Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5:17

Όταν δε φτάσει στο σημείο να προστεθεί η τρίτη οροφή, ενώ υπολείπονται δύο ή τρεις σειρές, γνωρίζει με ασφάλεια ότι έχει πλησιάσει το τέλος της οικοδομής. Έτσι έχουν αυτά, ναι ή όχι; Ο Άρ. είπε: Συμφωνώ ότι έτσι έχουν αυτά. Ο Αθ. είπε: Επομένως ο Υιός του Θεού, ο οποίος εποίησε τα πάντα εκ του μη όντος εις το είναι, και συνήρμοσε το στοιχείο τούτο, ο οποίος προνοεί και οικονομά τον κόσμο έως τώρα, καθώς ο ίδιος ο Κύριος είπε: «Ο Πατήρ μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», δεν γνωρίζει πότε περατώνει αυτό που ο ίδιος δημιουργεί; Επιπλέον, κάνε μια δοκιμή, λέγω· πήγαινε και ρώτησε για τη συμπλήρωση του μήνα έναν άπειρο άνθρωπο, ο οποίος δεν γνωρίζει ότι ο μήνας έχει τριάντα ημέρες, εάν θα σου δώσει απάντηση για αυτό που ρωτάς. Εάν όμως απευθύνεις την ερώτηση σε αυτόν που έχει τη γνώση, αμέσως θα σου πει, εάν μεν ο μήνας βρίσκεται στη δεκάτη πέμπτη ημέρα, ότι είναι στη μέση· εάν δε περί την εικοστή εβδόμη, θα σου πει ότι ο μήνας πλησιάζει στη συμπλήρωσή του. Ο ίδιος δε κανόνας ισχύει και για τη σελήνη, και ομοίως και για το έτος· εάν ρωτήσεις έναν ειδήμονα άνθρωπο πότε συμπληρώνεται, εκείνος, υπολογίζοντας σύμφωνα με τη σύνεση που διαθέτει, ότι ο ενδέκατος μήνας έχει συμπληρωθεί και άρχισε ο δωδέκατος, θα σου πει ότι πρόκειται να ολοκληρωθεί.

Ή, εάν, εφόσον έχει ο Υιός, έχει και ο Πατέρας, δεν θα έπρεπε να πει «παραδόθηκε», αλλά ότι προσέλαβε κοινωνό, όπως ο Παύλος τον Σιλουανό. Αλλά και αυτό είναι ακόμη πιο άτοπο· διότι ο Θεός δεν είναι ενδεής, ούτε προσέλαβε τον Υιό προς βοήθειά του εξαιτίας κάποιας ανάγκης, αλλά, όντας Πατέρας του Λόγου, δημιουργεί τα πάντα δι' αυτού, και δεν του παραδίδει την κτίση, αλλά δι' αυτού και εν αυτώ προνοεί για την κτίση, ώστε ούτε στρουθίο να μην πέφτει στη γη χωρίς τον Πατέρα, ούτε το χορτάρι να ενδύεται χωρίς τον Θεό, αλλά, καθώς εργάζεται ο Πατέρας, να εργάζεται και ο Υιός έως τώρα. Επομένως, το φρόνημα των ασεβών είναι μάταιο. Διότι τα πράγματα δεν είναι όπως τα αντιλαμβάνονται, αλλά το ρητό είναι δηλωτικό της κατά σάρκα οικονομίας.

Επειδή ακριβώς, καταδεικνύοντας το κοινό της ίδιας και μίας πρόνοιας και ενέργειας, λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Διότι ο Πατέρας και ο Υιός δεν εργάζονται σύμφωνα με διαφορετική πρόνοια ο καθένας, αλλά σύμφωνα με μία και την αυτή ουσιώδη ενέργεια της θεότητας. «Ο οποίος, όντας» (όπως λέει πάλι ο κήρυκας) «απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του» (προφανώς δηλαδή του Πατέρα), και βαστάζοντας «τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αφού έκανε καθαρισμό των αμαρτιών μας, εκάθισε στα δεξιά της μεγαλωσύνης στα ύψη». Επιστρέφοντας δε και πάλι ο λόγος, καταλήγει στην ίδια έννοια, παρατηρώντας ότι το απαύγασμα, ως ηλιακή ακτίνα, έχει αδιάσπαστη την έλλαμψη σαν από ηλιακό δίσκο, και ο χαρακτήρας είναι μία ένδειξη της υποστάσεως, μέσω της οποίας και χαρακτηρίζεται.

Και όπως ακριβώς, όντας Λόγος και σοφία του Πατρός, κατέχει όλα τα ιδιώματα του Πατρός, το αΐδιο, το άτρεπτο, το όμοιο κατά πάντα και στα πάντα, το ότι δεν υπάρχει το «πριν» και το «μετά», αλλά η συνύπαρξη με τον Πατέρα, και το ότι ο ίδιος αποτελεί την ίδια τη μορφή της θεότητας, καθώς και τη δημιουργική ιδιότητα, και το άκτιστο· διότι, όντας όμοιος κατά την ουσία με τον Πατέρα, δεν θα μπορούσε να είναι κτιστός, αλλά Κτίστης, όπως ο ίδιος έχει πει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»· έτσι, αφού έγινε άνθρωπος και προσέλαβε σάρκα, εξ ανάγκης λέγεται ότι κτίζεται και δημιουργείται και φέρει όλα τα ιδιώματα της σάρκας, έστω κι αν αυτοί, σαν Ιουδαίοι κάπηλοι, αναμειγνύουν το κρασί με το νερό, ταπεινώνοντας τον Λόγο και υποτάσσοντας τη θεότητά του στις έννοιες των γεννητών όντων. Γι’ αυτόν τον λόγο, βέβαια, εύλογα και δίκαια οι μεν Πατέρες αγανάκτησαν και αναθεμάτισαν αυτήν την ασεβέστατη αίρεση, αυτοί όμως, επειδή ανασκευάζεται εύκολα και είναι από παντού σαθρή, τη φοβούνται και την αποκρύπτουν. Και πραγματικά, εμείς γράψαμε αυτά τα λίγα προς καταδίκη τους· εάν όμως κάποιος θελήσει να προβεί σε έναν πιο εκτενή έλεγχο εναντίον τους, θα διαπιστώσει ότι αυτή η αίρεση δεν απέχει πολύ από εκείνη των Ελλήνων, και ότι αποτελεί την έσχατη και το κατακάθι όλων των άλλων αιρέσεων.

Και όπως ακριβώς, όντας Λόγος και Σοφία του Πατρός, κατέχει όλα τα γνωρίσματα του Πατρός, το αΐδιο, το άτρεπτο, την απόλυτη και εν τοις πάσι ομοιότητα, την απουσία του «πριν» και του «μετά», αλλά αντιθέτως τη συνύπαρξη με τον Πατέρα, και το ότι είναι η ίδια η μορφή της θεότητας, καθώς και το δημιουργικό ιδίωμα και το ότι παραμένει άκτιστος –διότι, επειδή είναι όμοιος και ως προς την ουσία με τον Πατέρα, δεν θα μπορούσε να είναι κτιστός, αλλά είναι Κτίστης, όπως ο ίδιος έχει πει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»–, έτσι, όταν έγινε άνθρωπος και ενδύθηκε σάρκα, εξ ανάγκης λέγεται ότι κτίζεται και δημιουργείται και ότι προσλαμβάνει όλα τα φυσικά ιδιώματα της σάρκας, έστω κι αν αυτοί, σαν Ιουδαίοι «κάπηλοι που αναμειγνύουν το κρασί με το νερό», ταπεινώνουν τον Λόγο και υποτάσσουν τη θεότητά του στις έννοιες που αρμόζουν στα γενητά όντα. Για τον λόγο αυτόν, άλλωστε, εύλογα και δίκαια οι μεν Πατέρες αγανάκτησαν και αναθεμάτισαν την ασεβέστατη αυτή αίρεση, αυτοί δε, επειδή η αίρεσή τους ελέγχεται εύκολα και είναι από παντού σαθρή, φοβούνται και την αποκρύπτουν. Εμείς, βέβαια, γράψαμε αυτά τα σύντομα για την καταδίκη τους. Εάν όμως κάποιος θελήσει να χρησιμοποιήσει πιο εκτενή έλεγχο εναντίον τους, θα διαπιστώσει ότι η αίρεση αυτή δεν απέχει πολύ από τις αντιλήψεις των Ελλήνων (ειδωλολατρών), και ότι τυγχάνει να αποτελεί την έσχατη και το «κατακάθι» (τρύγα) όλων των άλλων αιρέσεων.

Βεβαίως, αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· και καθένα από τα υπόλοιπα δημιουργήματα, όταν συγκρίνεται με τα άλλα, παρουσιάζει διαφορές· και αυτό δεν σημαίνει ότι τα μεν είναι κυρίαρχα, ενώ τα δε υποδουλώνονται στα ανώτερα· ούτε ότι τα μεν αποτελούν δημιουργικά αίτια, ενώ τα δε δημιουργούνται από αυτά. Αντιθέτως, όλα έχουν τη φύση του να γίνονται και να κτίζονται, ομολογώντας από μόνα τους τον δημιουργό τους, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του»· όπως ακριβώς λέει και ο σοφός Ζοροβάβελ: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την ευλογεί· και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Εάν λοιπόν όλη η γη υμνεί, ευλογεί και τρέμει τον δημιουργό και την αλήθεια, και δημιουργός της είναι ο Λόγος, και ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· άρα ο Λόγος δεν είναι κτίσμα, αλλά ο μόνος οντολογικά οικείος του Πατρός, στον οποίο τα πάντα έχουν εναρμονιστεί, και ο ίδιος υμνείται από τα πάντα ως δημιουργός. Διότι «ήμουν», όπως λέει ο ίδιος, «κοντά του εναρμονίζοντας τα πάντα»· και, «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Και το «έως τώρα» αποδεικνύει ότι αυτός υπάρχει αϊδίως, ως Λόγος, μέσα στον Πατέρα· διότι είναι ίδιον του Λόγου να εργάζεται τα έργα του Πατρός και να μην βρίσκεται εκτός αυτού.

Ούτε δημιούργησε τον Υιό χάριν της δημιουργίας των γενητών· διότι ιδού, ενώ υπάρχει ο Υιός, φαίνεται πάλι να εργάζεται ο Πατέρας, όπως λέει ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Εάν δε, σύμφωνα με την άποψή σας, για αυτόν τον λόγο δημιουργήθηκε ο Υιός, για να δημιουργήσει τα όσα έπονται αυτού· φαίνεται όμως ότι ο Πατέρας εργάζεται και μετά τον Υιό· τότε είναι περιττή, σύμφωνα με τη λογική σας, και ως προς αυτό το σημείο η δημιουργία ενός τέτοιου Υιού.

Εάν όμως όλη η γη υμνεί και ευλογεί και τρέμει τον δημιουργό και την αλήθεια, δημιουργός δε αυτής είναι ο Λόγος και ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια», άρα ο Λόγος δεν είναι κτίσμα, αλλά ο μόνος κατά φύσιν ίδιος του Πατρός, μέσα στον οποίο τα πάντα έχουν συναρμοστεί, και ο ίδιος υμνείται από τους πάντες ως δημιουργός. «Διότι ήμουν», όπως λέει ο ίδιος, «κοντά του συναρμόζοντας», και «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Το δε «έως τώρα» αποδεικνύει ότι αυτός υπάρχει αϊδίως, ως Λόγος, μέσα στον Πατέρα· διότι είναι ίδιον του Λόγου να επιτελεί τα έργα του Πατρός και να μη βρίσκεται εκτός αυτού.

Διότι, εάν η δημιουργική ικανότητα αποκτάται από κάποιον μέσω διδασκαλίας, οι άφρονες αποδίδουν φθόνο ή και αδυναμία στον Θεό· φθόνο μεν, διότι δεν δίδαξε πολλούς δημιουργούς, ώστε, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί αρχάγγελοι και άγγελοι, έτσι να υπάρχουν και πολλοί δημιουργοί γύρω Του· αδυναμία δε, διότι δεν μπόρεσε να δημιουργήσει μόνος Του, αλλά είχε ανάγκη από συνεργάτη ή υπηρέτη. Καίτοι έχει αποδειχθεί ότι και η κτιστή φύση έχει τη δυνατότητα να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό, εάν βέβαια, σύμφωνα με αυτούς, ο Υιός, όντας κτιστός, μπόρεσε να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό. Αλλά ο Θεός δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Μη γένοιτο! Ο Ίδιος είπε: «Είμαι πλήρης». Ούτε ο Λόγος έγινε δημιουργός μέσω διδασκαλίας· αλλά, επειδή είναι εικόνα και σοφία του Πατρός, επιτελεί τα έργα του Πατρός. Ούτε ποίησε τον Υιό χάριν της δημιουργίας των κτιστών όντων· διότι, ιδού, αν και υπάρχει ο Υιός, φαίνεται ότι πάλι εργάζεται ο Πατέρας, όπως λέει ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι». Εάν όμως, σύμφωνα με εσάς, ο Υιός έγινε γι' αυτόν τον λόγο, για να δημιουργήσει τα όντα που τον ακολουθούν, αλλά ο Πατέρας φαίνεται να εργάζεται και μετά τον Υιό, τότε, σύμφωνα με εσάς και ως προς αυτό το σημείο, η ποίηση ενός τέτοιου Υιού είναι περιττή. Άλλωστε, γιατί γενικώς, ενώ θέλει να μας κτίσει, αναζητά τον μεσίτη, σαν να μην αρκούσε το θέλημά Του για να συγκροτήσει όσα Εκείνος κρίνει καλό; Και όμως, οι Γραφές λέγουν: «Όλα όσα θέλησε τα εποίησε» και «Στο θέλημά Του ποιος αντιστάθηκε;».

«Διότι εποίησε, λέγει, ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε.» Αλλά δεν θα μπορούσε ποτέ να φανεί ψεύτης ο θεσπέσιος Μωυσής, όντας θεηγόρος και έχοντας επάξια στεφανωθεί με την άνωθεν επιδοκιμασία. Και θα μας πείσει ακόμη περισσότερο ο Λόγος που φανερώθηκε από Αυτόν, διακηρύσσοντας ότι η φύση του Πατρός είναι αεικίνητη και ενεργός. Διότι είπε κάπου ο Χριστός επιτιμώντας τους Ιουδαίους - επειδή φαίνονταν να εξάπτονται σε οργή αν έκανε κάτι κατά το Σάββατο: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι.» Και κάπου αλλού: «Τα λόγια που εγώ σας λαλώ, δεν τα λαλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που μένει σε μένα, αυτός κάνει τα έργα.» Άραγε δεν είναι παράταιρο, ω Ερμεία, και θα έλεγα μάλιστα σφαλερότατο, το να αντιτασσόμαστε στα λόγια του Σωτήρα, και, ενώ η θεόπνευστη Γραφή αναδεικνύει τον Πατέρα ως δημιουργό των πάντων από κοινού με τον Υιό, εμείς να αποτολμούμε να λέμε ότι μένει πλέον άπρακτος ως προς την κτίση; Β. Σφαλερότατο. Α. Ασύνετο όμως νομίζω πως είναι και εκείνο. Β. Το ποιο δηλαδή; Α.

Άραγε ενήργησε ο Πατέρας μέσω του Υιού σαν μέσω ενός οργάνου που προσφέρει υπηρετική συνδρομή στα θελήματα αυτού που τον γέννησε, ή, πράγμα που είναι καλύτερο και αληθές, ενήργησε ως διά της δικής του δύναμης; Εάν λοιπόν, παραβλέποντας το καλύτερο και προσπερνώντας εντελώς επιπόλαια αυτό που εύλογα θεωρείται ορθό, του αποδώσουν οι άθλιοι οργανική ενέργεια, πρέπει να γνωρίζουν ότι η περί αυτού δόξα και χάρη θα εκμηδενιστεί και θα καταρρεύσει ήδη προς το απρεπές. Διότι το ότι η υπηρεσία που γίνεται μέσω των οργάνων δεν σημαίνει απολύτως τίποτα, όσον αφορά την ίδια, αλλά τα της δόξας ανήκουν μόνο σε εκείνους που τα κινούν και τα κατευθύνουν όπου επιλέξουν, καθίσταται σαφές σε εμάς και από την ίδια τη θεία Γραφή. Είπε γάρ κάπου ο Θεός, χλευάζοντας την οργανική υπηρεσία ως ανώφελη: «Μήπως θα δοξαστεί το τσεκούρι χωρίς εκείνον που κόβει με αυτό; Ή θα υψωθεί το πριόνι χωρίς εκείνον που το κινεί;» Επομένως, όσον αφορά τη δική του φύση, δεν θα εθεωρείτο τίποτα, καίτοι ο Λόγος είναι Θεός, εάν δεν είχε καμία φυσική ενέργεια, αλλά έμοιαζε με άψυχα όργανα και υποτασσόταν στα θελήματα εκείνου που τον κινεί. Εάν λοιπόν είχε τέτοια φύση (διότι έτσι αρέσκονται να φλυαρούν οι αντίπαλοι), για ποιο λόγο μας καταπλήσσει με λόγια που υπερβαίνουν την αξία του, λέγοντας: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»;

Διότι έλεγε: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι.» Και ότι υπάρχει μία θέληση και μία δύναμη για όλα όσα πράττονται από αυτόν και από τον Πατέρα, το διαβεβαίωνε προσθέτοντας: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από μόνος του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει.» Και εκφράζεται βέβαια κάπως πιο απλοϊκά από ό,τι αρμόζει στη θεία πνευματικότητα και υπεροχή, διότι δεν ήταν δυνατόν να εκφραστούν διαφορετικά τα όσα υπερβαίνουν την ανθρώπινη λογική. Εμείς όμως τα κατανοούμε με λεπτότητα και ακρίβεια, και όπως θα ταίριαζε στην ίδια τη θεία και ακατάληπτη φύση. «Διότι όσα βλέπει», λέει, «τον Πατέρα να κάνει, αυτά κάνει παρομοίως και ο Υιός.» Ή μήπως δεν είναι αλήθεια να πούμε πως, αν γνώριζε ότι η δική του φύση υπολείπεται σε ισχύ, θα έλεγε, νομίζω, πιο ξεκάθαρα και πιο κατάλληλα: «Δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από μόνος του, αν δεν λάβει τη δύναμη από τον Πατέρα»; Επειδή όμως γνωρίζει ότι είναι ισουργός και ισοσθενής, απέδειξε ότι, έχοντας μία και την αυτή ουσία με αυτόν, και ο ίδιος κινείται σύμφωνα με εκείνον προς τα έργα, συμπορευόμενος με μία βούληση προς το κάθε τι μαζί με αυτόν που τον γέννησε, και συνδεόμενος με απόλυτη ταυτουργία και ταυτοβουλία στα πάντα, σαν από κάποιους κοινούς νόμους της θεότητας.

Αλλά, αν και ο μακάριος Ευαγγελιστής λέει ότι τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, νομίζω ότι η φράση αυτή δεν θα προξενήσει καμία βλάβη στους λόγους περί αυτού. Διότι, επειδή λέγεται ότι τα όντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, δεν σημαίνει βέβαια ότι ο Υιός θα παρουσιαστεί σε εμάς ως βοηθός ή υπηρέτης ξένων θελημάτων, ώστε να μη νοείται πλέον ως δημιουργός κατά φύσιν, ή ως κάποιος που λαμβάνει από άλλον τη δύναμη για να μπορεί να δημιουργεί, αλλά μάλλον αυτός, όντας ο ίδιος η ισχύς του Θεού και Πατρός, ως Υιός, ως Μονογενής δημιουργεί τα πάντα, προφανώς με τη συνεργία και την παρουσία σε αυτόν του Πατρός και του Αγίου Πνεύματος· διότι τα πάντα γίνονται εκ του Πατρός δι' Υιού εν Αγίω Πνεύματι. Εννοούμε δε ότι ο Πατέρας συνυπάρχει με τον Υιό, όχι επειδή ο Υιός αδυνατεί να δημιουργήσει κάτι από τα όντα, αλλά επειδή ο Πατέρας είναι ολόκληρος μέσα του εξαιτίας του απαράλλακτου της ουσίας, και λόγω της άκρως στενής και άμεσης σχέσης του με αυτόν που προήλθε φυσικά από εκείνον· όπως ακριβώς αν κάποιος έλεγε ότι και στην ευωδία που βγαίνει από το άνθος συνυπάρχει κατ' ενέργειαν λόγω της ευοσμίας το ίδιο το άνθος, εφόσον φυσικά προέρχεται από αυτό. Όμως, η δύναμη του παραδείγματος είναι μικρή σε αυτά, και η υπεράνω πάντων φύση υπερβαίνει και αυτό, καθώς αντλεί από αυτό μόνο αμυδρούς χαρακτήρες των εννοιών. Επειδή, πώς αλλιώς θα κατανοήσουμε το: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι»;

Ότι δε πολλές φορές δεχόμαστε πλήγματα όταν σφάλλουμε και λυπούμε τον Θεό, το επιμαρτυρεί διακηρύσσοντας ο σοφότατος Παύλος: «Γι' αυτό ανάμεσά σας υπάρχουν πολλοί ασθενείς και άρρωστοι, και αρκετοί κοιμώνται· διότι αν κρίναμε τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν. Κρινόμενοι δε από τον Κύριο, παιδαγωγούμαστε, για να μην κατακριθούμε μαζί με τον κόσμο». <Έφυγε ο άνθρωπος και είπε στους Ιουδαίους ότι ο Ιησούς είναι αυτός που τον έκανε καλά.> Αναγγέλλει τον Ιησού στους Ιουδαίους, όχι για να πιαστούν ως ασεβείς τολμώντας να πράξουν κάτι φοβερό εναντίον Του, αλλά για να γνωρίσουν, αν ήθελαν και αυτοί να θεραπευτούν, τον αξιοθαύμαστο ιατρό. Διότι, πρόσεξε πως αυτός ήταν ο σκοπός του. Επειδή δεν προσέρχεται σαν κάποιος από αυτούς που αγαπούν τις κατηγορίες αναγγέλλοντας ότι ο Ιησούς είναι αυτός που του έδωσε εντολή να περπατήσει το Σάββατο, αλλά ότι είναι εκείνος που τον έκανε καλά. Αυτό δεν έδειχνε πως έκανε κάτι άλλο, παρά μόνο ότι τους υποδείκνυε τον ιατρό. <Και γι' αυτό οι Ιουδαίοι καταδίωκαν τον Ιησού και ζητούσαν να τον σκοτώσουν, επειδή τα έκανε αυτά το Σάββατο. Ο δε Ιησούς τους αποκρίθηκε.> Ο λόγος δεν παρέχει σε αυτά μια απλή εξήγηση της παράνοιας των Ιουδαίων. Διότι ο Ευαγγελιστής δεν καταδεικνύει μόνο ότι Τον καταδιώκουν, αλλά και για ποιους λόγους δεν ντρέπονται να το πράττουν αυτό, επισημαίνοντας πάλι με μεγάλη έμφαση: «Επειδή τα έκανε αυτά το Σάββατο».

Επειδή όμως παρουσιάστηκε η αλήθεια, δηλαδή ο Χριστός, καταλύοντας και υποτάσσοντας τη φθορά που είχε ορθωθεί σαν τείχος από τον διάβολο εναντίον της ανθρώπινης φύσης, και στη συνέχεια φαίνεται να το πράττει αυτό κατά την ημέρα του Σαββάτου, όπως έγινε προοιμιακά και στην αρχή αυτού του έργου με τον παραλυτικό, οι Ιουδαίοι δυσανασχετούν με τρόπο απαίδευτο και καταδικάζουν την ευπείθεια των πατέρων τους, μην επιτρέποντας στη φύση να νικήσει την καταδυνάστευση των ασθενειών κατά την ημέρα του Σαββάτου, φτάνοντας στο σημείο να σπεύδουν να καταδιώξουν τον Ιησού επειδή ευεργετούσε κατά το Σάββατο. <Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι.> Ο Χριστός μιλάει μεν ως εν Σαββάτω. Διότι αυτό είναι ανάγκη να δηλώνει το 'Έως τώρα', ώστε η δύναμη του νοήματος να προσλάβει την κατάλληλη ερμηνεία. Επειδή όμως οι Ιουδαίοι ήταν απαίδευτοι, και αγνοούσαν ποιος είναι κατά φύση ο Μονογενής, αποδίδοντας τους ορισμούς του νόμου που δόθηκε μέσω του Μωυσή μόνο στον Θεό και Πατέρα, και διαβεβαιώνοντας ότι μόνο σε Εκείνον οφείλουν να υπακούουν, προσπαθεί να τους πείσει ξεκάθαρα ότι συνεργάζεται σε όλα με τον Πατέρα. Και έχοντας μέσα Του τη φύση Εκείνου που Τον γέννησε, επειδή δεν είναι κάτι διαφορετικό από Εκείνον όσον αφορά την ταυτότητα της ουσίας, ποτέ δεν θα έχει διαφορετικό φρόνημα από αυτό που θεωρεί ορθό Εκείνος που Τον γέννησε. Και εφόσον έχει την ίδια ουσία, τα ίδια ακριβώς θα βούλεται, μάλλον δε, όντας ο Ίδιος η ζωντανή βουλή και δύναμη του Πατέρα, ενεργεί τα πάντα εν πάσι μαζί με τον Πατέρα.

Για να αποκρούσει, λοιπόν, τον μάταιο γογγυσμό των Ιουδαίων και να φέρει σε αμηχανία εκείνους που τον καταδίωκαν για πράγματα για τα οποία φαίνονταν να εξοργίζονται, επειδή δήθεν καταφρονήθηκε η τιμή του Σαββάτου, λέει: Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Διότι σχεδόν κάτι τέτοιο θέλει να υποδηλώσει: Αν πιστεύεις, άνθρωπε, ότι με το νεύμα και τη βούληση του Θεού, ο οποίος συγκρότησε και δημιούργησε τα πάντα, διοικείται η κτίση και κατά το Σάββατο, ώστε να ανατέλλει ο ήλιος, να αναβλύζουν ομοίως οι πηγές που φέρνουν τις βροχές, και να βλασταίνουν από τη γη οι καρποί, χωρίς να αναστέλλουν την αύξησή τους λόγω του Σαββάτου, και η φωτιά να ενεργεί κατά τη φύση της, υπηρετώντας ανεμπόδιστα τις ανάγκες των ανθρώπων· να ξέρεις και να ομολογείς με βεβαιότητα ότι ο Πατέρας ενεργεί τα θεοπρεπή έργα και κατά το Σάββατο. Γιατί λοιπόν, λέει, κατηγορείς χωρίς σύνεση Εκείνον μέσω του οποίου εργάζεται τα πάντα; Διότι ο Θεός και Πατέρας δεν θα ενεργήσει με άλλον τρόπο, παρά μόνο μέσω της δυνάμεως και της σοφίας του Υιού.

Επομένως, επειδή ακριβώς κατά την ημέρα του Σαββάτου ελέησε τον παραλυτικό, οι Ιουδαίοι επιχειρούσαν να τον καταδιώξουν. Ο Χριστός όμως τους ελέγχει, αποδεικνύοντας ότι ο Θεός και Πατέρας ελεεί κατά το Σάββατο. Διότι δεν θεώρησε ότι έπρεπε ποτέ να εμποδίσει όλα όσα συντελούν στη δική μας σωτηρία. Και βέβαια έλεγε εξαρχής: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Και επειδή φαίνονταν να δυσανασχετούν με αυτά από πολλή κακοβουλία, προσθέτει πάλι: «Δεν δύναται ο Υιός να κάνει τίποτα από τον εαυτό του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει· διότι όσα εκείνος κάνει, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει». Διότι, εφόσον ο Πατέρας δεν παραιτείται, λέει, από το να ελεεί το Σάββατο, βλέποντάς τον να είναι πάντοτε φιλεύσπλαγχνος, γι' αυτό και εγώ πάντοτε ελεώ, μη δυνάμενος να καινοτομήσω κατά κάποιον τρόπο την ουσία του Πατέρα στον εαυτό μου, με το να φαίνομαι και να είμαι τέτοιος, ακριβώς όπως είναι εκείνος κατά φύση· διότι ενεργώ οπωσδήποτε τα δικά του έργα, ως προερχόμενος από αυτόν.

Αφού λοιπόν με πολλά επιχειρήματα αντέκρουε την αμάθεια των Ιουδαίων, και διδάσκοντας με πολλούς τρόπους ότι δεν έπρεπε να παραφέρονται σε άκαιρες οργές για την κατάλυση του Σαββάτου, επειδή ο Υιός του Ανθρώπου είναι κύριος του Σαββάτου· και αφού τελικά δεν ωφέλησε σε τίποτα εξαιτίας της κακοβουλίας των ακροατών, προχωρά σε έναν άλλο τρόπο οικονομίας, και προσπαθεί να αποδείξει πλέον σαφώς ότι ο ίδιος ο ιεροφάντης Μωυσής, ο διάκονος του νόμου, κατέλυε τον νόμο του Σαββάτου εξαιτίας της περιτομής, η οποία συνεχιζόταν από τη συνήθεια των πατέρων μέχρι και τα δικά του χρόνια, ώστε στο εξής να φαίνεται εύλογα ότι και ο ίδιος διασώζει τρόπον τινά ένα πατρικό έθος, και επειδή ο Θεός εργάζεται κατά το Σάββατο, γι' αυτό δείχνοντας και τον εαυτό του ενεργό, δεν θεωρούσε την πράξη του παράβαση του Σαββάτου, επειδή πάντοτε συμφωνεί με αυτόν που τον γέννησε. Γι' αυτό ακριβώς και έλεγε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι». «Για να μην εκπλήσσεστε λοιπόν», λέει, «βλέποντας εμένα να πράττω κάτι κατά το Σάββατο, σαν σε κάτι ξένο και εντελώς παράλογο, ο Μωυσής σας έδωσε την περιτομή κατά το Σάββατο, και προλαβαίνοντας εκείνος κατέλυσε τον νόμο γι' αυτό». Και για ποια αιτία; Δεν θεωρούσε σωστό, εξαιτίας του Σαββάτου, να ατιμάζει τον νόμο που είχε οριστεί στους πατέρες και το έθος που προερχόταν από εκείνους. Γι' αυτόν τον λόγο περιτέμνεται άνθρωπος και την ημέρα του Σαββάτου.

Διότι θα μάθετε, όταν δείτε ότι είμαι κατά φύση Θεός και Υιός, ότι δεν έχω καθόλου δική μου ανεξάρτητη γνώμη, αλλά έχω πάντοτε το ίδιο θέλημα με τον Θεό και Πατέρα, και όσα Εκείνος εργάζεται, αυτά δεν διστάζω να τα κάνω και εγώ, και μιλώ πάλι όσα γνωρίζω ότι και Εκείνος λέει. Διότι είμαι της ίδιας ουσίας με Αυτόν που με γέννησε. Διότι εγώ θεράπευα το Σάββατο τον παράλυτο, και εσείς πάλι για αυτό είχατε πικρή διάθεση απέναντί μου, αλλά σας υπέδειξα ότι ο Πατέρας είναι ενεργός και το Σάββατο· διότι έλεγα: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Επομένως, δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου. Πάλι έλεγα: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου», αλλά νομίσατε ότι λέω κάτι που έρχεται σε αντίθεση με Αυτόν, και σε αυτό πάλι σας έφερα σε αμηχανία, υποδεικνύοντάς τον να λέει για μένα: «Ιδού, σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών». Μάταια λοιπόν κατηγορείτε, λέει, αυτόν που πάντοτε έχει την ίδια θέληση με τον Πατέρα, και δεν κάνει τίποτα που να μην συμφωνεί με Αυτόν, ούτε ανέχεται να μιλήσει κάτι που δεν προέρχεται από Αυτόν. Αυτό το νόημα νομίζω ότι πρέπει να εφαρμόσουμε στα προκείμενα.

Και βέβαια ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, αναγνωρίζοντας τον Πατέρα ως συνεργάτη στα πάντα, απευθύνθηκε κάποτε στους ανόσιους Ιουδαίους λέγοντας: «Πολλά καλά έργα σας έδειξα από τον Πατέρα μου· για ποιο από αυτά τα έργα με λιθοβολείτε;» Και πάλι, σχετικά με την εργασία κατά το Σάββατο: «Ο Πατέρας μου», λέει, «έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι.» Και νομίζω πως κανείς δεν θα θεωρούσε ότι το λέει αυτό εννοώντας πως εν μέρει ο Πατέρας εργάζεται κάτι για την κτίση, και εν μέρει πάλι ο Υιός· αλλά, επειδή ο Πατέρας κάνει τα πάντα διά του Υιού, και διαφορετικά δεν θα δημιουργούσε τίποτα από όσα έγιναν ποτέ, αφού αυτός είναι η σοφία και η δύναμή του, γι' αυτό ονόμασε ξανά τον Πατέρα δημιουργό των δικών του έργων, λέγοντας: «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά ο Πατέρας που μένει μέσα μου κάνει τα έργα ο ίδιος». Νομίζω λοιπόν ότι αρμόζει σε εμάς να μην το κατανοήσουμε αλλιώς παρά μόνο με αυτόν τον τρόπο: ότι δηλαδή ο Χριστός έχει τη θέση της αμπέλου, και εμείς είμαστε εξαρτημένοι σαν τα κλήματα, τρεφόμενοι, τρόπον τινά, με τη χάρη και αντλώντας τη δύναμη διά του Πνεύματος προς πνευματική καρποφορία.

Επειδή, λοιπόν, ο νόμος προστάζει να τιμωρείται με θάνατο αυτός που υποπίπτει στο έγκλημα της βλασφημίας, λένε ότι ο Κύριος υπόκειται σε αυτή την καταδίκη· διότι, όπως λένε, έκανε τον εαυτό του Υιό του Θεού. Πρέπει όμως εμείς να θυμηθούμε πάλι, πού και πώς έχει ειπωθεί αυτό από τον Χριστό. Λοιπόν, κάποτε στην κολυμβήθρα που ονομαζόταν Προβατική, απάλλαξε τον παράλυτο από τη μακρόχρονη και δυσβάσταχτη ασθένεια κατά την ημέρα του Σαββάτου. Αυτοί όμως, ενώ έπρεπε να θαυμάσουν αυτόν που επιτελούσε τέτοια θαύματα, σκανδαλίζονταν πάλι, κατηγορώντας τον για κατάλυση του νόμου μόνο και μόνο εξαιτίας του Σαββάτου. Αλλά και τότε ο Χριστός απολογούνταν λέγοντας: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Έπειτα λέει πάνω σε αυτά ο Ευαγγελιστής: «Γι' αυτό λοιπόν καταδίωκαν οι Ιουδαίοι τον Ιησού, επειδή όχι μόνο κατέλυε το Σάββατο, αλλά και έλεγε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Σκανδαλίζονταν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι, επειδή ο Χριστός αποκαλούσε δικό του Πατέρα τον Κύριο των πάντων, όταν γι' αυτό τον λόγο έκανε μαζί τους μια πραότατη συζήτηση, λέγοντας τα εξής: «Είναι γραμμένο στον νόμο σας: Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου. Εάν λοιπόν, λέει, ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού, και η Γραφή δεν μπορεί να αναιρεθεί, σε αυτόν που ο Πατέρας αγίασε και απέστειλε στον κόσμο, εσείς λέτε ότι βλασφημείς, επειδή είπα ότι είμαι Υιός του Θεού;»

Λύση σε αυτό. Πάλι, δεν ντρέπονται να αποδίδουν τα ιδιώματα των σωμάτων στην ασώματη φύση, εισάγοντας από αμάθεια μερισμούς και αποκοπές, διαστάσεις και χωρισμούς στη θεία ουσία· αγνοώντας ότι, όταν λένε πως μερίζεται με σωματικό σχήμα, ασεβούν μεγάλως ως προς την ουσία του Πατρός, ισχυριζόμενοι ότι έχει αλλοιωθεί και μεταβληθεί, και ότι από το τέλειο έχει καταπέσει στο ατελές. Διότι εκείνοι που νομίζουν ότι ο Υιός έχει εξέλθει εντελώς από την ουσία του Πατρός με τρόπο διαστατικό και χωριστό, και γι' αυτό ισχυρίζονται ότι όλα τα δικά του έχουν μεριστεί, και ότι ο ίδιος έχει περιοριστεί στο ήμισυ της δόξας, επειδή το υπόλοιπο έχει μεταβεί στον Υιό, αγνοούν σε ποιο άτοπο περιπίπτουν. Διότι άραγε, επειδή ακριβώς, όπως αυτοί λένε, ο Πατέρας, όντας προηγουμένως σε μονάδα και έχοντας μέσα του τη δημιουργική δύναμη, προέβαλε τον Υιό και μέσω αυτού δημιουργεί τα πάντα, έστειλε έξω από τη δική του ουσία τη δύναμη του να μπορεί να δημιουργεί, και αυτό που δεν υπήρχε πριν, έγινε αργότερα, και είναι τώρα έρημος από δημιουργική ισχύ; Αλλά το να φρονεί ή να λέει κανείς αυτό ενέχει άμετρη ασέβεια· «Διότι ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», λέει ο Χριστός. Όπως λοιπόν δεν έχει μεριστεί η δημιουργική ικανότητα του Πατρός, ούτε είναι τώρα ατελής στην ουσία του, εφόσον την έχει τελείως και ο Υιός, έτσι έχει τέλεια και τη δόξα, εφόσον και ο Υιός έχει πάλι το τέλειο στη δόξα.

ΑΛΛΟ, το οποίο έχει πιθανό σχήμα. Εάν για αυτόν τον λόγο, σύμφωνα με εσάς, ο Πατέρας έκτισε τον Υιό, προκειμένου να αναδειχθεί ποιητής της γενητής φύσεως, θα έπρεπε λοιπόν να παραμείνει αδρανής άπαξ και έγινε ο Υιός. Πώς λοιπόν εργάζεται και μετά τον Υιό; Διότι ο ίδιος ο Σωτήρας λέει κάπου αυτό: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Εάν λοιπόν εργάζεται και μετά τον Υιό, ο Υιός, σύμφωνα με εσάς, θα ήταν περιττός.

ΑΛΛΟ. «Ο Πατέρας μου μέχρι τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι.» Γι' αυτό, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ζητούσαν ακόμη περισσότερο να σκοτώσουν τον Ιησού, διότι όχι μόνο κατέλυε το Σάββατο, αλλά και αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό. Αγανακτούν οι Ιουδαίοι κατά του Σωτήρα μας Χριστού, διότι, ενώ φαίνεται άνθρωπος, δεν αποκαλεί τον Θεό κοινό Πατέρα, αλλά δικό του, λέγοντας: «Ο Πατέρας μου μέχρι τώρα εργάζεται.» Από το γεγονός δε ότι αποκαλεί τον Θεό δικό του Πατέρα, οδηγούμενοι σε κάποια φυσική και αληθινή θεώρηση, λένε ότι σφετερίζεται την ισότητα προς τον Θεό, επειδή αυτό που προέρχεται φυσικά από κάτι, είναι ίσο ως προς τον τρόπο της υπάρξεώς του με εκείνο από το οποίο προέρχεται.

Με αυτά ομολογούσε σαφέστατα ότι ο ναός που βρισκόταν προηγουμένως στα Ιεροσόλυμα ήταν οίκος του δικού Του Πατέρα. Εάν πάλι κάποιος, από απιστία, επιθυμεί να λάβει ακόμη περισσότερες αποδείξεις για το ότι ο Πατέρας του Χριστού είναι ο ίδιος και Ποιητής του κόσμου, ας Τον ακούσει να λέει πάλι: «Δεν πωλούνται δύο σπουργίτια αντί ενός ασσαρίου; Και όμως ούτε ένα από αυτά δεν θα πέσει στη γη χωρίς τον Πατέρα μου τον επουράνιο». Και το: «Κοιτάξτε τα πουλιά του ουρανού, ότι δεν σπέρνουν, ούτε θερίζουν, ούτε συγκεντρώνουν σε αποθήκες· και ο Πατέρας σας ο ουράνιος τα τρέφει». Και το: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι».

Ανατρέχοντας, λοιπόν, στην ομολογία της Πίστεως, ας ολοκληρώσουμε προς το παρόν τον λόγο. Τα πάντα τα δημιούργησε ο Χριστός, είτε πρόκειται για αγγέλους είτε για αρχαγγέλους, είτε για κυριότητες είτε για θρόνους. Όχι επειδή ο Πατέρας αδυνατούσε να δημιουργήσει ο ίδιος τα κτίσματα, αλλά επειδή θέλησε να βασιλεύει ο Υιός σε αυτά που δημιουργήθηκαν από Αυτόν, παρέχοντάς Του ο ίδιος την καθοδήγηση για όσα επρόκειτο να κατασκευαστούν. Διότι, τιμώντας τον δικό Του Πατέρα, ο Μονογενής λέει: «Ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα αφ' εαυτού Του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να κάνει κάτι· διότι όσα κάνει Εκείνος, αυτά τα κάνει ομοίως και ο Υιός»· και πάλι: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι»· εφόσον δεν υπάρχει καμία αντίθεση μεταξύ αυτών που εργάζονται. «Διότι τα δικά μου πάντα είναι δικά σου· και τα δικά σου, δικά μου», λέει ο Κύριος στα ευαγγέλια. Και αυτό μπορεί κανείς να το αντιληφθεί σαφώς από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Διότι Εκείνος που λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση», προφανώς συνομιλούσε με κάποιον που ήταν παρών. Ακόμη πιο σαφώς, όμως, το έχει πει ο ψαλμωδός: «Αυτός είπε, και έγιναν· αυτός έδωσε εντολή, και κτίστηκαν»· υπό την έννοια ότι ο μεν Πατέρας δίνει την εντολή και ομιλεί, ο δε Υιός δημιουργεί τα πάντα με το νεύμα του Πατέρα.

Εάν δε δι' αυτού έγιναν τα πάντα, τότε και ο ίδιος τα δημιούργησε, όπως έχει σαφώς αποδειχθεί. Διότι ο αρχιτεχνίτης Λόγος είναι δημιουργός των πάντων και δι' αυτού εργάζεται ο Πατέρας. Ας τον ακούσουν άλλωστε να λέει σαφώς: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι»· διότι εδώ, λέγοντας αυτό, αποκαλεί τον Πατέρα Του συνδημιουργό. Αλλά και πάλι, ας μη σε εξαπατά ο λογισμός και προσεγγίσεις τον Υιό ως δούλο και όχι ως αληθινό Δεσπότη. Διότι, εάν ήταν δούλος και όχι αληθινός Δεσπότης, πώς ανέλαβε μορφή δούλου ερχόμενος στον κόσμο, Αυτός που υπήρχε σε μορφή Θεού; Και πώς κένωσε τον εαυτό Του, εάν δεν κατείχε το τέλειο; Να προσεγγίζεις, λοιπόν, τον Υιό ως τέλειο Θεό και ως γνήσιο Υιό που προέρχεται από τον Πατέρα.

Εάν δε πάλι πει «πού βάλατε τον Λάζαρο;» ομιλώντας ανθρωποπαθώς, και για την αιμορροούσα «ποιος με άγγιξε;» ή «ποιον ζητάτε;» ή «ποιος λένε οι άνθρωποι ότι είναι ο Υιός του Ανθρώπου;» ή «το παιδίον αυξανόταν και κραταιωνόταν» ή «πρόκοβε σε ηλικία και σοφία» ή «προτού να μάθει το παιδί να καλεί πατέρα ή μητέρα», δεν βλέπεις από αυτήν την ίδια την υπόθεση την υπεροχή της γνώσης, ότι δηλαδή αυτές οι διηγήσεις αναφέρονται στη σάρκα και την ανθρώπινη φύση; Διότι όσα στην Παλαιά Διαθήκη προέρχονται από το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα και λέγονται συγκαταβατικά για να πειστούν οι άνθρωποι, τα οποία εμπεριέχουν φαινομενική άγνοια, χωρίς όμως να είναι άγνωστα στον Θεό, αυτά ήλθε ο Λόγος και τα εκπλήρωσε, ώστε να πληρωθεί το ρηθέν: «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». «Πού βάλατε τον Λάζαρο;» ρωτούσε όταν βρέθηκε κοντά στον τόπο· προτού όμως έλθει στον τόπο, χωρίς να το έχει ακούσει από κανέναν, έλεγε στους μαθητές του: «ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί». Εκείνος λοιπόν που, απέχοντας τόσο πολύ λόγω της οδοιπορίας από τον τόπο, γνώριζε ότι πέθανε ο Λάζαρος, έχοντας πλέον φτάσει στον τόπο το αγνοούσε; Όχι βέβαια, αλλά ήθελε να δείξει ότι έκανε όλα αυτά, επειδή κανείς δεν τον πίστευε ακόμη απόλυτα, προκειμένου να φανερώσει τη μεγάλη φιλανθρωπία της ευσπλαχνίας του προς εμάς. Διότι έπρεπε εκείνες να μην πουν «είναι τεταρταίος, ήδη όζει», ούτε να πάνε και να δείξουν τον τάφο, αλλά να πουν: τα πάντα γνωρίζεις και, εάν θέλεις, θα ζήσει. Για τον λόγο αυτόν και δάκρυσε για την πώρωση των ανθρώπων.

Είτε το θελήσει είτε δεν το θελήσει (αναφέρομαι στον Σατορνίλο, τον αρχηγό αυτής της αίρεσης), θα αναγκαστεί οπωσδήποτε να ομολογήσει έναν Θεό, Θεό και Κύριο, ο οποίος είναι κτίστης και δημιουργός του σύμπαντος, αλλά και του ανθρώπου. Θα ντροπιαστεί δε με κάθε τρόπο ως συκοφάντης, τόσο για τα όσα λέει περί των προφητών, όσο και για τη φαύλη κατηγορία του εναντίον του σεμνού γάμου. Διότι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός ρητώς αναφωνεί στο Ευαγγέλιο και λέει, σε συμφωνία με τον προφήτη, ότι «εγώ που μιλούσα στους προφήτες, ιδού είμαι παρών», και πάλι «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Για να δείξει δε τι εργάζεται ο Πατέρας του και ο ίδιος, αποφάνθηκε λέγοντας σε εκείνους που τον ρώτησαν αν επιτρέπεται να χωρίζει κανείς τη γυναίκα του για οποιαδήποτε αιτία: «Πώς είναι γεγραμμένο; Όταν ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο, άρσεν και θήλυ τους έπλασε», και πάλι, μετά από άλλα, ότι «ένεκα τούτου θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα και τη μητέρα του και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του, και θα είναι οι δύο εις σάρκα μίαν», και αμέσως πρόσθεσε λέγοντας: «αυτό που ο Θεός συνέζευξε, άνθρωπος ας μην το χωρίζει»· έτσι ώστε οπωσδήποτε ο Σωτήρας διδάσκει πως ο Ποιητής των ανθρώπων είναι ο Θεός των πάντων, και δικός Του Πατέρας.

Και ότι μεν αυτά έχουν έτσι, και ότι το πνεύμα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης είναι το ίδιο, δες τον απόστολο που λέει για τους αρχαίους προφήτες: «δεν θα μου φτάσει ο χρόνος να διηγούμαι για τον Γεδεών, τον Βαράκ, τον Σαμψών, τον Ιεφθάε, τον Δαβίδ και τους υπόλοιπους προφήτες», «οι οποίοι περιπλανήθηκαν με προβιές και με δέρματα κατσικιών, υφιστάμενοι κακουχίες, στερήσεις και θλίψεις, για τους οποίους ο κόσμος δεν ήταν άξιος». Διότι βρήκαμε και τον Ησαΐα ντυμένο με σάκο, καθώς και τον Ηλία ομοίως. Και βλέπεις πώς μακαρίζονται στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη οι φτωχοί για την ευσέβειά τους και μακαρίζονται οι πλούσιοι για τη δικαιοσύνη τους; 82. Έπειτα πάλι λέει ο ίδιος ο Μάνης: Η Παλαιά Διαθήκη, λέει, προστάζει την τήρηση του Σαββάτου, και αν κάποιος δεν τηρούσε το Σάββατο, λιθοβολούνταν, όπως και εκείνος που μάζεψε ένα φορτίο με ξύλα παραδόθηκε στον θάνατο. Στην Καινή Διαθήκη, όμως, δηλαδή ο Κύριος στο Ευαγγέλιο, είπε ότι «εγώ εργάζομαι και ο Πατέρας μου εργάζεται», και το Σάββατο οι μαθητές έκοβαν στάχυα, και το Σάββατο θεράπευσε. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και έλεγε: «σήκωσε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Ώ, τι μεγάλη άγνοια! Διότι τίποτα δεν είναι χειρότερο από την απειρία· η άγνοια τύφλωσε πολλούς. Πότε, άλλωστε, δεν καταλύθηκε το Σάββατο για κάποιον αγαθό σκοπό; Και πότε δεν δεσμεύτηκε από την πονηρία όχι μόνο το Σάββατο, αλλά κάθε ημέρα;

Εάν όμως δεν υπήρχε ακόμη το γέννημα, όπως ο ίδιος λέγει, και εάν δεν ήταν ακόμη Υιός του Θεού ο Θεός Λόγος, μέσω τίνος δημιουργήθηκαν τα πάντα; Επειδή το Ευαγγέλιο αναφέρει: «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα». Αλλά ισχυρίζεται: όπως ακριβώς ο άνθρωπος πράττει μέσω του λόγου αυτό που θέλει, έτσι και ο Πατέρας, μέσω του δικού του λόγου, του λόγου που ενυπάρχει σε αυτόν, δημιούργησε τα πάντα. Πώς, λοιπόν, ο Κύριος λέγει στο Ευαγγέλιο ότι «ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»; Το δε «ο Πατέρας εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι» δεν σημαίνει ότι ο Πατέρας δεν εργάζεται κατά την εργασία του Υιού, ούτε ότι ο Υιός είναι κάτι αλλότριο και δεν συμμετείχε στην δημιουργία του Πατέρα. Διότι όλα ανεξαιρέτως τα έργα που υπάρχουν, έχουν γίνει ταυτόχρονα από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Διότι δι' αυτού έγιναν τα πάντα από τον Πατέρα, και ο ίδιος ειργάσθη τα πάντα μαζί με τον Πατέρα και με το Άγιο Πνεύμα. «Διότι με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους». Γι' αυτό και μετ' ασφαλείας ο Κύριος έλεγε στο Ευαγγέλιο, επειδή γνώριζε τις υπόνοιες των πεπλανημένων, όντας προγνώστης ως Θεός και γνωρίζοντας πώς επρόκειτο ο καθένας να εκβάλει τον εαυτό του από την αλήθεια· έλεγε, δηλαδή, προς τους Ιουδαίους: «Τίποτε δεν κάνει αφ' εαυτού του ο Υιός, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει». Και τούτο δεν σημαίνει ότι πρώτα βλέπει και έπειτα πράττει, αλλά ότι κατέχει τα πάντα εντός του και πράττει όσα βούλεται. 5. Πώς, λοιπόν, έχουν αυτά τα πράγματα, ω Φωτεινέ;

Επομένως, είναι αναγκαίο να εκλάβουμε κατά διάνοια τα Σάββατα του Θεού, καθώς και την ανάπαυση που αρμόζει στον Θεό, της οποίας δεν αξιώνονται οι ασεβείς, αλλά μόνο οι δίκαιοι και οι φίλοι του Θεού. Έτσι, λοιπόν, θα μπορούσαμε να πούμε ότι και ο Αβραάμ, και ο Ισαάκ, και ο Ιακώβ, και όλοι οι θεοφιλείς πριν και μετά από αυτούς, γνώρισαν και τήρησαν κατά διάνοια τα Σάββατα του Θεού και εισήλθαν στην ανάπαυσή Του. Είναι αναγκαίο, λοιπόν, να εξετάσουμε τι ακριβώς σημαίνει το Σάββατο. Ο όρος δηλώνει την ανάπαυση του Θεού· και την εισάγει μετά τη δημιουργία του αισθητού κόσμου. Και ποια άλλη θα μπορούσε να είναι η ανάπαυση του Θεού, εκτός από τη διαμονή και εστίαση στα νοητά και τα υπερκόσμια; Διότι, όταν επιβλέπει τα αισθητά και ασχολείται με τα έργα της πρόνοιας του κόσμου, λέγεται ότι εργάζεται· και έτσι πρέπει να κατανοήσουμε τα λόγια του Σωτήρα μας: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»· όταν όμως βρίσκεται στραμμένος προς τα ασώματα και τα υπερκόσμια, και, όπως θα έλεγε κανείς, στη δική Του υψηλή περιωπή, τότε νοείται ότι αναπαύεται και επιτελεί το δικό Του Σάββατο. Κατά τον ίδιο τρόπο, λοιπόν, και οι άνθρωποι του Θεού, όταν απαλλαγούν από τα έργα που καταπονούν την ψυχή (τέτοια είναι όλα τα σωματικά και όσα αγαπά η γήινη σάρκα) και αφοσιωθούν ολοκληρωτικά στον Θεό, καθώς και στην πνευματική ενασχόληση και θεωρία των θείων και των νοητών, τότε τελούν τα αγαπητά στον Θεό Σάββατα και την ανάπαυση προς τον Κύριο τον Θεό.

Εάν, λοιπόν, ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός διδάσκει ότι ο ίδιος είναι η αρχή των οδών του Θεού, λέγοντας: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του» (όντας βεβαίως προγενέστερος και από τον Μωυσή και από τους προφήτες και από εκείνους που έζησαν ακόμη παλαιότερα σύμφωνα με τις οδούς του Θεού), αλλά η σάρκα που προσέλαβε δεν υπήρξε προγενέστερη όλων εκείνων, τότε το ρητό δεν έχει εκληφθεί ορθά πως αναφέρεται στη σάρκα. Δεν τα έλεγε, λοιπόν, αυτά ο Σωτήρας εξαιτίας της σάρκας, αλλά εξαιτίας του ότι προϋπήρχε και προηγούνταν σε όλες τις οδούς του Θεού, τις οποίες πορεύθηκαν όλοι οι θεοφιλείς άνδρες του παρελθόντος. Επειδή δε ο θείος απόστολος, λέγοντας «ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του», υποδηλώνει κάποιες άλλες οδούς, δηλαδή τις προνοητικές για τα πάντα οδούς, μέσω των οποίων κυβερνά τα σύμπαντα με θεία δύναμη, με απόρρητη κρίση και ακατάληπτους λόγους, είναι λογικό να λέμε ότι και αυτών των οδών είναι αρχή εκείνος που είπε «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Εκείνος όμως που δεν κατανόησε τις οδούς του Θεού, αποφάνθηκε ότι η σάρκα του Σωτήρα μας είναι η αρχή αυτών. Ερμηνεύει δε και το «για τα έργα του» λέγοντας: «Με έκτισε, λοιπόν», λέει, «ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Ποια έργα όμως εννοεί; Εκείνα για τα οποία ο Σωτήρας λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», και πάλι λέει: «το έργο που μου έδωσες να κάνω, το τελείωσα».

Ας δούμε, όμως, και τι είδους χάρη αποδίδει στη δόξα του Πνεύματος αυτός που το αποχώρισε από την κοινωνία με τον Υιό. «Διότι», λέει, «αφού και αυτό είναι ένα και πρώτο και μοναδικό και υπερέχει όλων των δημιουργημάτων του Υιού ως προς την ουσία και τη φυσική αξία, επιτελεί κάθε ενέργεια και διδασκαλία σύμφωνα με το θέλημα του Υιού, αποστελλόμενο από αυτόν, λαμβάνοντας από αυτόν, αναγγέλλοντας σε όσους διδάσκονται και οδηγώντας στην αλήθεια». Λέει, λοιπόν, ότι το Άγιο Πνεύμα «επιτελεί κάθε ενέργεια και διδασκαλία». Ποια ενέργεια; Άραγε εκείνη την οποία ενεργεί και ο Πατέρας και ο Υιός, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου που έως και τώρα εργάζεται για την ανθρώπινη σωτηρία, ή κάποια άλλη εκτός από αυτήν; Διότι, εάν μεν εργάζεται τα ίδια, έχει οπωσδήποτε την ίδια δύναμη και φύση με Εκείνον, και συνεπώς ο ισχυρισμός ότι είναι ετερογενές προς τον Θεό δεν έχει καμία απολύτως θέση σε μια τέτοια περίπτωση. Όπως δηλαδή, εάν κάτι ενεργεί τις ιδιότητες του πυρός, λάμποντας και θερμαίνοντας με τον ίδιο τρόπο, είναι οπωσδήποτε πυρ, έτσι και εάν το Πνεύμα επιτελεί τα έργα του Πατέρα, ομολογείται αναντίρρητα ότι είναι της ίδιας φύσης με Αυτόν. Εάν όμως ενεργεί κάτι άλλο πέραν της σωτηρίας μας και επιδεικνύει την ενέργειά του σε κάτι αντίθετο, τότε μέσω αυτών θα αποδειχθεί ότι είναι άλλης φύσης και ουσίας. Αλλά βεβαίως το ότι το Πνεύμα ζωοποιεί με τον ίδιο τρόπο όπως ο Πατέρας και ο Υιός, το διαμαρτύρεται κατηγορηματικά ο ίδιος ο Λόγος της Γραφής.

Τη διαίρεση, όμως, την οποία εκείνος ανόητα προσέθεσε στα όσα ελέχθησαν, επειδή δεν αρμόζει σε εμάς να την ελέγξουμε επιμελώς, θα την αφήσουμε στην κρίση των ειδημόνων. Διότι, τι θέλει να πει με το «Διαιρώντας μεν την ενέργεια κατά σάρκα, εξισώνοντας δε κατά πνεύμα», το οποίο προσέθεσε στην ευαγγελική ρήση που λέει ότι «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»; Εάν κάποιος έχει τη δύναμη να υπερασπιστεί τέτοιες ανοησίες, ας συνταχθεί με αυτό το επιχείρημα και ας πει, τι είχε στον νου του προσθέτοντας πάλι στα προλεχθέντα κάτι παρόμοιο, που λέει επί λέξει τα εξής: «Το οποίο έχει», λέει, «και πάλι την ισότητα ως προς τη δύναμη και τη διαίρεση της ενέργειας κατά σάρκα, σύμφωνα με την οποία», λέει, «δεν ζωοποίησε τους πάντες, αλλά μερικούς, εκείνους που ηθέλησε». Εμείς, αντίθετα, έχοντας αποδεχθεί την απλή και ανεπιτήδευτη έννοια της Θείας Γραφής, αντιλαμβανόμαστε τα όσα ελέχθησαν ως εξής: όταν ακούμε τον Κύριο να εξηγεί ότι «Ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, και ο Υιός ζωοποιεί αυτούς που θέλει», δεν κατανοούμε από αυτό ότι κάποιοι αποκλείονται από το ζωοποιό θέλημα. Αλλ' επειδή ακούσαμε και πιστεύουμε ότι όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα ανήκουν και στον Υιό, είναι φανερό ότι και το θέλημα του Πατέρα, ως ένα από όλα αυτά, το διακρίνουμε και στον Υιό.

Ας πεισθούν, λοιπόν, και οι μεν και οι δε που έχουν παγιδευτεί στις αντίστοιχες πλάνες, ότι ο Υιός είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, ταυτόχρονα γεννητός και άναρχος· άναρχος μεν επειδή συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα, γεννητός δε επειδή έχει τον Πατέρα ως αίτιο της υπάρξεώς του. Όπως αναφέραμε στο παράδειγμα του λύχνου, λέγοντας ότι αυτός είναι μεν το αίτιο της λάμψης, δεν προηγείται όμως της λάμψης, αλλά είναι ταυτόχρονος· έτσι θα υπάρχει και εις τον αιώνα και ποτέ δεν θα πάψει να βασιλεύει, επειδή ακριβώς ποτέ δεν είχε αρχή, αλλά, έχοντας πάντοτε συνεργήσει με τον Πατέρα, φανερώνει τον εαυτό του μαζί με Εκείνον λέγοντας: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Το «έως τώρα», όμως, επιζητεί το «από πότε»· και επειδή το «από πότε» υπάγεται στον χρόνο, παραλείποντας το «από πότε» και λέγοντας μόνο το «έως τώρα», φανέρωσε ότι πάντοτε έχει συντελέσει τα πάντα μαζί Του· διότι εργάζεται έως τώρα δημιουργώντας, ζωογονώντας, αυξάνοντας και κυβερνώντας τα πάντα, και ποτέ δεν θα παύσει· διότι δεν αρμόζει στον Θεό να αδρανεί, ούτε πρόκειται να αποκάμει από την εργασία του ώστε να σταματήσει.

Βλέπεις σαφείς τις διαφορές μεταξύ της άκτιστης ουσίας και της ενέργειας, οι οποίες έχουν διατυπωθεί από τους αγίους του Θεού; Αλλά θα πει και αυτός σε εμάς, ή μάλλον ήδη λέει: «πώς, ενώ τόσα πολλά σημαίνονται από την ενέργεια, εσείς τα παραβλέπετε όλα και καταφεύγετε σε άλλα;». Αλλά ή δεν γνωρίζει τι λέει και για ποια πράγματα διαβεβαιώνει, όντας εντελώς ανίδεος ως προς όσα λέμε, και πώς αντιλέγει σε εκείνα που δεν γνωρίζει; Ή εκούσια μας συκοφαντεί, και πώς είναι αληθινά ευσεβής αυτός που ψεύδεται κατά της αλήθειας της ευσέβειας; Διότι, αφού ολοκλήρωσε, όπως ο ίδιος νόμισε, τα περί της άκτιστης ενέργειας στο πρώτο από τα σημαινόμενα, αρχίζει να κάνει κατάλογο των ενεργειών που θεωρεί κτιστές, γράφοντας: «ενέργεια λέγεται και η φυσική δύναμη που ενυπάρχει σε καθένα από τα όντα, όπως και σε αυτόν που ενεργεί το ενεργητικό στοιχείο». Εμείς λοιπόν, επειδή γνωρίζουμε ότι ο Θεός μας ενεργεί, και μάλιστα περισσότερο από όλα τα άλλα (επειδή και κάποιος από τους σοφούς και αποστολικούς άνδρες λέει, ότι «θέσεις και έξεις και τόποι και χρόνοι και οτιδήποτε παρόμοιο, δεν λέγονται κυριολεκτικά για τον Θεό αλλά μεταφορικά, ενώ εκείνο που αφορά το ποιείν και το ενεργείν μόνο για τον Θεό θα μπορούσε να ειπωθεί με απόλυτη αλήθεια»)· εμείς λοιπόν, επειδή γνωρίζουμε ότι ο Θεός αληθινά ενεργεί, γνωρίζουμε ότι διαθέτει αυτό το ενεργητικό, δηλαδή τη φυσική ενέργεια και δύναμη· «διότι ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», λέει ο Κύριος.

Και η μεν ουσία του Πνεύματος είναι απολύτως ανέκφαντη, η δε ενέργεια του θείου Πνεύματος, η οποία φανερώνεται μέσα από τα αποτελέσματά της, ως προς τη φανέρωσή της αρχίζει και τελειώνει, επειδή τα κτίσματα, όπως προείπαμε, δεν μπορούν να χωρέσουν την αϊδιότητα. Γι' αυτό και κάποιος από τους Πατέρες, όταν ρωτήθηκε γιατί τα κτίσματα δεν είναι συναΐδια με τον Θεό, απάντησε: «επειδή δεν χωρούν το άναρχο». Αλλά βεβαίως δεν αρχίζει και τελειώνει γι' αυτόν τον λόγο η ενέργεια του Θεού· διότι ο Θεός, ο οποίος πάντοτε ενεργεί, έχει την ενέργειά του ακατάπαυστη, βλέποντας πάντοτε τα πάντα και προνοώντας για τα πάντα· «διότι ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», λέει.

Λέμε λοιπόν εμείς για ποιο λόγο ο Θεός την ευλόγησε και την αγίασε ξεχωριστά, αντλώντας την αφετηρία από τα ίδια τα λόγια του Μωυσή. Διότι «αναπαύθηκε», λέει, «ο Θεός την έβδομη ημέρα από όλα τα έργα του που δημιούργησε». Έπειτα, αφού πρόσθεσε ότι «και ευλόγησε ο Θεός την έβδομη ημέρα και την αγίασε», προσθέτει αμέσως και την αιτία της ευλογίας λέγοντας πάλι ακριβώς αυτό, ότι «σε αυτήν αναπαύθηκε ο Θεός από όλα τα έργα του που άρχισε να δημιουργεί». Επομένως, υπάρχουν έργα του Θεού τα οποία ούτε άρχισε να κάνει ούτε έπαψε να κάνει, όπως και ο ίδιος ο Κύριος μας αποκάλυψε λέγοντας: «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι».

Ποιο είναι λοιπόν το ζήτημα που προκύπτει για εμάς από αυτό; Ενώ η Θεία Γραφή αναφέρει εδώ ότι ο Θεός κατέπαυσε από τα έργα του, στα Ευαγγέλια ο Χριστός λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Δεν φαίνεται, από τη διατύπωση των λέξεων, να υπάρχει κάποια αντίφαση στα λεγόμενα; Αλλά μη γένοιτο· διότι δεν υπάρχει καμία αντίφαση στα όσα είναι γραμμένα στη Θεία Γραφή.