Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5:17

Διότι εδώ, όταν η Γραφή αναφέρει ότι ο Θεός κατέπαυσε από τα έργα Του, μας διδάσκει ότι κατά την έβδομη ημέρα σταμάτησε να δημιουργεί και να φέρνει τα δημιουργήματα από το μη ον στο είναι· ο Χριστός όμως, λέγοντας ότι «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», μας υποδηλώνει τη διηνεκή πρόνοιά Του, και αποκαλεί εργασία τη διακράτηση των δημιουργημάτων, την εξασφάλιση της διατήρησής τους και τη διακυβέρνησή τους σε όλο τον χρόνο. Διότι, εάν δεν συνέβαινε αυτό, πώς θα μπορούσε να συγκροτείται και να υφίσταται ολόκληρο το σύμπαν, αν η άνωθεν χείρα δεν κυβερνούσε και δεν διοικούσε και όλα τα ορατά και το ανθρώπινο γένος; Και εάν κάποιος θελήσει με πολλή ευγνωμοσύνη να εξετάσει λεπτομερώς όλα όσα επιτελούνται καθημερινά προς ευεργεσία μας από τον Δημιουργό των πάντων, θα ανακαλύψει μία άβυσσο φιλανθρωπίας.

Γι' αυτό πρόσθεσε, «Κατά την παρουσία του», ώστε να μάθεις ότι ομιλεί περί εκείνου του καιρού. «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα· όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη». Εδώ προσέξτε με με μεγάλη ακρίβεια και φροντίστε να μη σας διαφύγει τίποτε από όσα λέγονται. Διότι η μάχη μας διεξάγεται εναντίον εχθρών· γι' αυτό πρέπει πρωτίστως να ασκούμε την εις άτοπον απαγωγή, πράγμα το οποίο και ο Παύλος κάνει πολλές φορές· διότι έτσι, προπάντων, όσα ισχυρίζονται θα αποδειχθούν σε εμάς ολοφάνερα και εύκολα καταρριπτέα. Ας τους ρωτήσουμε λοιπόν πρώτα, τι σημαίνει το λεχθέν: «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα»; Διότι, εάν το εκλάβουμε αυτό απλοϊκά και όχι θεοπρεπώς, δεν θα κατέχει πλέον Αυτός τη βασιλεία μετά από αυτά· επειδή εκείνος που παραδίδει κάτι σε άλλον, παύει πλέον να το κατέχει ο ίδιος. Και το άτοπο δεν θα είναι μόνον αυτό, αλλά το ότι ούτε εκείνος που παραλαμβάνει θα βρεθεί να την κατείχε προτού την παραλάβει. Επομένως, σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, ούτε ο Πατέρας ήταν βασιλιάς προηγουμένως, και ότι κυβερνά τις υποθέσεις μας, αλλά ούτε ο Υιός θα φαίνεται ότι είναι βασιλιάς μετά από αυτά. Πώς λοιπόν για μεν τον Πατέρα λέει ο ίδιος ότι: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι»· για δε τον Υιό λέει ο Δανιήλ ότι: «Η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει»;

Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Καθώς με γνωρίζει ο Πατέρας, κι εγώ γνωρίζω τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Και θέτοντας παντού το «όπως» και το «έτσι», καθώς και το ότι είναι ένα με τον Πατέρα, δηλώνει την απαραλλαξία Του προς Αυτόν. Την αυθεντία Του δε, και μέσα από αυτά, αλλά και μέσα από άλλα περισσότερα την αποδεικνύει· όπως όταν λέει: Σιώπα, φιμώσου· Το θέλω, καθαρίσου· Σε εσένα λέω, δαιμόνιο κωφό και άλαλο, βγες από αυτόν.

Διότι τώρα μεν η έλλειψη δύναμης προκαλεί πολύν κόπο· τότε όμως δεν θα συμβαίνει πλέον αυτό. Διότι λέγει: «Εκείνος που εισήλθε στην ανάπαυσή Του, αναπαύθηκε από τα έργα του, όπως ακριβώς και ο Θεός από τα δικά Του»· και δεν εννοεί εδώ την αδράνεια, αλλά την απουσία του κόπου. Διότι ο Θεός ακόμη και τώρα εργάζεται, όπως λέγει ο Χριστός: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Γι' αυτό σας προτρέπω, αφού αποβάλετε κάθε ολιγωρία, να επιδείξετε ζήλο για την αρετή. Διότι η μεν ηδονή της κακίας είναι σύντομη, ενώ η λύπη διηνεκής· στην αρετή συμβαίνει το αντίθετο, η χαρά είναι αγέραστη και ο κόπος πρόσκαιρος. Και εκείνη μεν (η αρετή), ακόμη και πριν από τα στεφάνια της ανταμοιβής, ανακουφίζει τον εργάτη της, τρέφοντάς τον με ελπίδες· αυτή δε (η κακία), ακόμη και πριν από την κόλαση, τιμωρεί τον δικό της εργάτη, γεμίζοντας με άγχος και εκφοβίζοντας τη συνείδησή του, και ωθώντας τον να υποπτεύεται τα πάντα. Και αλήθεια, από πόσους κόπους, από πόσους ιδρώτες δεν είναι χειρότερα αυτά! Εάν πάλι δεν υπήρχαν αυτά, παρά μόνο ηδονή· τι θα ήταν πιο ευτελές από εκείνη την ηδονή;

Διότι, έχοντας την απειλή να ηχεί ακόμη στα αυτιά του, θα φοβόταν μήπως πάθει κάτι χειρότερο, αφού είχε λάβει τα μέγιστα δείγματα της δυνάμεως του ιατρού· εξάλλου, εάν ήθελε να τον διαβάλει, θα αποσιωπούσε τη θεραπεία του, θα ανέφερε την παράβαση και θα τον κατηγορούσε. Αλλά δεν συμβαίνει αυτό, δεν συμβαίνει· αντιθέτως, τα λόγια του φανερώνουν πολλή παρρησία και ευγνωμοσύνη, και ανακηρύσσει τον ευεργέτη του ουδόλως λιγότερο από ό,τι ο τυφλός. Διότι τι λέει εκείνος; «Έκανε πηλό και έχρισε τα μάτια μου»· έτσι και αυτός: «Ο Ιησούς είναι εκείνος που με έκανε υγιή». Κατεδίωκαν, λοιπόν, τον Ιησού οι Ιουδαίοι και ζητούσαν να τον θανατώσουν, επειδή τα έκανε αυτά την ημέρα του Σαββάτου. Τι απαντά λοιπόν ο Χριστός; «Ο Πατήρ μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι».

Κατέλυε λοιπόν το Σάββατο, ή δεν το κατέλυε; Ούτε ως προς αυτό θα μπορούσε κανείς να φέρει αντίρρηση. Αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, ή δεν τον αποκαλούσε; Και αυτό είναι αληθές. Επομένως, και τα επόμενα διέπονται από την ίδια λογική ακολουθία. Διότι, όπως ακριβώς το να αποκαλεί τον Θεό δικό του Πατέρα, το να καταλύει το Σάββατο, και το να διώκεται από τους Ιουδαίους τόσο για το ένα όσο και κυρίως για το άλλο, δεν αποτελούσε εσφαλμένη υπόνοια, αλλά αληθινό γεγονός· έτσι και το ότι καθιστούσε τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, αποτελούσε διακήρυξη της ίδιας πεποίθησης. Και από τα όσα ειπώθηκαν προηγουμένως είναι δυνατόν να το δει κανείς αυτό σαφέστερα. Διότι το «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», φανερώνει αυτόν που παρουσιάζει τον εαυτό του ίσο με τον Θεό. Επειδή στα λόγια αυτά δεν δείχνει καμία διαφορά. Διότι δεν είπε: «Εκείνος μεν εργάζεται, εγώ δε υπηρετώ», αλλά: «Όπως εργάζεται Εκείνος, έτσι και εγώ». Και απέδειξε πλήρη ισότητα. Αν πάλι δεν ήθελε ο ίδιος να επιβεβαιώσει κάτι τέτοιο, αλλά οι Ιουδαίοι το υποπτεύονταν άδικα, δεν θα άφηνε τη σκέψη τους να πλανάται, αλλά θα το διόρθωνε. Αλλά και ο ευαγγελιστής δεν θα το αποσιωπούσε, αλλά θα έλεγε φανερά ότι οι Ιουδαίοι μεν το υποπτεύονταν αυτό, αυτός όμως δεν έκανε τον εαυτό του ίσο με τον Θεό· όπως ακριβώς κάνει το ίδιο και αλλού, όταν βλέπει ότι κάτι λέγεται με άλλη έννοια, αλλά διαφορετικά εκλαμβάνεται το λεχθέν· όπως για παράδειγμα: «Γκρεμίστε τον ναό αυτόν», έλεγε ο Χριστός, «και εγώ σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω», μιλώντας βέβαια για τη σάρκα του.

Αν όμως διατυπώνει ορισμένα από τα λόγια του με πιο ταπεινό τρόπο, μην απορήσεις. Επειδή τον καταδίωκαν, όταν άκουγαν τα υψηλά διδάγματα, και νόμιζαν ότι είναι αντίθεος, υποχωρώντας λίγο μόνο μέσα από τα λόγια, ανυψώνει και πάλι τον λόγο σε υψηλότερα νοήματα· έπειτα πάλι επιστρέφει στα ταπεινά, ποικίλλοντας τη διδασκαλία του, ώστε να γίνει ευπρόσδεκτη και στους αγνώμονες. Πρόσεξε όμως: Αφού είπε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»· και αφού παρουσίασε τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, πάλι λέει: «Ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τον εαυτό του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει». Έπειτα πάλι προχωρά στο υψηλότερο: «Διότι όσα κάνει εκείνος, αυτά και ο Υιός παρομοίως τα κάνει»· και πάλι στο ταπεινότερο: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και του δείχνει όλα όσα κάνει ο ίδιος, και μεγαλύτερα έργα από αυτά θα του δείξει». Είδες πόση ταπεινότητα υπάρχει πάλι; Πολύ λογικά. Διότι αυτό που προηγουμένως είπα, και δεν θα πάψω να το λέω, αυτό θα πω και τώρα: ότι όταν λέει κάτι εξαιρετικά χαμηλό και ταπεινό, το διατυπώνει με υπερβολή, ώστε η ταπεινότητα των λέξεων να πείσει και τους αγνώμονες να αποδεχθούν τα νοήματα με ευσεβή διάνοια. Επειδή, αν δεν συμβαίνει αυτό, αναλογίσου πόσο άτοπο είναι αυτό που ειπώθηκε, εξετάζοντάς το από τα ίδια τα λόγια. Διότι όταν λέει: «Και μεγαλύτερα έργα από αυτά θα του δείξει», θα φανεί ότι υπάρχουν πολλά που δεν έχει μάθει ακόμη· πράγμα το οποίο δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ούτε καν για τους αποστόλους. Διότι, αφού έλαβαν άπαξ τη χάρη του Πνεύματος, αμέσως και τα πάντα γνώριζαν και είχαν τη δύναμη να τα πράξουν.

Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας ότι έχει ως αίτιο τον Πατέρα, ότι υπάρχει διαφορά ουσίας και ελάττωση τιμής, έρχεται ο Ίδιος ως κριτής σου, αποδεικνύοντας και από αυτό το γεγονός την ισότητα. Επειδή εκείνος που έχει την εξουσία να τιμωρεί και να τιμά όποιους θέλει, έχει την ίδια δύναμη με τον Πατέρα. Διότι, αν δεν συμβαίνει αυτό, αλλά έλαβε την τιμή μεταγενέστερα επειδή γεννήθηκε αργότερα, τι συνέβη ώστε να τιμηθεί σε ύστερο χρόνο; Μετά από ποια πρόοδο έφτασε σε αυτό το σημείο, ώστε να λάβει αυτό το αξίωμα και να εγκαθιδρυθεί; Δεν ντρέπεστε να εισάγετε τόσο αναιδώς αυτά τα ανθρώπινα και ευτελή νοήματα στην άφθαρτη φύση, η οποία δεν περιέχει τίποτα το επίκτητο; Για ποιον λόγο λοιπόν εκφράζεται έτσι, θα ρωτήσει κάποιος; Ώστε να γίνει ευπρόσδεκτος ο λόγος Του, και να προετοιμάσει τον δρόμο για τα υψηλά νοήματα. Γι' αυτόν τον λόγο αναμειγνύει αυτά με εκείνα, και εκείνα με αυτά. Και πρόσεξε πώς· διότι είναι καλό να τα δούμε αυτά εξ αρχής. Είπε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», αποδεικνύοντας από αυτό την ισότητα και την ομοτιμία. Και εκείνοι ζητούσαν να τον σκοτώσουν. Τι κάνει λοιπόν; Ως προς τη διατύπωση μεν συγκαταβαίνει, αλλά προβάλλει τα ίδια νοήματα, λέγοντας τα εξής: «Δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα από μόνος Του». Έπειτα ανάγει και πάλι τον λόγο του στα υψηλά, λέγοντας: «Διότι όσα κάνει Εκείνος, αυτά παρομοίως τα κάνει και ο Υιός».

Νόμιζαν ότι, λέγοντας αυτά, ενεργούσε με σκοπό την κατάργηση των παλαιών νομικών διατάξεων. Αυτήν λοιπόν την υποψία θεραπεύει. Και δεν το κάνει αυτό μόνο εδώ, αλλά και αλλού πάλι. Διότι, επειδή εξαιτίας αυτού τον θεωρούσαν αντίθεο, από το γεγονός δηλαδή ότι δεν τηρούσε το Σάββατο, θεραπεύοντας αυτήν την υποψία τους, και εκεί πάλι προβάλλει απολογίες, άλλες μεν που αρμόζουν στον ίδιο, όπως όταν λέει: «Ο Πατήρ μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι»· άλλες δε που ενέχουν έντονα το στοιχείο της θείας συγκατάβασης, όπως όταν φέρνει ως παράδειγμα ένα πρόβατο που κινδυνεύει κατά την ημέρα του Σαββάτου, και υποδεικνύει ότι για τη σωτηρία εκείνου παρακάμπτεται ο νόμος, και όταν μνημονεύει την περιτομή η οποία κάνει πάλι το ίδιο ακριβώς. Γι' αυτό ακριβώς εκφέρει πολλές φορές πιο ταπεινά λόγια, για να αναιρέσει την εντύπωση ότι είναι αντίθεος. Για τον λόγο αυτό, Εκείνος που ανέστησε αμέτρητους νεκρούς μόνο με τον λόγο Του, όταν καλούσε τον Λάζαρο, πρόσθεσε και προσευχή. Έπειτα, για να μην Τον παρουσιάσει αυτό κατώτερο από Εκείνον που Τον γέννησε, διορθώνοντας την υποψία, πρόσθεσε: «Αυτά τα είπα εξαιτίας του πλήθους που στέκεται γύρω, για να πιστέψουν ότι εσύ με απέστειλες». Και ούτε τα κάνει όλα ενεργώντας ως απόλυτος αυθέντης, ώστε να διορθώσει τη δική τους αδυναμία· ούτε τα κάνει όλα προσευχόμενος, για να μην αφήσει στους μεταγενέστερους αφορμή για πονηρή υποψία, ότι τάχα είναι αδύναμος και ανήμπορος· αλλά αναμειγνύει τα μεν με τα δε, και τα δε με τα μεν. Και ούτε αυτό το κάνει τυχαία, αλλά με τη σύνεση που Του αρμόζει.

Διότι μέσα από αυτά αποδεικνύει ότι δεν παρανομεί αυτός, αλλά εκείνοι· σαν να έλεγε: Για ποιον λόγο με εγκαλείτε; Επειδή διορθώνω τους αμαρτωλούς; Επομένως, για το ίδιο θα εγκαλέσετε και τον Πατέρα. Όπως ακριβώς, λοιπόν, και αλλού, αναπτύσσοντας αυτό το επιχείρημα, έλεγε: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι»· έτσι και εδώ πάλι: «Πηγαίνετε και μάθετε τι σημαίνει: Έλεος θέλω, και όχι θυσία». Όπως δηλαδή Εκείνος το θέλει αυτό, λέει, έτσι κι εγώ. Βλέπεις πώς τα μεν είναι περιττά, ενώ τα δε αναγκαία; Διότι δεν είπε: «Έλεος θέλω και θυσία», αλλά: «Έλεος θέλω, και όχι θυσία». Επειδή το ένα το ενέκρινε, ενώ το άλλο το απέκλεισε· και απέδειξε όχι μόνο ότι δεν είναι απαγορευμένο αυτό για το οποίο τον κατηγορούσαν, αλλά ότι είναι και νομοθετημένο, και μάλιστα περισσότερο από τη θυσία· και εισάγει την ίδια την Παλαιά Διαθήκη να φθέγγεται και να νομοθετεί σε πλήρη συμφωνία με αυτόν. Αφού, λοιπόν, τους ήλεγξε και μέσα από κοινά παραδείγματα και μέσα από τις Γραφές, προσθέτει πάλι: «Δεν ήλθα να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια».

Τι σημαίνει όμως «εν δευτεροπρώτω»; Όταν η αργία είναι διπλή, δηλαδή συμπίπτει και η αργία του κυρίου σαββάτου, και κάποιας άλλης εορτής που ακολουθεί. Διότι «σάββατο» ονομάζουν κάθε αργία. Και για ποιο λόγο άραγε τους οδήγησε από εκεί Αυτός που προγνωρίζει τα πάντα, εάν δεν ήθελε να καταλυθεί το σάββατο; Το ήθελε βεβαίως, αλλά όχι αυθαίρετα· γι' αυτό ποτέ δεν το καταλύει χωρίς αιτία, αλλά παρέχοντας εύλογες αφορμές, ώστε και τον νόμο να καταπαύσει, και εκείνους να μην πλήξει. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις όπου το καταλύει και ευθέως, όχι εξαιτίας κάποιας περίστασης· όπως όταν επιχρίει με πηλό τους οφθαλμούς του τυφλού, και όπως όταν λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι».

Διότι στην περίπτωση του τυφλού ούτε καν απολογείται σε αυτούς, όταν έφτιαξε τον πηλό· καίτοι και τότε τον κατηγορούσαν, αλλά αρκούσε ο τρόπος της δημιουργίας για να καταδείξει τον Δεσπότη του νόμου. Στην περίπτωση όμως του παραλύτου, όταν εκείνος σήκωσε το κρεβάτι του και τον κατηγορούσαν, απολογείται άλλοτε ως Θεός και άλλοτε ως άνθρωπος· ως άνθρωπος μεν, όταν λέει: «Εάν ο άνθρωπος λαμβάνει περιτομή το Σάββατο, για να μην καταλυθεί ο νόμος (και δεν είπε: "Για να ωφεληθεί ο άνθρωπος"), με εμένα εξοργίζεστε επειδή έκανα ολόκληρο τον άνθρωπο υγιή;»· ως Θεός δε, όταν λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Όταν πάλι κατηγορούνταν εξαιτίας των μαθητών του, έλεγε: «Δεν διαβάσατε τι έκανε ο Δαβίδ, όταν πείνασε αυτός και όσοι ήταν μαζί του; Πώς εισήλθε στον οίκο του Θεού και έφαγε τους άρτους της προθέσεως;». Και φέρνει στο μέσον και τους ιερείς. Και εδώ πάλι λέει: «Επιτρέπεται το Σάββατο να κάνει κανείς καλό ή να κάνει κακό; Ποιος από εσάς θα έχει ένα πρόβατο;». Διότι γνώριζε τη φιλαργυρία τους, ότι δηλαδή ήταν περισσότερο φιλοχρήματοι παρά φιλάνθρωποι. Μολονότι ο άλλος Ευαγγελιστής λέει ότι έστρεψε γύρω το βλέμμα του όταν τα ρωτούσε αυτά, ώστε να τους προσελκύσει ακόμη και με τα μάτια του· αλλά ούτε και έτσι δεν έγιναν καλύτεροι.

Ομιλία Θ΄. Του ιδίου, περί του ότι δεν πρέπει να μεταβαίνει κανείς στον ιππόδρομο μήτε στα θέατρα. Αφού λοιπόν τους λύπησε, και έπειτα, στη λειτουργική σύναξη μετά από εκείνη την Κυριακή, παραχώρησε τον λόγο σε έναν επίσκοπο που είχε αφιχθεί από τη Γαλατία, σιωπώντας ο ίδιος και λυπώντας τους και με αυτό, εκφώνησε την παρούσα ομιλία στη Μεγάλη Εκκλησία με θέμα το χωρίο: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι».

Καθοδηγώντας, κυβερνώντας, οικονομώντας, διατηρώντας, συγκρατώντας, υποβαστάζοντας. Διότι όχι μόνο έφερε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αλλά προνοεί και για όσα έχουν δημιουργηθεί, όπως ακριβώς ο Πατέρας που τον γέννησε. Γι' αυτό και δηλώνοντας τούτο έλεγε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Για τον λόγο αυτό οι Ιουδαίοι ζητούσαν ακόμη περισσότερο να τον θανατώσουν, όχι μόνο επειδή κατέλυε το Σάββατο, αλλά και επειδή αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό.

Δεν είναι άραγε φανερό στον καθένα, ακόμη και στον εντελώς ανόητο, ότι για τον λόγο αυτόν είπε: «Ο Πατέρας μου», για να Τον αναδείξει ως δικό Του Πατέρα; Το να προσθέσει δε πάλι: «Εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», δεν φανερώνει άραγε κάποιον που θεμελιώνει την ισότητα; Διότι δεν είπε: «Εκείνος εργάζεται, και εγώ Τον συνδράμω· Εκείνος εργάζεται, και εγώ υπηρετώ», αλλά: «Εκείνος εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Βλέπεις πώς αυτά που λέχθηκαν δεν ήταν αυθαίρετο συμπέρασμα των Ιουδαίων, αλλά θεμελιώνονταν στα δικά Του λόγια; Διότι, εάν η άποψη ότι κάνει τον εαυτό Του ίσο με τον Θεό ήταν απλώς μια πεπλανημένη υπόνοια και κρίση των Ιουδαίων, και ο Ίδιος δεν ήθελε να δημιουργήσει τέτοια εντύπωση, οι δε Ιουδαίοι το υποπτεύονταν χωρίς τη θέλησή Του, δίνοντας δηλαδή άλλη έννοια από εκείνη που Εκείνος ήθελε να θεμελιώσει, τότε ο ευαγγελιστής δεν θα το άφηνε έτσι αδιόρθωτο, αλλά θα το επισήμαινε και θα το έλεγε ξεκάθαρα. Άλλωστε, είχαν τη συνήθεια να το πράττουν αυτό, τόσο οι ίδιοι [οι ευαγγελιστές] όσο και ο Ιησούς· και τούτο θα προσπαθήσω να σας το καταστήσω σαφές μέσα από ένα ή δύο παραδείγματα: ότι δηλαδή, όταν ο Χριστός λέει κάτι, και με άλλον τρόπο το εννοεί Εκείνος, ενώ διαφορετικά το αντιλαμβάνονται οι Ιουδαίοι, ο ευαγγελιστής παρεμβαίνει και το διορθώνει.

Τι ακριβώς ήταν λοιπόν αυτό για το οποίο κατηγορούνταν; Το ότι έκανε έργα την ημέρα του Σαββάτου. Γι' αυτό, λέει, τον καταδίωκαν οι Ιουδαίοι, επειδή τα έκανε αυτά κατά την ημέρα του Σαββάτου. Ποια ήταν δηλαδή αυτά; Το ότι θεράπευσε τον παραλυτικό και τον διέταξε να πάρει την κλίνη του και να πάει στο σπίτι του. Γι' αυτό και τον ρωτούσαν λέγοντας, ποιος ήταν αυτός που του διέταξε να τα κάνει αυτά το Σάββατο. Και εκείνος απάντησε: «Εκείνος που με έκανε καλά, αυτός μου είπε: Σήκωσε την κλίνη σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Δυσανασχετώντας με αυτά, τον καταδίωκαν, επειδή τα διέταξε αυτά σε ημέρα Σαββάτου, πράγμα που εθεωρείτο παράβαση και κατάλυση του νόμου. Τι λέει λοιπόν ο Χριστός απολογούμενος; «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Καίτοι μπορούσε να πει πολλά άλλα, εάν βέβαια ήθελε μόνο να απολογηθεί και όχι να αποδείξει την ισότητά Του.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, πες μου, ενώ είχε τόσες αφορμές για απολογία, δεν χρησιμοποίησε καμία από αυτές, ούτε λέει: «Γιατί με κατηγορείτε ότι καταλύω το Σάββατο; Διότι και οι ιερείς στην Ιεριχώ το κατέλυσαν, και αυτοί που βρίσκονται στον ναό το καταλύουν· γιατί με κατηγορείτε ότι καταλύω το Σάββατο; Διότι και ο ήλιος το καταλύει και η σελήνη και τα άστρα και όλη η κτίση, και η άνω και η κάτω»· αλλά, αφού τα άφησε όλα αυτά κατά μέρος, ανέτρεξε στον Πατέρα, λέγοντας: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι».

Διότι βεβαίως δεν ήθελε μόνο να απολογηθεί, αλλά και να καταδείξει την ισοτιμία. Γι' αυτό τον λόγο δεν είπε: «Εργάζομαι, διότι και η κτίση εργάζεται»· επειδή δεν ανήκε στην κτίση· αλλά: «Εργάζομαι, διότι και ο Πατέρας εργάζεται». Διότι ήταν της ιδίας ουσίας και εξουσίας.

Βλέπεις πώς, όταν μεν κάνει λόγο για τους δούλους, φέρνει στο μέσον τους δούλους, τον Δαβίδ και τους ιερείς· όταν όμως κάνει λόγο για τον εαυτό του, αναφέρει τον Πατέρα; Αν πάλι κάπου έχει χρησιμοποιήσει και άλλες απολογίες, όπως όταν λέει: «Αν ο άνθρωπος λαμβάνει περιτομή, εναντίον μου οργίζεστε επειδή έκανα έναν άνθρωπο εντελώς καλά την ημέρα του Σαββάτου;» και πάλι: «Ποιος από εσάς δεν λύνει το πρόβατό του και το βόδι του;», δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι δεν μιλάει πάντοτε ως Θεός, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις που ομιλεί και ως άνθρωπος, επειδή ήταν και Θεός και άνθρωπος. Εδώ, ωστόσο, ομιλεί σύμφωνα με τη δική του αξία, λέγοντας: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Γι' αυτό λέει ο ευαγγελιστής: «Τον κατεδίωκαν οι Ιουδαίοι, όχι μόνο επειδή κατέλυε το Σάββατο, αλλά επειδή αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό». Εγώ, όμως, ευχαρίστως θα ρωτούσα και εκείνο τον αιρετικό: Αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα ή δεν τον αποκαλούσε; Αυτό αποτελούσε ιουδαϊκή υπόνοια ή απόφανση του Χριστού; Διότι, έστω κι αν φέρεται αναίσχυντα μύριες φορές, ελέγχεται από την ίδια την αλήθεια. Έλεγε: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι»· κατέλυε το Σάββατο ή δεν το κατέλυε; Είναι ολοφάνερο ότι το κατέλυε. Εργάζομαι, λέει, κι εκείνος εργάζεται. Επομένως, κανένα από τα δύο αυτά δεν αποτελούσε ιουδαϊκή υπόνοια, αλλά επιβεβαίωση και δήλωση του Χριστού, και το ότι κατέλυε το Σάββατο, και το ότι αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα.

Πώς, λοιπόν, ενώ ισχυρίζεσαι ότι αυτά αποτελούν απόφανση του Χριστού, λες ότι εκείνο αποτελεί υπόνοια των Ιουδαίων, τη στιγμή που ακολουθεί αμέσως μετά, συνδέεται με αυτό και εξιστορείται με τον ίδιο τρόπο από τον ευαγγελιστή; Διότι όλα αυτά αποτελούν αφήγηση του ευαγγελιστή, ο οποίος ερμηνεύει τα λεγόμενα του Χριστού. Γι' αυτό, όταν οι Ιουδαίοι τον κατηγορούσαν, έλεγε ότι τον καταδίωκαν όχι μόνο επειδή κατέλυε το Σάββατο, αλλά και επειδή αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, καθιστώντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό. Αλλά ο μεν έλεγχος κατά των αιρετικών έχει φτάσει σε επαρκές τέλος· εάν όμως θέλετε να μάθετε και ποια ακριβώς είναι η εργασία την οποία επιτελεί ο Πατήρ και ποια ο Υιός, θα έλεγα ότι είναι η πρόνοια για τα όντα, η διακράτηση, η φροντίδα. Διότι όλα τα ορατά δημιουργήθηκαν σε έξι ημέρες· «Και κατέπαυσεν ο Θεός κατά την έβδομη ημέρα»· η πρόνοια όμως γι' αυτά δεν σταμάτησε ποτέ. Αυτήν, λοιπόν, την πρόνοια αποκαλεί εργασία ο Χριστός, όταν λέει: «Ο Πατήρ μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», εννοώντας, προνοώντας, φροντίζοντας, διακρατώντας, συνέχοντας, χωρίς να αφήνει τίποτα να διαλυθεί.

Διότι έτσι η ομήγυρή μας θα είναι πιο λαμπρή και η συγκέντρωση μεγαλύτερη, όταν εσείς, μέσω αυτών που ακούτε, θα μπορέσετε να προσελκύσετε και άλλους. Στην προηγούμενη, λοιπόν, σύναξη, αφού παρουσίασα αυτή την ευαγγελική ρήση που λέει, «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», και αφού απέδειξα μέσα από αυτήν την ισότητα του Υιού προς Εκείνον που τον γέννησε, πράγμα που και πριν από αυτό το είχε διακηρύξει ο ευαγγελιστής λέγοντας, «Γι' αυτό τον καταδίωκαν περισσότερο, όχι μόνο επειδή καταπατούσε το Σάββατο, αλλά και επειδή αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό», με αυτόν τον τρόπο ολοκλήρωσα την ομιλία μου. Σήμερα, όμως, είναι αναγκαίο να ανασκευάσουμε τα αντεπιχειρήματα που μας προβάλλουν οι αιρετικοί ενάντια σε αυτά.

Αυτό, λοιπόν, υποδηλώνοντας και ο ευαγγελιστής έλεγε, ότι τον καταδίωκαν οι Ιουδαίοι, όχι μόνο επειδή κατέλυε το Σάββατο, αλλά και επειδή αποκαλούσε δικό του Πατέρα τον Θεό, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό, πράγμα που είναι πολύ σπουδαιότερο· διότι με την απόδειξη των ίδιων των έργων του, αυτό ακριβώς θεμελίωνε. Τι έλεγαν, λοιπόν, οι φθονεροί και πονηροί, που έλιωναν από κακία για τα καλά των άλλων και ζητούσαν από παντού να βρουν αφορμές; «Γιατί αυτός», λένε, «βλασφημεί; Κανείς δεν μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες παρά μόνο ένας, ο Θεός». Όπως ακριβώς εκεί τον καταδίωκαν επειδή κατέλυε το Σάββατο, και παίρνοντας αφορμή από τις δικές τους κατηγορίες, υπό τύπον απολογίας φανέρωσε την ισότητά του προς Εκείνον που τον γέννησε, λέγοντας: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι»· έτσι ακριβώς και εδώ, από εκείνα για τα οποία τον κατηγορούν, από αυτά τα ίδια αποδεικνύει το απαράλλακτο προς τον Πατέρα. Διότι, τι λέει;

Δεν ακούς τον προφήτη που λέει για τον Υιό, «Από το στόμα νηπίων και βρεφών που θηλάζουν κατήρτισες αίνο», και τα εξής· ότι δηλαδή, «Θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου, τη σελήνη και τα άστρα, τα οποία εσύ θεμελίωσες»; Δεν βλέπεις την αυθεντία του Χριστού που λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι»· και, «Όπως ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· και, «Νεανίσκε, σε σένα λέω, σήκω»· και προς το ακάθαρτο πνεύμα: «Εγώ σε προστάζω, σώπασε και βγες από αυτόν»· και, «Έχε θάρρος, τέκνο μου, σου συγχωρούνται οι αμαρτίες»;

Εις τον παραλυτικό, ο οποίος βρισκόταν στην ασθένειά του επί τριάντα οκτώ έτη, και στο ρητό «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Λόγος δωδέκατος. Αʹ. Ευλογητός ο Θεός· σε κάθε σύναξη βλέπω τον αγρό να αυξάνεται, τα σπαρτά να θαλερεύουν, το αλώνι να γεμίζει, τα δεμάτια να πληθαίνουν. Αν και δεν έχουν περάσει πολλές ημέρες από τότε που σπείραμε αυτόν τον σπόρο, ιδού, βλάστησε αμέσως για εμάς πλούσιο το στάχυ της υπακοής. Από αυτό γίνεται φανερό ότι δεν καλλιεργεί αυτήν την Εκκλησία η ανθρώπινη δύναμη, αλλά η θεία χάρη. Διότι τέτοια είναι η φύση του πνευματικού σπόρου· δεν αναμένει την πάροδο του χρόνου, δεν περιμένει πλήθος ημερών, δεν προσδοκά περιόδους μηνών, ούτε ώρες και καιρούς και έτη. Αντιθέτως, είναι δυνατόν, ρίχνοντας τους σπόρους σε μία μόνο ημέρα, να θερίσει κανείς αυτόν τον θερισμό με γεμάτη και υπερπλήρη την αγκαλιά του. Διότι όσοι οργώνουν τούτη την υλική γη έχουν ανάγκη από πολλή προσπάθεια και μακρά αναμονή. Καθώς αναγκάζονται και βόδια να φέρουν κάτω από τον ζυγό για το όργωμα, και βαθύ αυλάκι να ανοίξουν, και άφθονους σπόρους να ρίξουν, και να εξομαλύνουν την επιφάνεια της γης, και να σκεπάσουν όλα όσα έσπειραν, και να περιμένουν τις κατάλληλες βροχοπτώσεις, και να κοπιάσουν σε πολλά άλλα, και να περιμένουν πολύ χρόνο, ώστε να φτάσουν τότε στο τελικό αποτέλεσμα.

Ας δούμε λοιπόν πώς απολογείται· διότι ο τρόπος της απολογίας μάς δείχνει εάν ανήκει στους υποταγμένους ή στους ελεύθερους, εάν ανήκει σε εκείνους που υπηρετούν ή σε εκείνους που διατάζουν. Αυτό που είχε συμβεί θεωρούνταν ως η μέγιστη παρανομία· διότι κάποτε, κάποιος που μάζεψε ξύλα κατά την ημέρα του Σαββάτου, λιθοβολήθηκε ακριβώς επειδή μετέφερε φορτία το Σάββατο. Για αυτό το μεγάλο αμάρτημα κατηγορούνταν ο Χριστός, ότι δηλαδή κατέλυσε το Σάββατο. Ας δούμε λοιπόν εάν ζητά πρώτα συγγνώμη ως δούλος και υποταγμένος, ή εάν επιδεικνύει ότι έχει εξουσία και αυθεντία, ως Δεσπότης που στέκει υπεράνω του νόμου και έχει δώσει ο ίδιος τις εντολές. Πώς λοιπόν απολογείται; Λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Είδες αυθεντία; Καίτοι, εάν ήταν υποδεέστερος και κατώτερος από τον Πατέρα, τα λόγια αυτά δεν αποτελούν απολογία, αλλά μεγαλύτερο έγκλημα και βαρύτερη κατηγορία.

Ας θεωρήσουμε, λοιπόν, ότι η κατάλυση του σαββάτου με εξουσία είναι ό,τι ακριβώς η πορφύρα, το διάδημα και η άφεση των υποδίκων. Όπως, λοιπόν, εκείνα επιτρέπονται μόνο στον βασιλιά, και σε κανέναν άλλον από τους υπηκόους, εάν όμως φανεί κάποιος να τα πράττει αυτά, και μάλιστα να τα πράττει δικαίως, είναι ανάγκη και εκείνος να είναι βασιλιάς· έτσι ακριβώς και εδώ, επειδή ο Χριστός φαίνεται να τα πράττει αυτά με αυθεντία, και έπειτα, όταν κατηγορείται, προβάλλει τον Πατέρα λέγοντας: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα», είναι απόλυτη ανάγκη να είναι και αυτός ίσος με εκείνον που ενεργεί με αυθεντία. Διότι, εάν δεν ήταν ίσος με αυτόν, δεν θα χρησιμοποιούσε αυτόν τον τρόπο υπεράσπισης.

Ας δούμε πώς απολογείται υπέρ εκείνων και πώς υπέρ του εαυτού του, ώστε από τη διαφορά να κατανοήσεις την υπεροχή και την απολογία του. Πώς, λοιπόν, απολογείται υπέρ εκείνων; «Δεν διαβάσατε τι έκανε ο Δαβίδ όταν πείνασε;» Διότι, όταν απολογείται υπέρ των δούλων, καταφεύγει στον σύνδουλό τους, τον Δαβίδ· όταν όμως υπέρ του εαυτού του, ανάγει τον λόγο στον Πατέρα: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι».

Και για ποια εργασία μιλάει; ίσως θα μπορούσε να αναρωτηθεί κάποιος· διότι σε έξι ημέρες κατέπαυσε ο Θεός από όλα τα έργα του. Εννοεί την καθημερινή πρόνοια. Διότι δεν δημιούργησε απλώς την κτίση, αλλά, αφού τη δημιούργησε, τη συγκρατεί. Και είτε αναφέρεις αγγέλους, είτε αρχαγγέλους, είτε τις άνω δυνάμεις, είτε απλώς όλα τα ορατά και τα αόρατα, απολαμβάνουν τη δική του πρόνοια· και αν στερηθούν εκείνη την ενέργεια, παρέρχονται, διαλύονται και καταστρέφονται. Θέλοντας λοιπόν ο Χριστός να δείξει ότι ανήκει σε εκείνους που προνοούν, και όχι σε εκείνους που δέχονται την πρόνοια, σε εκείνους που ενεργούν, και όχι σε εκείνους που δέχονται την ενέργεια, είπε: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», επιθυμώντας να αποδείξει την ισοτιμία του με τον Πατέρα.

Ονομάζεσαι βέβαια εσύ υιός, αλλά δεν ονομάζεσαι Μονογενής όπως Εκείνος, ούτε διατρίβεις στους κόλπους του Πατρός, ούτε είσαι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε υπάρχεις με τη μορφή του Θεού. Εάν, λοιπόν, δεν σε πείθει το προηγούμενο, ας σε πείσουν αυτά, καθώς και πολλά άλλα περισσότερα από αυτά, τα οποία μαρτυρούν εκείνη την ευγενή Του καταγωγή. Διότι, όταν μεν θέλει να δείξει το απαράλλακτο της ουσίας Του σε σχέση με Αυτόν που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Όταν πάλι θέλει να δείξει το ιδιάζον της δυνάμεώς Του, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· όταν θέλει να δείξει το εφάμιλλο της εξουσίας Του: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· όταν δείχνει την ταυτότητα της λατρείας: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα»· και όταν δείχνει την αυθεντία Του ως προς τις μεταβολές των νόμων, λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Αλλά αυτοί, αφού προσπέρασαν όλα αυτά και δεν εξέλαβαν κυριολεκτικά το όνομα «Υιός», επειδή και οι ίδιοι έχουν τιμηθεί με την προσωνυμία των υιών, υποβιβάζουν τον Υιό στην ίδια ευτέλεια λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Αν όμως ισχυριστούν ότι οι άγιοι Πατέρες, συζητώντας περί της Αγίας Τριάδος, είπαν: «Όσων η ουσία είναι μία, αυτών είναι μία και η ενέργεια, και όσων η ουσία είναι διαφορετική, αυτών είναι διαφορετική και η ενέργεια», και ότι δεν πρέπει να μεταφέρουμε τα της θεολογίας στην οικονομία, θα απαντήσουμε: Αν αυτό έχει λεχθεί από τους Πατέρες μόνο για τη θεολογία, και μετά τη σάρκωση ο Υιός δεν έχει πλέον την ίδια ενέργεια με τον Πατέρα, τότε δεν θα είναι ούτε της ίδιας ουσίας. Σε ποιον όμως θα αποδώσουμε το «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», και «όσα βλέπει τον Πατέρα να κάνει, αυτά παρομοίως κάνει και ο Υιός», και «αν δεν πιστεύετε σε εμένα, πιστέψτε στα έργα μου», και «τα έργα τα οποία εγώ κάνω, αυτά μαρτυρούν για εμένα», και «όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»; Διότι όλα αυτά αποδεικνύουν ότι, και μετά τη σάρκωση, όχι μόνο είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, αλλά έχει και την αυτή ενέργεια.

Και πάλι ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Γι' αυτό, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ζητούσαν ακόμη περισσότερο να τον σκοτώσουν, διότι όχι μόνο καταπατούσε το Σάββατο, αλλά και αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό.» Και πάλι ο Κύριος: «Ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Και λίγο μετά: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· εκείνος που έρχεται σε μένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε μένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ.» Και πάλι: «Καθένας που βλέπει τον Υιό και πιστεύει σε αυτόν έχει ζωή αιώνια.» Εάν λοιπόν ο Χριστός κατέβηκε από τον ουρανό, πώς είναι κάποιος άλλος παρά ο Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού; Και αν η πίστη σε αυτόν είναι ζωή αιώνια, πώς δεν είναι κατά φύση Θεός; Διότι δεν έχουν ζωή αιώνια όσοι πιστεύουν σε κτίσμα ή σε προφήτη, παρά μόνο όσοι πιστεύουν στον αληθινό Θεό. Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα.» Και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό.» Και πάλι: «Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως;» Αν δεν είναι ο ίδιος Υιός του ανθρώπου και προαιώνιος Υιός του Θεού, πώς ανέβηκε εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Διότι ανέβηκε μεν ως άνθρωπος, εκεί όπου ήταν προηγουμένως ως Θεός, επειδή ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος. Και πάλι: «Εγώ παραδίδω την ψυχή μου, για να την πάρω πάλι.

Και ο άγιος Μάξιμος αναφέρει, «αφού ο Θεός Λόγος έγινε άνθρωπος, για να επιδείξει ενεργούμενη την εκθεωτική χάρη των πάντων, εξαιτίας της οποίας και έγινε άνθρωπος, λέγει: ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι· ο μεν ευδοκώντας, ο δε αυτουργώντας· και με το Άγιο Πνεύμα να συμπληρώνει ουσιωδώς τόσο την ευδοκία του Πατέρα στα πάντα όσο και την αυτουργία του Υιού· ώστε να γίνει διά μέσου όλων και μέσα σε όλους, ένας ο εν Τριάδι Θεός, αναλόγως στον καθένα κατά τη χάρη όσων αξιώνονται, και να θεωρείται μέσα σε όλους, όπως ακριβώς σε ολόκληρο το σώμα και σε κάθε μέλος του ενυπάρχει φυσικά η ψυχή χωρίς καμία μείωση· και καθένας κατ' αναλογία της δικής του πίστης, κατέχει φανερωμένη την ενέργεια· και αυτό είναι το ευαγγέλιο του Θεού: πρεσβεία Θεού και παράκληση προς τους ανθρώπους, μέσω του σαρκωθέντος Υιού, ο οποίος δωρίζει σε όσους πείθονται σε αυτόν την αγέννητη θέωση ως μισθό της καταλλαγής με τον Πατέρα». Ονομάζει δε αγέννητη θέωση την κατ' είδος ενυπόστατη έλλαμψη, η οποία δεν έχει γέννηση, αλλά απερινόητη φανέρωση στους αξίους.

Προς δε εκείνους που λέγουν ότι ο Κύριος, μετριάζοντας τα λόγια του εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του, αποσιώπησε να αποφανθεί περί του Αγίου Πνεύματος ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και από τον ίδιο, απαντούμε τα εξής: ότι δηλαδή ο υπερύμνητος Ιησούς με ταπεινότητα εκφράζει εκείνα τα οποία αφορούν στο δικό του πρόσωπο κατά την ανθρώπινη φύση, ώστε να μη φανεί σε κάποιους ότι σφετερίζεται τα μεγαλεία της θεότητας, καθώς φαινομενικά θεωρούνταν ότι είναι απλός άνθρωπος και όχι και Θεός. Όπως το «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· όπως το «δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει»· όπως το «περί δε της ημέρας εκείνης και της ώρας, κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι των ουρανών, ούτε ο Υιός, ειμή μόνον ο Πατέρας»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Όσα όμως λέει στα Ευαγγέλια περί του προσώπου του Πατρός ή περί του προσώπου του Πνεύματος, επειδή θεολογεί περί προσώπων που δεν έχουν σαρκωθεί, εκθέτει τις αλήθειες της θεολογίας ανόθευτες, και καθόλου δεν διαστρέφει τους λόγους, ούτε ομιλεί ταπεινά, ούτε βέβαια για λόγους θείας οικονομίας αποσιωπά κάτι γι' αυτά. Διότι, εάν ενώπιον των πλήθων των Ιουδαίων, αν και έπνεαν μένεα εναντίον του για να τον φονεύσουν, δεν δίστασε καθόλου να διακηρύξει την ισότητα της δικής του θεότητας με αυτήν του Πατρός, άλλοτε μεν λέγοντας «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»· και άλλοτε «όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα». Και, «κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, ειμή μόνον ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, ειμή μόνον ο Υιός».

βʹ Περί του τι σημαίνει το «ο Πατήρ μου έως άρτι εργάζεται» γʹ Περί εκείνου που στο Ευαγγέλιο βαστάζει τη στάμνα με το νερό δʹ Περί του να μην αποκτά κανείς δύο χιτώνες εʹ Περί της καταραμένης γης εξαιτίας των έργων του Αδάμ

ΕΡΩΤΗΣΗ Βʹ Εάν ο Δημιουργός εποίησε μέσα στις έξι ημέρες όλα τα είδη που συμπληρώνουν τον κόσμο, τι εργάζεται ο Πατέρας μετά από αυτά; Διότι ο Σωτήρας λέει: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Μήπως άραγε εννοεί τη συντήρηση των ειδών που δημιουργήθηκαν άπαξ;

Απόκριση. Ο Θεός, αφού ολοκλήρωσε άπαξ, με τον τρόπο που ο ίδιος γνωρίζει, τους πρώτους λόγους των δημιουργημάτων και τις καθολικές ουσίες των όντων, εξακολουθεί να εργάζεται όχι μόνο για τη συντήρηση αυτών των ίδιων στην ύπαρξη, αλλά και για την κατ' ενέργεια δημιουργία, πρόοδο και σύσταση των μερών που υπάρχουν εν δυνάμει μέσα σε αυτά, και ακόμη για την εξομοίωση των μερικών με τα καθόλου μέσω της πρόνοιας, έως ότου, ενώνοντας την ελεύθερη ορμή των επιμέρους με τον κατά φύσιν γενικότερο λόγο της λογικής ουσίας μέσω της κίνησής τους προς το «ευ είναι», τα καταστήσει σύμφωνα και ταυτοκίνητα μεταξύ τους και με το όλο, χωρίς τα επιμέρους να έχουν πλέον καμία γνωμική διαφορά προς τα καθόλου, αλλά θα αναγνωρίζεται ένας και ο αυτός λόγος σε όλα, χωρίς να διαιρείται από τους τρόπους εκείνων στα οποία ίσως αποδίδεται, και έτσι να επιδείξει τη χάρη που θεώνει τα πάντα να ενεργείται σε αυτά. Γι' αυτήν τη χάρη ο Θεός και Λόγος, αφού έγινε άνθρωπος, λέει: «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι», ο μεν (Πατέρας) ευδοκώντας, ο δε (Υιός) αυτουργώντας, και το Άγιο Πνεύμα συμπληρώνοντας ουσιωδώς τόσο την ευδοκία του Πατέρα σε όλα όσο και την αυτουργία του Υιού, ώστε να γίνει μέσα από όλα και σε όλα ένας ο εν Τριάδι Θεός, καθιστάμενος αναλογικά ολόκληρος θεωρητός κατά χάριν στον καθένα που αξιώνεται, αλλά και σε όλους μαζί, όπως ακριβώς η ψυχή ενυπάρχει φυσικώς, χωρίς καμία μείωση, σε ολόκληρο το σώμα και σε κάθε μέλος του.

Και δεν έπραττε τέτοια πράγματα, ούτε τα προέλεγε στους μαθητές του με προφητική πρόγνωση και χάρη (μη γένοιτο)· αλλά βλέποντας τα μελλοντικά, ως Θεός που είναι παρών στα πάντα, και όχι με ψιλή ενέργεια, όπως φλυαρούσαν παλαιότερα μερικοί για αυτά τα ζητήματα, υποστηρίζοντας δηλαδή ότι άδειασε τους ουρανούς από την υπόστασή του κατά τους καιρούς της θείας σαρκώσεως, και ότι ήταν ουσιωδώς μαζί μας, ενώ βρισκόταν μαζί με τον Θεό και Πατέρα μόνο με την ενέργεια και την αξία· επειδή θεωρούσαν ότι άλλο είναι η ουσία και άλλο η ενέργεια, όπως ακριβώς συμβαίνει στα σωματικώς θεωρούμενα, έτσι πίστευαν και στην περίπτωση του θείου Λόγου· πράγμα που απαγορεύεται στους ευσεβείς. Διότι αυτοί γνωρίζουν ότι στα απλά και ασώματα (η ουσία και η ενέργεια) δεν διαφέρουν σε τίποτα· επειδή δεν πρέπει να τα διαχωρίζουμε μεταξύ τους, ώστε να μη θεωρηθεί σύνθετο εκείνο που είναι υπεράνω κάθε απλότητας· διότι ούτε η θεία ουσία θα μπορούσε ποτέ να είναι ανενέργητη, ούτε η ενέργεια χωρίς ουσία· διότι «ο Πατέρας μου», λέει, «μέχρι τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι». Διότι η μεν (ουσία) φανερώνει το ότι αυτός υπάρχει υπερουσίως και υπάρχει πάντοτε με τον ίδιο τρόπο, και παραμένει αμετάτρεπτα στη σταθερότητα και τη θεμελίωσή του. Η δε (ενέργεια) παρουσιάζει τις προνοητικές προόδους και άρρητες οικονομίες προς τα όντα, κατά τις οποίες προχωρώντας χωρίς να απομακρύνεται από τη δική του απλότητα, ενεργεί, απεργαζόμενος την πρόνοια των συμπάντων. Αλλά κι αν συναναστράφηκε με τους ανθρώπους ως αληθινός άνθρωπος, δεν απουσίαζε από τους κόλπους του Πατέρα, και ο Πατέρας ήταν μέσα σε αυτόν, και ο ίδιος μέσα στον Πατέρα.

Διότι δεν υπήρχε προηγουμένως εν δυνάμει, ώστε αργότερα να μεταβεί από το εν δυνάμει στο εν ενεργεία. 49. Όπως ακριβώς έχει ειπωθεί από τον Κύριο: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι»· δεν εννοεί μόνο την εξαρχής μετάβαση των όντων από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, αλλά πλέον και τη συντήρηση και την πρόνοια για αυτά, όπως το να κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και το να εκτείνει τον ουρανό σαν δέρμα, και το να στεγάζει στα ύδατα τα υπερώα του, και το να θεμελιώνει τη γη πάνω στην ασφάλειά της. Αυτά, αφού έλαβαν υπόσταση μία φορά, διατηρούν ενεργούμενη και τη συνέχεια της υπάρξεώς τους. Η ανθρώπινη όμως δεν είναι αΐδια, αλλά πεπερασμένη, και ορθότερα θα λέγαμε, περιγεγραμμένη.

Αποστράφηκε ο λαός ενός τόσο μεγάλου βασιλιά, εναντίον του οποίου δικαίως θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει κατηγορία λιποταξίας· συνεπώς, τα ανάκτορα έχουν εγκαταλειφθεί κενά και έρημα, διότι προσχώρησαν σε άλλον βασιλιά. Διότι τέτοια είναι η λογική αυτών που δεν έχουν βασιλιά, οι οποίοι ίσως δεν θα υπαχθούν στη βασιλεία του Χριστού, εφόσον κυβερνώνται από αλλού και συγκεκριμένα από τον Μαμωνά. Ας εξηγήσουν, λοιπόν, τον τρόπο της εγκατάλειψης· ας αναζητηθεί ποια είναι η αιτία της μεταστροφής. Αν βέβαια ο λαός διέφυγε με τη θέλησή του από το χέρι εκείνου που έχει την εξουσία, αυτό έγινε μήπως επειδή εκείνος δεν έχει τη δύναμη να κυβερνά, ή επειδή δεν έχει τη δύναμη να σώζει; Και όμως, αυτός που δεσπόζει με τη δύναμή του στον αιώνα, αυτός είναι που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, και στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Και ονομάζεται Θεός που σώζει, και Θεός των σωτηριών μας· και αυτός γεννήθηκε για εμάς ως Σωτήρας Κύριος, και δεν υπάρχει άλλος σωτήρας εκτός από αυτόν. Ή μήπως τον απαρνήθηκαν επειδή δεν προνοεί και δεν κατευθύνει τα επίγεια πράγματα με τρόπο θεοπρεπή; Αλλά αυτός είναι που ανατέλλει τον ήλιό του επί πονηρών και αγαθών, και βρέχει επί δικαίων και αδίκων· αυτός που δίνει στη γη την πρώιμη και την όψιμη βροχή, και δίνει τροφή σε κάθε σάρκα. Και λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται μέχρι τώρα, κι εγώ εργάζομαι», εισάγοντας από εδώ τους λόγους για τη φροντίδα και την πρόνοια προς εμάς. Ή μήπως δεν τον αποδέχονται επειδή δεν είναι μεγάλος; Αλλά είναι μέγας βασιλιάς σε όλη τη γη, και της μεγαλωσύνης του δεν υπάρχει τέλος.

Αυτός δε λέγει ότι η κάθε ύλη είναι ον εν δυνάμει, ενώ η ιδέα του καθενός από τα όντα είναι ον εν ενεργεία, και ότι η πρώτη ύλη είναι τα πάντα εν δυνάμει, ενώ το αυτοόν είναι το καθ' ολοκληρίαν εν ενεργεία ον, προκειμένου να θεοποιήσει και την πρώτη ιδέα του όντος και τις επιμέρους ιδέες, καθώς και την ύλη. Εμείς όμως λέμε ότι το Θείο δεν είναι τα πάντα ούτε εν δυνάμει ούτε εν ενεργεία, αλλά κατά τρόπο υπερέχοντα και κατ' αιτίαν, και ότι το ίδιο, όντας δημιουργός και της ύλης, μορφοποιεί από αυτήν τα επιμέρους όντα σύμφωνα με τους προορισμούς των όντων που ενυπάρχουν σε Αυτό, δηλαδή τα θεία θελήματα, τα οποία δεν θα εμποδίσουμε όποιον επιθυμεί να τα ονομάζει και ιδέες. Διότι με αυτόν τον τρόπο νοείται και το εξής: «είπε ο Θεός, ας γίνει τούτο», δηλαδή θέλησε να γίνει τούτο, και ως αγαθός το θέλησε, ενώ ως παντοδύναμος το δημιούργησε. Και όχι μόνο θέλησε και δημιούργησε, αλλά πάντοτε θέλει και δημιουργεί, σύμφωνα με το ρηθέν: «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι», με τον λόγο αυτόν να υποδηλώνει την πρόνοια και τη διατήρηση των δημιουργημάτων, καθώς και τη μεταξύ τους διαδοχή.