Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:33

Είσαι ωραιότερος στο κάλλος από τους υιούς των ανθρώπων. Τη σύγκριση του αγαθού Πνεύματος μπορεί να τη δει κανείς από όσα λέει ο Ιωάννης, ότι «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη όμως και η αλήθεια ήλθαν μέσω του Ιησού Χριστού». Διότι καλός ήταν και ο κάλαμος του Μωυσή· επειδή μας έγραψε νόμο παιδαγωγό· αλλά δεν ήταν τέτοιος ώστε να γράψει και τα ονόματά μας στους ουρανούς. «Εξεχύθη χάρη στα χείλη σου». Διότι είναι γλυκύφωνος ο Κύριός μας, όταν λέει: «Εγώ ήλθα για να έχουν ζωή και να την έχουν σε αφθονία», και, «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό», και, «ο οποίος δίνει ζωή στον κόσμο».

Ετοίμασας την τροφή τους. Εννοεί, βέβαια, την πνευματική τροφή. Και αναφέρει ότι αυτή έχει ετοιμαστεί, διότι προ καταβολής κόσμου έχει οριστεί το μυστήριο του Χριστού, ο Οποίος είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίδει ζωή στον κόσμο.

Και τους έθρεψε με εκλεκτό σιτάρι. Αυτοί μεν, λέει, του φέρθηκαν με ψεύδος· εκείνος όμως, επειδή είναι αγαθός, τους γέμισε με νοητή τροφή· και αυτή είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Και από πέτρα τους χόρτασε μέλι. Πέτρα είναι ο ίδιος ο Κύριος, και μέλι τα θεία λόγια του. Λέει, λοιπόν, ότι τους γέμισε με τα όσιά του λόγια.

Ως ποταμός θα μπορούσε να νοηθεί και το Άγιο Πνεύμα, το οποίο είναι πλήρες από τα ύδατα των διαφόρων χαρισμάτων. Λέει, εξάλλου, ότι έχει ετοιμαστεί η πνευματική τροφή, διότι προ καταβολής κόσμου έχει οριστεί το μυστήριο του Χριστού, ο Οποίος είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και χορηγεί ζωή στον κόσμο. Διότι με αυτόν τον τρόπο, λέει, έγινε η ετοιμασία της αληθινής τροφής, όπως Εσύ ο ίδιος την ετοίμασας, και όχι διαφορετικά· δηλαδή, με τρόπο απόλυτα προνοητικό και θεοπρεπή. Επειδή στον Θεό αρμόζει να ετοιμάζει τέτοια αγαθά, ώστε όσοι τα μεταλαμβάνουν να ανυψώνονται, μέσω της μετάνοιας, σε κατάσταση άξια του Θεού.

Γιατί να μην πιστέψουμε και εκείνον που λέει «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή;» Και λέγοντας με άρθρο και με μοναδικό τρόπο ότι αυτός είναι η ζωή, άραγε δεν θα απέκλειε το να είναι ζωή ο Πατέρας και Θεός, αν δεν παραδεχτούμε ότι και οι δύο είναι μίας φύσεως, και ότι μέσω και των δύο έρχεται σε εμάς εξίσου το δώρο της ζωής, και βέβαια όχι από δύο, αλλά σαν από τον ένα Θεό που ζωογονεί τα πάντα; Β. Έτσι είναι. Α. Άραγε δεν ισχύει ότι «εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε;» Β. Απολύτως, εφόσον δεχτούμε ότι ο ιερότατος Παύλος είναι αληθής. Α. Βεβαίως είναι αληθής· πώς να μην είναι; Διότι ζει μέσα του και μιλάει ο Χριστός, ο οποίος είναι η αλήθεια. Δες λοιπόν, φίλε μου, ότι μέσα στον Θεό Πατέρα ζούμε και κινούμαστε, και υπάρχουμε. Αλλά ο χορηγός της υπάρξεως και της ζωής δεν θα μπορούσε να είναι άλλος από τον Υιό που προήλθε από αυτόν, ο οποίος λάμποντας με τα ιδιώματα του Πατέρα και όντας ζωοποιό βλάστημα της κατά φύσιν ζωής, ως δικό του αγαθό μεταδίδει τη ζωή σε αυτούς που την έχουν ανάγκη και συγκρατεί ολόκληρη την κτίση στην ύπαρξη. Γι' αυτό, μιλώντας στους Ιουδαίους, λέει: «Αμήν, αμήν σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Έπειτα, υποδεικνύοντάς μας τη δική του φύση, λέει: «Αμήν, αμήν σας λέω· αυτός που πιστεύει έχει ζωή αιώνια».

Μόνος άρα είναι ο Μονογενής κατά φύσιν ζωή, και για τον λόγο αυτόν δεν θα ταχθεί ανάμεσα στα δημιουργήματα, αλλά θα ανυψωθεί στη φύση Εκείνου που τον γέννησε· διότι και ο Πατέρας είναι κατά φύσιν ζωή. Άλλο. Εφόσον ο Υιός υπάρχει ως κατά φύσιν ζωή, ή είναι κάτι διαφορετικό από την κτίση, προφανώς ως προς τη φύση, ή είναι ομοφυής με αυτήν. Εάν λοιπόν είναι ομοφυής και ομοούσιος, πώς δεν θα διαψευστεί λέγοντας «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ο οποίος κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο;» Διότι, σε αυτή την περίπτωση, η κτίση έχει από μόνη της το να είναι ζωή, και μάλιστα ζωή που δεν μετέχει σε άλλη ζωή για να φανεί ζωή. Εάν όμως δεν είναι ομοφυής, θα αποφύγει και το να είναι δημιούργημα, αποσπώντας μαζί του από την κτίση και το δικό του αγαθό. Διότι η κτίση δεν θα είναι κατά φύσιν ζωή, αλλά μάλλον θα έχει ανάγκη και θα μετέχει στη ζωή. Άλλο. Εάν ο Υιός, υπάρχοντας ως κατά φύσιν ζωή, είναι ομοφυής με τα δημιουργήματα, επειδή δεν προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατέρα, σύμφωνα με τον δικό τους ισχυρισμό, για ποιον λόγο ο μακάριος ψαλμωδός λέει ότι οι ουρανοί θα καταστραφούν και θα παλιώσουν σαν ρούχο, ενώ απέδιδε σε αυτόν ως δικό του προνόμιο, αναφωνώντας: «Εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν»; Διότι, είτε θα καταστραφεί και θα εκλείψει μαζί με εμάς ως ομοφυής, και δεν θα νοείται πλέον ως ζωή, είτε η φυσική συνάφεια με αυτόν θα ανυψώσει και εμάς στο να παραμένουμε πάντοτε οι ίδιοι, σε έναν αστείρευτο αριθμό ετών, και στο να είμαστε ζωή.

Ας μάθουμε λοιπόν να δείχνουμε την ευλάβειά μας προς τους αγίους πατέρες μας με τρόπο σαφέστερο και πιο λογικό, και να αποδίδουμε σύμφωνα με το γεγραμμένο, «σε όποιον οφείλεται ο φόβος τον φόβο, σε όποιον η τιμή την τιμή». Διότι καθόλου δεν θα αδικήσουμε, αποδίδοντας αναλόγως σε καθέναν αυτό που του πρέπει, επειδή «και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Όταν όμως ο λόγος έρχεται στον Σωτήρα μας Χριστό, τότε είναι αναγκαίο να λέμε και εμείς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;» <Αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.> Έπρεπε όχι μόνο να απομακρύνει τον Μωυσή από τη θεοπρεπή εξουσία, σύμφωνα με την αντίληψη που υπήρχε σε αυτούς, και να τον αναδείξει περισσότερο ως υπηρέτη παρά ως χορηγό της θαυματουργίας που έγινε τότε, αλλά και να σμικρύνει το ίδιο το θαύμα, αν και συνέβη παραδόξως, και με την αντιπαραβολή προς το μεγαλύτερο να αποδείξει ότι δεν είναι απολύτως τίποτα. Δέξου, λοιπόν, πάλι τον Χριστό να ανακράζει κάτι τέτοιο: Με μικρά, ω άνθρωποι, και ευτελέστατα πράγματα υπολογίζετε τα μεγάλα, και τη γενναιοδωρία του Δεσπότη των πάντων την περιορίσατε σε εντελώς μικρά μέτρα.

Επειδή λοιπόν μέσα από πολλά από τα προηγούμενα ο Σωτήρας ονόμασε τον εαυτό του άρτο, ας δούμε πάλι μήπως θέλει με αυτό να επαναφέρει στον νου μας κάτι από όσα είχαν προαναγγελθεί, και μήπως μας υπενθυμίζει κείμενα από τις Ιερές Γραφές, στα οποία από παλιά προσημαινόταν με τη μορφή του άρτου. Είναι γραμμένο, λοιπόν, στο βιβλίο των Αριθμών: «Και μίλησε ο Κύριος προς τον Μωυσή λέγοντας: Μίλησε στους υιούς Ισραήλ και πες τους: Όταν εισέλθετε στη γη στην οποία εγώ σας εισάγω, και όταν θα τρώτε από τους άρτους της γης, θα ξεχωρίζετε ένα μέρος ως προσφορά αφιερωμένη στον Κύριο· ως απαρχή από το ζυμάρι σας θα προσφέρετε έναν άρτο ως προσφορά· όπως ακριβώς ξεχωρίζετε την προσφορά από το αλώνι, έτσι θα τον αφιερώνετε, ως απαρχή από το ζυμάρι σας, και θα δίνετε στον Κύριο αυτή την προσφορά σε όλες τις γενεές σας». Αινιγματωδώς, λοιπόν, και φέροντας κατά κάποιον τρόπο παχύ το κάλυμμα του γράμματος, ο νόμος διατύπωνε τέτοια πράγματα· προαναφωνούσε όμως και πάλι τον όντως αληθινό άρτο, που κατέρχεται από τον ουρανό, δηλαδή τον Χριστό, που δίνει ζωή στον κόσμο.

Αλλά «και θα εισαγάγεις την τράπεζα, προσθέτει σε αυτά, και θα εκθέσεις τα προκείμενά της, και θα εισαγάγεις τη λυχνία και θα τοποθετήσεις τους λύχνους της». Θα εννοήσεις δε και μέσω των δύο τον Χριστό· διότι λαμβάνει τον τύπο της τράπεζας που έχει πάνω της τους άρτους, επειδή μέσω αυτού όλοι τρέφονται για την αιώνια ζωή, μετέχοντας δηλαδή στην αγία του σάρκα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα· και ο άρτος δε που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου, για τη ζωή του κόσμου». Επομένως τα προκείμενα της τράπεζας, δηλαδή οι άρτοι, σημαίνουν το άγιο σώμα του Χριστού, που τρέφει τους πάντες για την αιώνια ζωή. Και επειδή ο μακάριος Δαβίδ και όσοι ήταν μαζί του, όταν πείνασαν, όπως έχει γραφτεί, έφαγαν τους άρτους της προθέσεως, ας δούμε μήπως και μέσω αυτού προδιαγραφόταν κάτι μυστικό. Δεν επιτρεπόταν να γευθούν τους άρτους της προθέσεως παρά μόνο οι ιερείς, σύμφωνα με τη διάταξη του νόμου· αλλά παρόλο που δεν ανήκαν σε ιερατική φυλή, ο Δαβίδ και οι συν αυτώ άγγιξαν την ιερότατη τροφή· ώστε μέσω αυτού πάλι να υποδηλωθεί η πίστη των εθνών και ενός μέρους των προερχομένων από τον Ισραήλ.

Ματθ. 10, 2 Αυτούς τους δώδεκα μαθητές και ο νόμος τους προτύπωσε και οι προφήτες τους προανήγγειλαν. Είναι γραμμένο λοιπόν στο Μωσαϊκό βιβλίο: «και θα πάρετε σιμιγδάλι και θα το κάνετε δώδεκα άρτους, και θα τους τοποθετήσετε πάνω στην καθαρή τράπεζα ενώπιον του Κυρίου, και θα προσθέσετε λιβάνι και αλάτι»· διότι ο μεν άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό «και δίνει ζωή στον κόσμο» είναι ο ίδιος ο Χριστός, και κατά μίμηση δική του έχουν ονομαστεί άρτοι και οι μακάριοι μαθητές· επειδή, αφού έγιναν μέτοχοι εκείνου που μας τρέφει για την αιώνια ζωή, τρέφουν και οι ίδιοι μέσα από τα δικά τους συγγράμματα εκείνους που «πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη». Και όπως, ενώ είναι «το φως το αληθινό», ο Σωτήρας τους ονόμασε φως (διότι «εσείς», λέει, «είστε το φως του κόσμου»)· έτσι και ο ίδιος, όντας «ο άρτος της ζωής», χάρισε και στους μαθητές το να θεωρούνται ότι ανήκουν στην τάξη των άρτων. Και πρόσεξε την έντεχνη σοφία του νόμου. «Θα βάλετε», λέει, πάνω στους άρτους «λιβάνι και αλάτι». Και το μεν λιβάνι είναι σύμβολο της ευωδίας, ενώ το αλάτι της φρόνησης και της σύνεσης. Και ενυπήρχαν σε άριστο βαθμό και τα δύο στους αγίους αποστόλους· διότι ο βίος τους ήταν ευώδης και γι' αυτό έλεγαν: «είμαστε ευωδία του Χριστού» στον Χριστό. Ήταν δε, εκτός από αυτό, και απόλυτα συνετοί. Γι' αυτό και άκουσαν: «εσείς είστε το αλάτι της γης».

Εξαιτίας αυτού λοιπόν εξέπεσαν της οικειότητας με αυτόν, της νοητής δηλαδή και πνευματικής, και καταστράφηκαν σαν από πείνα. Διότι είπε ο Θεός των όλων δια της φωνής των προφητών: «Ιδού, εγώ επιφέρω λιμό πάνω στη γη, λέει ο Κύριος. Όχι λιμό για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό για την ακρόαση του λόγου του Κυρίου. Και από ανατολών έως δυσμών θα περιπλανώνται ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Όταν λοιπόν, λέει, αφού σκοτώσετε τον αρχηγό της ζωής, υπομείνετε σκληρό και δυσβάσταχτο λιμό, μην έχοντας τον λόγο του Θεού, τον άρτο εξ ουρανού, αυτόν που δίνει ζωή στον κόσμο, τότε θα πεινάσετε. Και βέβαια, όταν φτάσετε σε συναίσθηση αυτού που συνέβη, θα κακολογήσετε τον άρχοντα και τις πατροπαράδοτες παραδόσεις. Και τι σημαίνει άραγε αυτό; Διότι οι διδάσκαλοι των Ιουδαίων, δηλαδή οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, δεν έπαψαν να ξεσηκώνουν το πλήθος που εξουσίαζαν εναντίον του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. Και ως πρόφαση για τη μανία τους εναντίον του προέβαλλαν τον σεβασμό τους προς τον Μωυσή και τον Νόμο. Διότι τον καταδίωκαν λέγοντας: «Αν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο». Επομένως, τους έπειθαν να τον καταδιώκουν ως παραβάτη του νόμου. Όταν λοιπόν λέει: Εσείς που εξαπατηθήκατε από εκείνους θα πεινάσετε, τότε θα κακολογήσετε κάθε άρχοντά σας και τα πατροπαράδοτα, δηλαδή τα έθιμα του νόμου.

Αυτοί, λέει, δεν θα αδικήσουν καθόλου, ούτε βέβαια θα βλάψουν κανέναν από όσους βρίσκονται στο άγιο όρος μου, δηλαδή, στην Εκκλησία. Διότι θα φάνε μαζί με τα ήμερα τα άγρια· και τροφή για αυτούς είναι ο Χριστός, ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο· τους τρέφει δε και με την ίδια του τη σάρκα, αναπλάθοντάς μας προς την αφθαρσία και τη ζωή, καθώς και με τα δικά του κηρύγματα, δηλαδή τα ευαγγελικά· διότι δεν θα ζήσει ο άνθρωπος, λέει, μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού. Πρόσεξε δε ότι δεν είναι τα αρνιά και τα κατσίκια που θα φάνε τις τροφές των λεόντων και των λύκων (διότι δεν είπε: θα φάνε κρέας), αλλά οι λύκοι και οι λέοντες θα χρησιμοποιήσουν τις τροφές των ήμερων, οι οποίες υποδηλώνονται μέσω των άχυρων· δεν θα ακολουθήσουν μάλλον οι καθαροί αυτούς που είναι ακάθαρτοι, ούτε θα ζηλέψουν τη δική τους πολιτεία και ζωή· αλλά αντίθετα οι βέβηλοι θα ακολουθήσουν την επιείκεια των πράων και των κεκαθαρμένων. <Έτσι λέει ο Κύριος: Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου, και η γη το υποπόδιο των ποδιών μου. Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου; Διότι όλα αυτά τα δημιούργησε το χέρι μου, και είναι δικά μου όλα αυτά, λέει ο Κύριος. Και σε ποιον θα επιβλέψω, παρά μόνο στον ταπεινό και ήσυχο, και σε αυτόν που τρέμει τους λόγους μου;>

Αφού δαπανήθηκαν σαράντα ημέρες στη νηστεία, ύστερα πείνασε· αν και ο ίδιος δίνει τροφή σε αυτούς που πεινούν· και αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, και που δίνει ζωή στον κόσμο, η σύσταση των πάντων. Επειδή όμως πάλι έπρεπε, εφόσον δεν περιφρόνησε τη δική μας πτωχεία, να μην απομακρυνθεί καθόλου από τα μέτρα της ανθρωπότητας, παραχώρησε στη φύση της σάρκας να ζητήσει τα δικά της· έτσι λέμε ότι αυτός πείνασε. Αφού λοιπόν νήστεψε επαρκώς, και με θεοπρεπή δύναμη, διατηρώντας τη σάρκα άφθαρτη χωρίς ποτό και φαγητό, της επιτρέπει έπειτα να πάθει τα φυσικά της· διότι λέει ότι πείνασε. Και για ποια αιτία; Για να αναγνωριστεί πάνσοφα και από τα δύο, υπάρχοντας ταυτόχρονα και Θεός και άνθρωπος, ότι είναι προφανώς ένας και ο αυτός, και θεϊκά ανώτερος από εμάς, και ανθρώπινα όμοιος με εμάς. <Και του είπε ο διάβολος, κ.τ.λ.> (A f. 73 b, B f. 45, H f. 224 b) Έπειτα προσέρχεται για να τον πειράξει ο Σατανάς, προσδοκώντας ότι το πάθος της πείνας θα γίνει συνεργός της ενυπάρχουσας σε αυτόν κακίας. Διότι πολλές φορές μας καταβάλλει, λαμβάνοντας τις δικές μας ασθένειες ως βοήθεια για τα δικά του σχέδια ή επιχειρήματα· νόμισε ότι και αυτός θα ορμούσε πρόθυμα στο να επιθυμήσει να δει μπροστά του άρτους. Είπε λοιπόν: «Εάν είσαι Υιός του Θεού, πες να γίνει αυτός ο λίθος άρτος.»

Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο αν και οι διάκονοί του μετασχηματίζονται σε αγγέλους δικαιοσύνης. Επομένως, εμείς κανέναν άλλον δεν γνωρίζουμε ούτε θα αποδεχτούμε, παρά μόνο εκείνους που έχουν ονομαστεί μέσα από τα ευαγγελικά κείμενα, και εκείνον που αναδείχθηκε μετά από αυτούς, τον σοφότατο Παύλο· για τον οποίο και ο ίδιος ο Σωτήρας μαρτύρησε λέγοντας: «Διότι αυτός είναι για μένα σκεύος εκλογής, για να βαστάξει το όνομά μου ενώπιον όλων των εθνών.» (A f. 94, H f. 293) Αυτούς, βέβαια, τους προτύπωνε ο νόμος, και τους προανήγγειλαν και οι προφήτες. Είναι γραμμένο, λοιπόν, στο Μωσαϊκό βιβλίο: «Και θα πάρετε σιμιγδάλι, και θα το κάνετε δώδεκα άρτους· και θα τους τοποθετήσετε σε δύο σειρές, πάνω στην καθαρή τράπεζα, ενώπιον του Κυρίου· και θα τοποθετήσετε πάνω στη σειρά λιβάνι και αλάτι· και θα είναι για άρτους, προκείμενα σε ανάμνηση για τον Κύριο.» Διότι, ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι παρά ο Σωτήρας των όλων Χριστός;

Επομένως, ως άνθρωπος θα μπορούσε να νοηθεί ο Θεός και Πατέρας· διότι οι εικόνες πλάθονται σύμφωνα με το αληθινό, δεν είναι όμως πάντως οι ίδιες η αλήθεια. Αυτός, λοιπόν, ο Δημιουργός των πάντων και Πατέρας της δόξης ετοίμασε μέγα δείπνο, τουτέστιν ετοίμασε οικουμενική πανήγυρη, και είναι προφανές ότι πρόκειται για την εν Χριστώ. Κατά δε τους έσχατους καιρούς του αιώνα, και τρόπον τινά κατά τη δύση του δικού μας αιώνα, φανερώθηκε σε εμάς ο Υιός, όταν και υπέστη τον θάνατο για χάρη μας και μας έδωσε να φάμε τη δική του σάρκα, όντας ο άρτος εξ ουρανού που δίνει ζωή στον κόσμο. Άλλωστε, προς το βράδυ και υπό το φως των λύχνων σφαζόταν και ο αμνός σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή.

Θα βρούμε λοιπόν ότι κάτι τέτοιο έχουν πάθει ιδίως και εκείνοι που συμπεριφέρθηκαν με ύβρη και αυθάδεια απέναντι στον Χριστό. Διότι βρέθηκε μπροστά στα μάτια τους ήδη κατά κάποιον τρόπο ο άρτος της ζωής, «Εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο», «ο κόκκος του σιταριού που έπεσε στη γη» και βλάστησε πολλαπλάσιος, ο νοητός οίνος, αυτός που γνωρίζει να ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου. Επειδή όμως δεν σταμάτησαν να υβρίζουν με την απείθειά τους, χάθηκαν από τα μάτια τους και σχεδόν εκλείψαν από ανάμεσά τους τα πνευματικά εδέσματα· διότι απομακρύνθηκε από αυτούς η μέθεξη σε κάθε αγαθό, και αφαιρέθηκε επίσης από τον οίκο τους η ευφροσύνη και η χαρά· διότι έχουν παραδοθεί στην ερήμωση, και συνεχίζουν να ζουν οι ταλαίπωροι «χωρίς να υπάρχει βασιλιάς ούτε άρχοντας, χωρίς να υπάρχει θυσία ούτε θυσιαστήριο, ούτε ιερατεία ούτε δήλοι». Και με άλλον τρόπο, βέβαια, λέμε ότι έχουν αφαιρεθεί από τα μάτια τους και τα εδέσματα και η ευφροσύνη και η χαρά. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός είπε ότι «Ο άνθρωπος δεν θα ζήσει μόνο με άρτο, αλλά με κάθε λόγο που εκπορεύεται από το στόμα του Θεού». Και ότι η τροφή του νου είναι ο λόγος, κανείς δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Αυτό έχει αφαιρεθεί από το πλήθος των Ιουδαίων· διότι έχουν περιέλθει σε στέρηση της πνευματικής τροφής· δεν κατανόησαν τα όσα έγραψε ο Μωυσής. Διότι και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει: «Μέχρι σήμερα, κατά την ανάγνωση της παλαιάς διαθήκης, κάλυμμα βρίσκεται πάνω στην καρδιά τους»· και επιπλέον έχουν μισήσει τα προστάγματα του Χριστού.

Και κατά έναν άλλο τρόπο. Μετά τη σταύρωση του Χριστού, οι δυστυχείς Ιουδαίοι υπέστησαν λιμό όσον αφορά τους λόγους του Θεού. Διότι δεν υπάρχει πλέον ανάμεσά τους προφήτης, ούτε ακριβής δάσκαλος ο οποίος να γνωρίζει πώς να λεπτύνει το πάχος της μωσαϊκής ιστορίας και να κάνει ξεκάθαρα τα μυστήρια που είναι κρυμμένα κάτω από το γράμμα. Επειδή δεν αποδέχθηκαν τον Χριστό όταν έλεγε: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Για τον λόγο αυτό άκουγαν βέβαια και παλαιότερα τον Ίδιο να λέει μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Ιδού, οι δούλοι μου θα φάνε, εσείς όμως θα πεινάσετε. Ιδού, οι δούλοι μου θα πιούν, εσείς όμως θα διψάσετε.» Και πράγματι είναι αληθές ότι: «Ποτέ δεν θα αφήσει ο Κύριος να λιμοκτονήσει η ψυχή του δικαίου, αλλά θα ανατρέψει τη ζωή των ασεβών», μη χορηγώντας τους τον θείο λόγο που τρέφει τον νου οδηγώντας τον στην επιθυμία της αρετής.

Διότι μας τρέφει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όχι κατεβάζοντας αισθητό μάννα, όπως παλαιότερα στους Ισραηλίτες, αλλά εγκαθιστώντας τον εαυτό Του στις ψυχές όσων πιστεύουν, μέσω του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλεγε στα πλήθη των Ιουδαίων: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Και πάλι: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Ως ζωοποιός άρτος όμως νοείται και με άλλον τρόπο, κατά μία πιο μυστηριακή έννοια. Και δίνει τροφή στους άρχοντες. Διότι θα μπορούσα να πω ότι οι Θρόνοι και οι Εξουσίες, οι Αρχές και οι Δυνάμεις, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, και κάθε αγία και λογική κτίση, έχουν ως τροφή τους τον Χριστό.

Επομένως, «πρωτογέννημα μεν είναι ο Χριστός και θυσία καλή προς τον Θεό» και εξαιρετικά ευωδιαστή, αλλά και πάρα πολύ θρεπτική για εμάς τους ίδιους. «Διότι αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και κατά κάποιον τρόπο μάς παρέθεσε τον εαυτό του ως τροφή, σαν το σιμιγδάλι ή το ψημένο σιτάρι. Είπε δε ότι πρέπει να επιχέεται λάδι πάνω στη θυσία, και διέταξε να καλύπτεται αυτή και με λιβάνι. Το μεν λάδι υποδηλώνει συμβολικά την αφθονία και την ιλαρότητα, ενώ το λιβάνι μάς υποδεικνύει με κομψότητα τον ιερό και ευωδιαστό χαρακτήρα της.

Και αυτό ήταν που ειπώθηκε από τον Θεό δια φωνής των προφητών: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα φέρω λιμό επί της γης· όχι λιμό για άρτο, ούτε δίψα για ύδωρ, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου. Και θα σαλευθούν τα ύδατα, έως τη θάλασσα, και από τον βορρά έως την ανατολή θα περιτρέχουν ζητώντας τον λόγο του Κυρίου, και δεν πρόκειται να τον βρουν». Διότι, ενώ τους ήταν δυνατόν να τον έχουν και μάλιστα με μεγάλη αφθονία, επειδή τον απωθούσαν εντελώς ανόητα, τιμωρούνται πλέον με θεία απόφαση, χάνοντας τα πλέον άριστα από όλα τα πράγματα, και εκείνα με τα οποία ήταν φυσικό να μπορέσουν σχεδόν να καταπλουτίσουν με τα άνωθεν αγαθά. Αλλά σε εκείνους που επέλεξαν να απειθούν και που προσβάλλουν ανόσια τη θεία και αξιοθαύμαστη χάρη, έχει επιβληθεί ο λιμός των θείων διδασκαλιών, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα. Σε εμάς όμως που πιστεύουμε σε αυτόν, ο Εμμανουήλ έγινε άρτος ζωής, «ο Άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· στον οποίο και διά του οποίου, υπερνικώντας το θεομίσητο κράτος της φθοράς και ενδυόμενοι την άνωθεν και εξ ουρανού χάρη, δηλαδή την αφθαρσία, έχουμε προσαχθεί στον Θεό και Πατέρα, λαμπροί και ιεροί.

Άλλο επιχείρημα, με συντομία και απλότητα. Εάν, σύμφωνα με κάποιους, ο Σωτήρας πρόκειται να είναι ανώτερος του αγίου Βαπτιστού στη βασιλεία των ουρανών, τότε κατά τον χρόνο της ενανθρωπήσεως είτε είναι ίσος, είτε βρίσκεται σε κατώτερη θέση. Σε κατώτερη θέση, λοιπόν, δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση. Σε ισότητα, όμως; Διότι αυτό φαίνεται κάπως πιο αρμόζον. Αλλά εάν πράγματι ισχύει το επιχείρημα της ισότητας και για τους δύο, τότε ας ονομάζεται και ο Ιωάννης σοφία και δύναμη του Πατρός, και ας φέρει την ιδιότητα «εικόνα και χαρακτήρας, και απαύγασμα της υποστάσεώς Του». Ας βαστάζει και αυτός τα πάντα «με τον λόγο της δυνάμεώς του»· ας ακούει και αυτός από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα»· και: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ας εισάγεται και αυτός ως πρωτότοκος στην οικουμένη, ας προσκυνείται από τους αγίους αγγέλους, και ας λέει ακατηγόρητα για τον εαυτό του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα. Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και πάλι: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή»· και: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, και δίνει ζωή στον κόσμο». Εάν όμως όλα αυτά ισχύουν για τον Χριστό, και όχι πλέον για εκείνον που από αμάθεια θεωρείται ίσος με Αυτόν, πώς δεν θα φανεί πλέον σε όλους ως εντελώς ανόητο το να νομίζει κανείς ότι θα γίνει κάποτε στο μέλλον ανώτερός του Εκείνος που υπάρχει πάντοτε έτσι εκ φύσεως, ως Θεός;

Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή. Αυτός που πιστεύει σε εμένα, έστω κι αν πεθάνει, θα ζήσει. Και καθένας που ζει και πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.

Αφού δε λουστεί με νερό και δύσει ο ήλιος, καθίσταται καθαρός, και έχει ως δικό του τον άρτο εξ ουρανού. Διότι έχει παραχωρηθεί σε όσους έχουν αγιαστεί δι' ύδατος, εννοώ στο άγιο βάπτισμα, το να ευλογούνται δια του Χριστού· και βεβαίως αυτός είναι ο ζων άρτος, αυτός δηλαδή και πάλι που κατέβηκε από τον ουρανό και δίδει ζωή στον κόσμο.

Όταν δε κάποτε οι Ιουδαίοι τον περιέπαιζαν και επιχειρούσαν, δεν ξέρω πώς, να αποδώσουν τα πρωτεία της υπεροχής στον μακάριο Μωυσή, λέγοντας ξεκάθαρα: «Οι πατέρες μας έφαγαν το μάννα στην έρημο, όπως είναι γραμμένο, Άρτο από τον ουρανό τους έδωσε να φάνε. Τι σημείο κάνεις εσύ, για να σε πιστέψουμε;» Τι έργο επιτελείς, αφού μας έφερες το σώμα άνωθεν και από τον ουρανό; Εκείνος απαντά: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που καταβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Και εκτός από αυτά πάλι, σχεδόν δείχνοντας τον εαυτό του ενσώματο με το δάχτυλο, «Εγώ είμαι, λέει, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει αιώνια. Και ο άρτος που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου υπέρ της ζωής του κόσμου. Εκείνος που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου μένει μέσα μου, κι εγώ μέσα σε αυτόν».

«Θα φάνε οι φτωχοί και θα χορτάσουν, και θα αινέσουν τον Κύριο εκείνοι που τον αναζητούν· θα ζήσουν οι καρδιές τους στους αιώνες των αιώνων». Εδώ μεν λέει «θα φάνε»· προχωρώντας όμως παρακάτω, λέει: «έφαγαν και προσκύνησαν όλοι οι πλούσιοι της γης». Αλλά, όταν έφαγαν, έγιναν πλούσιοι· πριν όμως φάνε ονομάζονταν φτωχοί· σε αυτούς ακριβώς υπόσχεται ότι θα μεταλάβουν την τροφή που θα τους χορηγήσει ο ίδιος. Διότι, λέει, «θα φάνε οι φτωχοί». Αυτοί ήταν εκείνοι τους οποίους και στους μακαρισμούς θέτει πρώτους από τους υπόλοιπους λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· στους οποίους υποσχέθηκε και τα εξής, λέγοντας: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτασθούν». Όταν λοιπόν φάνε, λέει, οι φτωχοί, και τρώγοντας χορτάσουν, ή κορεστούν, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, τότε θα αινέσουν τον Κύριο αναζητώντας τον· και αφού φάνε την τροφή που τους δόθηκε από αυτόν, και τον αναζητήσουν, θα αποκτήσουν τον μεγάλο καρπό που δηλώνεται στη συνέχεια: «Διότι θα ζήσουν οι καρδιές τους στους αιώνες των αιώνων». Επειδή ο άρτος της ζωής, που τους χορηγήθηκε από αυτόν, θα γίνει σε αυτούς αίτιος αθανασίας και αιώνιας ζωής, όπως δίδαξε ο ίδιος λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και πάλι: «Εάν κάποιος φάει από τον δικό μου άρτο, θα ζήσει στον αιώνα», και τα εξής.

Επειδή ούτε το εβραϊκό κείμενο έχει αυτή τη διατύπωση, για να μη νομίσει κανείς ότι και οι αγγελικές δυνάμεις τρέφονται με αισθητή τροφή. Ελέγχει δε και ο Σωτήρας και Κύριός μας στα Ευαγγέλια όσους νομίζουν ότι το μάννα που χορηγήθηκε στον λαό στην έρημο ήταν τροφή αγγέλων· γι' αυτό έλεγε: «Αμήν, αμήν σας λέω· δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό»· και πάλι: «Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο, και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει». Εάν λοιπόν, λέει, ήταν ουράνιος άρτος, με τον οποίο είναι φυσικό να τρέφονται οι άγγελοι, δεν θα είχαν πεθάνει εκείνοι που μετείχαν σε αυτόν τον άρτο στην έρημο· τώρα όμως, επειδή δεν ήταν ουράνιος, ούτε ήταν αληθινά άρτος αγγέλων, γι' αυτό πέθαναν. Ενώ αυτός είναι αληθινά ο ουράνιος άρτος, από τον οποίο όποιος μεταλάβει δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ. Και το ποιος ήταν αυτός το διδάσκει λέγοντας: «Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και τον φανερώνει λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· όποιος έρχεται προς εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και όποιος πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από τον δικό μου άρτο, θα ζήσει αιώνια». Επομένως και οι αγγελικές δυνάμεις απολαμβάνουν την αιώνια ζωή μέσα από τη μετάληψη του Λόγου.

ΛΟΓΟΣ ΛΔʹ. Προς τους αφιχθέντες από την Αίγυπτο. Αʹ. Θα απευθύνω τον λόγο σε αυτούς που προέρχονται από την Αίγυπτο, διότι είναι δίκαιο. Επειδή προσήλθαν με προθυμία, νικώντας τον φθόνο με τον ζήλο τους, από αυτήν την Αίγυπτο, την οποία πλουτίζει βέβαια ο ποταμός που αναβλύζει από τη γη σαν βροχή και μεταβάλλεται σε πέλαγος στην εποχή του, για να μιμηθώ και εγώ λίγο όσους εκφράζονται κομψά για αυτά τα ζητήματα· την πλουτίζει όμως ο δικός μου Χριστός, ο οποίος παλαιότερα φυγαδεύτηκε στην Αίγυπτο, ενώ τώρα χορηγείται από την Αίγυπτο· τότε μεν εξαιτίας της παιδοκτονίας του Ηρώδη, τώρα δε εξαιτίας της αγάπης των πατέρων προς τα τέκνα τους. Ο Χριστός, η νέα τροφή εκείνων που πεινούν θεάρεστα, η μεγαλύτερη σιτοδοσία από κάθε άλλη που έχει καταγραφεί ιστορικά και έχει γίνει πιστευτή· ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, ζωή άφθαρτη και ακατάλυτη, για τον οποίο νομίζω ότι και τώρα ακούω τον Πατέρα να λέει: «Από την Αίγυπτο κάλεσα τον Υιό μου».

Και πάλι, όταν οι μαθητές τού παρέθεταν γεύμα, απαντώντας ότι «Εγώ έχω τροφή να φάω, την οποία εσείς δεν γνωρίζετε», επειδή εκείνοι υπέθεσαν ότι μιλούσε για σωματική τροφή, σαν να του είχε προσφερθεί από αλλού, ερμηνεύει τον λόγο του λέγοντας ότι η πρέπουσα και κατάλληλη τροφή για αυτόν είναι η εκπλήρωση του σωτηριώδους θελήματος. Και μύρια τέτοια παραδείγματα μπορεί κανείς να σταχυολογήσει από τις ευαγγελικές ρήσεις, στις οποίες άλλο είναι αυτό που νοείται εκ πρώτης όψεως και άλλο εκείνο στο οποίο αποβλέπει το νόημα των λεγομένων· όπως, για παράδειγμα, το ύδωρ που υποσχέθηκε σε όσους διψούν, μέσω του οποίου οι πιστοί γίνονται πηγές ποταμών, τον άρτο που κατεβαίνει από τους ουρανούς, τον ναό που καταλύεται και μέσα σε τρεις ημέρες εγείρεται, την οδό, τη θύρα, τον λίθο που απορρίφθηκε από τους οικοδόμους και προσαρμόστηκε ως ακρογωνιαίος, τους δύο που βρίσκονται στην ίδια κλίνη, τον μύλο, τις γυναίκες που αλέθουν, αυτήν που παραλαμβάνεται και αυτήν που αφήνεται, το πτώμα, τους αετούς, τη συκιά που βγάζει τρυφερά φύλλα και αναπτύσσει κλάδους. Όλα αυτά και όσα άλλα παρόμοια υπάρχουν, θα μπορούσαν να αποτελέσουν προτροπή για εμάς στο ότι πρέπει να διερευνούμε τα θεία λόγια, να προσέχουμε κατά την ανάγνωση και να ανιχνεύουμε με κάθε τρόπο, μήπως τυχόν βρεθεί κάποιο νόημα υψηλότερο από την πρόχειρη κατανόηση, το οποίο να καθοδηγεί τη διάνοια προς τα θειότερα και ασώματα.

«Ας κατέβει, λέγει, ο αγαπημένος μου στον κήπο του και ας φάει καρπό από τα δέντρα του». Ω, φωνή γεμάτη παρρησία! Ω, ψυχή φιλότιμη και μεγαλόδωρη που ξεπερνά κάθε υπερβολή μεγαλοψυχίας! Ποιον προσκαλεί σε συμπόσιο με τους δικούς της καρπούς; Για ποιον ετοιμάζει την πανδαισία με τα δικά της αγαθά; Ποιον καλεί στην εστίαση όσων έχουν ετοιμαστεί; Εκείνον από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα και στον οποίο βρίσκονται τα πάντα, εκείνον που δίνει σε όλους τροφή στον κατάλληλο καιρό, εκείνον που ανοίγει το χέρι του και χορταίνει κάθε ζωντανό πλάσμα με αγαθότητα, τον άρτο που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, εκείνον που από τη δική του πηγή αναβλύζει τη ζωή σε όλα τα όντα· σε αυτόν η νύμφη παραθέτει τραπέζι. Και το τραπέζι αυτό είναι ο κήπος που έχει φυτευτεί με έμψυχα δέντρα, και εμείς είμαστε τα δέντρα, εφόσον βέβαια είμαστε εμείς εκείνοι που του προσφέρουμε ως τροφή τη σωτηρία των ψυχών μας, αφού έτσι είπε Εκείνος που βρίσκει ευφροσύνη στη δική μας ζωή: «Δική μου τροφή είναι να κάνω το θέλημα του Πατέρα μου». Και είναι φανερός ο σκοπός του θείου θελήματος, αφού Εκείνος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν σε επίγνωση της αλήθειας. Αυτή λοιπόν είναι η τροφή που έχει ετοιμαστεί για Εκείνον: το να σωθούμε εμείς. Και δικός μας καρπός γίνεται η προαίρεσή μας, η οποία παραδίδει την ψυχή στον Θεό που μας τρυγά, προσφέροντάς την μέσω του εαυτού της σαν από κάποιο κλαδί.

Ο Ιωάννης, εξάλλου, υποδηλώνοντας την αναιρετική της κακίας δύναμη του Κυρίου με το όνομα της αξίνας, όταν λέει «Ήδη η αξίνα βρίσκεται στη ρίζα των δέντρων», δεν του φαίνεται αξιόπιστος μάρτυρας αυτών που έχουν ειπωθεί; Ο δε Μωυσής, που βλέπει τον Θεό μέσα στο φως, και ο Ιωάννης, που τον ονομάζει αληθινό φως, όπως και ο ίδιος ο Παύλος, που περιλάμφθηκε από το φως στην πρώτη του θεοφάνεια και έπειτα άκουσε τις φωνές από το φως που έλεγαν «Εγώ είμαι ο Ιησούς τον οποίο εσύ διώκεις», δεν είναι άραγε επαρκής για να δώσει μαρτυρία; Σχετικά με τον άρτο, ας διαβάσει το Ευαγγέλιο, ότι η τροφή του Μωυσή, που χορηγήθηκε από τον ουρανό στον Ισραήλ, ελήφθη από τον ίδιο τον Κύριο ως τύπος του Κυρίου. «Διότι δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο, αλλά ο Πατέρας μου δίνει τον αληθινό άρτο», εννοώντας τον εαυτό του, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Αλλά ο γνήσιος ακροατής του νόμου ισχυρίζεται ότι κανένας από τους προφήτες ή τους αποστόλους δεν έχει αποδώσει αυτά τα ονόματα στον Χριστό. Τι ακολουθεί λοιπόν, εάν ο ίδιος ο Κύριος ονόμασε τον εαυτό του με αυτά; Διότι, βεβαίως, στα ονόματα του Σωτήρα δεν υπάρχει πρώτο και δεύτερο, ούτε το ένα είναι πιο λεπτό και ακριβέστερο από το άλλο, εφόσον τα γνωρίζει όλα ταυτόχρονα και με ίση ακρίβεια, ούτε είναι δυνατόν σε κανένα από αυτά να προσαρμοστεί ο ισχυρισμός που διατύπωσε σχετικά με την επίνοια.

Μακάριος είναι εκείνος που συγκράτησε τον εαυτό του από κάθε ηδυπάθεια, η οποία τον χωρίζει από τον Πλάστη του. Μακάριος είναι εκείνος που έχει ως τροφή τον άρτο που κατέβηκε από τον ουρανό και έδωσε ζωή στον κόσμο. Μακάριος είναι εκείνος που αντίκρισε στην πεδιάδα του την άρδευση της ζωής, η οποία προέρχεται από έλεος μέσα από τους κόλπους του Πατρός, και προσήλωσε το βλέμμα του σε αυτήν.

Εκείνοι δε, ακούγοντάς τα αυτά, λέγουν πάλι: Δώσε μας να φάμε αυτόν τον άρτο. Διότι θεωρούσαν ακόμη ότι πρόκειται για κάποιο αισθητό πράγμα, προσδοκούσαν ακόμη την απόλαυση της κοιλίας· γι' αυτό και προσέτρεξαν ταχέως. Τι κάνει λοιπόν ο Χριστός; Ανάγοντάς τους λίγο λίγο, προσθέτει: Ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο· όχι μόνο στους Ιουδαίους, λέγει, αλλά και σε ολόκληρη την οικουμένη. Γι' αυτό και δεν ανέφερε απλώς την λέξη τροφή, αλλά μια ζωή κάποια άλλη και διαφορετική, ώστε να καταδείξει ότι άπαντες ήσαν νεκρωμένοι.

Γι' αυτό προσθέτει και την ανάσταση, αφενός επειδή έκανε λόγο για αιώνια ζωή, και αφετέρου για να καταδείξει ότι αυτή δεν υφίσταται στο παρόν, αλλά μετά την ανάσταση. Και από πού είναι φανερά αυτά, λέει; Από τις Γραφές. Διότι παντού τους παραπέμπει εκεί, προτρέποντάς τους να τα διδαχθούν από αυτές. Με το να πει δε ότι «δίνει ζωή στον κόσμο», τους παρακινεί σε ζήλο, ώστε, έστω κι αν δυσαρεστηθούν βλέποντας άλλους να απολαμβάνουν τη δωρεά, να μη μείνουν απέξω.

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

Και πάλι ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Γι' αυτό, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ζητούσαν ακόμη περισσότερο να τον σκοτώσουν, διότι όχι μόνο καταπατούσε το Σάββατο, αλλά και αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό.» Και πάλι ο Κύριος: «Ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Και λίγο μετά: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· εκείνος που έρχεται σε μένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε μένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ.» Και πάλι: «Καθένας που βλέπει τον Υιό και πιστεύει σε αυτόν έχει ζωή αιώνια.» Εάν λοιπόν ο Χριστός κατέβηκε από τον ουρανό, πώς είναι κάποιος άλλος παρά ο Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού; Και αν η πίστη σε αυτόν είναι ζωή αιώνια, πώς δεν είναι κατά φύση Θεός; Διότι δεν έχουν ζωή αιώνια όσοι πιστεύουν σε κτίσμα ή σε προφήτη, παρά μόνο όσοι πιστεύουν στον αληθινό Θεό. Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα.» Και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό.» Και πάλι: «Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως;» Αν δεν είναι ο ίδιος Υιός του ανθρώπου και προαιώνιος Υιός του Θεού, πώς ανέβηκε εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Διότι ανέβηκε μεν ως άνθρωπος, εκεί όπου ήταν προηγουμένως ως Θεός, επειδή ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος. Και πάλι: «Εγώ παραδίδω την ψυχή μου, για να την πάρω πάλι.

Διότι, εάν είχε πεισθεί στον Θεό μάλλον παρά στη σύζυγό του και είχε τραφεί από το ξύλο της ζωής, δεν θα είχε αποβάλει τη δοθείσα αθανασία, η οποία θα συντηρούνταν πάντοτε με τη μετοχή στη ζωή, επειδή κάθε ζωή από τη φύση της διατηρείται με την οικεία και κατάλληλη τροφή. Τροφή δε εκείνης της μακάριας ζωής είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, όπως ακριβώς διακήρυξε για τον εαυτό Του στα Ευαγγέλια ο ίδιος ο αψευδής Λόγος. Μη θέλοντας να τραφεί με αυτόν, ο πρώτος άνθρωπος εύλογα στερήθηκε τη θεία ζωή και προσέλαβε μία άλλη που γεννά τον θάνατο, κατά την οποία, αφού περιβλήθηκε την άλογη μορφή και αμαύρωσε το απαράμιλλο κάλλος της θείας εικόνας, παρέδωσε ολόκληρη τη φύση ως βορά στον θάνατο. Εξαιτίας της, ο μεν θάνατος ζει σε όλο αυτό το χρονικό διάστημα, κάνοντάς μας τροφή του, εμείς δε δεν ζούμε ποτέ, καθώς πάντοτε καταβροχθιζόμαστε από αυτόν μέσω της φθοράς.

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

Αποστέλλει βεβαίως τον επιούσιο και μυστικό άρτο και ο μυσταγωγός στην επιφάνεια του ύδατος της παλιγγενεσίας, παρέχοντάς τον σε όσους μυσταγωγούνται και έχουν ανάγκη από ουράνια τροφή που στηρίζει την ψυχή. Διότι, μετά τη θεία αναγέννηση μέσω του ύδατος, ο ουράνιος και ζωοποιός άρτος προσφέρεται σε όσους αναγεννήθηκαν· και όποιος τον διανέμει με σοφία και τον διαχειρίζεται επάξια, βρήκε τον άρτο που πραγματικά κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο, ο οποίος πάντοτε τον ζωοποιεί, τον στηρίζει και τον τρέφει, και μάλιστα κατά τον καιρό της ανταπόδοσης των πεπραγμένων.

«Λάβετε από εμένα τον ουράνιο άρτο, από τον οποίο τρεφόμενες δεν θα πεθάνετε, πιείτε από τον πνευματικό μου οίνο και ευφρανθείτε με ουράνια ευφροσύνη και μεθύστε με μέθη νηφάλια και πνευματική, ώστε, όπως σε όσους μεθούν σωματικά μιλάει το κρασί, έτσι και εσείς, μεθυσμένες πνευματικά, να μιλήσετε εν Πνεύματι διηγούμενες ουράνια μυστήρια, καθώς είναι γραμμένο: “και το ποτήρι σου με μεθά σαν το πιο δυνατό”. Λάβετε έλαιο αγαλλιάσεως που σας αναψύχει και σας αναπαύει. Λάβετε αιώνιο φως από εμένα, για να μην παραμείνετε στο σκοτάδι και χαθείτε, λάβετε από εμένα από τον ουρανό πυρ άγιο και πνευματικό, το οποίο να ανάβει και να φλέγεται αδιάλειπτα με τον πόθο για εμένα. Λάβετε από εμένα ενδύματα φωτός άρρητα που σας καλύπτουν και σας σκεπάζουν, για να μην ασχημονείτε όντας γυμνές.» Αυτά φωνάζει πάντοτε ο Κύριος σε καθέναν από εμάς και τα κηρύττει μέσω των πνευματικών κηρύκων, ο ιατρός μας, ο νυμφίος των ψυχών μας, αυτός που ήρθε και δίνει ζωή στον κόσμο, ώστε, αφού καταστήσει τις ψυχές μας άγιες και καθαρές και τις παρουσιάσει στον εαυτό του άσπιλες και άμωμες, να μας αξιώσει να απολαύσουμε μαζί του την αιώνια ζωή.

Είχε το μάννα αντί για τον Χριστό· διότι αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίδει αιώνια ζωή στον κόσμο. Γι' αυτόν τον λόγο και το μάννα προερχόταν από τον ουρανό· «Διότι άρτον αγγέλων», λέγει, «έφαγε ο άνθρωπος». Και για να μιλήσουμε συνοπτικά, αφού τον κατέστησε νέο παράδεισο, τοποθέτησε μέσα σε αυτόν πολλά πράγματα πολυτιμότερα και υψηλότερα από εκείνον τον παράδεισο, καθόσον αποτελούσε τύπο μεγαλύτερων υποσχέσεων και πραγματικοτήτων.