Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 5:23

Διότι πώς θα μπορούσε να τολμήσει κανείς να πει κάτι τέτοιο για τη θεία, τίμια και υπερκείμενη φύση, μέσω του οποίου κατασκευάζεται συγκριτικά από τον λόγο κάτι το υποδεέστερο στην τιμή; «Για να τιμούν όλοι», λέει, «τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». Ενώ λοιπόν αυτή η φωνή νομοθετεί την ισότητα της τιμής (διότι η θεία φωνή αποτελεί νόμο), αυτός αθετεί και τον νόμο και τον ίδιο τον νομοθέτη, και απονέμει στον μεν περισσότερη, στον δε λιγότερη τιμή, επινοώντας με άγνωστο σε μένα τρόπο τα μέτρα της περισσότερης τιμής. Διότι, σύμφωνα με την ανθρώπινη συνήθεια, οι διαφορές στα αξιώματα καθορίζουν τις τιμές προς τους άρχοντες, ώστε οι υφιστάμενοι να μην προσέρχονται στους βασιλείς και στις κατώτερες εξουσίες με το ίδιο και ίσο σχήμα συμπεριφοράς. Αντιθέτως, η μεγαλύτερη ή η μειωμένη επίδειξη φόβου και σεβασμού από εκείνους που προσέρχονται, φανερώνει την έλλειψη και την περίσσεια της τιμής προς τα τιμώμενα πρόσωπα· και με αυτόν τον τρόπο κυρίως μπορεί κανείς να διακρίνει μέσα από τη διάθεση των υφισταμένων εκείνους που απολαμβάνουν μεγαλύτερη τιμή, όταν κάποιος φαίνεται να είναι πιο φοβερός από τους άλλους και να αξιώνεται περισσότερο σεβασμό σε σχέση με τους υπολοίπους. Στην περίπτωση όμως της θείας φύσης, επειδή κάθε τελειότητα ως προς το αγαθό συνεκφράζεται με την προσωνυμία του θείου, δεν είναι δυνατόν να βρεθεί, τουλάχιστον σύμφωνα με τη δική μας αντίληψη, τρόπος προτίμησης στην τιμή.

Αυτή λοιπόν η αίρεση, η οποία παραγράφει την αληθινή θεότητα του Κυρίου και μεθοδεύει το να πρέπει να τον εκλαμβάνουμε ως κτιστό, και όχι ως εκείνο το οποίο είναι ο Πατέρας κατά την ουσία, τη δύναμη και την αξία, επειδή, καθώς η αλήθεια περιλάμπει από παντού, αυτά τα σκοτεινά νοήματα δεν έχουν κανένα έρεισμα, αφού περιφρόνησαν όλα τα ονόματα που βρίσκονται στη Γραφή προς θεοπρεπή δοξολογία και τα οποία λέγονται ομοίως για τον Πατέρα και τον Υιό, κατέληξαν στο όνομα της «αγεννησίας», το οποίο πλάστηκε από τους ίδιους με σκοπό την αθέτηση της μεγαλειότητας του Μονογενούς Θεού. Διότι, ενώ η ευσεβής ομολογία καθορίζει ως δόγμα την πίστη στον Μονογενή Θεό, λέγοντας «για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα», αυτοί, έχοντας παραμερίσει όλες τις ευσεβείς εκφράσεις με τις οποίες η μεγαλειότητα του Υιού επισημαίνεται ως ομότιμη με την αξία του Πατέρα, επινοούν εντεύθεν για τον εαυτό τους τις αρχές και τις προϋποθέσεις της άθεης παρανομίας τους περί το δόγμα. Επειδή, δηλαδή, ο Μονογενής Θεός, όπως διδάσκει η φωνή του Ευαγγελίου, εξήλθε από τον Πατέρα και προέρχεται από αυτόν, αυτοί, μεταλλάσσοντας αυτό το νόημα με άλλα ονόματα, κατασπαράσσουν μέσω αυτών την αληθινή πίστη.

Αυτό, λοιπόν, ορίζουν ως κατάληψη των θείων μυστηρίων, το να αθετείται η θεότητα του Υιού, κραυγάζοντας σχεδόν φανερά σε όποιον τείνει ευήκοον ους ότι μπορείς να είσαι τέλειος ως προς τη γνώση, χωρίς να πιστεύεις στον Μονογενή Θεό ότι είναι αληθινός Θεός, χωρίς να τιμάς τον Υιό όπως τιμάται ο Πατέρας, θεωρώντας ότι κατά τη φύση Του δεν είναι Υιός αλλά κτίσμα, δεν είναι Κύριος ούτε Δεσπότης, αλλά δούλος και υποχείριο. Διότι σε αυτό τον σκοπό αποβλέπει η κατάληξη της συμβουλής τους, έστω κι αν η βλασφημία συγκαλύπτεται με άλλα λόγια.

Δεύτερο γένος αθεΐας είναι η πολυσχιδής και πολύμορφη απάτη των αιρετικών, από τους οποίους άλλοι μεν ονομάζουν τον Θεό Πατέρα χωρίς Υιό, όπως ακριβώς εκείνοι που, μετά την επιφάνεια του Υιού του Θεού, επιθυμούν ακόμη να δουλεύουν στη σκιά του παλαιού νόμου και επιμένουν φιλόνικα να προσκολλώνται στο γράμμα, άλλοι δε ονομάζουν τον ίδιο Υιοπάτορα, όπως οι οπαδοί του Λίβυου Σαβελλίου, και άλλοι τον ονομάζουν άκτιστο Πατέρα ενός κτιστού Υιού και Πνεύματος, όπως οι Αρειανοί, οι Ευνομιανοί και οι Μακεδονιανοί. Όλοι αυτοί και οι παρόμοιοί τους δεν διαφέρουν σε τίποτα από τους άθεους, εφόσον δεν τιμούν ούτε τον Πατέρα, σύμφωνα με όσα είπε ο Κύριος: «όποιος δεν τιμά τον Υιό δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε». Γι' αυτό και ο μέγας Αθανάσιος λέει: «Άθεος είναι αυτός που χωρίζει τον Υιό από τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα και τα υποβιβάζει σε κτίσμα». Και με τον ίδιο βεβαίως τρόπο είναι άθεος και εκείνος που τα συνενώνει με κακόδοξο τρόπο, διότι έτσι το ένα αναιρεί το άλλο.

Θέλεις να δεις τη φαρμακοθήκη του; Δες τη χειρουργική αντιμετώπιση των ιουδαϊκών γλωσσών. Θέλεις να δεις τα βότανά του; Δες τις διάφορες ιάσεις. Θέλεις να δεις ποιους ασθενείς επισκέπτεται; Δες τους γειτονικούς αιρετικούς. Διότι από τη μια πλευρά, εκείνοι που αθετούν το Πνεύμα νοσούν από βλασφημία, και από την άλλη, εκείνοι που αθετούν τον Υιό πάσχουν από αθεΐα. Αλλά και στους δύο, ως ιατρός, ορίζει τα κατάλληλα, λέγοντας στους μεν: «Μη λυπείτε το Άγιο Πνεύμα», και φωνάζοντας στους δε: «Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά ούτε τον Πατέρα». Όντως, μεγάλος ιατρός είναι ο Λουκάς.

Διότι είναι γραμμένο: Όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε.

Ποια θυσία όμως εννοεί; Ο ίδιος το ερμήνευσε λέγοντας: Καρπό χειλέων που ομολογούν το όνομά Του· δηλαδή, προσευχές, ύμνους, ευχαριστία· διότι αυτά είναι ο καρπός των χειλέων. Εκείνοι προσέφεραν πρόβατα, μοσχάρια, και τα έδιναν στον ιερέα· εμείς όμως ας μην προσφέρουμε τίποτε από αυτά, αλλά ευχαριστία, και την κατά πάντα, όσο είναι δυνατόν, μίμηση του Χριστού· αυτό ας βλαστήσουν τα χείλη μας. Την αγαθοεργία και την προσφορά προς τους άλλους μην την ξεχνάτε· διότι με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός. Ας δώσουμε, λέει, τέτοια θυσία σε Αυτόν, για να την αναφέρει στον Πατέρα· διότι διαφορετικά δεν αναφέρεται, αν δεν γίνει διά του Υιού· μάλλον δε και με συντετριμμένη καρδιά. Όλα αυτά τα είπε έτσι εξαιτίας εκείνων από τους ακροατές που έχουν ακόμη ασθενέστερη πνευματική κατάσταση· διότι το ότι η χάρη ανήκει στον Υιό είναι φανερό· επειδή πώς αλλιώς η τιμή είναι ίση; Ώστε όλοι, λέει, να τιμούν τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα. Αν, όταν δοξάζεται ο Πατέρας, δεν συνδοξάζεται και ο Υιός, πού βρίσκεται η ίση τιμή; Επειδή, λοιπόν, καρπός των χειλέων που ομολογούν το όνομά Του είναι το να Τον ευγνωμονούμε, δηλαδή, για τα πάντα, και για όσα έπαθε για εμάς· ας τα υπομένουμε όλα με ευχαριστία, έστω κι αν είναι φτώχεια, έστω κι αν είναι ασθένεια, έστω κι αν είναι οτιδήποτε άλλο· διότι το τι μας συμφέρει, Αυτός μόνος το γνωρίζει. Διότι, λέει, το τι να προσευχηθούμε όπως πρέπει, δεν το γνωρίζουμε.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, εάν ήταν κτιστός, αποσιωπούσε το ότι είχε δημιουργηθεί, αυτός που αποποιούνταν πολλά και από τα δικά του γνωρίσματα; Επομένως, εκείνος που για να διδάξει την ταπεινοφροσύνη είπε πολλές φορές ταπεινά πράγματα τα οποία δεν του άρμοζαν, πολύ περισσότερο δεν θα παρέλειπε τούτο, εάν ήταν κτιστός. Ή δεν βλέπεις ότι, για να μην τον θεωρήσει κανείς αγέννητο, έκανε και έλεγε τα πάντα γι' αυτό, εκστομίζοντας λόγια κατώτερα της αξίας και της ουσίας του, και κατεβαίνοντας στην ταπεινότητα ενός προφήτη; Διότι το «όπως ακούω κρίνω», και το «Εκείνος μου είπε τι να πω και τι να μιλήσω», και όλα τα παρόμοια, αρμόζουν μόνο σε προφήτες. Εάν, λοιπόν, θέλοντας να εξαλείψει αυτή την υποψία δεν απαξίωσε να εκστομίσει τόσο ταπεινά λόγια, πολύ περισσότερο, εάν ήταν κτιστός, για να μην τον υποπτευθεί κανείς ως άκτιστο, θα έλεγε πολλά παρόμοια λόγια, όπως: «Μη νομίζετε ότι έχω γεννηθεί από τον Πατέρα· έχω δημιουργηθεί, δεν έχω γεννηθεί, ούτε προέρχομαι από την ουσία Εκείνου». Τώρα όμως κάνει ακριβώς το αντίθετο· διότι λέει εκείνα τα λόγια τα οποία αναγκάζουν ακόμη και όσους δεν το θέλουν, να αποδεχθούν παρά τη θέλησή τους την αντίθετη άποψη, όπως: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· και, «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και, «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα. Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει».

Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα. Και γνωρίζω βέβαια ότι σε πολλούς είναι ακατάληπτο αυτό που ελέχθη· γι' αυτό και σε πολλές περιπτώσεις αναβάλλουμε να θέσουμε σε κίνηση επιχειρήματα που προέρχονται από ανθρώπινους συλλογισμούς, επειδή ούτε το υπόλοιπο πλήθος θα μπορούσε να τα παρακολουθήσει· ούτε, εάν τα παρακολουθούσε, διαθέτουν αυτά κάτι το βέβαιο και το ασφαλές. Διότι οι συλλογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και οι επινοήσεις τους επισφαλείς. Ευχαρίστως όμως θα ρωτούσα και το εξής αυτούς που μας αντιλέγουν: τι άραγε σημαίνει αυτό που λέγεται από τον προφήτη, το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν υπάρχει»; Διότι, εάν ο Υιός είναι νεότερος από τον Πατέρα, πώς λέγει: «Μετά από εμένα δεν υπάρχει»;

Διότι αυτό δεν αποτελεί πλέον κάποιου είδους οικονομία, αλλά έσχατη ασέβεια. Επομένως, εμείς έχουμε να προβάλουμε μια δίκαιη και ταιριαστή στον Θεό αιτία για τα ταπεινά του λόγια: τη συγκατάβασή του, το ότι μας εκπαιδεύει στη μετριοφροσύνη, και τη σωτηρία μας που οικονομείται μέσω αυτής· πράγμα που και ο ίδιος, φανερώνοντάς το, έλεγε αλλού: «Αυτά τα λέω, για να σωθείτε εσείς». Διότι, επειδή κατέφυγε στη μαρτυρία του Ιωάννη, αφήνοντας τη δική του (πράγμα που ήταν ανάξιο της μεγαλωσύνης του), θέτοντας την αιτία για τόση ταπεινότητα των λόγων του, είπε: «Αυτά τα λέω, για να σωθείτε εσείς». Εσείς όμως, που ισχυρίζεστε ότι αυτός δεν έχει την ίδια εξουσία και δύναμη με Εκείνον που τον γέννησε, τι θα μπορούσατε να πείτε, όταν τον ακούτε να λέει λόγια με τα οποία αποδεικνύει ότι έχει ίση δύναμη, εξουσία και δόξα με τον Πατέρα; Και για ποιον λόγο απαιτεί την ίδια τιμή, εάν είναι πολύ κατώτερος, όπως ισχυρίζεστε; Και δεν σταματά εδώ, λέγοντας μόνο αυτά, αλλά προσθέτει λέγοντας: «Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε». Βλέπεις πώς έχει συνυφανθεί η τιμή του Υιού με την τιμή του Πατέρα; Και τι σημαίνει αυτό; λέγει. Διότι αυτό μπορεί να το δει κανείς και στους αποστόλους· «Διότι εκείνος που δέχεται εσάς», λέγει, «δέχεται εμένα». Αλλά εκεί, επειδή οικειοποιείται τα των δούλων του, γι' αυτό μίλησε έτσι· εδώ όμως, επειδή είναι μία η ουσία και η δόξα.

Εξάλλου, ούτε για τους αποστόλους έχει ειπωθεί να τους τιμούν κατ' αυτόν τον τρόπο. Πολύ ορθά, επομένως, είπε: «Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα». Διότι, εάν υπάρχουν δύο βασιλείς και υβριστεί ο ένας, συνυβρίζεται και ο άλλος, και μάλιστα όταν αυτός που υβρίζεται είναι υιός. Βεβαίως, υβρίζεται [ο βασιλεύς] και όταν κακοποιηθεί ένας στρατιώτης· αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο, παρά μέσω κάποιου ενδιαμέσου. Εδώ, όμως, δεν συμβαίνει αυτό, αλλά σαν να στρέφεται η ύβρις απευθείας στον ίδιο.

Γι' αυτό προλαμβάνοντας είπε: «Για να τιμούν τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα»· ώστε, όταν πει: «Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα», να κατανοήσεις την ίδια ακριβώς τιμή. Διότι δεν λέει απλώς: «Εκείνος που δεν τιμά», αλλά λέει: «Εκείνος που δεν τιμά έτσι όπως είπα, δεν τιμά τον Πατέρα». Και πώς, θα πει κάποιος, είναι της ίδιας ουσίας εκείνος που στέλνει και εκείνος που αποστέλλεται; Πάλι υποβιβάζεις τον λόγο στα ανθρώπινα δεδομένα, και δεν κατανοείς ότι όλα αυτά έχουν λεχθεί για κανέναν άλλο λόγο, παρά για να γνωρίζουμε τον Αίτιο, και για να μην περιπέσουμε στη νόσο του Σαβελλίου, αλλά και για να θεραπευθεί η ασθένεια των Ιουδαίων με αυτόν τον τρόπο, ώστε να μη θεωρηθεί από αυτούς ότι είναι αντίθεος. Επειδή έλεγαν: «Αυτός δεν είναι από τον Θεό· αυτός δεν έχει έρθει από τον Θεό». Για την αναίρεση δε αυτής της υποψίας, δεν συνέβαλλαν τόσο τα υψηλά λόγια όσο τα ταπεινά. Γι' αυτόν τον λόγο συνεχώς και ακατάπαυστα έλεγε ότι έχει αποσταλεί, όχι για να θεωρήσεις ότι η έκφραση αυτή αποτελεί κάποια ελάττωσή του, αλλά για να φράξει τα στόματα εκείνων. Γι' αυτό και καταφεύγει συνεχώς στον Πατέρα, παρεμβάλλοντας ενδιάμεσα και τη δική του αυθεντία. Διότι, εάν τα έλεγε όλα σύμφωνα με τη δική του αξία, εκείνοι δεν επρόκειτο να αποδεχθούν τα λεγόμενα, εφόσον ακόμα και για λίγα τέτοια λόγια τον καταδίωξαν και πολλές φορές τον λιθοβόλησαν· εάν πάλι, αποβλέποντας σε εκείνους, διατύπωνε τα πάντα με ταπεινό τρόπο, στο μέλλον πολλοί θα υφίσταντο πνευματική βλάβη.

Είπα, λέει, ότι όπως ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει· είπα ότι ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό· είπα ότι πρέπει να τιμάται ο Υιός, όπως ο Πατέρας· είπα ότι όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά ούτε τον Πατέρα· είπα ότι όποιος ακούει τους λόγους μου και πιστεύει, δεν πρόκειται να δει θάνατο, αλλά έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή· είπα ότι η φωνή μου θα αναστήσει τους νεκρούς, άλλους τώρα, και άλλους αργότερα· είπα ότι θα ζητήσω από όλους λόγο για τα παραπτώματά τους· είπα ότι θα κρίνω δίκαια και θα ανταμείψω όσους πράττουν το ορθό. Επειδή, λοιπόν, όλα αυτά αποτελούσαν απλές αποφάνσεις, και όσα λέγονταν ήταν μεν σπουδαία, αλλά δεν τους είχε δοθεί ακόμη καμία σαφής απόδειξη παρά μόνο αμυδρή, παραθέτει πρώτα την αντίρρηση, σκοπεύοντας να προχωρήσει στην τεκμηρίωση όσων είπε, λέγοντας περίπου τα εξής, έστω κι αν δεν χρησιμοποίησε αυτά ακριβώς τα λόγια: Ίσως όμως θα πείτε: «Όλα αυτά τα λες εσύ, δεν είσαι όμως αξιόπιστος μάρτυρας εφόσον μαρτυρείς εσύ ο ίδιος για τον εαυτό σου».

Πολλοί, πολλές φορές, αποκάλεσαν τον Θεό πατέρα τους· όπως, για παράδειγμα, ότι ένας Θεός μάς έκτισε, και ένας είναι ο πατέρας όλων μας· αλλά δεν σήμαινε εξαιτίας αυτού ότι ο λαός ήταν ίσος με τον Θεό· γι' αυτό και δεν σκανδαλίζονταν όταν το άκουγαν. Όπως λοιπόν όταν έλεγαν, «Δεν είναι από τον Θεό», και εκείνος διόρθωνε πολλές φορές την πλάνη τους, και απολογούνταν για την κατάλυση του Σαββάτου· έτσι και σε αυτήν την περίπτωση, αν αυτό προερχόταν από δική τους εσφαλμένη υποψία, και δεν ήταν δική του γνώμη, θα το είχε διορθώσει και θα έλεγε: «Γιατί με νομίζετε ίσο με τον Θεό; Δεν είμαι ίσος». Αλλά δεν είπε τίποτα τέτοιο, παρά μάλλον το αντίθετο, και απέδειξε ότι είναι ίσος μέσα από τα όσα ακολουθούν. Διότι το «Όπως ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός»· και το «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα», και το «Τα έργα που κάνει εκείνος, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει»· όλα αυτά αποτελούν αποδείξεις της ισότητας. Και για τον νόμο εξάλλου λέει: «Μη νομίσετε ότι ήλθα για να καταλύσω τον νόμο ή τους προφήτες». Με αυτόν τον τρόπο γνωρίζει πώς να εξαλείφει και τις κακές υποψίες που υπάρχουν στη διάνοια. Εδώ όμως την υποψία περί της ισότητας με τον Θεό όχι μόνο δεν την αναιρεί, αλλά και την επιβεβαιώνει.

Διότι καλεί κατά την ημέρα της κρίσεως και τον Ιωάννη και αυτούς που λένε το «ήταν» και αυτούς που λένε το «δεν ήταν»· γιατί; Επειδή ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει παραδώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό καθώς τιμούν τον Πατέρα. Καλεί, λοιπόν, κατά την ημέρα της κρίσεως και εκείνους που λένε το «ήταν» και το «δεν ήταν». Εμφανίζεται το χειρόγραφο του καθενός. Εσύ τι είπες; Διάβασε την ομολογία σου. Εγώ είπα το «ήταν».

Και βέβαια ο Υιός λέει: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα». Εκείνος δε που δεν τιμά τον Υιό, είναι ολοφάνερο ότι δεν τιμά ούτε τον Πατέρα. Τι λοιπόν, θα πει κάποιος, να ονομάσω τον Υιό Πατέρα; Όχι. Διότι δεν είπε: «Για να με αποκαλείτε Πατέρα», αλλά τι (είπε); «Για να με τιμάτε, ενώ παραμένω Υιός, όπως τον Πατέρα». Αν όμως αποκαλέσεις τον Υιό Πατέρα, τα έχεις συγχέει όλα. Εφόσον λοιπόν διατηρείται αυτή η ιδιότητα, η τιμή είναι κοινή. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο μίλησε για Υιό και Πατέρα, για να μη συγχέετε τις υποστάσεις.

Επειδή, λοιπόν, μέσα από όλα αυτά ο λόγος μας απέδειξε ότι ο Υιός δεν κατέχει λειτουργική αξία, αλλά δεσποτική, ας τον προσκυνούμε ως Δεσπότη και ομότιμο με τον Πατέρα· διότι έτσι προσέταξε και ο ίδιος λέγοντας: «Να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». Και ας συνδέουμε την ακρίβεια του τρόπου ζωής και των έργων με την ορθότητα των δογμάτων, ώστε να μην επιτύχουμε τη σωτηρία μας μόνο κατά το ήμισυ.

«Αμήν.» Διότι, αφού απέδωσε πρώτα τη δοξολογία, όπως ακριβώς στον Πατέρα, έτσι και στον Μονογενή, τότε προχώρησε στη συνέχεια του λόγου του· επειδή είχε ακούσει τον Χριστό να λέει: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». Και, για να μάθετε ότι αυτή η ίδια η ευχή θα μας προσφέρει την απόδειξη, ελάτε να την παραθέσουμε. «Ο Βασιλεύς των βασιλευόντων», λέει, «και Κύριος των κυριευόντων, ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο». Εδώ στάσου και ρώτησε τον αιρετικό τι άραγε σημαίνει αυτό το «κατοικεί σε φως απρόσιτο», και πρόσεξε την ακρίβεια του Παύλου. Δεν είπε: «όντας φως απρόσιτο», αλλά: «κατοικώντας σε φως απρόσιτο», για να μάθεις ότι, εάν η κατοικία είναι απρόσιτη, πόσο μάλλον ο Θεός που κατοικεί σε αυτήν. Αυτά όμως τα έλεγε, όχι για να υποθέσεις ότι υπάρχει κατοικία και τόπος γύρω από τον Θεό, αλλά για να κατανοήσεις το ακατάληπτο της φύσεώς Του μέσα από την υπεραφθονία της έκφρασης.

Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι. Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κατακληρονομήσεις όλα τα έθνη. Εσύ είσαι ο Χριστός, στον οποίο ο Πατέρας έδωσε εξουσία επί των πάντων, εξουσία να κρίνει τους πάντες. Διότι ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν· αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό, ώστε να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα. Εσύ θα κατακληρονομήσεις όλα τα έθνη. Διότι σε εσένα είπε ο Πατέρας: Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομία σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης. Ας αποδώσουμε λοιπόν δόξα στον Θεό εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Ονομάζεσαι βέβαια εσύ υιός, αλλά δεν ονομάζεσαι Μονογενής όπως Εκείνος, ούτε διατρίβεις στους κόλπους του Πατρός, ούτε είσαι απαύγασμα της δόξας, ούτε χαρακτήρας της υποστάσεως, ούτε υπάρχεις με τη μορφή του Θεού. Εάν, λοιπόν, δεν σε πείθει το προηγούμενο, ας σε πείσουν αυτά, καθώς και πολλά άλλα περισσότερα από αυτά, τα οποία μαρτυρούν εκείνη την ευγενή Του καταγωγή. Διότι, όταν μεν θέλει να δείξει το απαράλλακτο της ουσίας Του σε σχέση με Αυτόν που Τον γέννησε, λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Όταν πάλι θέλει να δείξει το ιδιάζον της δυνάμεώς Του, λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· όταν θέλει να δείξει το εφάμιλλο της εξουσίας Του: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί όποιους θέλει»· όταν δείχνει την ταυτότητα της λατρείας: «Για να τιμούν όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα»· και όταν δείχνει την αυθεντία Του ως προς τις μεταβολές των νόμων, λέει: «Ο Πατέρας μου εργάζεται, και εγώ εργάζομαι». Αλλά αυτοί, αφού προσπέρασαν όλα αυτά και δεν εξέλαβαν κυριολεκτικά το όνομα «Υιός», επειδή και οι ίδιοι έχουν τιμηθεί με την προσωνυμία των υιών, υποβιβάζουν τον Υιό στην ίδια ευτέλεια λέγοντας: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου».

Του ιδίου, από τον λόγο για τους Αγίους Τεσσαράκοντα: Επειδή τα ανδραγαθήματα των πολέμων συχνά τα αναδεικνύουν τόσο οι συγγραφείς όσο και οι ζωγράφοι, οι μεν στολίζοντάς τα με τον λόγο, οι δε αποτυπώνοντάς τα σε πίνακες, και αμφότεροι παρακίνησαν πολλούς προς την ανδρεία· διότι αυτά που ο λόγος παρουσιάζει μέσω της ακοής, αυτά η ζωγραφική τέχνη σιωπώντας τα δεικνύει μέσω της μίμησης <...> Του ιδίου, από τα τριάντα κεφάλαια προς τον Αμφιλόχιο περί του Αγίου Πνεύματος, από το δέκατο έβδομο κεφάλαιο: Ότι βασιλιάς ονομάζεται και η εικόνα του βασιλιά, και δεν υπάρχουν δύο βασιλιάδες· διότι ούτε η εξουσία διασπάται ούτε η δόξα διαμερίζεται. Όπως δηλαδή η αρχή και η εξουσία που μας κυβερνά είναι μία, έτσι και η από μέρους μας δοξολογία είναι μία και όχι πολλές, διότι η τιμή προς την εικόνα μεταβαίνει στο πρωτότυπο. Ό,τι λοιπόν είναι εδώ η εικόνα κατά μίμηση, αυτό είναι εκεί ο Υιός εκ φύσεως. Και όπως ακριβώς στα τεχνητά έργα η ομοίωση έγκειται στη μορφή, έτσι και στη θεία και ασύνθετη φύση η ένωση βρίσκεται στην κοινωνία της θεότητας. (Σχόλιο) Όπως λοιπόν «όποιος δεν τιμά τον Υιό», καθώς λέει ο Κύριος, «δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε», έτσι και όποιος δεν τιμά την εικόνα δεν τιμά ούτε αυτόν που εικονίζεται. Αλλά ίσως πει κάποιος: Είναι αναγκαίο να τιμούμε την εικόνα του Χριστού, αλλά όχι και των αγίων. Ω, τι αφροσύνη! Άκουσε τον Κύριο που λέει στους μαθητές του: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα».

Προς δε εκείνους που λέγουν ότι ο Κύριος, μετριάζοντας τα λόγια του εξαιτίας της ανθρώπινης φύσης του, αποσιώπησε να αποφανθεί περί του Αγίου Πνεύματος ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα και από τον ίδιο, απαντούμε τα εξής: ότι δηλαδή ο υπερύμνητος Ιησούς με ταπεινότητα εκφράζει εκείνα τα οποία αφορούν στο δικό του πρόσωπο κατά την ανθρώπινη φύση, ώστε να μη φανεί σε κάποιους ότι σφετερίζεται τα μεγαλεία της θεότητας, καθώς φαινομενικά θεωρούνταν ότι είναι απλός άνθρωπος και όχι και Θεός. Όπως το «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου»· όπως το «δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτα, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει»· όπως το «περί δε της ημέρας εκείνης και της ώρας, κανείς δεν γνωρίζει, ούτε οι άγγελοι των ουρανών, ούτε ο Υιός, ειμή μόνον ο Πατέρας»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά. Όσα όμως λέει στα Ευαγγέλια περί του προσώπου του Πατρός ή περί του προσώπου του Πνεύματος, επειδή θεολογεί περί προσώπων που δεν έχουν σαρκωθεί, εκθέτει τις αλήθειες της θεολογίας ανόθευτες, και καθόλου δεν διαστρέφει τους λόγους, ούτε ομιλεί ταπεινά, ούτε βέβαια για λόγους θείας οικονομίας αποσιωπά κάτι γι' αυτά. Διότι, εάν ενώπιον των πλήθων των Ιουδαίων, αν και έπνεαν μένεα εναντίον του για να τον φονεύσουν, δεν δίστασε καθόλου να διακηρύξει την ισότητα της δικής του θεότητας με αυτήν του Πατρός, άλλοτε μεν λέγοντας «ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, και εγώ εργάζομαι»· και άλλοτε «όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα». Και, «κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό, ειμή μόνον ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, ειμή μόνον ο Υιός».

Ψαλμός οα'. Για τον Σολομώντα, ψαλμός του Δαβίδ. Η επιγραφή αυτού λέει, «για τον Σολομώντα, ψαλμός». Και πού ο Σολομών «συμπαραμένει με τον ήλιο;» πού ο Σολομών υπάρχει «πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές;» Διότι αυτά και τα παρόμοια με αυτά αρμόζουν στον νοητό Σολομώντα, τον Ιησού Χριστό, καθώς και το όνομα Σολομών ερμηνεύεται ως «αυτός που ειρηνεύει». «Ο Θεός, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά, για να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη και τους φτωχούς σου με ευθυκρισία». Κατά μεν το αισθητό αναφέρεται στον Δαβίδ και τον Σολομώντα, ως τύπους και σύμβολα, κατά δε το νοητό και αληθινό αναφέρεται στον βασιλιά Θεό Πατέρα και στον βασιλιά Υιό και Θεό Ιησού Χριστό, ο οποίος έλεγε ότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε να τιμούν τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». «Ας φέρουν τα όρη ειρήνη στον λαό, και οι λόφοι δικαιοσύνη». Εδώ υπαινίχθηκε την καθολική καταλλαγή των ανθρώπων προς τον Θεό μέσω του άρχοντα της ειρήνης, του Χριστού. «Θα κρίνει τους φτωχούς του λαού και θα σώσει τους υιούς των πενήτων». Ως φτωχούς του λαού και υιούς πενήτων πρέπει να εκλάβουμε τους υιούς των Ιουδαίων που πίστεψαν και σώθηκαν· διότι δεν υπάρχει τίποτα φτωχότερο από τους Ιουδαίους ως προς την πίστη. «Και θα ταπεινώσει τον συκοφάντη και θα συμπαραμείνει με τον ήλιο, και πριν από τη σελήνη σε όλες τις γενεές».

Και σαν να προτρέπει τους αποστόλους να κηρύττουν τον Χριστό, λέει: «Πείτε στα έθνη ότι ο Κύριος εβασίλευσε, διότι αυτός στερέωσε την οικουμένη, η οποία δεν θα κλονιστεί», δηλαδή, ο Λόγος του Θεού που δημιούργησε τα πάντα δεν κλονίζεται, ούτε ταράζεται κατά την ομοιότητα κάποιου οικοδόμου. Αλλά με μόνη τη θέλησή του «στερέωσε όλη την οικουμένη»· και αφού στερεώθηκε η οικουμένη, διαθέτει πλέον τη σταθερότητα και το ακλόνητο. Ομοίως και η Εκκλησία του Θεού που έχει ως θεμέλιο τον Χριστό, ο ίδιος δηλαδή επίσης «θα κρίνει λαούς με ευθύτητα. Ας ευφραίνονται οι ουρανοί και ας αγάλλεται η γη, η θάλασσα, οι πεδιάδες και τα δέντρα του δάσους, να ευφραίνεστε ενώπιόν του· διότι έρχεται για να κρίνει τη γη. Θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη και τους λαούς με την αλήθειά του», επειδή «αυτός είναι η αλήθεια και η ζωή». Διότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει», λέει, «στον Υιό, για να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα».

Μαρτύρησε ο Πατέρας από ψηλά για τον Υιό ότι είναι υιός Του, και δεν πίστεψαν. Μαρτύρησε ο θείος Ιωάννης ο Βαπτιστής ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού, και πάλι δεν πίστεψαν. Μαρτύρησαν ομόφωνα οι δώδεκα μύστες του Χριστού και οι εβδομήκοντα, και ούτε αυτούς τους πίστεψαν, αλλά απεναντίας τους καταδίκασαν ως άξιους θανάτου για το όνομα του Χριστού. Και μέχρι σήμερα άπιστα και κακόπιστα πλήθη ανθρώπων βλασφημούν ποικιλοτρόπως τον Κύριο, οι οποίοι δεν πρόκειται να βρουν καμία δικαιολογία για την αμαρτία τους ή τη βλασφημία και την απιστία τους: «εάν δεν είχα έλθει και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία· τώρα όμως δεν έχουν δικαιολογία για την αμαρτία τους». Γιατί; Διότι «και είδαν», λέγει, «και μίσησαν και εμένα και τον Πατέρα μου». Επειδή «εκείνος που μισεί τον Υιό, μισεί και τον Πατέρα» και «εκείνος που δεν τιμά», λέγει, «τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε». Εμείς όμως, φωτισμένοι από τη θεία χάρη, με την ακήρατη πίστη προσκυνούμε και σεβόμαστε την ομοούσια Τριάδα και την ένδοξη μεταμόρφωση του ενός εξ αυτής, ο οποίος φανερώθηκε με σάρκα όμοια με τη δική μας.

Αισθητή ήταν η συγκατάβαση, προκειμένου να αναχθεί η ανθρώπινη φύση στην τριαδική γνώση· και αν μειώνεις το Πνεύμα επειδή εμφανίστηκε με μορφή περιστεριού, θα μπορούσες να πεις ότι και ο Πατέρας έχει σώμα επειδή άφησε να ακουστεί μια αισθητή φωνή. Ποιος είναι λοιπόν ο Θεός που δημιούργησε και συγκρατεί τα σύμπαντα; Πού είναι «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών»; Πού είναι εκείνος που έχει «τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο»; Πού είναι «εκείνος που μέτρησε με το χέρι το νερό, τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα»; Πού είναι «εκείνος που ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά» και που «κατέχει τον κύκλο της γης, ενώ οι κάτοικοί της είναι σαν ακρίδες»; Πού είναι «εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία και κάνει τους άρχοντες να μην εξουσιάζουν πλέον»; Και ποιος είναι εκείνος που αμφιβάλλει, λέει, και ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει Θεός που να είναι η αιτία και ο συγκρατητής όλων των δημιουργημάτων; Εκείνος που ισχυρίζεται ότι ο Υιός και το Πνεύμα, τα ενυπόστατα πρόσωπα που είναι ομοούσια με τον Πατέρα, δεν είναι Θεός, γνωρίζει τον Θεό κατά το ήμισυ και επομένως αμφιβάλλει ότι ο Υιός του Θεού και το Παράκλητο Πνεύμα είναι τέλειος Θεός, συνεξευτελίζοντας οπωσδήποτε, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτόν, και τον Πατέρα που είναι η αιτία τους. Διότι, «όποιος δεν τιμά τον Υιό», λέει, «δεν τιμά τον Πατέρα»· και: «κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, η βλασφημία όμως εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό».

Το δε «πατέρας του μέλλοντος αιώνος» υποδηλώνει τη δημιουργική ιδιότητα και την προάναρχη ύπαρξη του παιδιού που γεννήθηκε. Διότι, όπως ακριβώς κάποιος που έχει γίνει πατέρας πολλών παιδιών καθίσταται ο αίτιος της διάπλασης και της γέννησής τους, έτσι και το παιδί που γεννήθηκε είναι δημιουργός και γεννήτορας «όλων όσων έχουν δημιουργηθεί», άρχοντας, πατέρας και ηγεμόνας των επτά αιώνων που παρέρχονται και του όγδοου που είναι απέραντος· γι' αυτό και ονομάζεται «πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Και από εκεί και έπειτα, λοιπόν, όλη η κρίση δόθηκε σε αυτό το παιδί που γεννήθηκε και τον αγαπητό Υιό· γι' αυτό και λέει «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά έχει δώσει όλη την κρίση στον Υιό, ώστε να τιμούν και τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα».

Διότι με αυτό το παράδειγμα εξομοιώνονται όσοι βλασφημούν την όντως δεδοξασμένη υιοτική δεξιά του Θεού: «Η δεξιά σου», λέει, «Κύριε, έχει δοξαστεί». Και: «Γιατί αποστρέφεις το χέρι σου και τη δεξιά σου μέσα από τον κόλπο σου μέχρι τέλους;» Όσοι λοιπόν βλασφημούν την εγκόλπια, δεδοξασμένη, υιοτική δεξιά του Πατρός και δήθεν δοξάζουν τον Πατέρα, μαζί με Αυτόν αθέτησαν και Εκείνον, αν και ακούνε να λέει ότι «όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα», και όποιος αθετεί τον Υιό αθετεί και τον Πατέρα, και ότι «και είδαν και μίσησαν και εμένα και τον Πατέρα μου», και ότι «όποιος μισεί εμένα μισεί και τον Πατέρα μου», και «εάν δεν είχα έλθει και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία».

Ιω. 5, 19-27 Επομένως, αν όσα «ο Πατέρας κάνει, αυτά και ο Υιός κάνει» και μάλιστα «ομοίως», είναι ίσος με αυτόν κατά πάντα. Το δε ότι «ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και του δείχνει» και «θα δείξει» και «έχει δώσει όλη την κρίση», το λέγει, για να τους αποστομώσει, ότι δεν είναι αντίθεος· διότι, λέγει, αν «αγαπά τον Υιό», πώς θα αγαπούσε τον εχθρό; Πώς δε θα του επέτρεπε, και όχι μόνο του επιτρέπει, αλλά «και του δείχνει» να κάνει τα ίδια σαν να ευφραίνεται με τα έργα του; Πώς δε και θα του εμπιστευόταν όλη την «εξουσία»; Εξάλλου δε· όπως όταν λέγει ότι «του έδωσε» όλη την «εξουσία» ή «την κρίση», δεν αποστερεί τον εαυτό του από την εξουσία, αλλά το λέγει αυτό προς τιμήν του Υιού· διότι έτσι συνηθίζουν οι άνθρωποι, να τιμούν περισσότερο αυτόν που έχει την «εξουσία» να τιμωρεί και να σώζει. Όπως λοιπόν έχει πει αυτό προς τιμήν του Υιού σύμφωνα με την ανθρώπινη λογική, έτσι και το «έδωσε» έχει ειπωθεί προς τιμήν του Πατέρα· διότι «τιμούν» και αυτόν που δίνει την «εξουσία». Αν λοιπόν έλεγε ότι ο Υιός έχει «όλη την κρίση», διότι «ο Πατέρας δεν κρίνει κανέναν», θα έδινε την υπόνοια ότι ο ίδιος αποστερήθηκε την εξουσία. Γι' αυτόν τον λόγο θέτει το «έδωσε», ώστε να τιμήσει «ομοίως» και «τον Υιό» και «τον Πατέρα», τον μεν ως δότη, τον δε ως αυτόν που τα έχει λάβει όλα. Πάλι, αν λέγοντας το «έδωσε» δεν πρόσθετε το «όλη», αλλά έλεγε ότι «έδωσε» μερίδιο της εξουσίας, θα υποβίβαζε το αξίωμα του Υιού.

Ιω. 5, 31-34 Ή μάλλον θα μπορούσε να πει κανείς ότι το «εάν εγώ μαρτυρώ περί εμαυτού» και τα εξής, δεν λέγεται ως απόφανση ούτε προτείνεται από τον Δεσπότη, αλλά προβάλλεται ως αντίρρηση των Ιουδαίων και προέρχεται από εκείνους· επειδή, δηλαδή, ο Δεσπότης είπε πολλά και υψηλά για τον εαυτό Του, ότι «εκείνος που δεν τιμά» Αυτόν όπως τον Πατέρα «δεν τιμά ούτε τον Πατέρα», ότι «εκείνος που ακούει τον λόγο» Του «δεν έρχεται σε κρίση, αλλά έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή», ότι «οι νεκροί» ακούγοντας «τη φωνή» Του θα ζήσουν και τα παρόμοια. Επειδή, λοιπόν, όταν τα έλεγε αυτά οι Ιουδαίοι δυσανασχετούσαν και επρόκειτο να Του πουν: «εσύ μαρτυρείς για τον εαυτό σου, η μαρτυρία σου δεν είναι αληθινή» (διότι αυτό έπραξαν και αλλού). Προλαμβάνοντας, λοιπόν, αυτή την αντίρρηση, αποδεικνύει ότι δεν έχουν κανένα λογικό έρεισμα ούτε σε αυτό, λέγοντας για παράδειγμα: «Θα μου πείτε», λέει, «ότι λέγοντας αυτά εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου και η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή, αλλά και αυτή σας η πρόφαση έχει πλέον ανααιρεθεί. Διότι δεν είμαι εγώ ο μόνος που μαρτυρώ για τον εαυτό μου, αλλά και ο Ιωάννης, τον οποίο εσείς θαυμάζετε και θεωρείτε αξιόπιστο. Και γιατί λέω τον Ιωάννη; Αλλά και ο ίδιος ο Πατέρας μαρτύρησε διά του Πνεύματος, του οποίου τη μαρτυρία εσείς δεν ακούσατε, ούτε τώρα ούτε στο παρελθόν, ούτε αποκτήσατε ορθή αντίληψη για τη μακαρία και ακήρατη ουσία Του».

Ο δε Άρειος, ο οποίος επιχείρησε να αναμείξει και να υποβιβάσει τα θεοπρεπή και σωτήρια δόγματα των Χριστιανών με τις ελληνικές σοφιστείες, ποια δικαιολογία βρήκε για τη βλασφημία του, όταν όριζε την ατίμωση του Υιού ως τιμή προς τον Πατέρα; Και σε ποια καταδίκη δεν κατέστη ένοχος, δυσφημώντας εξίσου και τον γεννήτορα μέσω της δυσφημίας του γεννήματος; Διότι «εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά ούτε τον Πατέρα», και «εκείνος που με αθετεί», λέει ο ίδιος ο θείος Λόγος, «αθετεί εκείνον που με έστειλε». Καίτοι, αν κάποιος ρωτούσε τον Άρειο εάν αποδέχεται τα κυριακά λόγια, δεν θα απαντούσε ότι τα αποδέχεται αναντίρρητα και με κάθε προθυμία, αλλά ακόμη ισχυριζόταν πως θεωρούσε εχθρούς της αλήθειας όσους δεν τα αποδέχονταν με τον ίδιο τρόπο, και παρομοίως ότι αποδέχεται μετά χαράς τις αποστολικές εντολές και ότι θεωρεί σωτήρια την τήρησή τους, όπως ακριβώς ολέθρια την αποστροφή τους; Όμως, επειδή εναντιώθηκε στην Πρώτη Σύνοδο, η οποία δογμάτισε ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα, ούτε η ομολογία των ευαγγελικών θεσμών ούτε η ευλογία των αποστολικών εντολών τον έσωσαν από το να υποστεί τη δίκαιη τιμωρία για τις βλασφημίες του εναντίον της Πρώτης Συνόδου. Και τι το ωφέλιμο προέκυψε για τον Μακεδόνιο, ο οποίος αν και ως επί το πλείστον δεν εναντιωνόταν στην Πρώτη, καταδικάστηκε από τη Δεύτερη;

Αλλά, βέβαια, πρέπει να μεταφέρουμε τη θεωρητική εξέταση στα θεία λόγια. Τι νομίζεις, λοιπόν, όταν λέει: «Άξιος είσαι, ο Κύριος και ο Θεός μας ο άγιος, να λάβεις τη δόξα και την τιμή και τη δύναμη»; Και πάλι: «Άξιο είναι το Αρνίο το εσφαγμένο να λάβει τη δύναμη και τον πλούτο και τη σοφία και την ισχύ και την τιμή και τη δόξα και την ευλογία». Και πάλι: «Σε Αυτόν που κάθεται στον θρόνο και στο Αρνίο ανήκει η ευλογία και η τιμή και η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Και πάλι: «Η ευλογία και η δόξα και η σοφία και η ευχαριστία και η τιμή και η δύναμη και η ισχύς ανήκουν στον Θεό μας εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν». Ιδού, σε όλα αυτά πουθενά δεν προστίθεται η λέξη προσκύνηση. Άραγε, επειδή δεν προστίθεται, θα στερήσουμε την προσκύνηση από το εσφαγμένο Αρνίο, δηλαδή από τον Θεό και Σωτήρα μας; Ή είναι προφανές ότι όλα αυτά ανήκουν στην ίδια κατηγορία και είναι ισοδύναμα; Διότι αυτός που είναι άξιος τιμής, είναι άξιος και προσκυνήσεως. Και αυτός που είναι άξιος ισχύος, είναι άξιος και δυνάμεως. Και αυτός που είναι άξιος ευλογίας, είναι άξιος και δόξας, και όσα άλλα υμνούνται το ένα σε συνάρτηση με το άλλο. Εάν, λοιπόν, στερήσεις την προσκύνηση της εικόνας του πρωτοτύπου, είναι προφανές ότι θα στερήσεις μαζί της και την τιμή και το κράτος και τη δόξα. Αλλά δεν είναι δυνατόν, όταν υπάρχει το ένα, να μην ενυπάρχουν εν δυνάμει και τα υπόλοιπα. Δέξου, λοιπόν, και ένα άλλο ζήτημα. Αυτός που δεν τιμά, λέει, τον Υιό, δεν τιμά ούτε τον Πατέρα που τον έστειλε. Τι νομίζεις, λοιπόν, για αυτό;

Όλα αυτά βέβαια οι Αρειανοί τα ερμηνεύουν κατά της δόξας του Υιού, ενώ εμείς οι ορθόδοξοι τα κατανοούμε υπέρ αυτής. «Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά έχει παραχωρήσει όλη την κρίση στον Υιό· ώστε όλοι να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα. Εκείνος που δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα που τον έστειλε».

Επειδή, δηλαδή, ο Πατέρας είναι η αιτία της υπάρξεως του Υιού, όλα όσα έχει ο Υιός λέγεται ότι τα έλαβε από τον Πατέρα, καθώς τα έχει από αυτόν εκ φύσεως. Και την κρίση, επομένως, την έχει από τον Πατέρα έτσι, όπως ακριβώς την έχει ο Πατέρας. Διότι, για να μην ακούσουμε ότι ο Πατέρας είναι η αιτία του Υιού και σκεφτούμε ότι αυτός είναι αιτία του, όπως ακριβώς και των κτισμάτων, και εξαιτίας αυτού εισαγάγουμε μείωση της τιμής του, λέει ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά του Υιού ως προς τον Πατέρα. Διότι αυτός που έχει την εξουσία να τιμωρεί και να τιμά όπως θέλει, έχει την ίδια δύναμη με τον Πατέρα· γι' αυτό και πρέπει να τον τιμούμε έτσι όπως τον Πατέρα. «Για να τιμούν, λέει, όλοι τον Υιό, όπως ακριβώς τιμούν τον Πατέρα». Επομένως, οι οπαδοί του Αρείου, επειδή νομίζουν ότι τιμούν τον Υιό ως κτίσμα, ελέγχονται τελικά ότι τιμούν και τον Πατέρα ως κτίσμα. Διότι ή δεν τιμούν καθόλου τον Υιό, και τότε ας ταχθούν με τους Ιουδαίους· ή αν μεν τον τιμούν, αλλά ως κτίσμα, ενώ πρέπει να τον τιμούν όπως και τον Πατέρα, ελέγχονται εξάπαντος ότι τιμούν και τον Πατέρα ως κτίσμα. Και διαφορετικά, σύμφωνα με όσα ακολουθούν· πώς τιμούν τον Πατέρα, αυτοί που δεν τιμούν τον Υιό; Διότι προσθέτει: «Όποιος δεν τιμά τον Υιό, δεν τιμά τον Πατέρα».