Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 4:24

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΔ΄. <Αγάπησα.> (E f. 242 b. Κυρίλλου και άλλων.) Δεν ανήκει στον καθένα το «Αγάπησα», αλλά σε εκείνον που έχει ήδη φτάσει στην τελειότητα και υπερβαίνει τον φόβο της δουλείας. Δεν προστίθεται το ποιον, αλλά πρέπει να υπονοηθεί από εμάς ότι εννοεί τον Θεό των όλων. [<Ποτήριον σωτηρίου θα λάβω.> Διότι όντως ποτήριο σωτηρίου είναι το να υμνολογούμε τον Σωτήρα Θεό των όλων. Σε αυτό ευαρεστείται ο Θεός, αυτό δέχεται από εμάς ως θυμίαμα. Όπως ακριβώς είπε ο Χριστός: «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν, με πνεύμα και αλήθεια πρέπει να τον προσκυνούν».]

Ας ζητήσουμε ειρήνη δια της πίστεως· ας πούμε και εμείς μαζί με τον προφήτη: «Κύριε, ο Θεός ημών, δώσε μας ειρήνη. Κύριε, απόκτησέ μας, εκτός από εσένα άλλον δεν γνωρίζουμε, το όνομά σου επικαλούμαστε». 6. Για τα τέκνα των Ελλήνων, λοιπόν, και για όσους μόλις τώρα έχουν εισέλθει στις πύλες της Εκκλησίας, αυτά θα είναι αρκετά για την ωφέλειά τους. Επειδή, όμως, μου παρουσιάζεται και ένας άλλος λαός, ο οποίος είναι εξοπλισμένος με τα όπλα της αμάθειας σαν ένας εντελώς απερίσκεπτος στρατιώτης, και αντιτάσσει το φρόνημά του στον Σωτήρα μέσω της σκιάς, του τύπου και του γράμματος, και έχοντας τη μορφή της γνώσεως στον νόμο, όπως είναι γραμμένο, θεωρεί ότι οφείλει να πολεμά την αλήθεια των πραγμάτων· ελάτε λοιπόν, ένεκα της μεταξύ μας αγάπης, ας αναβοήσουμε και σε αυτούς: «Ας συνάψουμε ειρήνη μαζί του». Μέχρι πότε, Ιουδαίε, όντας προσκολλημένος στους τύπους του γράμματος, θα προσπερνάς τη δύναμη της αλήθειας; Πότε θα φανεί το τέλος της αμάθειάς σου; Πότε θα απομακρύνεις τον νου σου από τη σκιά του νόμου; Ή ποιος χρόνος θα σε επιδείξει σε εμάς πιο σώφρονα; Πότε δε θα προσφέρεις την εν πνεύματι λατρεία στον βασιλιά των όλων Θεό; «Ο Θεός είναι πνεύμα, καθώς έχει γραφεί, και εκείνοι που τον προσκυνούν, με πνεύμα και αλήθεια πρέπει να προσκυνούν».

Εφόσον λοιπόν ο καιρός υπαγόρευε όσα είχαν θεσπιστεί τυπικώς να μεταπλαστούν πλέον σε αλήθεια, ο Χριστός φώναζε προς τον κατά σάρκα Ισραήλ: «Εγώ είμαι η αλήθεια», λέγοντας σχεδόν το εξής: Ας παρέλθει λοιπόν η εντολή του Μωυσή, και ας αδρανήσει ο τύπος και το ανούσιο της λατρείας που τελούνταν σε σκιές, ας αναλάμψει πλέον η δύναμη της αλήθειας, και ας φανερωθεί σε αυτούς η χάρη της έμπρακτης αρετής, εκπληρούμενη τώρα στα ίδια τα πράγματα: «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». ε'. Αλλά οι σκληροί και άτεγκτοι λαοί των Ιουδαίων, οι οποίοι έρρεπαν μόνο προς την πνευματική αναισθησία και νοσούσαν από θηριώδη μανία, όχι μόνο δεν σκέφτηκαν ότι έπρεπε να αποδεχθούν Εκείνον για τον οποίο είχε προαναγγελθεί μέσω του νόμου και των προφητών ότι θα έλθει και θα διασώσει ολόκληρο το γένος μας, αλλά διολίσθησαν σε τέτοια παραφροσύνη οι άθλιοι, ώστε να τον περιγελούν ασύνετα όταν δίδασκε και εισήγαγε διδαχές ανώτερες του νόμου. Θεώρησαν δε ως μηδαμινό ένα τόσο σεπτό και τίμιο μάθημα, εξαπολύοντας εναντίον του άτοπες ύβρεις, μη διστάζοντας να τον αποκαλέσουν φαγά, μέθυσο και Σαμαρείτη. Διότι θα αποφύγω να αναφέρω όσα είναι ακόμη πιο βαριά από αυτά.

Διότι ο μονογενής Λόγος του Θεού υπέβαλε τον εαυτό του σε εκούσια κένωση· και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους στη γη ως άνθρωπος, αφού υποβλήθηκε στη γέννηση κατά σάρκα μέσω της αγίας και Θεοτόκου Παρθένου, προκειμένου με τις διδασκαλίες που υπερβαίνουν τον νόμο να μεταμορφώσει προς το καλύτερο αυτούς που έχουν πιστέψει σε αυτόν, και, αφού τους υποδείξει τον δρόμο της ευαγγελικής πολιτείας, να τους αναδείξει γνήσιους προσκυνητές. «Διότι ο Θεός», λέει, «είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Λέω, λοιπόν, ότι πρέπει εκείνοι που είναι αληθινοί προσκυνητές, και γνήσιοι εργάτες της λατρείας με πνεύμα και αλήθεια, να αποτινάξουν κάθε μολυσμό, ψυχής δηλαδή και σώματος· και να προσπαθούν να εφαρμόζουν, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία, εκείνα μέσω των οποίων θα απαλλαγούν από κάθε μομφή. Διότι αρμόζει να είναι άγιοι και στο σώμα και στο πνεύμα.

Διότι είναι γραμμένο ότι: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν θα εμμείνει σε όλα όσα είναι γραμμένα στο βιβλίο αυτού του νόμου, ώστε να τα εφαρμόσει». Ότι δε η αλήθεια θα ακολουθήσει οπωσδήποτε όσα είπα, θα το επιβεβαιώσει πάλι ο ιερότατος Παύλος. Διότι έγραψε: «Ο νόμος τέθηκε εξαιτίας των παραβάσεων». Και πάλι: «Ο νόμος παρεισέφρησε, για να πλεονάσει το παράπτωμα». Διότι, εφόσον όσοι βρίσκονταν υπό τον νόμο ασθενούσαν και αμάρταναν διαρκώς, το παράπτωμα πλεόνασε. Καθώς λοιπόν ο νόμος έλεγχε την ασθένεια εκείνων που του υπόκεινταν, κατέστη αναγκαίος για όσους βρίσκονταν στη γη αυτός που δικαιώνει μέσω της πίστεως και όχι μέσω των έργων του νόμου. Και αυτός ήταν ο Χριστός, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Ακόμη λίγο, πολύ λίγο, και αυτός που έρχεται θα έρθει, και δεν θα καθυστερήσει. Αν όμως δειλιάσει, η ψυχή μου δεν ευαρεστείται σε αυτόν. Ο δίκαιος όμως θα ζήσει εκ της πίστεώς μου». Διότι θυσία και προσφορά δεν θέλησε ο Θεός των όλων. Ούτε σε ολοκαυτώματα και θυσίες υπέρ αμαρτίας ευαρεστήθηκε, επειδή, όπως ακριβώς είπε ο ίδιος ο Χριστός, «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». γʹ. Διδάσκοντας αυτά περνούσε τον χρόνο του στις συναγωγές, συνοδεύοντας τους λόγους του με θεία σημεία και κατορθώνοντας όσα αρμόζουν μόνο στη φύση που βρίσκεται πάνω από όλα, και μάλιστα εντελώς άκοπα, ή μάλλον με μόνο το παντοδύναμο νεύμα του.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ, ΓΛΑΦΥΡΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΕΞΟΔΟΝ ΛΟΓΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. Περί της γεννήσεως του Μωυσή. α'. Μόλις τώρα, έχοντας ολοκληρώσει το βιβλίο της Γενέσεως με μεγάλη λεπτομέρεια, όσο ήταν δυνατόν, προχωρώντας «από δύναμη σε δύναμη», σύμφωνα με το υμνούμενο στους Ψαλμούς, πείθουμε την πένα μας, που είναι συνηθισμένη στους αγαθούς κόπους, να προχωρήσει χωρίς καν να αναπαυθεί έστω και για λίγο. Διότι καταπιανόμαστε, με τη θέληση και τη σοφία που δίνει ο Θεός, με τα κεφάλαια της Εξόδου, τα οποία φαίνεται να έχουν παραλειφθεί από εμάς όταν συνθέταμε την ηθική παραίνεση, τότε που θεωρούσαμε σωστό να αποφεύγουμε τους μακροσκελείς λόγους, θέλοντας να υποδείξουμε ποιος νοείται από εμάς ότι είναι ο τρόπος της εν πνεύματι και αληθεία προσκυνήσεως. Διότι, αφού ξεχωρίσαμε καθένα από τα κεφάλαια που περιέχονται στα πέντε βιβλία του Μωυσή, και αφού εξετάσαμε πολύ καλά τον σκοπό της θεωρίας σε αυτά, όσα μεν ήταν κατά κάποιον τρόπο αναγκαία και πάρα πολύ χρήσιμα για τις ηθικές διδασκαλίες, τα συνθέσαμε στην κατάλληλη στιγμή και στην πιο πρέπουσα τάξη για το καθένα· εκείνα, όμως, μέσα από τα οποία ήταν φυσικό να προαναφαίνεται, όσο είναι δυνατόν, το μυστήριο του Χριστού σαν μέσα από τις σκιές του νόμου, τα φυλάξαμε για τη συγγραφή που θα ακολουθούσε· για την οποία και τώρα που επιλέξαμε να κοπιάσουμε, αγαπητέ Παλλάδιε, γνωρίζω ότι θα αγωνιστείς μαζί μας διά της προσευχής.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Όσοι διαθέτουν ορθή σκέψη και προσηλώνουν το λεπτό βλέμμα της διανοίας τους στους λόγους περί της άρρητης θεότητας, βλέπουν ότι αυτή υπάρχει πέρα από κάθε τι κτιστό, υπερέχοντας από κάθε οξύτητα του νου και βρισκόμενη εντελώς πέρα από κάθε σωματική φαντασία, και, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος, "κατοικεί σε φως απρόσιτο". Αν όμως το φως γύρω της είναι απρόσιτο, πώς θα μπορούσε κάποιος να την ατενίσει; Διότι βλέπουμε "σαν μέσα από καθρέφτη και αινιγματικά, και γνωρίζουμε εν μέρει". Επομένως, το θείο είναι εντελώς ασώματο, χωρίς ποσότητα και χωρίς μέγεθος, και δεν περιορίζεται σε κάποιο σχήμα. Και αυτό που έχει από τη φύση του τέτοια κατάσταση, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι αποτελείται από μέρη και μέλη; Διότι, αν κάποιος δεχθεί ότι αυτό είναι αληθινό, τότε δεν νοείται πλέον ως ασώματο. Επειδή ό,τι γενικά έχει σχήμα, οπωσδήποτε έχει και ποσότητα, και ό,τι έχει ποσότητα βρίσκεται και σε κάποιο τόπο· και ό,τι νοείται μέσα σε τόπο, δεν νοείται χωρίς περιορισμό. Αυτά όμως αποτελούν ιδιώματα των σωμάτων, ενώ είναι εντελώς ξένα προς την ασώματη φύση. Επομένως, ούτε μάτια ή αυτιά, ούτε βέβαια χέρια και πόδια ή φτερά πρέπει να νοούνται στον Θεό, έστω κι αν κάποιος δεν θα επέλεγε ίσως να νοήσει τέτοια πράγματα όπως σε απτά και παχιά σώματα, αλλά όπως σε ένα λεπτό και άυλο, σύμφωνα με τη φύση του Θεού· διότι είναι εντελώς ανόητο το να θέλει κάποιος να συλλάβει κάτι τέτοιο. Διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και όντας τέτοιο, κατέχει τη γνώση των πάντων, επιβλέπει τα πάντα και τα ερευνά, και τίποτα από τα όντα δεν του διαφεύγει.

Ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κατά φύσιν και εκ Θεού. Στο Ευαγγέλιο: Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Λόγος Θ΄. Περί της εν πνεύματι και αληθεία προσκυνήσεως, και περί της αγίας σκηνής, ότι αποτελούσε τύπο της εν Χριστώ Εκκλησίας.

«Διότι και ο Πατέρας τέτοιους ζητά να είναι αυτοί που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια.» ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Έπειτα, τι σου φαίνεται δύσκολο σε αυτά; Και τι είναι το βαθύ και δυσνόητο; Πες το σε εμένα που ρωτώ. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Ο ιερός λόγος μάς προστάζει ότι πρέπει να απομακρυνθούμε από τα παλαιότερα έθιμα και να εγκαταλείψουμε τη δικαιοσύνη που βασίζεται στον Νόμο. Είπε δε ο Παύλος σε όσους την επιθυμούν ακόμη και μετά την πίστη: «Χωριστήκατε από τον Χριστό, όσοι δικαιώνεστε μέσω του Νόμου, και εκπέσατε από τη χάρη. Διότι εμείς, μέσω του Πνεύματος και εκ πίστεως, προσδοκούμε την ελπίδα της δικαιοσύνης». Σχετικά δε με τον τρόπο ζωής σύμφωνα με τον Νόμο, αν και μας προβάλλει στον εαυτό του λαμπρά και μεγάλα καυχήματα, πάλι λέει: «Όσα ήταν για εμένα κέρδη, αυτά τα θεώρησα ζημιά εξαιτίας του Χριστού.»

Κατανοώντας και ερμηνεύοντας εξαιρετικά την έννοια της καινότητας λέει: «Με το να πει καινή, παλαίωσε την πρώτη· διότι αυτό που παλαιώνει και γερνά βρίσκεται κοντά στον αφανισμό». Αν λοιπόν ο Νόμος δεν οδήγησε τίποτα στην τελειότητα, και έγινε κατάργηση της αρχαίας εντολής και εισαγωγή της δεύτερης, η οποία μας οικειώνει με τον Θεό, γιατί άραγε λέει ο Σωτήρας: «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω»; Και ότι: «Πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό και Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία»; Διότι αυτό φανερώνει, νομίζω, ότι πρέπει να παύσουμε τα ήθη και τη λατρεία σύμφωνα με τον νόμο. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Πόσο ανοίγεσαι σε ένα πλατύ πέλαγος ζητημάτων!

«Διότι με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός», και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν «εν πνεύματι και αληθεία», σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Ορθά μίλησες. Και θα έλεγα κι εγώ ότι πρέπει να ευδοκιμούμε με θυσίες που είναι ανώτερες από τον νόμο· διότι θα συμφωνήσω. Όμως, πες μου τούτο: άραγε η παλαιά σκηνή που στηνόταν στην έρημο δεν αποτελούσε για εμάς τύπο της Εκκλησίας των εθνών, φανερώνοντας ακόμα κάπως αμυδρά το κάλλος της αληθινότερης; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Βεβαιότατα. Και προ ολίγου είπα ότι και το να επιλέγονται με τον καλύτερο τρόπο για τις ιερές λειτουργίες οι προερχόμενοι από το αίμα του Λευί, θα αποτελούσε πάλι τύπο εκείνων που έχουν κληθεί με πίστη σε ιερή και άμωμη ζωή, εννοώ βέβαια την εν Χριστώ. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Θέλεις λοιπόν να πούμε μερικά πράγματα για την αγία σκηνή και για την κατά νόμον ιεροσύνη, εξετάζοντας ενδελεχώς τα όσα έχουν θεσπιστεί οσίως και για τα δύο; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Δεν είναι καθόλου εύκολο το πράγμα· διότι, νομίζω, θα χρειαστεί πολύς κόπος και ιδρώτας σε εμάς, ω Παλλάδιε, τόσο για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε αυτά, όσο και για να τα εκφράσουμε. Αλλά, αν σου φαίνεται καλό, ας προχωρήσουμε έχοντας εμπιστοσύνη στον Θεό· διότι τον άκουσες να λέει ξεκάθαρα: «Ποιος έδωσε στόμα στον άνθρωπο; Και ποιος έκανε τον βαρύκοο και τον κωφό, τον βλέποντα και τον τυφλό; Όχι εγώ, ο Κύριος ο Θεός; Τώρα λοιπόν πήγαινε και εγώ θα ανοίξω το στόμα σου». ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Εμπρός λοιπόν, έχοντας βοηθό και σε αυτό τον χορηγό της σοφίας. ΚΥΡΙΛΛΟΣ:

Επιστολή του Αγίου Κυρίλλου Επισκόπου Αλεξανδρείας προς τον Καλοσίριο, Επίσκοπο Αρσενοΐτη, κατά αυτών που υποστηρίζουν ότι το Θείο είναι ανθρωπόμορφο. Κάποιοι που έφτασαν από το όρος του Καλαμώνος ρωτήθηκαν από εμένα σχετικά με τους μοναχούς εκεί, με ποιον τρόπο ζουν ή ποια είναι η διαγωγή του βίου τους. Εκείνοι έλεγαν ότι πολλοί μεν προοδεύουν στην άσκηση και επιθυμούν σφόδρα να κατορθώσουν τον βίο που ταιριάζει στους μοναχούς· υπάρχουν όμως και κάποιοι που περιφέρονται και από αμάθεια αναστατώνουν όσους θέλουν να ησυχάζουν, και διαβεβαίωναν ότι διαδίδουν τέτοιου είδους αντιλήψεις: έλεγαν δηλαδή ότι, επειδή η Θεία Γραφή λέει πως ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού, πρέπει να πιστεύουμε ότι το Θείο είναι ανθρωποειδές, ήγουν ανθρωπόμορφο. Αυτό είναι εντελώς ασύνετο και ικανό να υποβάλει στις κατηγορίες της έσχατης δυσσέβειας όσους επιλέγουν να έχουν τέτοια φρονήματα. Διότι ο άνθρωπος είναι μεν ομολογουμένως πλασμένος κατ' εικόνα Θεού, όμως η ομοιότητα δεν είναι σωματική· διότι ο Θεός είναι ασώματος. Και αυτό το διδάσκει ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «Πνεύμα ο Θεός». Επομένως, εφόσον είναι πνεύμα, δεν είναι ενσώματος ούτε έχει σωματική μορφή. Διότι αυτό που στερείται σώματος, στερείται και σχήματος. Επειδή το Θείο είναι χωρίς ποσότητα και χωρίς σχήμα.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Μαθαίνω ότι κάποιοι, που συνηθίζουν να φλυαρούν μάταια και απερίσκεπτα ακόμη και για τόσο μεγάλα και αναγκαία ζητήματα, λένε κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή ο Μονογενής Υιός του Θεού, ως προς την αξία της θεότητας και της ουσίας, βρισκόταν μαζί με τον Θεό και Πατέρα όταν ζούσε στη γη και συναναστρεφόταν με τους ανθρώπους, εφόσον είναι ομοούσιος με Αυτόν· ως προς τον λόγο της υποστάσεως όμως, όχι πλέον. Διότι κενώθηκε εντελώς, όπως αυτοί ισχυρίζονται, η υιική υπόσταση και από τους ουρανούς και από τους ίδιους τους πατρικούς κόλπους. Επειδή δεν πρέπει να συνενώνεται υπόσταση με υπόσταση, ούτε αυτές που υπάρχουν σε μία ουσία. Εγώ όμως, εκπλησσόμενος από το θράσος της αμάθειας όσων φρονούν αυτά, θεώρησα αναγκαίο να πω τούτο: ότι σύμφωνα με αυτούς η ουσία του Θεού έχει υπολογιστεί ποσοτικά, και ισχυρίζονται ότι αυτή είναι καταληπτή και πεπερασμένη, και όχι πλέον απεριόριστη ούτε ακατάληπτη, αλλά ότι πλέον χωράει σε τόπους και περιορίζεται σε διαστήματα, ιδιότητες που αρμόζουν στη φύση των σωμάτων. Επομένως, είναι και σώμα, και οπωσδήποτε μάλιστα έχει κάποια μορφή, και δεν είναι χωρίς σώμα· διότι αυτά τα χαρακτηριστικά συνοδεύουν τα σώματα. Τότε, πώς ο Σωτήρας λέει ότι «Πνεύμα είναι ο Θεός;» Διότι λέει ότι είναι πνεύμα, για να απομακρύνει την υπερφυή και ανέκφραστη φύση μακριά από κάθε σωματική φαντασία. Άραγε δεν θα μπορούσε να πει κανείς δικαίως σε αυτούς που διαδίδουν ή και τολμούν να φρονούν τέτοια: «Δικαιώθηκαν τα Σόδομα εξαιτίας σου;»

ΕΠΙΛΥΣΗ. Επειδή, λοιπόν, λένε ότι και άλλοι ερευνούν το πώς ακριβώς πρέπει να κατανοηθεί ότι ο άνθρωπος είναι πλασμένος «κατ' εικόνα Θεού», και έπειτα κάποιοι εντελώς ασύνετα ισχυρίζονται ότι η ομοίωση προς τον Θεό είναι η ίδια η εικόνα του σώματος και η ορατή μορφή και τίποτε άλλο, θεώρησα αναγκαίο να πω ότι πλανώνται και ότι η διάνοιά τους αποστρέφεται τη θέαση της αλήθειας. Διότι, ενώ ο Σωτήρας λέει ξεκάθαρα: «Ο Θεός είναι Πνεύμα», αυτοί ισχυρίζονται ότι η θεία φύση έχει σωματική μορφή, και μάλιστα με τον ίδιο χαρακτήρα που έχουμε και εμείς. Άραγε λοιπόν είναι και Αυτός σώμα και δεν νοείται πλέον ως πνεύμα; Επειδή βεβαίως οι μορφές ακολουθούν τα σώματα. Εφόσον όμως ο Θεός είναι πνεύμα, είναι οπωσδήποτε άμορφος και βρίσκεται πέρα από κάθε τύπο, σχήμα και περιγραφή. Εμείς έχουμε λάβει μορφή σύμφωνα με Αυτόν, κατά τον πρώτο και κυριότερο τρόπο, στο μέτρο που μπορεί αυτό να κατανοηθεί, ως προς την αρετή και τον αγιασμό. Διότι το θείο είναι άγιο, και πηγή, αρχή και αιτία κάθε αρετής. Το ότι ταιριάζει περισσότερο να κατανοείται με αυτόν τον τρόπο η δημιουργία του ανθρώπου «κατ' εικόνα Θεού», το διδάσκει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας στους Γαλάτες: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί μέσα σας ο Χριστός». Διότι μορφώνεται μέσα μας διά του αγιασμού του Πνεύματος, διά της κλήσεως στην πίστη προς Αυτόν. Ενώ σε αυτούς που παραβαίνουν την πίστη, τα χαρακτηριστικά δεν εκλάμπουν υγιώς.

Εάν λοιπόν ακούσεις το Ευαγγέλιο να λέει: Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού, υιού του Δαβίδ, υιού του Αβραάμ, να το εννοήσεις κατά σάρκα. Διότι Υιός μεν του Δαβίδ είναι στο τέλος των αιώνων, Υιός δε του Θεού προ πάντων των αιώνων [άναρχα]. Και το πρώτο μεν το προσέλαβε, ενώ δεν το είχε, το δεύτερο όμως, το οποίο έχει, το έχει αιώνια, έχοντας γεννηθεί από τον Πατέρα. Έχει δύο πατέρες: τον έναν, τον Δαβίδ, κατά σάρκα, και τον άλλον, τον Θεό Πατέρα, θεϊκώς. Αλλά το μεν κατά τον Δαβίδ και σε χρόνο υπόκειται και ψηλαφάται και γενεαλογείται, ενώ το κατά τη θεότητα, ούτε σε χρόνο υπόκειται ούτε σε τόπο, ούτε γενεαλογείται· διότι, ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τη γενεά Του; Πνεύμα είναι ο Θεός. Εκείνος, όντας Πνεύμα, γέννησε πνευματικά ως ασώματος, με γέννηση ανεξιχνίαστη και ακατάληπτη. Ο ίδιος ο Υιός λέει για τον Πατέρα: Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Το δε «σήμερα» δεν είναι πρόσφατο, αλλά αΐδιο· το «σήμερα» είναι άχρονο, προ πάντων των αιώνων. Εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα.

Είναι, λοιπόν, Υιός του Θεού κατά φύση και όχι κατά θέση, γεννηθείς εκ του Πατρός. Και εκείνος μεν που αγαπά τον γεννήσαντα, αγαπά και τον γεννηθέντα από αυτόν. Εκείνος όμως που απορρίπτει τον γεννηθέντα, απευθύνει την ύβρη προς τον γεννήσαντα. Όταν δε ακούς ότι ο Θεός γεννά, μην εκπέσεις σε σωματικές αντιλήψεις, ούτε να υποθέσεις φθαρτή γέννηση, ώστε να μην ασεβήσεις. Ο Θεός είναι Πνεύμα, πνευματική είναι και η γέννηση. Διότι τα σώματα γεννούν σώματα, και για τα σώματα που γεννιούνται είναι ανάγκη να μεσολαβήσει χρόνος. Στη γέννηση όμως του Υιού από τον Πατέρα δεν μεσολαβεί χρόνος. Και εδώ μεν το γεννώμενο γεννιέται ατελές, ο Υιός όμως του Θεού γεννήθηκε τέλειος. Διότι αυτό που είναι τώρα, αυτό είναι έχοντας γεννηθεί και εξ αρχής, [άναρχα].

Και γι' αυτά βέβαια ίσως πρέπει να ερμηνεύσουμε και διαφορετικά. Πρέπει όμως να ακούσουμε τώρα τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα περί του Αγίου Πνεύματος. Διότι λέει: εάν κάποιος δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν πρόκειται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού. Και ότι η χάρη προέρχεται από τον Πατέρα, λέει: πόσο μάλλον ο Πατέρας εξ ουρανού θα δώσει Άγιο Πνεύμα σε όσους το ζητούν από αυτόν. Και ότι πρέπει να προσκυνούμε τον Θεό εν πνεύματι, λέει: αλλά έρχεται ώρα, και ήδη είναι, που οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν πνεύματι και αληθεία. Διότι ο Πατέρας τέτοιους αναζητά αυτούς που τον προσκυνούν. Πνεύμα είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Και πάλι: εάν όμως εγώ εν πνεύματι Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια. Και αμέσως στη συνέχεια: γι' αυτό σας λέω, κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους, αλλά η βλασφημία κατά του Πνεύματος δεν θα συγχωρεθεί. Και όποιος πει λόγο κατά του Υιού του ανθρώπου, θα του συγχωρεθεί, όποιος όμως πει λόγο κατά του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε σε αυτόν τον αιώνα ούτε στον μέλλοντα.

Εφόσον μεν η ίδια η λέξη και ονομασία του πνεύματος βρίσκεται στις θείες Γραφές με κοινή χρήση (διότι λέγεται για τον Πατέρα: «πνεύμα ο Θεός», όπως είναι γραμμένο στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, και για τον Υιό: «πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός Κύριος», όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, και για το Άγιο Πνεύμα: «ο δε Παράκλητος, το Άγιο Πνεύμα», όπως έχει ειπωθεί), η δε τάξη της πίστεως κατανοείται ευσεβώς και αποκρούει την πλάνη του Σαβελλίου, ας επανέλθουμε στον λόγο μας, στο ζήτημα που τώρα επείγει και σας είναι ωφέλιμο.

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

Εμείς δεν αναλαμβάνουμε ρόλο συνηγόρου υπέρ του Θεού, αλλά στοχαζόμαστε με ευσέβεια, για να μην απωλεσθούμε, και ομιλούμε όχι επειδή έχουμε απόλυτη κατάληψη των πραγμάτων· διότι ως άνθρωποι εκφράζουμε όσα έχουμε κατανοήσει. Διότι η τιμή προς τον Θεό είναι άπειρη, και 〈η Τριάδα〉 έχει δοξαστεί και είναι δεδοξασμένη μυριάδες φορές πάνω από τα όρια του δικού μας νου, χωρίς να προσλαμβάνει επιπλέον δόξα ούτε να της αφαιρείται κάποια ιδιότητα. Διότι τίποτα εντός της Τριάδος δεν είναι κτιστό ή μεταγενέστερο, αλλά ο μεν Πατέρας γεννά τον Υιό, δεν υπήρξε όμως ποτέ χρόνος κατά τον οποίο να μην υπήρχε ο Υιός. Διότι ούτε ο Πατέρας υπήρξε ποτέ σε κάποια χρονική στιγμή που να μην ονομαζόταν Πατέρας, αλλά ήταν πάντοτε Πατέρας και υπήρχε πάντοτε ο Υιός, όχι ως αδελφός, αλλά ως Υιός που έχει γεννηθεί κατά τρόπο ανεκδιήγητο και ονομάζεται κατά τρόπο ακατάληπτο, όντας πάντοτε μαζί με τον Πατέρα και χωρίς ποτέ να παύει να υπάρχει. Ο Πατέρας λοιπόν είναι αγέννητος και άκτιστος και ακατάληπτος, ο Υιός γεννητός, αλλά και άκτιστος και ακατάληπτος· το Άγιο Πνεύμα υπάρχει πάντοτε, δεν είναι γεννητό, δεν είναι κτιστό, δεν είναι αδελφός ούτε θείος, δεν είναι προπάτορας ούτε απόγονος, αλλά είναι Άγιο Πνεύμα από την ίδια ουσία του Πατέρα και του Υιού. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα».

Έπειτα λένε ότι, εάν έχει γραφτεί γι' αυτόν ότι είναι κτίσμα, πρέπει να ομολογούμε και το ότι είναι κτίσμα. Ιδού, κι εγώ εξέθεσα ένα μέρος των χωρίων που έχουν εκπληρωθεί σε εμάς μέσω των αινιγμάτων του. Ας μας πουν όμως, σε τι χρησιμεύει το να τον αποκαλούν κτίσμα; Ευλόγως έχει ονομαστεί μεταφορικά «θύρα», ώστε να γίνει η είσοδός μας και η ωφέλειά μας, και «οδός», ώστε βαδίζοντας δι' αυτού να μην πλανηθούμε· αλλά κτίσμα γιατί γίνεται για εμάς; Σε τι μας ωφελεί; «Ναι», λέει ο κενόδοξος φιλονικώντας, «διότι, αν δεν τον ονομάσεις κτίσμα, αποδίδεις πάθος στον Πατέρα. Διότι καθένας που γεννά περιβάλλεται από πάθος· δηλαδή, είτε συστέλλεται είτε πλαταίνει είτε απλώνεται είτε εκρέει είτε διογκώνεται είτε παθαίνει κάτι από τα παρόμοια». Αλίμονο σε μια τέτοια σκέψη, η οποία είναι πονηρή και καθόλου αληθινή. Ποιος θα διανοηθεί αυτά τα πράγματα περί του Θεού; Και ποιος νους θα τολμήσει τέτοιες υποθέσεις; Προφανώς κανείς, ούτε καν από τους δαίμονες, δεν πρόκειται να διανοηθεί κάτι τέτοιο. Και εάν κάποιος ομολογεί τον Πατέρα, πιστεύει ότι Αυτός έχει γεννήσει εν αληθεία τον Υιό. Διότι το θείο ούτε περιορίζεται από όγκους ούτε είναι σώμα έγκυο, ώστε να υποστεί τα προαναφερθέντα. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», και το πνεύμα δεν υφίσταται ούτε εκροή, ούτε τομή, ούτε συστολή, ούτε μείωση, ούτε επέκταση, ούτε τίποτα από τα παρόμοια. Εφόσον, λοιπόν, ο Πατέρας είναι πνεύμα, έχει γεννήσει τον Υιό, τον Θεό Λόγο, πνευματικά, άχρονα, ακατάληπτα και άναρχα.

Συνεργάζεται λοιπόν, όπως έχει αποδειχθεί, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα με τον Πατέρα· «διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Και το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό· «διότι εκείνοι που προσκυνούν τον Θεό, πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Εάν λοιπόν αυτά συνεργάζονται, το κτίσμα δεν δημιουργεί κτίσμα ούτε η θεότητα γίνεται κτιστή, ούτε ο Θεός γνωρίζεται με μέτρο ή περιορισμό. Διότι είναι απερίγραπτος, αχώρητος, απερινόητος, περιέχοντας όλα τα δημιουργήματα του Θεού. Ούτε η κτίση είναι λατρευτή· «διότι λάτρευσαν», λέγει, «την κτίση παρά τον Κτίστη και μωράνθηκαν». Πώς λοιπόν δεν είναι μωρία να θεοποιεί κανείς την κτίση και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέγει: «Άκουε Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· «δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός»; Στις δε άγιες Γραφές αναφέρονται διάφορα ονόματα του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος: του μεν Πατέρα, Πατέρας, Παντοκράτωρ, Πατέρας των πάντων, Πατέρας του Χριστού· του δε Υιού, Λόγος, Χριστός, φως αληθινό· και του Αγίου Πνεύματος, Παράκλητος, Πνεύμα αληθείας, Πνεύμα Θεού, Πνεύμα Χριστού. Επιπλέον, λοιπόν, ο Θεός και Πατέρας νοείται ως φως, αλλά ως υπέρλαμπρο φως, δύναμη, σοφία, ζωή. Εάν δε ο Θεός και Πατέρας είναι φως, άρα ο Υιός είναι φως εκ φωτός, και γι' αυτό «κατοικεί σε φως απρόσιτο».

Δύναμη είναι όλος ο Θεός και για αυτόν τον λόγο <ο Υιός> είναι «Κύριος των δυνάμεων»· σοφία είναι όλος ο Θεός, επομένως ο Υιός είναι σοφία από σοφία, «στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας»· ζωή είναι όλος ο Θεός, επομένως ο Υιός είναι ζωή από ζωή· «διότι εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Το δε Άγιο Πνεύμα είναι και από τους δύο, πνεύμα από πνεύμα. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», η θεότητα είναι χορηγός χαρισμάτων, αληθέστατο, φωτιστικό, παράκλητο, εξαγγελτικό των βουλών του Πατρός. Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα. «Αλλά εμείς λάβαμε», λέει, «το Πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του Πνεύματος του Θεού, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά».

Έπειτα, αμέσως αναπηδούν χλευαστικά λέγοντας: «Πώς δύναται να προέρχεται εκ του Θεού;» Όταν δε ερωτώνται: «Δεν είναι Υιός;», ομολογούν μεν το όνομα του Υιού, αλλά αρνούνται τη δύναμη και την ουσιαστική του έννοια, θέλοντας να τον παρουσιάσουν εντελώς νόθο και όχι αληθινό. Διότι, λένε, εάν προέρχεται εκ του Θεού και ο Θεός γέννησε εξ αυτού Υιό, τρόπον τινά, εκ της ιδίας αυτού υποστάσεως κατά φύση ή εκ της ιδίας ουσίας, άρα διογκώθηκε ή υπέστη τομή, ή κατά τη γέννηση διαπλατύνθηκε ή συστάλθηκε, ή υπέστη κάτι από τα σωματικά πάθη. Και σε όλα αυτά γίνονται ολότελα αξιογέλαστοι, ανάγοντας τα δικά τους χαρακτηριστικά στον Θεό και θέλοντας να εικάσουν τα του Θεού με βάση τους εαυτούς τους. Διότι στον Θεό δεν υπάρχει τίποτα από τέτοιου είδους πάθη· «επειδή ο Θεός είναι πνεύμα», και γέννησε από τον εαυτό του τον Μονογενή άρρητα, ακατάληπτα και άχραντα. Πώς λοιπόν, λένε, εάν προέρχεται από την ουσία Του, δεν γνωρίζει, όπως ο ίδιος λέει, την ημέρα και την ώρα: «Περί δε της ημέρας εκείνης ή της ώρας ουδείς γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι ούτε ο Υιός, ειμή μόνον ο Πατήρ;» «Και πώς ήλθε σε σάρκα, εάν είναι εκ του Πατρός; Πώς μπόρεσε εκείνη η αχώρητη φύση να ενδυθεί σάρκα, εάν προήλθε εκ του Πατρός κατά φύση;» 16. Και δεν κατανοούν πώς επισωρεύουν αυτούς τους συλλογισμούς προς δική τους καταισχύνη.

Διότι το θείο δεν υπόκειται στον χρόνο, ώστε να θεωρηθεί κατώτερος εκείνος που έχει γεννηθεί αχρόνως από τον Πατέρα· ούτε επιδέχεται προκοπή το θείο, ώστε ο Υιός, αφού προέκοψε, να μην φτάσει το μεγαλείο του Πατέρα. Διότι, εάν ο Υιός του Θεού ονομάζεται Υιός του Θεού λόγω προκοπής, άρα πολλοί ήταν ίσοι με αυτόν, και για τον λόγο αυτόν ο ίδιος προέκοψε, λαμβάνοντας μεγαλύτερο αξίωμα, όντας όμως κατώτερος από εκείνον που κατείχε το αξίωμα πριν από αυτόν. Αλλά η Γραφή λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;», υπό την έννοια ότι για όλους τους άλλους λέγεται καταχρηστικά, ενώ μόνο αυτός είναι Υιός κατά φύση, και όχι κατά χάρη, επειδή ακριβώς «εξεύρε κάθε οδό γνώσεως και κανείς δεν θα εξισωθεί μαζί του». Αλλά τι λένε; Ότι ο Πατέρας υπερέχει σε ύψος του Υιού. Σε ποιο μέρος, λοιπόν, τοποθετείται το θείο; Ή μήπως περιορίζεται τοπικά, ώστε με τον περιορισμό να σημανθεί το μεγαλύτερο; Διότι «ο Θεός είναι πνεύμα». Και έτσι από παντού καταρρέει η επινοημένη από αυτούς καινοφανής διδασκαλία. Αλλά, προσπερνώντας και αυτό, ας προχωρήσουμε, αγαπητοί, στα επόμενα λόγια τους. 54. Διότι λένε ότι εκείνος που αποστέλλει δεν είναι όμοιος με εκείνον που αποστέλλεται, αλλά άλλος είναι αυτός που αποστέλλει ως προς τη δύναμη και άλλος αυτός που αποστέλλεται, επειδή ο μεν πέμπει, ο δε πέμπεται. Και εάν η έννοια της αλήθειας ήταν σύμφωνη με τις δικές τους αντιλήψεις, τότε όλη η υπόθεση της γνώσης δεν θα αναγόταν πλέον σε μία ενότητα αλήθειας, δύναμης και θεότητας.

«πίστεψε (λέει) στον Κύριο Ιησού, και θα σωθείς», και «τους μίλησε (λέει) τον λόγο του Κυρίου», «και αφού τους ανέβασε στο σπίτι του, τους παρέθεσε τραπέζι, και αγαλλιάστηκε μαζί με όλη την οικογένειά του, επειδή είχε πιστέψει στον Θεό», ή ότι «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος», ή «για να κοσμούν τη διδασκαλία του Σωτήρα μας Θεού», ή «διότι φανερώθηκε η χάρη του Θεού και Σωτήρα σε όλους τους ανθρώπους, παιδαγωγώντας μας», ή «προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Η ίδια δε είναι η διακονία του Πνεύματος και του Λόγου· «προσέχετε (λέει) τους εαυτούς σας και όλο το ποίμνιο, στο οποίο το Άγιο Πνεύμα σας έθεσε επισκόπους, για να ποιμαίνετε την Εκκλησία του Θεού», κάτι που είναι όμοιο με το να λέει: «χρωστώ ευγνωμοσύνη στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας, που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό θέτοντάς με στη διακονία». 7. Συνεργεί, λοιπόν, όπως έχει αποδειχθεί, με τον Πατέρα ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα· «διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους». Και το Άγιο Πνεύμα είναι προσκυνητό· «διότι εκείνοι που προσκυνούν τον Θεό, πρέπει να προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Εάν δε αυτά συνεργούν, τότε η κτίση δεν δημιουργεί κτίση, ούτε η θεότητα γίνεται κτιστή, ούτε ο Θεός γνωρίζεται υπό μέτρο ή περιορισμό.

Διότι είναι απερίγραπτος, αχώρητος, απερινόητος, και περιέχει όλα τα δημιουργήματα του Θεού. Ούτε η κτίση είναι λατρευτή. «Διότι ελάτρευσαν την κτίση παρά τον Κτίσαντα, και εμωράνθησαν». Διότι πώς δεν είναι μωρία το να θεοποιεί κανείς την κτίση και να αθετεί την πρώτη εντολή που λέει: «Άκουε Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», «Δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός;» Στις δε άγιες Γραφές αναφέρονται διάφορα ονόματα για τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα· για τον μεν Πατέρα: Πατήρ παντοκράτωρ, Πατήρ των πάντων, Πατήρ του Χριστού· για τον Υιό: Λόγος, Χριστός, φως αληθινό· για δε το Άγιο Πνεύμα: Παράκλητος, Πνεύμα αληθείας, Πνεύμα Θεού, Πνεύμα Χριστού. Ακόμη, λοιπόν, ο Θεός και Πατήρ νοείται ως φως, αλλά, επειδή είναι υπέρλαμπρος, και ως δύναμη και σοφία. Εάν δε ο Θεός και Πατήρ είναι φως, άρα φως εκ φωτός είναι ο Υιός και γι' αυτό «κατοικεί σε φως απρόσιτο». Δύναμη δε είναι ολόκληρος ο Θεός, και γι' αυτό [ο Υιός είναι] «Κύριος των δυνάμεων». Σοφία είναι ολόκληρος ο Θεός, επομένως σοφία εκ σοφίας είναι ο Υιός, «στον οποίο όλοι οι θησαυροί της σοφίας είναι απόκρυφοι». Ζωή δε είναι ολόκληρος ο Θεός, επομένως ζωή εκ ζωής είναι ο Υιός· «διότι εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή». Το δε Άγιο Πνεύμα [δίδεται] και από τους δύο, Πνεύμα εκ πνεύματος. «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα», η θεότητα είναι χορηγός χαρισμάτων, αληθέστατο, φωτιστικό, παράκλητο, και εξαγγέλλει τις βουλές του Πατρός.

Αφού λοιπόν έχουν έτσι τα πράγματα, ας διασφαλίσουμε να μην εκπέσουμε από την αλήθεια, αλλά ας ομολογήσουμε την αλήθεια, όχι ως συνήγοροι του Θεού, αλλά κατανοώντας την με ευσέβεια, για να μην απολεσθούμε. Διότι είναι ανεπίτρεπτο να λέμε ή να σκεφτόμαστε ότι υπάρχει κάτι κτιστό στην Τριάδα ή κάτι μεταγενέστερο, αλλά υπήρχε πάντοτε Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Ούτε ο Υιός είναι αδελφός με τον Πατέρα ούτε υπάρχει συγχώνευση (των υποστάσεων), και το Πνεύμα ούτε συγχώνευση είναι ούτε αδελφό με τον Πατέρα και τον Υιό [ούτε συγχωνεύεται το Πνεύμα με τον Πατέρα και τον Υιό]. Αλλά ο Υιός είναι γεννητός από τον Πατέρα και το Πνεύμα προέρχεται από τον Πατέρα, ενώ η Τριάδα βρίσκεται ανεκδιήγητα σε ταυτότητα δοξολογίας και ακατάληπτα ο Υιός είναι μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα ομοίως, και ποτέ δεν εγκαταλείπει η Τριάδα την ίδια αϊδιότητα. Ο Πατέρας λοιπόν είναι πάντοτε αγέννητος και άκτιστος και ακατάληπτος, ο Υιός γεννητός, αλλά άκτιστος και ακατάληπτος, το Άγιο Πνεύμα πάντοτε υπάρχει, ούτε γεννητό, ούτε κτιστό, ούτε αδελφό, ούτε προπάτορας, ούτε έκγονο, αλλά Άγιο Πνεύμα από την ίδια ουσία του Πατέρα και του Υιού· «διότι ο Θεός είναι πνεύμα». 13. Οι μαρτυρίες δε για αυτήν την τόσο διασφαλισμένη ζωή μας περιέχονται σε ολόκληρη τη Γραφή. Και από τις πολλές θα παραθέσω λίγες, κατά το δυνατόν, ώστε να μην προσπεράσω στο παρόν την καθοδήγηση σχετικά με το Πνεύμα χωρίς μαρτυρίες.

Διότι εκείνοι, όταν διατάχθηκαν από αυτούς που τους είχαν αιχμαλωτίσει να ψάλουν από τις ωδές της Σιών στη Βαβυλώνα, απάντησαν, πράττοντας σύμφωνα με τον Νόμο: Πώς να ψάλω την ωδή του Κυρίου σε ξένη γη; Σε εμάς όμως ο θείος Απόστολος παραγγέλλει, όταν προσευχόμαστε, να υψώνουμε όσια χέρια σε κάθε τόπο. Το ίδιο είπε και ο δεσπότης Χριστός προς τη Σαμαρείτιδα, καταργώντας τον τοπικό περιορισμό της προσκύνησης και διδάσκοντας τη λατρεία εν Πνεύματι και αληθεία.

Γι' αυτό ευλόγως ο Σωτήρας και Κύριος λέει σε εκείνους που νομίζουν ότι πρέπει να προσκυνούν τον Θεό μόνο στην Ιερουσαλήμ ή σε ορισμένα όρη ή σε καθορισμένους τόπους: «Έρχεται ώρα, και είναι τώρα, που οι αληθινοί προσκυνητές δεν θα προσκυνήσουν τον Πατέρα ούτε στο όρος αυτό ούτε στην Ιερουσαλήμ· διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία».

Και αφού είπε αυτά, αμέσως και όχι μετά από πολύ καιρό, όταν πολιορκήθηκαν τα Ιεροσόλυμα και καταργήθηκε το εκεί αγιαστήριο και το θυσιαστήριό του, καθώς και η μωσαϊκή λατρεία, σύμφωνα με τη διάταξη του ίδιου του Μωυσή, φανερώθηκε σε όλους τους ανθρώπους και εξέλαμψε η αρχέτυπη ευσέβεια των προ του Μωυσή θεοφιλών ανδρών, καθώς και η ευλογία που είχε εξαγγελθεί μέσω αυτής προς όλα τα έθνη, η οποία οδηγεί όσους την προσεγγίζουν από τον πρώτο βαθμό και από την πρώτη στοιχειώδη διδασκαλία της μωσαϊκής λατρείας προς έναν ανώτερο και τελειότερο βίο. Έτσι λοιπόν, εφόσον εκείνοι οι μακάριοι και θεοφιλείς άνδρες, εννοώ αυτούς γύρω από τον Αβραάμ, δεν προσκυνούσαν περιορισμένα σε κάποιον συγκεκριμένο τόπο, ούτε μέσω συμβόλων και τύπων, αλλά όπως λέει ο Σωτήρας και Κύριός μας «εν πνεύματι και αληθεία», ... αυτό κατέστη δυνατό για όλα τα έθνη μέσω της επιφανείας του Σωτήρα μας, κάτι που είχαν προθεωρήσει και οι παλαιοί προφήτες. Λέει, λοιπόν, ξεκάθαρα ο Σοφονίας: «Θα επιφανεί ο Κύριος σε αυτούς, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών της γης, και θα τον προσκυνήσουν, ο καθένας από τον δικό του τόπο».

Μαρτυρεί, λοιπόν, η Γραφή ότι δεν έχει αναδειχθεί προφήτης όμοιος με τον Μωυσή· ούτε, επομένως, ο Ιερεμίας, ούτε ο Ησαΐας, ούτε κάποιος άλλος από τους προφήτες θα μπορούσε να είναι όμοιος με αυτόν, επειδή κανένας από αυτούς δεν αναδείχθηκε νομοθέτης. Ενώ, λοιπόν, προσδοκόταν ο μελλοντικός προφήτης και νομοθέτης που θα εγειρόταν κατά τα πρότυπα του Μωυσή, ήλθε αυτός, ο Ιησούς, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος νομοθετούσε για όλα τα έθνη και επιτελούσε έργα ανώτερα του νόμου. Διότι το «ειπώθηκε στους αρχαίους, δεν θα μοιχεύσεις, εγώ όμως σας λέω να μην επιθυμείτε καν», και το «ειπώθηκε στους αρχαίους· δεν θα φονεύσεις, εγώ όμως σας λέω ούτε καν να οργίζεστε», και το «να μην προσκυνάτε πλέον στα Ιεροσόλυμα, αλλά σε κάθε τόπο», και το να λατρεύετε όχι με λιβάνι και θυσίες, αλλά «εν πνεύματι και αληθεία», και όσα παρόμοια περιέχονται στη διδασκαλία του, ήταν ξεκάθαρα γνωρίσματα ενός πάνσοφου και τελειότατου νομοθέτη. Γι' αυτό και όσοι τον άκουγαν «εξεπλήσσοντο», λέει η θεία Γραφή, επειδή τους δίδασκε «ως έχων εξουσία, και όχι όπως οι γραμματείς τους και οι Φαρισαίοι». Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, εκπλήρωνε τον λόγο που έλειπε από την προφητεία του Μωυσή, καθώς επίσης και τα υπόλοιπα θεσπίσματα των προφητειών σχετικά με αυτόν και την κλήση των εθνών.

Διότι ο κανόνας της Εκκλησίας δεν θα τους επέτρεπε ούτε να ερευνούν ούτε να αμφιβάλλουν ούτε να ρωτούν, εάν υπήρχε και προϋπήρχε ο μονογενής Υιός του Θεού· αντιθέτως, διδάσκει να ομολογούν με αναντίρρητη και αναμφίβολη πίστη, με πολύ θάρρος και παρρησία, ότι ο Θεός είναι Πατέρας του μονογενούς Υιού, και να μην νομίζουν ούτε ότι ο Πατέρας είναι Υιός ούτε ότι ο Υιός είναι Πατέρας· αλλά τον μεν να τον σέβονται ως αγένητο και αΐδιο και άναρχο και πρώτο και μόνο Πατέρα, ενώ για τον άλλο να πιστεύουν ότι γεννήθηκε και έλαβε υπόσταση από τον Πατέρα και είναι ο μόνος μονογενής Υιός, και να τον αναγνωρίζουν ως Θεό εφόσον είναι αληθώς Υιός του Θεού. Εάν λοιπόν κάποιος φαινόταν να αντιλέγει σε αυτά, και να τον ορίζει ως Λόγο του Θεού παρόμοιο με τον ανθρώπινο λόγο, 〈πώς δεν θα ελεγχόταν〉 ότι δεν κατανοεί ούτε συλλογίζεται πως δεν πρέπει να αποδίδεται τίποτα θνητό ή ανθρώπινο στον Θεό που βρίσκεται υπεράνω των πάντων, ούτε απολύτως τίποτα από όσα ανέρχονται στην ανθρώπινη σκέψη μας, ακόμη και αν οι θείες Γραφές, σαν να παιδαγωγούν νήπια τους αναγνώστες, ομιλούν για αυτόν με πιο ανθρώπινο τρόπο, αποδίδοντάς του χέρια και πόδια και οφθαλμούς και φωνές και λόγια και στόμα και πρόσωπο και μύρια άλλα παρόμοια· τα οποία βεβαίως αρμόζει να τα ανάγουμε σε θεοπρεπείς έννοιες, χωρίς να φανταζόμαστε ότι υπάρχει τίποτε θνητό ή ανθρώπινο στον Θεό· διότι «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», όπως δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας.

Διότι, εάν ήθελε να πει κάτι διαφορετικό από αυτό, δεν θα του το επέτρεπε ο άγγελος που είπε προς την Παρθένο: «Πνεύμα Άγιον θα έλθει επάνω σου». Εάν πάλι ισχυριστεί ότι είναι πνεύμα, ας ακούσει τον Σωτήρα που λέει: «Ο Θεός είναι πνεύμα». Εφόσον, λοιπόν, είναι σαφές από αυτό ότι ο Σωτήρας μίλησε για τον Πατέρα λέγοντας «ο Θεός είναι πνεύμα», ελέγχεται ο Μάρκελλος που είπε ότι ο ίδιος ο Πατέρας ενανθρώπησε. Εκείνος όμως επιμένει με ακόμη μεγαλύτερο ζήλο, γράφοντας τα εξής: «Ας μάθει λοιπόν ότι ήλθε ο Λόγος του Θεού, όχι 〈κάποιος που ονομάστηκε καταχρηστικά Λόγος〉, όπως οι ίδιοι ισχυρίζονται, αλλά επειδή είναι αληθινός Λόγος». Και πάλι προσθέτει στα προειρημένα τα εξής: «Διότι, εάν γινόταν εξέταση μόνο για το πνεύμα, ευλόγως θα φαινόταν ότι είναι ένα και το αυτό με τον Θεό· εάν όμως εξεταζόταν η κατά σάρκα προσθήκη στον Σωτήρα, η θεότητα φαίνεται να πλατύνεται μόνο κατά την ενέργεια· ώστε ευλόγως η μονάδα είναι όντως αδιαίρετη». Και ακόμη περισσότερο το τεκμηριώνει αυτό, μέσα από όσα γράφει στη συνέχεια ως εξής: «Το να ισχυρίζεται, λοιπόν, 〈ότι αυτός γεννήθηκε προ των αιώνων〉, φαίνεται να το λέει με λογική συνέπεια· διότι αυτό που προέρχεται από τον Πατέρα που το προέβαλε, καθίσταται γέννημα. Το άλλο, όμως, δεν έχει γίνει δεκτό από αυτόν ούτε υγιώς ούτε ευσεβώς. Διότι το να ισχυρίζεται ότι αυτός που προήλθε από αυτόν δεν είναι Λόγος και ότι αυτός είναι ο αληθινός τρόπος της γεννήσεως, αλλά απλώς 〈μόνο υιός〉, συνηθίζει να δημιουργεί σε αυτούς που ακούν μια κάποια εντύπωση ανθρώπινης μορφής».

Επαρκεί λοιπόν σε εμάς η πίστη για τη σωτηρία, η οποία μας παρέχει τη δυνατότητα να γνωρίζουμε τον Θεό Πατέρα Παντοκράτορα, και να αναγνωρίζουμε τον μονογενή Του Υιό ως σωτήρα, ο οποίος βέβαια, εκτός από τα άλλα, παρέδωσε και τα εξής λέγοντας: «ό,τι έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και ό,τι έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα». «Πνεύμα» δε είναι «ο Θεός». Επομένως, συνάγεται το συμπέρασμα πως και ό,τι έχει γεννηθεί από τον Θεό θα είναι Θεός. Όσο δε ο Θεός, που βρίσκεται επέκεινα των πάντων, είναι ξένος και αποχωρισμένος ως προς τη φύση από τη γεώδη σάρκα, τόσο πρέπει να κατανοήσουμε ότι και ο τρόπος με τον οποίο ο Πατέρας γέννησε τον Υιό είναι εντελώς ξένος προς τη γένεση των σαρκών. Διότι Του έδωσε υπόσταση χωρίς να εκπέμψει κάτι, ούτε να αλλοιωθεί, ούτε βέβαια να κινηθεί παθητικά, ούτε γενικώς να υποστεί κάτι από όσα είναι γνωστά σε εμάς. Διότι δεν ήταν σώμα, ώστε να σκεφτεί κανείς για Αυτόν κάποια απορροή ή μείωση ή έκταση ή μεταβολή ή τροπή ή ροή ή μέρος ή πάθος. Αντιθέτως, όντας εκτός όλων αυτών, πραγματοποίησε τη γέννηση με τρόπο άρρητο και αδιανόητο για εμάς, ή μάλλον ανεξερεύνητο και ανεξιχνίαστο για κάθε κτιστή φύση. Γεννά βεβαίως και ο ήλιος την αυγή του, και ο Υιός ονομάζεται «απαύγασμα αΐδιου φωτός» και «απαύγασμα της δόξης», όχι όμως σύμφωνα με την αισθητή εικόνα του φωτός· διότι πέρα από κάθε παράδειγμα, Του έδωσε υπόσταση με λόγους άρρητους και ακατάληπτους, και μάλιστα τον έναν και μονογενή.

ΚΓ'. Ότι η Εκκλησία δεν κηρύττει δύο θεούς. ΚΔ'. Πώς ο Μάρκελλος παρομοίαζε τον μονογενή Λόγο με τους λόγους του Θεού που παραγγέλλουν τα πρακτέα. ΚΕ'. Πώς έγραφε πράγματα αντίθετα προς τον εαυτό του. Μετά τις μαρτυρίες των θείων αναγνωσμάτων που παρατέθηκαν, μέσω των οποίων αποδείχθηκε ότι ο Υιός του Θεού δεν ονομαζόταν μόνο Λόγος πριν από την ένσαρκη παρουσία του (όπως βέβαια νόμιζε ο Μάρκελλος), αλλά και με μύρια άλλα ονόματα, ας εξετάσουμε λοιπόν τώρα το είδωλο του Σαβελλίου, σαν να έχει αναδυθεί από τη γη. Τόλμησε λοιπόν να πει ότι ο ίδιος ο επί πάντων Θεός, ο Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, γεννήθηκε από την αγία Παρθένο και ότι αυτός έπαθε, γράφοντας με τον εξής τρόπο: Τι ήταν λοιπόν αυτό που κατήλθε πριν από την ενανθρώπηση; Οπωσδήποτε, λέει, ήταν πνεύμα. Διότι, αν κάποιος ήθελε να πει κάτι διαφορετικό από αυτό, δεν θα του το επέτρεπε ο άγγελος που είπε προς την Παρθένο: «πνεύμα άγιο θα επέλθει σε εσένα». Εάν δε πει ότι είναι πνεύμα, ας ακούσει τον Σωτήρα που λέει: «ο Θεός είναι πνεύμα». Μέσω αυτών των λόγων ισχυρίστηκε ότι ο Θεός των όλων, για τον οποίο ο Σωτήρας και Κύριός μας δίδαξε λέγοντας «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία», ήταν το πνεύμα που επήλθε στην Παρθένο, αναβιώνοντας έτσι ξεκάθαρα τον Σαβέλλιο.

Και προχωρώντας στη συνέχεια, ενώ ο προφήτης Ιερεμίας μίλησε με σαφήνεια για την ενανθρώπηση του Σωτήρα λέγοντας «μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», αυτός ανάγει το λόγιο στον Πατέρα λέγοντας με τα ίδια του τα λόγια: «αλλά φαίνεται ότι ο Πατέρας είναι μέσα στον Λόγο, έστω κι αν αυτό δεν βρίσκει σύμφωνο τον Αστέριο και όσους φρονούν τα ίδια με εκείνον». Το ίδιο πράττει και σχετικά με το πάθος του Σωτήρα. Διότι, αφού παραθέτει από τους Θρήνους του Ιερεμία το «η πνοή του προσώπου μας, ο Χριστός ο Κύριος, συνελήφθη στις διαφθορές τους», προσθέτει και εδώ παρομοίως: «ο προφήτης ομιλεί για τον Λόγο που ανέλαβε τη δική μας σάρκα», και συνεχίζει λέγοντας: «πνεύμα που να δημιουργεί σκιά ποτέ δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Και το ότι ο ίδιος ο Θεός είναι πνεύμα, το είπε ο Σωτήρας: "ο Θεός είναι πνεύμα". Το ότι δε ο Θεός είναι φως, ο ίδιος μας το διδάσκει λέγοντας "Εγώ είμαι το φως"». Βλέπεις πώς μεταφέρει όσα έχουν ειπωθεί για τον Σωτήρα στη θεότητα του Πατέρα. Και πάλι, αναιρεί την υπόσταση του Υιού απροκάλυπτα, αποφαινόμενος ότι πριν από τη δημιουργία των γεννητών όντων δεν υπήρχε τίποτε άλλο παρά μόνο ο Θεός· γράφει, λοιπόν, κατά λέξη τα εξής: «Την εξουσία που του δόθηκε, ο Αστέριος την ονομάζει 〈δόξα〉, και όχι μόνο δόξα αλλά 〈προκόσμια δόξα〉, μη κατανοώντας ότι, εφόσον δεν είχε δημιουργηθεί ακόμη ο κόσμος, δεν υπήρχε τίποτε άλλο παρά μόνον ο Θεός».

Αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα θα ακούσει»· και από ποιον θα ακούσει, το διασαφηνίζει λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει», δηλαδή από τον δικό μου θησαυρό· διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Αυτός μεν λοιπόν, ως Υιός μονογενής, λαμβάνει από τον Πατέρα και ακούει από τον Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα χορηγείται από αυτόν· γι' αυτό λέει: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Ονομάζεται, βεβαίως, και ο επί πάντων Θεός πνεύμα, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και θα είναι αληθινά ο ίδιος άγιος αγίων, και εκείνος που «αναπαύεται στους αγίους». Αλλά και ο Υιός του Θεού τυγχάνει να είναι πνεύμα, και μάλιστα και ο ίδιος πνεύμα άγιο αγίων, εφόσον βεβαίως είναι εικόνα του αοράτου· γι' αυτό και για εκείνον έχει λεχθεί: «ο δε Κύριος είναι το πνεύμα» και «πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επειδή, όμως, το Άγιο Πνεύμα είναι έτερο από τον Πατέρα και τον Υιό, ο Σωτήρας, παριστώντας το ιδίωμά του, το ονόμασε Παράκλητο, διαχωρίζοντας το κοινό στοιχείο της ομωνυμίας μέσω της προσηγορίας του Παρακλήτου, διότι και οι αγγελικές δυνάμεις θα μπορούσαν να ονομαστούν πνεύματα· επειδή έχει ειπωθεί: «εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Όμως κανένα από αυτά δεν δύναται να εξισωθεί με το Πνεύμα τον Παράκλητο.

Αλλά, λέει, ποιος προσκύνησε το Πνεύμα; Ποιος, είτε από τους παλαιούς είτε από τους νέους; Και ποιος προσευχήθηκε σε αυτό; Και πού είναι γραμμένο ότι πρέπει να το προσκυνούμε ή να προσευχόμαστε σε αυτό; Και από πού το έχεις συμπεράνει αυτό; Την πιο ολοκληρωμένη εξήγηση θα τη δώσουμε αργότερα, όταν θα συζητήσουμε περί της άγραφης παράδοσης. Προς το παρόν όμως, θα αρκέσει να πούμε τούτο: το Πνεύμα είναι εκείνο εν τω οποίω προσκυνούμε και διά του οποίου προσευχόμαστε. Διότι, «Πνεύμα», λέει, «είναι ο Θεός, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Και πάλι: «Διότι το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει δεν το γνωρίζουμε, αλλά το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει για εμάς με στεναγμούς αλάλητους». Και, «θα προσευχηθώ με το πνεύμα, θα προσευχηθώ όμως και με τον νου», δηλαδή εν νω και πνεύματι. Επομένως, το να προσκυνούμε το Πνεύμα ή να προσευχόμαστε σε αυτό, μου φαίνεται ότι δεν είναι τίποτε άλλο, παρά ότι το ίδιο προσφέρει στον εαυτό του την προσευχή και την προσκύνηση. Και ποιος από τους ένθεους άνδρες και από αυτούς που γνωρίζουν καλά δεν θα το επαινούσε αυτό, αφού γνωρίζουν ότι η προσκύνηση του ενός είναι προσκύνηση και των τριών, λόγω της ομοτιμίας της αξίας και της θεότητας στα τρία πρόσωπα; Αλλά βέβαια δεν θα φοβηθώ ούτε εκείνο που λέγεται, ότι δηλαδή τα πάντα έγιναν διά του Υιού, σαν να είναι και το Άγιο Πνεύμα ένα από «τα πάντα». Διότι έχει ειπωθεί για «πάντα όσα έγιναν», και όχι απλώς για τα πάντα ανεξαιρέτως· αφού ούτε ο Πατέρας έγινε, ούτε όσα είναι αγένητα. Απόδειξε λοιπόν πρώτα ότι (το Πνεύμα) έχει δημιουργηθεί, και τότε απόδωσέ το στον έργο του Υιού, και συγκατάλεξέ το ανάμεσα στα κτίσματα.