Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:23

Ότι επτά είναι οι τάξεις αυτών που έχουν ανάγκη προσευχής· και όσοι ζητούν από τον Θεό αυτά που δεν γνωρίζουν, δεν εισακούονται. Διότι εάν τώρα είναι η ώρα κατά την οποία πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, όσοι δεν προσεύχονται εν πνεύματι, ως μη φωτιζόμενοι από τον Θεό, ματαιοπονούν.

Διότι είπε ο Κύριος στη Σαμαρείτιδα: Πίστεψέ με, γυναίκα, ότι έρχεται ώρα, και τώρα είναι, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα με πνεύμα και αλήθεια· ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια. Αλλά και ο απόστολος λέει για τον Θεό ότι δεν κατοικεί σε χειροποίητους ναούς ούτε υπηρετείται από ανθρώπινα χέρια, επειδή δεν έχει ανάγκη από τίποτα· διότι ο Θεός είναι ανενδεής και πλήρης. Και όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και οι ίδιοι οι άγιοι άγγελοι του Θεού, λαμβάνουν από το πλήρωμά του, επειδή όλοι έχουν ανάγκη από τον ανελλιπή και πλήρη. Και είτε τον ευχαριστούν, είτε τον υμνούν, είτε τον δοξάζουν, δεν το κάνουν με τη δική τους δύναμη, αλλά δυναμώνονται πρώτα με τη συμμετοχή στη χάρη που προέρχεται από το πλήρωμά του, και έτσι έχουν τη δύναμη και να ευχαριστούν και να υμνούν και να δοξάζουν τον Θεό και Δεσπότη που τους έφερε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία.

Ποιοι λοιπόν είναι οι αληθινοί προσκυνητές, οι οποίοι ούτε περιορίζουν τη λατρεία σε τόπο και λατρεύουν τον Θεό εν πνεύματι; Διότι, όταν λέει ότι ο Θεός είναι πνεύμα, δεν δηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ασώματο. Πρέπει, λοιπόν, η λατρεία του ασώματου να προσφέρεται μέσω του ασώματου στοιχείου που υπάρχει μέσα μας, δηλαδή μέσω της ψυχής· διότι ο ασώματος λατρεύεται με τον νου και με την καθαρότητα της διάνοιας. Επειδή, λοιπόν, όπως είπε ο Κύριος, καθώς έχει ήδη λεχθεί, ήρθε η ώρα και είναι τώρα, πώς είναι δυνατόν διαφορετικά να λατρεύεται ο Θεός με οσιότητα και δικαιοσύνη, εάν όχι με τον νου και τη διάνοια; Είναι δε αδύνατον να προσκυνήσει τον Θεό η διάνοια του ανθρώπου και ολόκληρος ο νους του, εάν πρώτα δεν επέλθει η κάθαρσή τους μέσω της πίστεως στον Χριστό, από τη θεραπεία, την ίαση και την απολύτρωση που προέρχεται αποκλειστικά από τον ίδιο τον Χριστό.

Διότι, είτε (εννοεί) ότι τα αγαθά προήλθαν στην οικουμένη από τους Ιουδαίους (επειδή η επίγνωση του Θεού και η καταδίκη των ειδώλων από εκεί ξεκίνησαν, καθώς και όλα τα άλλα δόγματα, αλλά και αυτός ο ίδιος ο τρόπος της προσκυνήσεως, έστω κι αν δεν γινόταν σωστά σε εσάς τους Σαμαρείτες, τουλάχιστον από τους Ιουδαίους είχε την αρχή του)· είτε ονομάζει σωτηρία τη δική του παρουσία, η οποία προήλθε από τους Ιουδαίους. Μπορεί δε κανείς να εννοήσει ως σωτηρία και τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος προήλθε κατά σάρκα από τους Ιουδαίους. «Αλλά έρχεται ώρα, και ήδη είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία· διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι εκείνοι που τον προσκυνούν. Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία.» Αν και εμείς οι Ιουδαίοι υπερέχουμε από εσάς τους Σαμαρείτες ως προς τον τρόπο της προσκυνήσεως, ωστόσο και τα όσα αφορούν τους Ιουδαίους θα λάβουν πλέον τέλος. Διότι δεν θα αλλάξουν μόνο τα σχετικά με τους τόπους, αλλά και τα σχετικά με τον τρόπο της λατρείας· και αυτά βρίσκονται προ των πυλών, και ήδη υφίστανται· διότι δεν θα πάρουν χρονική παράταση, όπως συνέβη με όσα ειπώθηκαν από τους προφήτες. «Αληθινούς προσκυνητές» εννοεί εκείνους που πολιτεύονται σύμφωνα με τον δικό του νόμο, οι οποίοι δεν περιορίζουν τον Θεό σε τόπο, όπως οι Σαμαρείτες, ούτε τον λατρεύουν με σωματική λατρεία, όπως οι Ιουδαίοι, αλλά εν πνεύματι και αληθεία, δηλαδή μέσω της ψυχής, μέσω της καθαρότητας του νου.

Και αλλιώς: Επειδή χαρακτηριστικό των Σαμαρειτών ήταν να περιορίζουν τον Θεό σε έναν τόπο και να λένε ότι σε αυτόν τον τόπο πρέπει να προσκυνούν, ενώ στους Ιουδαίους όλα τελούνταν τυπικά και σκιωδώς, το μεν «εν πνεύματι» το λέει σε αντιδιαστολή προς τους Σαμαρείτες, ώστε το νόημα των λεγομένων να είναι το εξής: Εσείς μεν, οι Σαμαρείτες, προσφέρετε στον Θεό μια τοπική λατρεία. Οι αληθινοί προσκυνητές όμως δεν θα προσφέρουν τοπική λατρεία, διότι θα λατρεύσουν εν πνεύματι, δηλαδή με τον νου και την ψυχή. Αλλά ούτε και κατά το πρότυπο των Ιουδαίων θα προσκυνήσουν με τύπο και σκιά, αλλά εν αληθεία, επειδή τα ιουδαϊκά έθιμα και οι διατάξεις επρόκειτο να καταργηθούν. Ίσως δε, επειδή ο ιουδαϊκός νόμος, νοούμενος κατά το γράμμα, ήταν τύπος και σκιά, σε αντιδιαστολή μεν προς το γράμμα τίθεται το «εν πνεύματι» (διότι δεν κυβερνά πλέον σε εμάς ο νόμος του γράμματος, αλλά ο νόμος του πνεύματος· «Διότι το γράμμα αποκτείνει, ενώ το πνεύμα ζωοποιεί»), σε αντιδιαστολή δε προς τον τύπο και τη σκιά, τίθεται το «εν αληθεία».

Έρχεται λοιπόν, λέγει, ώρα, ή μάλλον έχει ήδη φθάσει, ο καιρός δηλαδή της δικής μου σωματικής παρουσίας, κατά τον οποίο οι αληθινοί προσκυνητές ούτε όπως οι Σαμαρείτες θα προσκυνούν σε έναν μόνο τόπο, αλλά σε κάθε τόπο πνευματικά και προσφέροντας την προσκύνησή τους ασώματα (όπως ακριβώς λέγει και ο Παύλος: «Τον οποίο λατρεύω με το πνεύμα μου»)· ούτε όπως οι Ιουδαίοι θα προσφέρουν λατρεία τυπική και σκιώδη και προτυπωτική των μελλόντων, αλλά λατρεία αληθινή και χωρίς κανένα σκιώδες στοιχείο.