Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5:22

Έπειτα ο Ιωάννης ο Καισαρεύς, ο Γραμματικός, απολογήθηκε υπέρ της συνόδου, και πάρα πολλοί άλλοι επίσης με εκθέσεις αληθέστατες. Όταν λοιπόν ο Σεβήρος εκδιώχθηκε από την Αντιόχεια εξαιτίας των πονηρών του διδασκαλιών, τις οποίες δίδασκε εναντίον της συνόδου της Χαλκηδόνος, έρχεται στην Αλεξάνδρεια, στη φωλιά των όφεων, των εχθρών της καθολικής Εκκλησίας· και, αφού έσκυψε με προσοχή στα συγγράμματα του Καισαρέως και ορισμένων άλλων που συνέγραφαν υπέρ της συνόδου, χρησιμοποιώντας άφθονες πατερικές και γραφικές μαρτυρίες, συνηγορίες και αποδείξεις, πρώτα αμέσως έγραψε εναντίον του Ιωάννου του Καισαρέως· και ύστερα έκανε το ίδιο που είχε κάνει ο Ακύλας στην παλαιά Γραφή, όταν την παραποίησε στην ερμηνεία της και διέστρεψε και περικόψε τις περισσότερες χρήσεις και μαρτυρίες περί του Χριστού, αφήνοντας στους Ιουδαίους, από πλανεμένη εμπάθεια, μια έκδοση που οδηγούσε στην απώλεια. Το ίδιο ακριβώς έκανε και ο Σεβήρος. Διότι, όταν είδε ότι όσοι είχαν απολογηθεί υπέρ της συνόδου απέδειξαν, από πατερικές χρήσεις των οσίων διδασκάλων, ότι ο Χριστός είναι σε δύο αδιαιρέτως ενωμένες φύσεις, μέσα σε ένα πρόσωπο, αυτός ο περιβόητος Σεβήρος, λησμονώντας ότι «την κρίση όλη ο Πατέρας την έδωσε στον Υιό», αρπάζει, σαν Αντίχριστος, από τον Χριστό το αξίωμα της κρίσεως και κάθεται ο ίδιος ως δικαστής και κριτής των αγίων Πατέρων και διδασκάλων. Και, αφού παρέθεσε τις χρήσεις τους, όσες μπόρεσε να παρερμηνεύσει, αυτές τις παραδέχθηκε ότι είναι πράγματι των Πατέρων· όσες όμως χρήσεις τα βιβλία τους βρίσκονται σπανίως, είτε λόγω της μεγάλης αποστάσεως της χώρας τους είτε επειδή είναι γραμμένες σε άλλη γλώσσα, αυτές τις απέρριψε, λέγοντας ότι είναι ψευδείς και νόθες.

Πρέπει δε να εξεταστεί πάλι τι είναι αυτά που έχει ο Πατέρας. Διότι, εάν μεν εννοεί την κτίση, τότε δεν είχε τίποτε πριν από την κτίση, και φαίνεται να προσλαμβάνει κάτι από την κτίση. Αλλά μη γένοιτο να σκεφτόμαστε κάτι τέτοιο! Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει ο ίδιος πριν από την κτίση, έτσι και πριν από την κτίση κατέχει όσα κατέχει, τα οποία πιστεύουμε ότι ανήκουν και στον Υιό. Επειδή, εάν ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, άρα τα πάντα, όσα έχει ο Πατέρας, ανήκουν στον Υιό. Αυτό δε το ρητό ανατρέπει την πονηρία των κακοδόξων που ισχυρίζονται: «Εάν τα πάντα έχουν παραδοθεί στον Υιό, άρα ο Πατέρας έχει παύσει να έχει την εξουσία αυτών που παραδόθηκαν, επειδή κατέστησε αντί για τον εαυτό του τον Υιό· διότι και ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό». Αλλά ας φραχτούν τα στόματα εκείνων που λαλούν τα άδικα· διότι δεν σημαίνει πως, επειδή έδωσε όλη την κρίση στον Υιό, ο ίδιος αποστερήθηκε τη δεσποτεία· ούτε επειδή έχει ειπωθεί ότι τα πάντα έχουν παραδοθεί στον Υιό από τον Πατέρα, παύει ο ίδιος να είναι κυρίαρχος επί των πάντων. Αυτοί σαφώς χωρίζουν τον Μονογενή από τον Θεό, τον αχώριστο κατά τη φύση, έστω και αν αυτοί οι παράφρονες τον χωρίζουν με τα λόγια τους, μη κατανοώντας οι δυσσεβείς ότι ποτέ δεν θα μπορούσε να χωριστεί το φως από τον ήλιο, αλλά υπάρχει φυσικώς μέσα σε αυτόν. Διότι χρησιμοποιώντας μια φτωχή εικόνα από τα πρόχειρα και τα συνηθισμένα, πρέπει να παραστήσουμε το νόημα μέσω του λόγου, επειδή είναι παράτολμο να εμβαθύνει κανείς στην απερινόητη φύση.

Και θα αναγγείλουν οι ουρανοί τη δικαιοσύνη του. Θα δοξάσουν, λέει, οι ουρανοί τον Θεό, διότι αξίωσε και ανθρώπους να μετέχουν στις ουράνιες διατριβές. (Κορδέριος.) Θέλει τους οσίους του πρότερου λαού, πριν από τη μέλλουσα κρίση, να παύσουν τη θυσία που συνίσταται στη σφαγή άλογων ζώων, και να αναλάβουν εκείνη που γίνεται με επίγνωση και γνώση. Για αυτά δε, οι ουράνιες δυνάμεις ανυμνούν τον κριτή, επειδή έκανε την αρχή από τους οσίους, και οι ουρανοί διαγγέλλουν τη δικαιοσύνη του, συγχαίροντας για τη σωτηρία τους. Το δε οικητήριο της γης θα καταληφθεί από το τάγμα που δεν αξιώθηκε την ουράνια κλήση (α). Διότι ο Θεός είναι κριτής. Εδώ ολοφάνερα ονομάζει τον Χριστό Θεό· διότι ο Πατέρας έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό. Και εάν ο Πατέρας έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, και ο Θεός είναι κριτής· άρα ο Χριστός είναι Θεός.

Διότι ιδού, σαν να μην αποκάμνουν στις ασέβειές τους, αλλά σκληρυνόμενοι όπως ο Φαραώ, ακούγοντας και βλέποντας πάλι στα Ευαγγέλια τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Σωτήρα, λησμόνησαν εντελώς, ακολουθώντας τον Σαμοσατέα, την πατρική θεότητα του Υιού, και αποθρασυνόμενοι με τολμηρή γλώσσα, λένε: «Πώς είναι δυνατόν ο Υιός να προέρχεται εκ του Πατρός κατά φύση και να είναι όμοιος με αυτόν κατ' ουσίαν, αυτός που λέει: "Μου δόθηκε κάθε εξουσία"· και, "Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό"· και, "Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και τα έχει δώσει όλα στο χέρι του. Εκείνος που πιστεύει στον Υιό, έχει ζωή αιώνια"· και πάλι: "Τα πάντα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου· και κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει"· και πάλι: "Κάθε τι που μου έχει δώσει ο Πατέρας, θα έρθει σε μένα". Έπειτα προσθέτουν: "Εάν ήταν, όπως λέτε, Υιός κατά φύση, δεν θα είχε την ανάγκη να λάβει, αλλά θα τα κατείχε κατά φύση ως υιός. Ή πώς είναι δυνατόν να αποτελεί κατά φύση και αληθινά δύναμη του Πατρός, αυτός που κατά τον καιρό του πάθους λέει: 'Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί· και τι να πω; Πατέρα, σώσε με από την ώρα τούτη· αλλά γι' αυτό ήρθα σε τούτη την ώρα. Πατέρα, δόξασέ σου το όνομα'. Ήρθε τότε φωνή από τον ουρανό: 'Και το εδόξασα, και πάλι θα το δοξάσω'"».

Διότι, ιδού, σαν να μην αποκάμνουν στις ασέβειες, αλλά σκληρυνόμενοι όπως ο Φαραώ, ακούγοντας και βλέποντας πάλι στα Ευαγγέλια τα ανθρώπινα γνωρίσματα του Σωτήρα, λησμόνησαν εντελώς, σύμφωνα με τον Σαμοσατέα, την πατρική θεότητα του Υιού και αποθρασυνόμενοι με τολμηρή γλώσσα λένε: «Πώς είναι δυνατόν ο Υιός να προέρχεται εκ φύσεως από τον Πατέρα και να είναι όμοιος με αυτόν κατ’ ουσίαν, Εκείνος που λέει: ‹Μου δόθηκε εξουσία›, και ‹ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό› και ‹ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και έχει δώσει τα πάντα στο χέρι του· και όποιος πιστεύει στον Υιό έχει ζωή αιώνια› και πάλι: ‹τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου· και κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει› και πάλι: ‹καθετί που μου έχει δώσει ο Πατέρας, θα έρθει σε εμένα›;». Έπειτα προσθέτουν: «Εάν ήταν, όπως λέτε, Υιός κατά φύση, δεν θα είχε ανάγκη να λάβει, αλλά θα κατείχε τα πάντα ως Υιός. Ή πώς είναι δυνατόν να αποτελεί φυσική και αληθινή δύναμη του Πατέρα, Εκείνος που κατά τον καιρό του πάθους λέει: ‹Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί· και τι να πω; Πατέρα, σώσε με από την ώρα αυτή; Αλλά γι’ αυτό ήρθα στην ώρα αυτή. Πατέρα, δόξασέ σου το όνομα. Ήλθε λοιπόν φωνή από τον ουρανό: και το δόξασα και πάλι θα το δοξάσω›;»

Του ιδίου αγίου Αθανασίου από τον ίδιο λόγο. Ένα δε από όλα όσα ο Πατέρας εργάζεται και φανερώνει στον Υιό, είναι η γνώση της ημέρας και της ώρας της κρίσεως, και σε αυτόν έχει παραδώσει όλη την κρίση, ώστε, όπως τιμούν τον Πατέρα, να τιμούν και τον Υιό. Εάν λοιπόν του παρέδωσε όλη την κρίση για να την ασκήσει, είναι φανερό ότι του παρέδωσε και τη γνώση αυτής, για το πότε και πώς θα γίνει. Αυτός, λοιπόν, που δεν γνωρίζει την ημέρα της κρίσεως είναι ο Ιησούς, ο οποίος γεννήθηκε από τη Μαρία· διότι τίποτα δεν αγνοεί ο Θεός Λόγος, ο οποίος προέρχεται από την καρδιά του Πατέρα, αυτός που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους.

Ως προς αυτό λέει ότι θα μετασχηματίσει. Σχετικά δε με το ότι λέει «Όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», πρώτον μάθε σε ποιους τα έγραψε αυτά: στους Κορινθίους, όταν ο ελληνισμός βρισκόταν ακόμη στην ακμή του. Και υπήρχε η εξής συνήθεια σε κάποιους από τους Έλληνες, όταν ο γιος του βασιλιά τους έφτανε σε ηλικία, επαναστατούσε και φόνευε τον ίδιο του τον πατέρα. Και για να μην υποθέσουν το ίδιο και για τον Υιό του Θεού, δεχόμενοι το κήρυγμα της πίστεως του Αποστόλου, επηρεασμένοι από τη δική τους συνήθεια, απέκλεισε αυτήν την πιθανότητα από αυτούς, λέγοντάς τους: «Όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Αλλά «όταν οι εχθροί του έρχονται δεμένοι κάτω από τα πόδια του», εννοεί τον διάβολο και τις δυνάμεις του και εκείνους που ακολουθούν τα θελήματά τους. Γι' αυτό, άραγε, έλεγε ο Απόστολος: «Δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να έχουν υποταχθεί σε αυτόν». Μέχρι πότε; Μέχρι να έλθουν οι άγγελοι του Θεού και Πατρός που του είπε: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Αυτούς τους εχθρούς οδηγεί στην κρίση του Υιού του Θεού: «Διότι ο Πατέρας», λέει, «δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό».

Στη συνέχεια, θα πρέπει να αναφέρουμε ποια είναι πάλι η χορηγία των αγαθών προς εμάς από τον Πατέρα μέσω αυτού. Διότι, επειδή κάθε φύση μέσα στην κτίση, τόσο αυτή η ορατή όσο και η νοητή, έχει ανάγκη από τη φροντίδα του Θεού για να συντηρείται, ο δημιουργός Λόγος, ο μονογενής Θεός, κατανέμοντας τη βοήθεια σύμφωνα με το μέτρο της ανάγκης του καθενός, παρέχει τις χορηγίες ποικίλες και κάθε είδους εξαιτίας της πολυμορφίας όσων ευεργετούνται, απόλυτα σύμμετρες όμως στον καθένα, ανάλογα με την αναγκαιότητα της χρείας του. Όσους κατέχονται από το σκοτάδι της άγνοιας τους φωτίζει· γι' αυτό, είναι το φως το αληθινό. Κρίνει, ανταποδίδοντας την ανταμοιβή σύμφωνα με την αξία των έργων· γι' αυτό, είναι κριτής δίκαιος. «Διότι ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό». Ανασταίνει από την πτώση όσους γλίστρησαν από το ύψος της ζωής προς την αμαρτία· γι' αυτό, είναι ανάσταση. Και τα πάντα τα πράττει με την επαφή της δυνάμεώς Του, ενεργώντας με το θέλημα της αγαθότητάς Του.

Έπειτα, πώς δεν θα είναι απάτη και εξαπάτηση, και μάλιστα συγκαταλεγόμενο στα πιο αισχρά, το θείο μας κήρυγμα, εννοώ το ευαγγελικό, το οποίο μας πείθει ότι πρέπει να επικυρώνουμε την αλήθεια με τα λόγια του Υιού; Διότι Εκείνος είπε: «Εγώ είμαι η ζωή», αν και, σύμφωνα με αυτούς, δεν έχει αθανασία, εάν βέβαια μόνος ο Πατέρας είναι αθάνατος. Και βέβαια, ως προς το ότι θα είναι κριτής και έχει αναδειχθεί νομοθέτης, νομίζω πως δεν θα χρειαστείς κανέναν απολύτως κόπο για να το κατανοήσεις. Διότι, δεν Τον άκουσες να λέει από τη μια μεριά: «Ειπώθηκε: Δεν θα μοιχεύσεις· εγώ όμως σας λέω ότι καθένας που βλέπει γυναίκα για να την επιθυμήσει, έχει ήδη μοιχεύσει μαζί της στην καρδιά του», και από την άλλη πάλι: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό;» Β. Το άκουσα. Πες μου όμως τούτο, θέλεις να γυμνάσουμε τον λόγο μας με τις ενστάσεις της αντιλογίας ή να προχωρήσουμε ανεμπόδιστα σαν σε έρημο τόπο χωρίς να υπάρχουν τα εμπόδια των αντιπάλων; Α. Προχώρα λοιπόν γενναία προς αυτό. Διότι αυτό το πράγμα θα ακονίσει τον νου, ώστε να αντιπαραταχθούμε με μεγαλύτερη θέρμη από πριν σε εκείνους που αντιμάχονται, και να αποκρούσουμε πιο δυναμικά τους συλλογισμούς εκείνων που φαίνεται να αντιστέκονται. Β. Επομένως, ας λέμε πλέον το καθένα με τη σειρά του και με σαφήνεια. Α. Λέγε ό,τι νομίζεις. Διότι θα θεωρήσω ότι αυτό κάθε άλλο παρά δική σου άποψη είναι, αλλά μάλλον των αντιπάλων. Β. Ένας είναι ο νομοθέτης και κριτής, ο Θεός και Πατέρας.

στ. Ότι ο Υιός δεν υπολείπεται του Πατρός ούτε κατά τη δύναμη ούτε κατά την ενέργεια ως προς κάποια πράγματα, αλλά είναι ισοδύναμος και ομοούσιος, ως προερχόμενος εξ αυτού και κατά φύσιν· με προκείμενο το ρητό: «Ο Υιός δεν μπορεί να κάνει τίποτα από μόνος του, αν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει· διότι όσα κάνει εκείνος, αυτά ομοίως κάνει και ο Υιός». ζ. Ότι κανένα από τα θεοπρεπή αξιώματα ή πλεονεκτήματα δεν ενυπάρχει στον Υιό κατά μετοχήν ή ως επίκτητο, με προκείμενο το ρητό: «Διότι ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό». η. Ότι ο Υιός, υπάρχοντας κατά φύσιν Θεός και εκ Θεού, και όντας ακριβής εικόνα αυτού που τον γέννησε, έχει την ίδια τιμή και δόξα με αυτόν, με προκείμενο το ρητό: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». θ. Ότι ο Υιός σε τίποτα δεν είναι κατώτερος από τον Θεό και Πατέρα, αλλά είναι ισοδύναμος κατά την ενέργεια σε όλα, ως Θεός εκ Θεού, με προκείμενο το ρητό: «Δεν μπορώ εγώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου· όπως ακούω, κρίνω».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ'. Ότι κανένα από τα θεοπρεπή αξιώματα ή πλεονεκτήματα δεν υπάρχει στον Υιό κατά μετοχήν ή επίκτητα. <Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό.> Εισάγει και άλλο ένα θεοπρεπές και εξαίσιο στοιχείο, πείθοντας με πολλά επιχειρήματα ότι είναι Θεός κατά φύση και αληθινά. Διότι σε ποιον άλλον θα ταίριαζε να κρίνει την οικουμένη παρά μόνο στον Θεό που είναι πάνω από όλους, τον οποίον ακριβώς προσκαλούν προς τούτο οι Θείες Γραφές λέγοντας, άλλοτε μεν «Ανάστα, ο Θεός, κρίνε την γη», και άλλοτε πάλι «Διότι ο Θεός είναι κριτής, αυτόν τον ταπεινώνει και εκείνον τον υψώνει». Λέει βέβαια ότι η κρίση έχει δοθεί στον ίδιο από τον Πατέρα, όχι επειδή ο ίδιος στερείται αυτής της εξουσίας, αλλά κατά θεία οικονομία ως άνθρωπος, διδάσκοντας ότι είναι πιο πρέπον να αποδίδονται τα πάντα στη θεία φύση, στην οποία και ο ίδιος ανήκει, και καθόσον μεν είναι Λόγος και Θεός, κατέχει από την ίδια του τη φύση την εξουσία επί πάντων· καθόσον δε έγινε άνθρωπος, προς τον οποίον έχει ειπωθεί κάπου «Τι άραγε έχεις που δεν το έλαβες;», ομολογεί πρεπόντως ότι την έχει δεχθεί.

Τι λοιπόν απαντούμε σε αυτό; Ο μεν λόγος μας, που προτάχθηκε, έχει καταρτιστεί όχι άκομψα, όπως νομίζω, εισάγοντας θεώρηση που αρμόζει μάλιστα στον καιρό της ενανθρωπήσεως δηλαδή, και είναι απόλυτα ταιριαστή με την ένσαρκη οικονομία, τότε που έλαβε μορφή δούλου, τότε που ταπείνωσε τον εαυτό του, γενόμενος κατά το ομοίωμα το δικό μας. Επειδή όμως εσένα σου φαίνεται καλό να περιφρονείς τα απλούστερα δόγματα, και να κάνεις την έρευνα μάλλον πιο περίπλοκη, εμπρός λοιπόν, πηγαίνοντας και πάλι αντίθετα στους ισχυρισμούς σου, ας πούμε πρώτα το εξής: Όχι πάντοτε, ούτε αναγκαστικά, ω άνθρωπε, αυτός που λέγεται ότι δίνει κάτι, το προσφέρει σε αυτόν που το λαμβάνει επειδή τάχα δεν το έχει, αλλά ούτε και είναι πάντοτε ανώτερος αυτός που δίνει από εκείνον που λαμβάνει. Επειδή, τι θα κάνεις όταν δεις, εν Πνεύματι, τον ιερό ψαλμωδό να λέει 'Δώστε δόξα στον Θεό'; Μήπως άραγε θα θεωρήσουμε ότι ο Θεός έχει ανάγκη δόξας, ή ότι είμαστε εξαιτίας αυτού πάντως ανώτεροι εμείς από τον Δημιουργό, εμείς που προσταζόμαστε να του την προσφέρουμε; Αλλά ούτε εσύ ο ίδιος θα αποτολμήσεις να το πεις αυτό, εσύ που δεν διστάζεις να προβαίνεις σε βλασφημίες. Διότι το θείο είναι πλήρες δόξης, ακόμη και αν δεν λαμβάνει από εμάς. Εκείνος δε που λαμβάνει ως ένδειξη τιμής αυτό που ήδη κατέχει από μόνος του, δεν θα μπορούσε ποτέ να νοηθεί κατώτερος από εκείνους οι οποίοι του προσφέρουν τη δόξα ως δώρο. Μπορεί λοιπόν συχνά να δει κανείς ότι αυτός που λαμβάνει κάτι δεν είναι κατώτερος από εκείνον που το έχει δώσει, και δεν είναι εξαιτίας αυτού μεγαλοπρεπέστερος ο Πατέρας από το ίδιο του το γέννημα, επειδή του έχει δώσει όλη την κρίση.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Η. Ότι ο Υιός, όντας Θεός και εκ Θεού κατά φύσιν, και ακριβής εικόνα εκείνου που τον γέννησε, έχει ίση τιμή και δόξα με αυτόν. <Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα· όποιος δεν τιμά τον Υιό δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε.> Η αιτία και η αφορμή αυτών που αναφέρθηκαν προηγουμένως είναι πλέον φανερή, δηλαδή η αναγκαιότητα να τιμάται ο Υιός με ισότητα και ομοιότητα προς τον Πατέρα. Αν κάνεις μια σύντομη αναδρομή και φέρεις στη μνήμη σου τα προηγούμενα, θα αντιληφθείς με ακρίβεια τη δύναμη του λόγου. Επομένως, έλεγε ότι «δικός του Πατέρας είναι ο Θεός, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό»· έπειτα πάλι, αποδείκνυε τον εαυτό του ισοδύναμο και με το ίδιο δημιουργικό έργο λέγοντας: «Διότι όσα πράττει εκείνος, αυτά ομοίως πράττει και ο Υιός». Το ότι δε είναι ζωή και ζωοποιός κατά φύσιν, όπως ακριβώς και αυτός που τον γέννησε, το αποσαφήνισε προσθέτοντας: «Διότι, όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί αυτούς που θέλει». Αλλά και το ότι θα είναι κριτής των πάντων, με τον Πατέρα να συναινεί και να συγκατατίθεται σε όλα, το εξηγούσε λέγοντας: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει παραχωρήσει όλη την κρίση στον Υιό». Ποια είναι λοιπόν η αιτία αυτών; Και ποιος άραγε ήταν ο λόγος που έπεισε τον Μονογενή να προβεί σε τέτοια λόγια; «Για να τιμούν όλοι», λέει, «τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα».

Ασεβές είναι το φρόνημά σας, ω άνθρωποι, και ταιριάζει απόλυτα μόνο στην παράνοια των Ιουδαίων. Διότι ο Υιός δεν λέει αυτά τα πράγματα επειδή τάχα δεν έχει τη δύναμη να κρίνει δίκαια από τον εαυτό Του. Αυτό θα το επιβεβαιώσει μιλώντας εν Πνεύματι και ο ψαλμωδός: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος». Το ότι δεν υπάρχει άλλος κριτής εκτός από Αυτόν, θα προστρέξει να μας το μαρτυρήσει ο Ίδιος στα Ευαγγέλια λέγοντας: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό». Άραγε ο Θεός και Πατέρας έδωσε την κρίση σε κάποιον που δεν ξέρει να κρίνει ορθά; Αλλά νομίζω πως θα απέδιδε κανείς στην έσχατη όλων παράνοια το να έχει μια τέτοια αντίληψη για τη δικαιοσύνη του Πατέρα, δηλαδή για τον Υιό. Διότι ο Πατέρας γνωρίζει το δικό Του γέννημα, Του έδωσε την κρίση, επιμαρτυρώντας σαφώς, ακριβώς με το να Του την δώσει, την ικανότητά Του να κρίνει δίκαια. Είναι λοιπόν ολοφάνερο πως δεν λέει ότι ο Πατέρας θα κρίνει μαζί Του επειδή ο Ίδιος είναι αδύναμος στο να κρίνει τα δίκαια, αλλά το προκείμενο χωρίο περικλείει κάποιο νόημα συγγενές και ακόλουθο με τα προηγούμενα. Τι ακριβώς λοιπόν θέλει να δηλώσει, θα το πούμε με σαφήνεια. Εσείς, λέει, ω ηγέτες και δάσκαλοι των Ιουδαίων, κάνατε εις βάρος μου πονηρή και αδικαιότατη κρίση· διότι μόνο και μόνο εξαιτίας της σάρκας νομίζετε ότι πρέπει να με θεωρείτε ως ένα μηδενικό, καίτοι είμαι κατά φύση Θεός.

Και αυτό θα γίνει πλήρως κατά τον καιρό της συντέλειας, όταν θα καταργηθεί ο θάνατος, θα αναιρεθεί η τυραννία του διαβόλου και θα εξολοθρευτεί η αμαρτία. Επομένως κρύψου, λέει, λαέ μου, και κάνε υπομονή για λίγο, για ελάχιστο χρόνο, μέχρι να παρέλθει ο θάνατος από την οργή του Κυρίου και να φανερωθεί ο καιρός της ανάστασης όλων. Διότι, λέει, ακόμη κι αν υποστείς ίσως τον θάνατο, καθώς η σκληρότητα εκείνων που σας μισούν επιβάλλει και αυτό στους αγίους μυσταγωγούς, ο Δεσπότης των πάντων θα επιφέρει οπωσδήποτε την τιμωρία σε όσους θανάτωσαν τους αγίους. Διότι ο Κύριος επιφέρει την οργή από το Άγιο σε όσους κατοικούν πάνω στη γη. Αυτό είναι παρόμοιο με εκείνο: «Διότι έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο φωτιά και θειάφι στα Σόδομα». Επομένως, ο Υιός από το Άγιο Πνεύμα [ή κατά τον Humfred: τον Πατέρα] θα επιφέρει την οργή σε όσους κατοικούν πάνω στη γη. Όπως λέει άλλωστε κάπου και ο ίδιος: «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». Όταν δε φτάσει ο καιρός κατά τον οποίο θα επιβληθεί η οργή σε όσους διέπραξαν ανόσια σφάλματα εναντίον των αγιασμένων, η γη θα αποκαλύψει το αίμα της και δεν θα κρύψει τους δολοφονημένους, δηλαδή, όλο το αίμα που έχει πέσει στη γη θα γίνει φανερό, κανείς δεν θα αποκρυβεί, και επομένως θα έλθει στο φως η αλήθεια για τους αδικημένους.

Πρόσεξε δε πώς ανακουφίζει κατά κάποιον τρόπο τους καταπιεσμένους, και στους θλιμμένους πλαταίνει την ελευθερία της ευαγγελικής πολιτείας. Διότι «Ω θλιμμένοι», λέει, «ιδού, θέτω τον εκλεκτό λίθο στα θεμέλια της Σιών». Και ποιο είναι το όφελος από αυτό; «Εκείνος που πιστεύει σε αυτόν δεν πρόκειται να ντροπιαστεί». Τους πείθει δε μέσα από αυτό να απαλλάξουν τον αυχένα τους από το δυσβάσταχτο βάρος του νόμου, και να απομακρυνθούν από την ανόητη και αδρανή σκιά, και να προτιμήσουν μάλλον τη χάρη που έρχεται δια της πίστεως, και να αδράξουν τη δικαίωση εν Χριστώ, η οποία δεν απαιτεί κανέναν κόπο. «Θα θέσω δε», λέει, «ως ελπίδα την κρίση, και το έλεός μου στα ζύγια». Διότι, όπως λέει και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». Κατανοώντας το αυτό, ο μακάριος Παύλος γράφει σε επιστολή του και λέει ότι «Όλοι εμείς πρέπει να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διαμέσου του σώματος, είτε αγαθό είτε φαύλο». Ελπίζουμε, λοιπόν, ότι θα λάβει χώρα η κρίση, και ότι θα ελεηθούμε με τον τρόπο που αρμόζει στον καθένα, και προφανώς ανάλογα με τα όσα έχει κατορθώσει.

Διότι αυτό σημαίνει το να ετοιμάσει τον θρόνο του για κρίση, και να κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη και τους λαούς με ευθύτητα. <Και αυτός θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη, θα κρίνει λαούς με ευθύτητα.> (A f. 62 b) Επειδή όμως συνηθίζεται στη θεόπνευστη Γραφή το ρήμα κρίνω να λαμβάνεται αντί του δικάζω, ή αντί του καθοδηγώ και προΐσταμαι πόλεων ή χωρών, σύμφωνα με το «Νουθετηθείτε όλοι οι κρίνοντες της γης», πρέπει να λεχθεί ότι, αφού εξαλειφθεί για πάντα το όνομα των εθνών, και αφού αναιρεθεί εντελώς κάθε αρχή και διαβολική εξουσία με δικαιοσύνη, θα άρξει και θα κυριαρχήσει ο Χριστός. Διότι ο θρόνος υποδηλώνει τη βασιλεία, η οποία, εφόσον κανείς δεν θα ανθίσταται, θα είναι πανέτοιμη, δηλαδή θα εκλάμψει ανεμπόδιστα και θα επικρατήσει επί των πάντων. Διότι ο Χριστός θα δικάσει με δικαιοσύνη, και θα εξουσιάσει τους λαούς σε όλη την οικουμένη· διότι εβασίλευσε σε όλη την υπ' ουρανόν. Θα κατανοήσεις δε τους στίχους και ως εξής: ότι εκείνος που κατέλυσε την τυραννία του διαβόλου, και απάλλαξε ολόκληρη την υπ' ουρανόν από τη δική του σκαιότητα, αυτός θα έλθει εν καιρώ μέσα στη δόξα του Πατρός, για να κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη. Διότι ο Πατέρας έδωσε όλη την κρίση στον Υιό, και πρέπει όλοι μας να φανερωθούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού. <Και έγινε ο Κύριος καταφύγιο για τον πένητα, βοηθός σε κατάλληλους καιρούς, σε θλίψεις.> (C f. 16 b) Σε ποιον πένητα, λέγει;

Και αυτά τα λέει ενώ ο ίδιος δεν είναι αδρανής· διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό. — (B f. 119 b) Λέγοντας δε το «Μην απομακρυνθείς από εμένα», αποδεικνύει ολοκάθαρα ότι μέγιστο εφόδιο για τη σωτηρία είναι το να έχει κανείς απλώς παραστάτη και συμπολεμιστή τον Θεό των όλων. Διότι εκείνοι που αξιώθηκαν να έχουν αυτή τη μέθεξη, με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε θα επικρατήσουν των εχθρών, και θα αποκρούσουν γενναία τις επιθέσεις εκείνων που τους πολεμούν, και ποτέ δεν θα καταστραφούν πέφτοντας κάτω από την εξουσία τους. <Κρίνε με, Κύριε, σύμφωνα με τη δικαιοσύνη σου.> (B f. 119 b) Εξέδωσε ο Θεός και Πατέρας δίκαιη κρίση για τον Υιό· διότι δεν επέτρεψε να επιτίθενται εναντίον του αδιάκοπα όσοι ασέβησαν σε αυτόν, αλλά μάλλον έσβησε το γέλιο τους. — Ως δίκαιη κρίση, που ταιριάζει απόλυτα στη δικαιοσύνη του Πατέρα, ζητά το να μην επιτραπεί σε αυτούς που τον σκότωσαν να τρυφούν με χαρές εις βάρος του, ούτε βέβαια να χαίρονται επειδή αυτός έπαθε, και μάλιστα για πάντα. <Ας μην πουν μέσα στις καρδιές τους: Εύγε, εύγε στην ψυχή μας· ούτε ας πουν: Τον καταπιαμε.> (B f. 119 b) Για τον λόγο αυτό ο Θεός και Πατέρας έσβησε το γέλιο των Ιουδαίων, ώστε να μην λένε μέσα στις καρδιές τους: «Εύγε, εύγε στην ψυχή μας». Διότι, εάν ο Χριστός παρέμενε μόνο στο να σταυρωθεί και να πεθάνει, εύλογα θα έλεγαν όσοι τον σκότωσαν: «Εύγε, εύγε στην ψυχή μας», και επιπλέον τούτο: «Τον καταπιαμε».

Διότι, όπως ακριβώς όταν εισήλθε στον κόσμο η αμαρτία, εισέβαλε μαζί της σαν σε δική του μητέρα και ο θάνατος, ο οποίος προήλθε εξαιτίας της και μέσω αυτής, έτσι, όταν διώχθηκε από τον κόσμο η αμαρτία, εκδιώχθηκε μαζί της και ο θάνατος. Διότι δικαιωνόμαστε εν Χριστώ, επειδή μας σπλαχνίζεται ο Θεός και Πατέρας. Επομένως, ο θάνατος καταργείται με την ανάσταση του Χριστού, μέσω του οποίου και στον οποίο η ανθρώπινη φύση άνθισε ξανά προς την αφθαρσία και τη ζωή. Λέει, λοιπόν: Όταν με αναστήσεις, ω Πατέρα, τότε και θα τους ανταποδώσω, προφανώς δηλαδή σε αυτούς που συμπεριφέρθηκαν με ασέβεια απέναντί του. Παρατήρησε όμως, πώς από τη δική μας ανθρώπινη μικρότητα ανέρχεται πάλι .. [στο] θεοπρεπές. Διότι δεν είπε προς τον εν τοις ουρανοίς Πατέρα: Όταν με αναστήσεις, τότε εσύ θα ανταποδώσεις σε αυτούς, αλλά, επειδή ο ίδιος θα είναι ο κριτής των πάντων, και είναι και νοείται Θεός, λέει: Θα ανταποδώσω σε αυτούς. Διότι, όπως ο ίδιος πάλι λέει κάπου: Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει παραχωρήσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα. Και πώς θα μπορούσε κάποιος να αμφισβητήσει ότι, ενώ λέγεται πως ο Πατέρας ανέστησε τον Κύριό μας Ιησού από τους νεκρούς, τούτο έχει κατορθωθεί και μέσω του ιδίου;

Είναι, επομένως, ύψιστος σε δόξα και ενσταλάζει τον φόβο Του σε αυτούς που Τον γνωρίζουν, και αυτό αποτελεί σωτηρία της ψυχής.] [<Ας δοξολογήσουν όλοι το όνομά σου.> Οι τιμές, λέει, των βασιλέων αγαπούν να έχουν τη δύναμη να κρίνουν και να νομοθετούν. Διότι, ασφαλώς, στην τιμή του βασιλιά επακόλουθο είναι το να πρέπει να κρίνει και να νομοθετεί. Ήδη ο Θεός του σύμπαντος είναι κριτής και νομοθέτης. Διότι είναι γραμμένο: «Επειδή ο Θεός είναι κριτής.» Και πάλι: «Ένας είναι ο νομοθέτης και κριτής.» Και, «Η τιμή του βασιλιά αγαπά την κρίση.» Ανήκει δε και στον Υιό η δύναμη να κρίνει και να νομοθετεί. Και πράγματι είπε σε εμάς: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα.»] <Ας δοξολογήσουν το μεγάλο σου όνομα.> (B f. 396 b, H f. 450) Διότι μεγάλο και υψηλό είναι το όνομα της θεότητας, δηλαδή η δόξα. Διότι ο Δημιουργός των όλων δεν είναι όμοιος με κανένα από τα κτίσματα, αλλά μάλλον υπερέχει των πάντων με ασύγκριτη ανωτερότητα.

ΑΛΛΟ, πειστικός λόγος που αποδεικνύει ότι ο Υιός δεν είναι δημιούργημα. Έχει πει κάπου ο σοφότατος Σολομών, ότι «Ο Θεός θα φέρει κάθε δημιούργημα σε κρίση.» Εάν λοιπόν ο Υιός είναι ένα από τα δημιουργήματα, θα οδηγηθεί και αυτός σε κρίση. Και πώς θα αληθεύει λέγοντας για τον εαυτό του, ότι «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό;» Ή πώς ο Δανιήλ δεν θα ψεύδεται λέγοντας ότι σε αυτόν δόθηκε η κρίση; Αληθεύει όμως· διότι αυτός είναι που έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς.

ΑΛΛΟ. Προς εκείνους που δεν γνωρίζουν να μετανοούν για τα δικά τους σφάλματα, και έχουν επιβάλει στον εαυτό τους τον άρρηκτο δεσμό της φαυλότητας, ο Παύλος λέει: «Σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.» Έπειτα πάλι σε άλλους: «Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε ενώπιον του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, είτε αγαθό είτε φαύλο.» Λοιπόν, αν όλοι θα παρασταθούμε στο βήμα του Χριστού («Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό») και αυτός θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· πώς δεν θα είναι εκ φύσεως Θεός, εφόσον ο Παύλος λέει ότι θα υπάρξει αποκάλυψη της δικαιοκρισίας του Θεού, δηλαδή της απόφασης που θα εκδοθεί από αυτόν για τον καθένα από τους κρινομένους, ώστε στους μεν φαύλους να πει: «Πορευθείτε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο·» στους δε εργάτες της προς αυτόν ευσέβειας: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου,» και τα εξής.

ΑΛΛΟ. «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα.» Ο Πατέρας είναι ομολογουμένως Θεός κατά φύση. Ο δε Υιός, σύμφωνα με τη μανία των ετεροδόξων, εφόσον είναι κτίσμα και δημιούργημα, δεν μπορεί να είναι Θεός κατά φύση. Πώς λοιπόν, θα έλεγε κανείς, θα λατρεύσουμε με ισότιμη και ισόρροπη τιμή και τον Θεό και το δημιούργημα, χωρίς να αμαρτήσουμε;

«Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν», σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα, «αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό»· προφανώς, επειδή μαζί Του συνυπάρχει και ενυπάρχει φυσικά και το Άγιο Πνεύμα. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά καταλαβαίνεις. Ας εξετάσουμε τα παρακάτω, αν σου φαίνεται καλό. ΚΥΡ. Χωρίς κανέναν δισταγμό, και μάλιστα θα τα πω. «Και συνέβη», λέει, «όταν τον έβγαλαν έξω, είπαν: Σώσε την ψυχή σου, μην κοιτάξεις πίσω σου, και μη σταθείς πουθενά σε όλη την περίχωρο· σώσου στο βουνό, για να μη συμπαρασυρθείς και χαθείς». Στη φράση λοιπόν «Σώσε την ψυχή σου», λέω ότι εννοείται σαφώς το «Κράτησε τον εαυτό σου αγνό· και μην παίρνεις μέρος σε ξένες αμαρτίες». Και γίνε ανώτερος από τα εμπόδια που υπάρχουν στον κόσμο· διότι τίποτα απολύτως στον κόσμο δεν μπορεί να δοθεί ως αντάλλαγμα για την ψυχή. «Διότι τι θα ωφεληθεί ο άνθρωπος, αν κερδίσει όλο τον κόσμο, αλλά ζημιωθεί την ψυχή του;»

Απολύτως λοιπόν, ω Παλλάδιε· διότι ο ιερέας είναι τύπος και εκμαγείο του Χριστού. Επειδή ο Εμμανουήλ ονομάστηκε μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, απόστολος και αρχιερέας της ομολογίας μας σύμφωνα με τις Γραφές, ο οποίος εισήλθε στα Άγια των αγίων μία για πάντα, όχι με αίμα τράγων και μόσχων, αλλά με το δικό του αίμα, εξασφαλίζοντας αιώνια λύτρωση. Και με μία προσφορά τελειοποίησε στο διηνεκές αυτούς που αγιάζονται, σύμφωνα με τις Γραφές. Παρατήρησε δε, αν θέλεις, και με άλλον τρόπο τον ιερουργό να στεφανώνεται με τη δόξα του Χριστού· διότι ο ίδιος το διακήρυξε ρητά σε εμάς λέγοντας: «Επειδή ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα»· και μάλιστα μέσω της φωνής αγίου: «Ένας είναι ο νομοθέτης και κριτής», όπως βρίσκεται καταγεγραμμένο στις Ιερές Γραφές, ενώ και ο θεσπέσιος Δαβίδ ψάλλει ότι «ο Θεός είναι κριτής».

Και αυτό το φανέρωσε ο ίδιος ο κριτής λέγοντας—διότι ο Χριστός είναι αυτός που κρίνει. Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, όχι αποξενώνοντας τον εαυτό του από την εξουσία, αλλά κρίνοντας μέσω του Υιού. Με το νεύμα λοιπόν του Πατέρα κρίνει ο Υιός. Διότι δεν είναι άλλα τα νεύματα του Πατέρα και άλλα του Υιού, αλλά ένα και το αυτό—τι λέει λοιπόν ο κριτής σχετικά με το αν θα φέρεις πάνω σου τα έργα σου ή όχι; «Και θα συναχθούν μπροστά του όλα τα έθνη». Διότι πρέπει ενώπιον του Χριστού να καμφθεί κάθε γόνατο επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων. «Και θα τους χωρίσει τον έναν από τον άλλον, όπως ακριβώς ο ποιμένας χωρίζει τα πρόβατα από τα ερίφια». Ο ποιμένας πώς τα χωρίζει; Άραγε εξετάζοντας από βιβλίο ποιο είναι το πρόβατο και ποιο το ερίφιο; Ή μήπως τα διακρίνει από την εξωτερική εμφάνιση; Δεν φανερώνει το μαλλί το πρόβατο, ενώ το τριχωτό και σκληρό δεν φανερώνει το ερίφιο; Έτσι, εάν μεν, αφού καθαριστείς από τις αμαρτίες, έχεις στο εξής τις πράξεις σου σαν καθαρό μαλλί, και παραμένει αμόλυντη η στολή σου, και λες πάντοτε το «απεκδύθηκα τον χιτώνα μου, πώς θα τον ντυθώ;», τότε από την ενδυμασία αναγνωρίζεσαι ως πρόβατο. Εάν όμως βρεθείς τριχωτός σαν τον Ησαύ, που ήταν δασύτριχος στο σώμα και φαύλος στη διάνοια, ο οποίος έχασε τα πρωτοτόκια για λίγο φαγητό και πούλησε το αξίωμά του, θα βρεθείς ανάμεσα σε εκείνους που είναι στα αριστερά.

Επειδή, λοιπόν, ο Μονογενής, εκπληρώνοντας το θέλημα του Πατέρα, απέδειξε ήδη ότι τα πάντα έχουν τελειωθεί, διότι ο Πατέρας γνώρισε την ώρα και την ημέρα, τη γνώρισε και κατά τη γνώση και κατά την πράξη· διότι ο ίδιος γνωρίζει τα πάντα και, καθώς λέει ο Υιός ότι «ο Πατέρας έδωσε όλη την κρίση στον Υιό», αν και δεν κρίνει άμεσα, μέσω του ότι έχει δώσει την κρίση στον Υιό, ο ίδιος κρίνει· διότι ο Θεός δεν έχει αποξενωθεί από το να κρίνει αυτούς που κρίνονται, και με το να μην κρίνει ο Πατέρας, έχει ήδη κρίνει. Ο δε Υιός γνωρίζει πότε έρχεται (η ημέρα)· διότι ο ίδιος φέρνει αυτή την ημέρα και ο ίδιος την ορίζει και την κατευθύνει και την ολοκληρώνει. Διότι λέει: «Σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα έρχεται εκείνη η ημέρα» και λέει «δεν βρίσκεστε μέσα στη νύχτα, ώστε να σας καταλάβει η ημέρα μέσα στο σκοτάδι». Αν, λοιπόν, οι δούλοι του Χριστού είναι τέκνα της ημέρας, άραγε ο ίδιος ο Υιός που φέρνει την ημέρα αγνοεί, ώστε να τον καταλάβει η ημέρα, και δεν φέρνει μάλλον αυτός την ημέρα; Ποιος, διανοούμενος αυτά, δεν θα βλασφημήσει, σκεπτόμενος τα μη πρέποντα για τον Πατέρα και τον Υιό; Και ο μεν Πατέρας γνωρίζει την ημέρα και την ώρα με δύο τρόπους, και κατά τη γνώση (είδηση) και κατά την πράξη. Διότι γνωρίζει πότε έρχεται και, πάλι, έχει ήδη κρίνει ορίζοντας να κρίνει ο Υιός, και γνώρισε (την ημέρα) κατά την πράξη. Ο δε Υιός του Θεού γνωρίζει μεν πότε έρχεται και ο ίδιος τη φέρνει και δεν αγνοεί, αλλά δεν έχει πράξει ακόμη σύμφωνα με τη γνώση, δηλαδή δεν έχει γνωρίσει ακόμη κατά την πράξη.

Διότι τρία τάγματα εισήγαγε ταυτόχρονα στο μέσο: τον Πατέρα, τον εαυτό του και όλους τους αγγέλους στον ουρανό. Και στον Πατέρα απέδωσε το να γνωρίζει, υποδεικνύοντας όχι μόνο την είδηση και τη γνώση, αλλά και όσα πάντοτε από τον Πατέρα και τον Υιό έχουν αναμφίβολα επικυρωθεί, πραγματοποιηθεί και εργαστεί. Και ο Πατέρας γνωρίζει την ημέρα, συγχρόνως την εγνώρισε, την εργάστηκε, την έπραξε και την έκρινε, όπως είπε στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό». Διότι με το να την έχει δώσει έχει ήδη κρίνει· εφόσον λοιπόν έκρινε, εγνώρισε· και έχοντας γνωρίσει, ξέρει πότε έρχεται. «Διότι εκείνος που δεν πιστεύει στον Υιό έχει ήδη κριθεί», όχι επειδή η κρίση έχει παρέλθει, αλλά επειδή τα όσα πρόκειται τότε να συμβούν έχουν ήδη αποδειχθεί, ώστε και ως προς αυτό να εκπληρώνεται το εν λόγω χωρίο. Διότι η Γραφή διακρίνει διαφορετικά είδη γνώσεως, όπως και πολλές φορές, εμβαθύνοντας στο συνεκτικό νόημα μέσα από ομοιώματα και παραδείγματα όσων έχουν ήδη πραγματευθεί, δεν παραλείψαμε να παρουσιάσουμε τη σαφήνεια και την έκφραση της κάθε υποθέσεως. 46. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν και πάλι από την αρχή και ας μιλήσουμε περί αυτών. Τι λέτε, ω σεις; Γνώριζε ο Αδάμ την Εύα, τη γυναίκα του, και πριν από την παρακοή και την παράβαση ή δεν τη γνώριζε; Και δεν μπορείτε να αντιμιλήσετε στην αλήθεια. Διότι, εάν δεν θελήσετε να βαδίσετε ορθά προς ένα τέτοιο νόημα, θα ελεγχθείτε. «Διότι ήσαν», λέγει, «γυμνοί και δεν αισχύνονταν». Ενώ δε ήσαν γυμνοί και όχι τυφλοί...

Έτσι και στη θεία Γραφή αναφέρεται: «Γνωρίζει ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί του», όχι επειδή αγνοεί αυτούς που δεν είναι, αλλά αυτό δηλώνει την ενεργό μέριμνα του Κυρίου. Και «απομακρυνθείτε από εμένα οι εργάτες της ανομίας, ποτέ δεν σας γνώρισα». Άραγε δεν τους γνώριζε θεωρητικά; Αλλά, επειδή δεν ήταν άξιοί του, αφαιρεί από αυτούς την έμπρακτη σχέση. Και σε άλλο σημείο: «Εσάς γνώρισα από όλα τα έθνη». Άραγε όλα τα υπόλοιπα έθνη και το σύνολο όλης της ανθρωπότητας έχουν παραλειφθεί από τη γνώση του, και δεν είναι μάλλον γνωστό από αυτόν ακόμη και το πλήθος των τριχών της κεφαλής κάθε ανθρώπου, τόσο εκείνων που τον υπηρετούν όσο και εκείνων που απειθούν σε αυτόν; Και «διότι ο Θεός γνωρίζει τους δρόμους που βρίσκονται στα δεξιά». Άραγε αγνοεί τους δρόμους στα αριστερά; Και πόσα τέτοια μπορούν να ειπωθούν για τη μία και την άλλη έννοια της γνώσης; 47. Το ίδιο ισχύει και για τον μονογενή Υιό του Θεού. Διότι, εφόσον λέει ότι «ο Πατέρας έχει δώσει την κρίση στον Υιό», απέδωσε ήδη στον Πατέρα τη γνώση και της θεωρίας και της πράξης. Διότι το ότι «κανείς δεν γνωρίζει την ημέρα παρά μόνο ο Πατέρας», ισχύει με δύο τρόπους: αφενός ότι γνωρίζει πότε έρχεται (διότι η ημέρα και η ώρα έρχεται σύμφωνα με τη δική του εξουσία), και αφετέρου ότι τη γνωρίζει εμπράκτως· διότι έχει ήδη πραγματοποιηθεί από αυτόν, αφού η κρίση έχει παραδοθεί στον Μονογενή. Έτσι και στον μονογενή Υιό του Θεού, ο οποίος είναι Θεός και σε τίποτα δεν διαφέρει από τον Πατέρα, υπάρχει η ίδια ακριβώς γνώση. Διότι ο ίδιος τη γνωρίζει, και ο ίδιος την κατευθύνει και τη φέρει και την εκπληρώνει και κρίνει, και χωρίς αυτόν η ημέρα δεν έρχεται.

Διότι σε αυτό το χωρίο προστίθενται όσα παραθέτουν με λογική αλληλουχία και αναφέρουν από το Ευαγγέλιο: «διότι ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και του δείχνει όλα όσα κάνει ο ίδιος, και θα του δείξει έργα μεγαλύτερα από αυτά, ώστε εσείς να θαυμάζετε», και πάλι: «ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και ζωοποιεί· παρομοίως και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει», και πάλι: «διότι ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». Πρόσεξε λοιπόν, Άρειε, την κατάληξη αυτού του διαλόγου μαζί σου, το πού κατέληξε ο λόγος. Δεν είπε ότι κάποιοι ναι και κάποιοι όχι, αλλά «ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». Μην ατιμάζεις, επομένως, τον Υιό, για να μην ατιμάσεις τον Πατέρα. Διότι, εάν θεωρείς ορθό να αποδώσεις κάτι το υποδεέστερο ή κάποιο μειονέκτημα στον Υιό, η σκέψη σου αυτή δεν ανάγεται άραγε και μέχρι τον Πατέρα; Διότι αποτελεί δείγμα της ίδιας θρασύτητάς σου το να σκέφτεσαι υποτιμητικά για τον Υιό και να μην τον τιμάς, όπως ακριβώς τιμάς τον Πατέρα. Και για ποιον λόγο του τα δίνει ο Πατέρας; Πες μου, ώ γενναιότατε, τι λέει; «Ώστε να ζωογονεί ο Υιός όποιον θέλει»· δεν είπε, όποιον του διατάσσεται.

Έτσι να κατανοείς και τα προειρημένα, ότι δηλαδή «όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό», ότι του έδωσε εξουσία «για να ζωογονεί όποιον θέλει», ώστε αφενός να αναδείξει ως πρώτη αρχή την ένωση της μίας θεότητας και το ένα θέλημα, ανάγοντας τα πάντα της αγαθότητας στον Πατέρα και στη μία αρχή και θεότητα —εφόσον υπάρχουν τρεις τέλειες υποστάσεις, αλλά μία θεότητα, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος— και, αφετέρου, η ένσαρκη παρουσία να προσλαμβάνει και πάλι μαζί με τη θεότητα τη δωρεά του αξιώματος, την εξουσία και την τελειότητα που της έχει χαριστεί από τον Πατέρα και τον Υιό, έχοντας ενωθεί σε μία πνευματική συνένωση της θεότητας. 81.

Γνωρίζοντας λοιπόν καλά ο Αβραάμ, επειδή ήταν σοφός και ο ίδιος ο Θεός μαρτυρούσε ότι ήταν προφήτης, ότι έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, τον προσκυνά, και μόνο σε αυτόν, σε αντίθεση με τους άλλους, λέει το: «με κανέναν τρόπο, εσύ που κρίνεις όλη τη γη, δεν θα παραλείψεις να κάνεις δίκαιη κρίση», κάτι που είναι αταίριαστο και εντελώς απίθανο να θεωρήσει κανείς ότι απευθύνεται σε κάποιον άγγελο, ο οποίος είναι κατώτερος από τον θείο Λόγο. Μόνο στον θείο Λόγο θα ταίριαζε απόλυτα να λέει, μαζί με τα άλλα, και το: «Μήπως θα κρύψω εγώ από τον δούλο μου τον Αβραάμ αυτά που κάνω;» καθώς και το: «Διότι γνώριζα ότι θα δώσει εντολή στους γιους του και στον οίκο του μετά από αυτόν, και θα φυλάξουν τις οδούς του Κυρίου εφαρμόζοντας δικαιοσύνη και κρίση, ώστε να εκπληρώσει ο Κύριος στον Αβραάμ όσα του υποσχέθηκε». Και πράγματι του ταιριάζει να τα λέει αυτά παιδαγωγώντας, ότι δηλαδή όλα όσα πράττονται οσίως από τους ανθρώπους οφείλουν να αναφέρονται αποκλειστικά στην ευσέβεια προς τον Θεό και Πατέρα των όλων, από τον οποίο, ενώ (ο Λόγος) βρίσκεται στη γη, χορηγούνται όλα τα αγαθά στους ευσεβείς για ωφέλεια και σωτηρία. Αυτά δε τα λέει ο θείος Λόγος διδάσκοντας ωσάν να πρόκειται για κάποιον άλλον Κύριο, δηλαδή για τον ίδιο του τον Πατέρα· διότι και ο ίδιος τον ομολογεί δικό του Κύριο και Θεό στους μαθητές του, λέγοντας: «Αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας».

Και τα εξής· στα οποία πρέπει να δοθεί επιμελής προσοχή, επειδή λέγονται από τον ίδιο τον παντοκράτορα Κύριο σαν να αναφέρονται σε άλλον. Και πρέπει να ρωτηθούν οι προερχόμενοι από την περιτομή (οι Ιουδαίοι), εάν μπορούν να πουν ποιος είναι ο κύριος που υποδηλώνεται εδώ και ο άγγελος της διαθήκης που είναι μαζί του, για τον οποίο ο Κύριος ο παντοκράτορας αναφέρει το: «ιδού, έρχεται» και τα λοιπά. Μέσα από αυτά, σύμφωνα με εμάς, προαναγγέλλεται η δεύτερη παρουσία του Χριστού, ο οποίος, όντας Λόγος του Θεού, όταν έλθει θα εισχωρήσει στην ψυχή του καθενός, κρίνοντας τον καθένα για όσα έπραξε στον βίο του, ξεπλένοντας και χωνεύοντας διά του πυρός σαν τον χρυσό, και καθαρίζοντας το ηγεμονικό μέρος της ψυχής όλων. Ο Πατέρας, λοιπόν, έδωσε όλη την κρίση στον Υιό, σύμφωνα και με τον λόγο που αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Θεέ, δώσε το κρίμα σου στον βασιλιά, και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη, και τους πτωχούς σου με κρίση»· όπου ως βασιλιάς μεν ονομάζεται η θεότητα και ο ίδιος ο Θεός Λόγος, ενώ ο άνθρωπος τον οποίο προσέλαβε, ως υιός του βασιλιά.

Αυτός λοιπόν ο ίδιος ο Θεός μας, εφόσον είναι ο Λόγος του Θεού, αναφέρει η Γραφή: «ανταποδίδει κρίση και θα ανταποδώσει, ο ίδιος θα έλθει και θα μας σώσει». Διότι, σύμφωνα με τον ψαλμό που λέει «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά», και σύμφωνα με την ευαγγελική διδασκαλία, μέσα από την οποία έχει ειπωθεί «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό», έχοντας λάβει από τον Πατέρα την εξουσία του να κρίνει, κρίνοντας με δικαιοσύνη, στον μεν λαό της περιτομής ανταπέδωσε την πρέπουσα τιμωρία για τα όσα τόλμησαν να πράξουν εναντίον του και εναντίον των προφητών του, ενώ όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους που τον πλησίασαν τους έσωσε εξίσου σύμφωνα με το δίκαιο, διανοίγοντας τα αυτιά της διανοίας τους και τα μάτια τους. Γι' αυτό και τον καιρό της παρουσίας του ο θείος λόγος τον αποκαλεί καιρό ανταπόδοσης, λέγοντας σε άλλο σημείο: «για να κηρύξω δεκτό έτος Κυρίου και ημέρα ανταπόδοσης». Και αυτός ήταν ο καιρός της ανταπόδοσης, κατά τον οποίο «κάθε αίμα» που χύθηκε, «από το αίμα του Άβελ» «μέχρι το αίμα του Ζαχαρία», και αυτού ακόμη του τιμίου αίματος του Ιησού, ζήτησε εκδίκηση από τη γενεά εκείνων που αμάρτησαν εναντίον του, ώστε από τότε να υποστούν τον έσχατο όλεθρο και την έσχατη πολιορκία. Και η κρίση εναντίον τους επέφερε σε αυτούς τέτοιου είδους ανταπόδοση· γι' αυτό λέει η προφητεία: «ιδού, ο Θεός μας ανταποδίδει κρίση και θα ανταποδώσει».

Πώς, όμως, ο Λόγος που βρίσκεται στον Θεό θα πει ότι έχει κατέλθει «όχι για να πράξει το δικό του θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που τον έστειλε»; Μέσω αυτών μεν ο Υιός του Θεού παρουσιάζει τον δικό του σεβασμό προς τον Πατέρα· όταν όμως ηγείται όλων των δημιουργημάτων που έχουν γίνει δι' αυτού, εφόσον υπάρχει ως Σωτήρας, Κύριος και Δημιουργός όλων («επειδή τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»), τότε αναγορεύεται δικαίως και Θεός και Δεσπότης και Σωτήρας και Βασιλιάς. Γι' αυτό και η Εκκλησία του έχει διδαχθεί να τον σέβεται, να τον προσκυνά και να τον τιμά ως Θεό, έχοντας μάθει να το πράττει αυτό από τον ίδιο. Λέει, λοιπόν, ο ίδιος ο Σωτήρας: «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό καθώς τιμούν τον Πατέρα», παραγγέλλοντας ρητώς να τον τιμούν όχι όπως τους προφήτες ούτε όπως τους αγγέλους ή τις ανώτερες από αυτούς δυνάμεις, αλλά παρόμοια με τον ίδιο τον Πατέρα. Διότι ο ίδιος ο Πατέρας, έχοντας θελήσει αυτό το πράγμα, «έδωσε όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τον τιμούν καθώς τιμούν τον Πατέρα». Αυτά ακριβώς γνωρίζοντας με ακρίβεια και ο Θωμάς ο Δίδυμος, όντας μέλος της χορείας των δώδεκα μαθητών, με λαμπρά λόγια τον ομολογούσε και Θεό και Κύριο, λέγοντας: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου».

Διότι λέγει και ο εκκλησιαστικός και ο αιρετικός ότι «ο Πατήρ δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό», ο καθένας τους όμως δεν κατανοεί με τον ίδιο τρόπο το ρηθέν· επειδή μέσα από τα ίδια ακριβώς λόγια, ο μεν εκκλησιαστικός εννοεί την εξουσία επί πάντων, ενώ ο άλλος κατασκευάζει την κατωτερότητα και την υποτέλεια.

Το ότι ο Κύριος είναι βασιλιάς του Ισραήλ έχει μαρτυρηθεί και από τους ίδιους τους εχθρούς, οι οποίοι έγραψαν πάνω στον σταυρό την ομολογία της βασιλείας του, ότι «Αυτός είναι ο βασιλιάς των Ιουδαίων». Διότι αποδεχόμαστε αυτή τη μαρτυρία, έστω και αν θεωρείται ότι σμικρύνει το μεγαλείο της εξουσίας του με το να περιορίζει την κυριαρχία του μόνο στη βασιλεία των Ισραηλιτών. Διότι δεν έχουν έτσι τα πράγματα, αλλά ξεκινώντας από το μέρος, η επιγραφή αυτή στον σταυρό του αναθέτει την εξουσία επί πάντων, με το να μην προσθέσει ότι αυτός είναι βασιλιάς «μόνο» των Ιουδαίων· διότι η φράση, μαρτυρώντας σε αυτόν απόλυτα την εξουσία επί των Ιουδαίων, συμπεριέλαβε σιωπηρά σε αυτήν την ομολογία και την εξουσία επί πάντων· άλλωστε, ο βασιλιάς ολόκληρης της γης κατέχει αναμφίβολα την κυριαρχία και του μέρους. Η δε σπουδή του Σολομώντα για τη δίκαιη κρίση υποδηλώνει τον αληθινό κριτή ολόκληρου του κόσμου, ο οποίος λέει: «Ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό»· και ότι: «Δεν μπορώ να κάνω τίποτα από τον εαυτό μου, αλλά κρίνω καθώς ακούω, και η δική μου κρίση είναι δίκαιη». Διότι αυτός είναι ο ύψιστος όρος της δίκαιης κρίσης, το να μην απονέμει ο κριτής από μόνος του κάτι στους κρινόμενους βάσει κάποιας εμπάθειας ή προκατάληψης, αλλά πρώτα να ακούει αυτούς που υπόκεινται στην κρίση, και έπειτα κατ' αυτόν τον τρόπο να εκδίδει την απόφασή του γι' αυτούς. Για τον λόγο αυτόν, η δύναμη του Θεού ομολογεί ότι κάποια πράγματα δεν μπορεί να τα κάνει· διότι η Αλήθεια αδυνατεί να εκτρέψει την κρίση έξω από τα όρια του δικαίου.

Διότι λέει, έπειτα από άλλα: «Σύμφωνα με την ενέργεια του κράτους της ισχύος του, την οποία ενήργησε στον Χριστό, ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς και καθίζοντάς τον στα δεξιά του στα επουράνια, υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δύναμης και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε αυτόν τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα». Ούτε η φωνή του Ευαγγελίου σε πείθει ότι ο Υιός δεν είναι πρόσκαιρος, αλλά ότι και η κρίση των πάντων στον μέλλοντα αιώνα έχει ανατεθεί στον Υιό; «Διότι ο Πατέρας», λέει, «δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό, ώστε να τιμούν τον Υιό όπως τιμούν τον Πατέρα»· και κάπου αλλού ο Απόστολος αναφέρει: «Κατά την αποκάλυψη του Κυρίου Ιησού», λέει, «από τον ουρανό μαζί με τους αγγέλους της δύναμής του, μέσα σε φλόγα φωτιάς, αποδίδοντας εκδίκηση σε εκείνους που δεν γνωρίζουν τον Θεό και σε εκείνους που δεν υπακούουν στο Ευαγγέλιο του Κυρίου μας Ιησού Χριστού».

Διότι, όπως ακριβώς έχοντας μάθει για τον Θεό των όλων από τη Γραφή, η οποία λέει ότι αυτός κρίνει όλη τη γη, λέμε για τον λόγο αυτό ότι αυτός είναι κριτής των πάντων, και πάλι, όταν ακούμε ότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν», δεν θεωρούμε ότι η Γραφή αντιφάσκει με τον εαυτό της· διότι αυτός που κρίνει όλη τη γη το πράττει αυτό μέσω του Υιού, στον οποίο έχει δώσει όλη την κρίση. Και καθετί που επιτελείται από τον Μονογενή έχει την αναφορά του στον Πατέρα, έτσι ώστε και αυτός να είναι κριτής των πάντων και να μην κρίνει κανέναν, επειδή, όπως ελέχθη, έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό και όλη η κρίση του Υιού δεν έχει αποξενωθεί από το πατρικό θέλημα. Και κανείς δεν θα μπορούσε ευλόγως ούτε να κάνει λόγο για δύο κριτές, ούτε να πει ότι ο έτερος έχει αποξενωθεί από την εξουσία και τη δύναμη της κρίσεως. Έτσι και ως προς τον λόγο περί της θεότητος, ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, και την εποπτική και θεατική δύναμη, την οποία ακριβώς ονομάζουμε θεότητα, ο Πατέρας την ενεργεί μέσω του Μονογενούς, 〈ο Θεός που δημιούργησε τα πάντα με σοφία〉, ενώ ο Υιός τελειοποιεί κάθε δύναμη εν Αγίω Πνεύματι και αφενός κρίνει, καθώς λέει ο Ησαΐας, με πνεύμα κρίσεως και πνεύμα καύσεως, αφετέρου ευεργετεί, σύμφωνα με την ευαγγελική ρήση την οποία απηύθυνε προς τους Ιουδαίους: εν Πνεύματι Θεού· διότι λέει: «Εάν όμως εγώ εν Πνεύματι Θεού εκβάλλω τα δαιμόνια»· συμπεριλαμβάνοντας μέσα από ένα μέρος κάθε είδος ευεργεσίας δια της ενότητος ως προς την ενέργεια. Διότι σε εκείνους στους οποίους το ένα έργο ενεργείται μέσω αλλήλων, το όνομα της ενέργειας δεν είναι δυνατόν να καταμερίζεται σε πολλούς.

ιβ΄. Στη συνέχεια, εκθέτει με εξαίρετο τρόπο την ερμηνεία περί του Μεσίτη, του ομοίου, του αγεννήτου και του γεννητού, καθώς και περί της εικόνας και της σφραγίδας της ενέργειας και των έργων του Παντοκράτορος. ιγ΄. Μετά από αυτό, ερμηνεύει την ευαγγελική ρήση «Ο Πατήρ δεν κρίνει κανέναν»· περαιτέρω, διασαφήνισε την παράβαση του Αδάμ και τον θάνατο, καθώς και την εκ νεκρών ανάσταση του ανθρώπου που προσλήφθηκε με ψυχή και σώμα από τον Κύριο.