια της, λέει: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται η ώρα κατά την οποία ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα»· και λίγο μετά, «διότι τέτοιους αναζητά ο Θεός εκείνους που τον προσκυνούν».

Ότι δε δεν πρόκειται πλέον να έρθει, διότι ήταν ο ίδιος, δεν είπε ότι η σωτηρία θα προέλθει από τους Ιουδαίους, αλλά ότι προέρχεται. «Αλλά έρχεται», λέει, «ώρα και τώρα είναι». Και αυτά είναι προφητικά: διότι το μεν «έρχεται» δηλώνει ότι δεν έχει ακόμη εκπληρωθεί, αλλά θα εκπληρωθεί, το δε «τώρα είναι» ελέχθη, επειδή ακριβώς έβλεπε ότι αυτή επρόκειτο πολύ σύντομα να πιστέψει, και να προσκυνήσει πνευματικά και αληθινά. «Έρχεται λοιπόν», λέει, «ώρα και τώρα είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία»· διότι ο ύψιστος και προσκυνητός Πατέρας, είναι Πατέρας της αυτοαλήθειας, δηλαδή του μονογενούς Υιού, και έχει Πνεύμα αληθείας, το Άγιο Πνεύμα, και αληθινοί προσκυνητές είναι αυτοί που Τον προσκυνούν διά μέσου αυτών, και πιστεύουν κατ' αυτόν τον τρόπο και ενεργούνται διά μέσου αυτών. Διότι το Πνεύμα είναι, όπως λέει ο απόστολος, μέσω του οποίου προσκυνούμε και μέσω του οποίου προσευχόμαστε, και «κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού», λέει ο Μονογενής του Θεού.

Επομένως, καθώς συνέχει και περιέχει τα πάντα, ο ίδιος βρίσκεται μέσα στον εαυτό του παντού και υπεράνω των πάντων, προσκυνούμενος από τους αληθινούς προσκυνητές εν τω πνεύματι και τη αληθεία αυτού.

Διότι έτσι θα αξιωθούμε και την έλευση του Παρακλήτου και εν πνεύματι και αληθεία θα προσκυνήσουμε τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Οι Φρύγες, λέει, αποκαλούν Συρικτάν αυτόν που γεννήθηκε από εκεί, επειδή, λέει, το γεννημένο είναι αρμονικό πνεύμα· διότι «πνεύμα», λέει, «είναι ο Θεός»· γι' αυτό, λέει, «ούτε σε αυτό το όρος προσκυνούν ούτε στην Ιερουσαλήμ» «οι αληθινοί προσκυνητές», αλλά «εν πνεύματι»· επειδή πνευματική, λέει, είναι η προσκύνηση των τελείων και όχι σαρκική. Το δε πνεύμα, λέει, βρίσκεται εκεί όπου ονομάζεται και ο Πατέρας, και ο Υιός που γεννιέται εκεί από αυτόν τον Πατέρα. Αυτός, λέει, είναι ο πολυώνυμος, ο μυριόμματος και ακατάληπτος, τον οποίο επιθυμεί κάθε φύση, η καθεμιά με διαφορετικό τρόπο. Και αυτό, λέει, είναι το ρήμα του Θεού, το οποίο, λέει, είναι ρήμα της μεγάλης δύναμης της Αποφάσεως. Γι' αυτό θα είναι σφραγισμένο και κρυμμένο και καλυμμένο, κείμενο μέσα στο οικητήριο όπου έχει θεμελιωθεί η ρίζα των πάντων —αιώνων, δυνάμεων, επινοιών, θεών, αγγέλων, απεσταλμένων πνευμάτων, όντων, μη όντων, γενητών, αγένητων, καταληπτών, ακατάληπτων, ετών, μηνών, ημερών, ωρών—, όντας μια αμέριστη στιγμή, από την οποία, λέει, αρχίζει το ελάχιστο να αυξάνεται κατά μέρος. Διότι αυτή, ενώ είναι ένα τίποτα, λέει, και αποτελείται από το τίποτα, θα γίνει με τη δική της επινόηση ένα ακατάληπτο μέγεθος. Αυτή, λέει, είναι «η βασιλεία των ουρανών», «ο κόκκος του σιναπιού», η αμέριστη στιγμή που ενυπάρχει στο σώμα, την οποία δεν γνωρίζει κανείς, λέει, παρά μόνο οι πνευματικοί.

Διότι, αν της έλεγε ότι στα Ιεροσόλυμα είναι ο τόπος όπου πρέπει να προσκυνούν, όπως διέταξε ο Μωυσής τους υιούς του Ισραήλ, θα την έκανε σκληρότερη· επειδή, όπως έχουμε πει, είχε την παλαιά πεποίθηση για το όρος στα Σίκιμα, ότι δηλαδή σε αυτό είχε διαταχθεί από τον Θεό ο Αβραάμ να θυσιάσει τον Ισαάκ. Και πάλι, αν ήθελε να συγκαταβεί σε αυτήν και να της πει ότι «Αυτό είναι το όρος, και ορθώς προσκυνάτε», πάλι θα διατύπωνε κάτι ψευδές. Γι' αυτό, λοιπόν, αφήνοντας και τα δύο κατά μέρος, καθοδηγεί τη γυναίκα σε πνευματικότερη προσκύνηση, και λέει: «Γυναίκα, πίστεψέ με που σου λέω ότι έρχεται η ώρα, και μάλιστα τώρα είναι, που ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσουν τον Πατέρα· αλλά οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Είδες άριστη διδασκαλία; Είδες σοφία ενός επινοητικού Διδασκάλου; «Γυναίκα, πίστεψέ με που σου λέω». Δες πώς οικοδομεί την πίστη της γυναίκας· δες πώς ανυψώνει σιγά-σιγά την ψυχή της στους ουρανούς, χωρίς να αισχύνεται το περίβλημα της πόρνης, αλλά διακονώντας τη σωτηρία της ψυχής.

Γιατί; Επειδή δεν ήλθε για να καλέσει δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια· επειδή για το χαμένο πρόβατο, χωρίς να αποχωριστεί τους πατρικούς κόλπους, κατέβηκε σε εμάς, κλίνοντας τους ουρανούς, και έγινε τέλειος άνθρωπος, παραμένοντας ταυτόχρονα αυτό που ήδη ήταν. Γυναίκα, πίστεψέ με, ότι έρχεται η ώρα, και ήδη έχει έρθει, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Η προσκύνηση του Θεού δεν περιορίζεται πλέον σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο, αλλά η επίγνωση της θείας χάριτος έχει εξαπλωθεί παντού· δεν διεκδικούν πλέον οι Ιουδαίοι και οι Σαμαρείτες για τον εαυτό τους τα σύμβολα του νόμου. Διότι εκείνοι που προσκυνούν τον Θεό, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Όχι πλέον με ξένα ολοκαυτώματα, με μοσχάρια και με κριάρια· όχι πλέον περιτομή και τήρηση του σαββάτου· όχι πλέον ναός, και βωμός, και αποδιοπομπαίος τράγος, και τα άγια των αγίων· όχι πλέον σκιά, και τυπική λατρεία, και απατηλά σάββατα. Διότι τις νουμηνίες σας και τα σάββατα, λέει ο Θεός μέσω του προφήτη, και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία, και τις γιορτές σας τις μισεί η ψυχή μου. Διότι εκείνοι που τον προσκυνούν, πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Όλα εκείνα παρήλθαν σαν σκιά· τα παλαιά πέρασαν· ιδού, τα πάντα έγιναν καινούργια.

Εις την Σαμαρείτιδα. Κατά την ημέρα της Μεσοπεντηκοστής. Ας καταπιαστούμε λοιπόν σήμερα, αγαπητοί, στο μέτρο που παραχωρεί η θεία χάρη, με τους ευαγγελικούς θησαυρούς. Διότι η φιλομάθεια γύρω από αυτά κοσμεί τις ψυχές και ανυψώνει τη γήινη έξη προς τον ουρανό. Και πράγματι, η φιλομάθεια ήταν εκείνη που κατέστησε τη θαυμαστή εκείνη Σαμαρείτιδα από απλή υδροφόρο σε ένθεη· επειδή, βρίσκοντας τον θησαυρό των διδαγμάτων, έσπευσε ολόθερμα· ή μάλλον δεν τον βρήκε εκείνη, αλλά βρέθηκε η ίδια από αυτόν.

Αλλά έρχεται ώρα, και είναι τώρα, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα. Πλεονεκτούμε βέβαια απέναντί σας, ω γύναι, λέγει, ως προς τον τρόπο της προσκυνήσεως· πλην όμως και αυτός θα λάβει πλέον τέλος. Διότι δεν θα μεταβληθούν μόνο τα σχετικά με τους τόπους, αλλά και τα σχετικά με τον τρόπο της λατρείας, και αυτά βρίσκονται προ των πυλών· Διότι έρχεται ώρα, και είναι τώρα.

βʹ. Διότι, επειδή οι προφήτες προανήγγειλαν όσα έλεγαν πριν από πολλά χρόνια, για να το αναιρέσει αυτό εδώ είπε: «Και τώρα είναι». Μη νομίσεις, λέγει, ότι η προφητεία αυτή είναι τέτοια, ώστε να εκπληρωθεί μετά από πολύ χρόνο. Διότι τα γεγονότα έχουν ήδη φθάσει και βρίσκονται προ των πυλών, «όταν οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία». Λέγοντας «αληθινούς», απέκλεισε μαζί με τους Σαμαρείτες και τους Ιουδαίους. Διότι, αν και οι Ιουδαίοι ήταν ανώτεροι από τους Σαμαρείτες, ωστόσο υπολείπονται πολύ από τους μελλοντικούς προσκυνητές, και μάλιστα κατά τόσο, όσο υπολείπεται ο τύπος από την αλήθεια.

Ομιλεί δε για την Εκκλησία, ότι αυτή είναι η αληθινή προσκύνηση και η πρέπουσα στον Θεό. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητεί να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Επομένως, εάν τέτοιους ζητούσε από παλιά, δεν παραχώρησε σε εκείνους αυτόν τον τρόπο επειδή το ήθελε, αλλά από συγκατάβαση, και για τον λόγο αυτό, ώστε να εισαγάγει και τούτους. Ποιοι είναι λοιπόν οι αληθινοί προσκυνητές; Εκείνοι που ούτε περιορίζουν τη λατρεία σε κάποιον τόπο, και λατρεύουν τον Θεό εν πνεύματι· καθώς λέει και ο Παύλος: «Τον οποίο λατρεύω με το πνεύμα μου, στο Ευαγγέλιο του Υιού του»· και πάλι: «Σας παρακαλώ να προσφέρετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, ευάρεστη στον Θεό, που είναι η λογική σας λατρεία». Όταν δε λέει, «Ο Θεός είναι Πνεύμα», δεν δηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ασώματο.

Στους Ιουδαίους όμως ούτε αυτό αρμόζει. Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από τους αιχμαλωτιστές τους να ψάλουν από τις ωδές της Σιών, είπαν, πράττοντας σύμφωνα με τον νόμο: «Πώς θα ψάλουμε την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη;». Σε εμάς όμως, ο θείος Απόστολος παραγγέλλει να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια. Αυτό άλλωστε είπε και ο Δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα: «Αμήν, αμήν σου λέγω, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και είναι ήδη τώρα, που ούτε στον τόπο αυτόν ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσουν τον Πατέρα».

Πρέπει λοιπόν στη συνέχεια να πραγματευτούμε περί του Αγίου Πνεύματος, όσο είναι δυνατόν επιλεκτικά και συνοπτικά, ώστε να βεβαιωθούμε και από ολόκληρη τη θεία Γραφή, ότι παρόλο που το όνομα του Αγίου Πνεύματος αναφέρεται σε αυτήν άπειρες φορές, πουθενά δεν βρίσκεται να λέγεται ότι το Πνεύμα έχει λάβει την ύπαρξη εκ του Υιού. Διότι αμέσως ο Κύριος στα Ευαγγέλια λέει, «εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού· εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι Πνεύμα· μην απορήσεις που σου είπα ότι πρέπει να γεννηθείτε άνωθεν· το Πνεύμα πνέει όπου θέλει και ακούς τη φωνή του· αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει· έτσι είναι καθένας που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα»· και πάλι, «το Πνεύμα είναι εκείνο που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· και επίσης, «τα λόγια που εγώ σας λαλώ, είναι Πνεύμα και ζωή»· και προσέτι, «αλλά έρχεται ώρα, και είναι τώρα, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι και ο Πατέρας τέτοιους αναζητά αυτούς που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία». Ακόμη, «αυτός που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του».

Διότι μία είναι η χάρη που προέρχεται από τον Πατέρα, η οποία ολοκληρώνεται διά του Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Και πάλι: Οι αληθινοί προσκυνητές προσκυνούν μεν τον Πατέρα, αλλά εν πνεύματι και αληθεία, ομολογώντας τον Υιό και εντός αυτού το Πνεύμα. Διότι το Πνεύμα είναι αχώριστο από τον Υιό, όπως αχώριστος είναι ο Υιός από τον Πατέρα, όπως λέει η ίδια η αλήθεια: Θα σας στείλω τον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο ο κόσμος δεν μπορεί να λάβει, επειδή ούτε το βλέπει ούτε το γνωρίζει.

Και επειδή πρέπει οπωσδήποτε να εκπληρώνονται οι προφητικές ρήσεις, ο κάθε πιστός προσκυνά τον Θεό από τον τόπο του, διότι έχει γραφτεί: Όλη η γη ας σε προσκυνήσει. Έτσι θέλει και ο Απόστολος των εθνών να προσευχόμαστε σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Διότι ήδη η προσκύνηση που περιοριζόταν σε έναν τόπο έχει καταργηθεί, από τότε που εμφανίστηκε ο Κύριος των πάντων, ο οποίος κατέλυσε το γράμμα και εκπλήρωσε τον νόμο, και εγκαινίασε για εμάς τη χάρη. Ή μήπως δεν φαίνεται να λέει τέτοια λόγια συνομιλώντας με τη Σαμαρείτιδα γυναίκα; Ότι δηλαδή: Ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα, αλλά έρχεται ώρα, και μάλιστα είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.

Και εμείς είμαστε οι αληθινοί προσκυνητές που με τη χάρη του και τη φιλανθρωπία του έχουμε πλουτίσει τη γνώση γι' αυτόν, επειδή ο Θεός είναι πνεύμα και βρίσκεται υπεράνω κάθε ασωματίας και αϋλότητας και υπερβαίνει εξόχως όλα τα όντα· και αυτοί που τον προσκυνούν, πρέπει να προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια, λέει η αλήθεια, ο Χριστός· διότι τέτοιους προσκυνητές ζητά και ο Πατέρας. Γι' αυτόν τον λόγο, με καθαρή συνείδηση και αθόλωτο νου, με τον οποίο σκιαγραφείται και σε εμάς το ασώματο, και προσηλωμένοι σε αυτόν με απλότητα, ειλικρίνεια και απερίσπαστα μέσω των απλών ορμών του νου, άυλα, άμεσα, χωρίς σκιές και χωρίς κανένα παραπέτασμα, χωρίς να έχουμε καθόλου τη διάνοιά μας θολωμένη από κτίσματα ή χρώματα, αλλά διατηρώντας την αμιγή από κάθε κτιστή αντανάκλαση και καθαρή, υψώνοντας όσια χέρια σε κάθε τόπο της δεσποτείας του, του αποδίδουμε τις οφειλόμενες ευχαριστίες. Διότι δεν περιορίζουμε τη λατρεία μας σε κάποιον ορισμένο τόπο, όπως είχε νομοθετηθεί παλιά για τους Ιουδαίους· ούτε με ολοκαυτώματα κριών και ταύρων ή με χύσιμο αίματος, αλλά με συντετριμμένη ψυχή, με πνεύμα ταπείνωσης και με καθαρή καρδιά, όπως ακριβώς λέγεται, προσφέρουμε στον Θεό θυσία αινέσεως.

«Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις», ώστε να μην κατευθύνεται η λατρεία μας σε κτίσμα· διότι κτίσμα, και μάλιστα ανήκων στα κτίσματα, είναι ο άγιος ναός που προσλήφθηκε από τον Λόγο. Σε αυτόν δε τον θείο Λόγο, που υπάρχει στη δόξα του Πατέρα και έχει μορφή Θεού και είναι εκ φύσεως Θεός και άκτιστος και συνάναρχος με τον Θεό και Πατέρα, να προσφέρεις την προσκύνηση καθαρή και αμώμητη, απολύτως απαλλαγμένη από οτιδήποτε κτιστό και από κάθε υλική παράσταση, γνωρίζοντας ότι αυτός είναι αληθινά Θεός και Κύριος των πάντων, διότι «Και ο Πατέρας», λέει, «τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν, με πνεύμα και με αλήθεια». Επομένως, σε καμία περίπτωση η πίστη μας δεν εγκλωβίζεται σε κτίσμα ούτε ταπεινώνεται στο επίπεδο των κτισμάτων· διότι, ακόμη και αν ο Λόγος ενδύθηκε τη δική μας πτωχεία, παρέμεινε ομοίως Θεός, απαθής και αναλλοίωτος. Και αυτά μεν τα σχετικά με την ακατάληπτη και υπερούσια θεότητα, ότι δηλαδή δέχεται τη λατρευτική προσκύνηση διαχωρισμένη από κάθε κτίση, είναι κάπως έτσι. Το ότι δε και το σώμα που προσλήφθηκε από τον Θεό Λόγο είναι προσκυνητό από όλους τους πιστούς και άξιο κάθε σεβασμού, θα αποδειχθεί λίγο αργότερα. Μάλιστα, ο διδάσκαλος προτάσσει αυτά τα ζητήματα, αποκλείοντας από παντού την κτισματολατρία που προήλθε από τους δυσώνυμους Αρειομανίτες, η οποία εκείνο τον καιρό, όντας στην ακμή της, λυμαινόταν σχεδόν όλους τους ανθρώπους.

Αυτόν λοιπόν που βλασφήμησε κατά του Αγίου Πνεύματος, δηλαδή κατά των θείων σημείων, και ο οποίος ούτε μέσω αυτών δεν απέβαλε την προηγούμενη δυσφημία, αυτόν τίποτε άλλο δεν θα τον διορθώσει. Και εφόσον δεν διορθώνεται, πώς θα ακολουθήσει η άφεση του αμαρτήματος; Γι' αυτό, εύλογα και θεοπρεπώς, ο σωτήριος Λόγος, η πηγή της αφέσεως, αποφάνθηκε ότι είναι ανάξιος κάθε συγγνώμης αυτός που με πείσμα μετέτρεψε τις θεουργίες σε βλασφημίες. Διότι, εφόσον δεν άφησε στον εαυτό του κανένα περιθώριο ούτε μεταμέλειας ούτε διόρθωσης για τις ύβρεις και τις βλασφημίες κατά του Πνεύματος, κάθε άλλο παρά πρόκειται να αξιωθεί της αφέσεως. Τον είδες να τρώει και να πίνει, και γι' αυτό Τον αποκαλείς φαγά και οινοπότη; Τον είδες να δέχεται αμαρτωλούς και τελώνες, και αυτό σε ώθησε να Τον αποκαλείς φίλο τελωνών και αμαρτωλών; Αλλά σου απομένουν τα υψηλά έργα, μέσω των οποίων, αν απομακρυνθείς από αυτές τις ύβρεις και καταφύγεις στη μετάνοια, θα βρεις την άφεση. Επειδή μιλούσε με γυναίκα, και μάλιστα Σαμαρείτιδα, και ζητούσε να πιει νερό από αυτήν, παρασύρθηκες εξαιτίας αυτού να σκέφτεσαι ταπεινά για Αυτόν; Και πώς, όπως ακριβώς έλαβες τη Σαμαρείτιδα ως αφορμή για πιο ταπεινή υπόληψη και γνώμη, δεν την έλαβες με τον ίδιο τρόπο και ως δασκάλα της πιο υψηλής αντίληψης; ‘

Ο φιλάνθρωπος Σωτήρας, και σε αυτή την περίπτωση, στη γυναίκα που αναζητούσε τη λύση σε ένα κατώτερο ζήτημα, παρέχει πολύ μεγαλύτερη χάρη και διδάσκει ένα υψηλότερο θείο δόγμα, ανυψώνοντάς την από τη φιλομαθή διάθεσή της σε φιλοσοφική θεωρία. Διότι λέγει: «Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και αυτή είναι τώρα, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία»· που σημαίνει: «Εσύ», λέγει, «εξετάζεις αν η ιουδαϊκή αντίληψη ή η σαμαρειτική γνώμη κατέχει το πολυτιμότερο και θειότερο, εγώ όμως σου αποκαλύπτω ένα αποκρυμμένο μυστήριο, ότι έρχεται ώρα, και αυτή είναι τώρα, κατά την οποία ούτε στο όρος αυτό ούτε στα Ιεροσόλυμα θα προσκυνήσετε τον Πατέρα».

Διότι, εάν συγκρίνεις τον τρόπο ζωής του νου και τη ζωή της ψυχής αυτών με εκείνων, θα βρεις μεγάλη διαφορά, σαν αυτή μεταξύ ζωντανών και νεκρών. Επειδή εκείνοι, ευρισκόμενοι στη φοβερή πενία του κοσμικού πνεύματος και στερημένοι από τη δύναμη του ουράνιου πλούτου, με τον νου συγκεχυμένο από τα πάθη, μόλις και μετά βίας βρίσκοντας μέσα τους έναν καλό λογισμό ανάμεσα σε τόσα κακά, επαναπαύονται, κυβερνώμενοι από την πενία. Και ικανοποιούνται με τα λιτά ενδύματα μικρών αρετών, μην έχοντας τις ποικίλες ενέργειες του Πνεύματος μέσα στις θείες αρετές, όπως ακριβώς και ο Κύριος φανέρωσε τη μεγάλη διαφορά των μελλοντικών αληθινών προσκυνητών από τους πολλούς που νομίζουν ότι προσκυνούν με επιπόλαιη και εξωτερική προσκύνηση, χωρίς να προσκυνούν «εν πνεύματι και αληθεία», λέγοντας: «Έρχεται ώρα, και ήδη είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία», διακρίνοντας τους επουράνιους αυλικούς και τους πλούσιους στο Πνεύμα από εκείνους που βρίσκονται στη φοβερή πενία της αμαρτίας, οι οποίοι, λόγω της ομολογίας της πίστης τους στον Χριστό, δίνουν την εντύπωση ότι ζουν, χωρίς όμως να έχουν αποκτήσει την πλούσια ζωή της ενέργειας που πηγάζει από τη δύναμη του Πνεύματος.

ΙΘ'. Ότι υπάρχουν επτά τάξεις εκείνων που έχουν ανάγκη προσευχής· και όσοι ζητούν από τον Θεό πράγματα που δεν γνωρίζουν, δεν εισακούονται. Διότι, εάν τώρα είναι η ώρα που πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, εάν δεν προσεύχονται εν πνεύματι, εφόσον δεν φωτίζονται από τον Θεό, ματαιοπονούν.