Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:35

Και τους έθρεψε με εκλεκτό σιτάρι. Αυτοί μεν, λέει, του φέρθηκαν με ψεύδος· εκείνος όμως, επειδή είναι αγαθός, τους γέμισε με νοητή τροφή· και αυτή είναι ο ίδιος ο Κύριος, ο ζωντανός άρτος, που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Και από πέτρα τους χόρτασε μέλι. Πέτρα είναι ο ίδιος ο Κύριος, και μέλι τα θεία λόγια του. Λέει, λοιπόν, ότι τους γέμισε με τα όσιά του λόγια.

Μόνος άρα είναι ο Μονογενής κατά φύσιν ζωή, και για τον λόγο αυτόν δεν θα ταχθεί ανάμεσα στα δημιουργήματα, αλλά θα ανυψωθεί στη φύση Εκείνου που τον γέννησε· διότι και ο Πατέρας είναι κατά φύσιν ζωή. Άλλο. Εφόσον ο Υιός υπάρχει ως κατά φύσιν ζωή, ή είναι κάτι διαφορετικό από την κτίση, προφανώς ως προς τη φύση, ή είναι ομοφυής με αυτήν. Εάν λοιπόν είναι ομοφυής και ομοούσιος, πώς δεν θα διαψευστεί λέγοντας «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, ο οποίος κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο;» Διότι, σε αυτή την περίπτωση, η κτίση έχει από μόνη της το να είναι ζωή, και μάλιστα ζωή που δεν μετέχει σε άλλη ζωή για να φανεί ζωή. Εάν όμως δεν είναι ομοφυής, θα αποφύγει και το να είναι δημιούργημα, αποσπώντας μαζί του από την κτίση και το δικό του αγαθό. Διότι η κτίση δεν θα είναι κατά φύσιν ζωή, αλλά μάλλον θα έχει ανάγκη και θα μετέχει στη ζωή. Άλλο. Εάν ο Υιός, υπάρχοντας ως κατά φύσιν ζωή, είναι ομοφυής με τα δημιουργήματα, επειδή δεν προέρχεται από την ουσία του Θεού και Πατέρα, σύμφωνα με τον δικό τους ισχυρισμό, για ποιον λόγο ο μακάριος ψαλμωδός λέει ότι οι ουρανοί θα καταστραφούν και θα παλιώσουν σαν ρούχο, ενώ απέδιδε σε αυτόν ως δικό του προνόμιο, αναφωνώντας: «Εσύ όμως παραμένεις ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν»; Διότι, είτε θα καταστραφεί και θα εκλείψει μαζί με εμάς ως ομοφυής, και δεν θα νοείται πλέον ως ζωή, είτε η φυσική συνάφεια με αυτόν θα ανυψώσει και εμάς στο να παραμένουμε πάντοτε οι ίδιοι, σε έναν αστείρευτο αριθμό ετών, και στο να είμαστε ζωή.

Επομένως, καθώς οι Ιουδαίοι ενεργούσαν με μεγάλη αφροσύνη, νομίζοντας αφενός ότι το μάννα χορηγήθηκε στους προγόνους τους από τον πάνσοφο Μωυσή, και περιορίζοντας τον λόγο γι' αυτό μέχρι εκείνο το σημείο, μην κατανοώντας δε απολύτως τίποτα από όσα προσημαίνονταν μέσω αυτού, εύλογα τους ελέγχει ο Χριστός λέγοντας: «Αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής» το μάννα. Διότι έπρεπε μάλλον να συλλογιστούν και να κατανοήσουν εκείνο, ότι δηλαδή ο Μωυσής προσέφερε σε αυτό μόνο την υπηρεσία της μεσιτείας. Το δώρο όμως δεν ήταν εφεύρημα ανθρώπινου χεριού, αλλά έργο της άνωθεν χάριτος, η οποία μέσω των πιο υλικών πραγμάτων προδιέγραφε το νοητό, και μας φανέρωνε τον άρτο τον εξ ουρανού, ο οποίος δίνει τη ζωή σε όλο τον κόσμο, και δεν τρέφει μεροληπτικά μόνο ένα γένος, αυτό του Ισραήλ. <Είπαν λοιπόν προς αυτόν: Κύριε, δίνε μας πάντοτε αυτόν τον άρτο. Είπε δε σε αυτούς ο Ιησούς.> Αποκαλύπτεται σαφώς μέσα από αυτά ο σκοπός των Ιουδαίων, όσο κι αν επιδίωξε πάρα πολύ να μείνει κρυφός, και θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι η αλήθεια είναι αδύνατον να διαψευσθεί, όταν έλεγε ότι δεν βιάζονταν να τον ακολουθήσουν επειδή έγιναν θεατές σημείων, αλλά επειδή έφαγαν από τους άρτους και χόρτασαν. Θα κατακρίνονταν λοιπόν δικαιολογημένα για μεγάλη δυσμάθεια, και θεωρώ ότι πραγματικά πρέπει να λεχθεί γι' αυτούς: «Ιδού λαός μωρός και ασύνετος, έχουν μάτια και δεν βλέπουν, έχουν αυτιά και δεν ακούν».

Συγγενής λοιπόν με τα δικά της λόγια είναι ο λόγος των Ιουδαίων. Διότι, όπως ακριβώς εκείνη εξαιτίας της φύσεώς της ήταν μαλθακή, με τον ίδιο τρόπο νομίζω και αυτοί δεν έχουν καθόλου αρρενωπό, για να το πω έτσι, και ρωμαλέο φρόνημα, αλλά εκθηλύνονται κατά κάποιον τρόπο σε άνανδρες επιθυμίες της γαστέρας, και αποδεικνύουν αληθινό για τον εαυτό τους το γεγραμμένο: «Διότι ο μωρός μωρά θα λαλήσει, και η καρδιά αυτού μάταια θα νοήσει.» <Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής.> Είναι συνήθεια του Σωτήρα Χριστού, όταν εκφέρει διδασκαλίες περί των θειοτέρων και των ήδη προκαταγγελθέντων μυστηρίων, να συνθέτει τις αφηγήσεις του γι' αυτά με τρόπο κάπως αινιγματικό και όχι απολύτως διαφανή. Διότι δεν επιτρέπει να εκτίθεται ακάλυπτος ο τόσο σεπτός λόγος, ώστε να καταπατείται απλώς από όποιους βέβηλους και ανόσιους το θελήσουν, αλλά, αποκρύπτοντάς τον κάπως μέσα από αινιγματικές διατυπώσεις, δεν τον καθιστά ασαφή στους συνετούς. Όταν όμως βλέπει κάποιους από τους ακροατές να συμπεριφέρονται με αμάθεια και να μην κατανοούν απολύτως τίποτα από όσα λέγονται, αποσαφηνίζει ξεκάθαρα αυτό που θέλει να δηλώσει, και, αφού αφαιρέσει κάθε ομίχλη από τον λόγο, παραθέτει γυμνή και ευκολονόητη τη γνώση του μυστηρίου, καθιστώντας και εξ αυτού του λόγου αναπολόγητη την απιστία τους. Το ότι του ήταν σύνηθες, όπως προείπαμε, να χρησιμοποιεί μάλιστα συγκαλυμμένο και κρυφό λόγο, θα το διδάξει και ο ίδιος λέγοντας στο βιβλίο των Ψαλμών: «Θα ανοίξω το στόμα μου με παραβολές.»

Επειδή, λοιπόν, ο Σωτήρας επινόησε μύριες περιστροφές στους λόγους του, εφόσον έβλεπε ότι οι ακροατές δεν καταλάβαιναν τίποτα, λέγει πλέον πιο ξεκάθαρα: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και σχεδόν επιτίθεται στην αμέτρητη ανοησία τους λέγοντας: «Ω εσείς που έχετε ασύγκριτη υπεροχή έναντι όλων μόνο στην απαιδευσία, ενώ ο Θεός διακήρυξε ότι θα σας χορηγήσει άρτους από τον ουρανό και έκανε σε εσάς τόσο μεγάλη υπόσχεση με την τροφή του μάννα, εσείς θέσατε όρια στη θεία δωρεά και δεν ντρέπεστε να περιορίζετε την άνωθεν χάρη μέχρι αυτά τα υλικά πράγματα, αγνοώντας ότι είναι μικρό πράγμα και για εσάς να λαμβάνετε τέτοια από τον Θεό, και για τον ίδιο τον Θεό να τα χαρίζει. Μην πιστεύετε λοιπόν, λέγει, ότι εκείνος ο άρτος είναι ο εξ ουρανού. Διότι εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, αυτός που παλαιά σας είχε προαναγγελθεί ως υπόσχεση και είχε δηλωθεί τυπικώς, τώρα όμως είναι παρών και εκπληρώνει την οφειλόμενη υπόσχεση. Είμαι δε άρτος ζωής, όχι άρτος σωματικός, που αποκόπτει μόνο τα πάθη της πείνας και απαλλάσσει τη σάρκα από τη συνεπακόλουθη φθορά, αλλά που αναπλάθει εξ ολοκλήρου τον άνθρωπο για την αιώνια ζωή, και αποδεικνύει ανώτερο του θανάτου τον άνθρωπο που δημιουργήθηκε για να υπάρχει αιώνια». Υπαινίσσεται δε με αυτά τη ζωή και τη χάρη που παρέχεται δια της αγίας σαρκός, μέσω της οποίας εισέρχεται σε εμάς το χαρακτηριστικό γνώρισμα του Μονογενούς, δηλαδή η ζωή.

Όταν, λοιπόν, κληθήκαμε στη βασιλεία των ουρανών μέσω του Χριστού· διότι αυτό νομίζω ότι δηλώνει, και τίποτε άλλο, η είσοδος κάποιων στη γη της επαγγελίας· τότε δεν υπάρχει πλέον για εμάς το τυπικό μάννα· διότι δεν τρεφόμαστε πλέον με τα μωσαϊκά γράμματα· αλλά πλέον άρτος είναι αυτός που προέρχεται από τον ουρανό, δηλαδή ο Χριστός, ο οποίος μας τρέφει για την αιώνια ζωή, τόσο διά της χορηγίας του Αγίου Πνεύματος όσο και διά της μεθέξεως της δικής Του σάρκας, η οποία ενθέτει σε εμάς τη μετοχή του Θεού, και αφανίζει τη νεκρότητα που προήλθε από την αρχαία κατάρα. <Εκείνος που έρχεται σε εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν πρόκειται ποτέ να διψάσει.> Κρύβεται πάλι κάτι σε αυτά, το οποίο είναι αναγκαίο να λεχθεί. Διότι είναι συνήθεια του Σωτήρα Χριστού να μην έρχεται καθόλου σε αντιδικία με τις δόξες των αγίων, αλλά τουναντίον να τους στεφανώνει με αξιοθαύμαστες τιμές. Όταν όμως μερικοί από τους πιο αμαθείς, μην αναγνωρίζοντας πόση είναι η υπεροχή Του απέναντί τους, αποδίδουν σε αυτούς την ανώτερη δόξα, τότε πολύ ωφέλιμα τους μεταπείθει να φρονούν τα πιο πρέποντα, αναλογιζόμενοι ποιος είναι ο Μονογενής, και ότι ασφαλώς διαφέρει με ασύγκριτη υπεροχή· ωστόσο, δεν διατυπώνει τον λόγο για αυτά με τρόπο εντελώς σαφή, αλλά κάπως συγκεκαλυμμένο, και χωρίς κανέναν κομπασμό, αποσπώντας την κρίση υπέρ των ανωτέρων μέσα από την ίδια τη θεώρηση, δηλαδή τη σύγκριση, των πραγμάτων.

Επειδή, λοιπόν, οι Ιουδαίοι συμπεριφέρονταν κάπως υπεροπτικά απέναντί του και τολμούσαν να αλαζονεύονται, προβάλλοντας συνεχώς τον νομοθέτη Μωυσή, και ισχυρίζονταν συχνά ότι έπρεπε να ακολουθούν μάλλον τα δικά του παραγγέλματα παρά αυτά που δόθηκαν μέσω του Χριστού, θεωρώντας τη χορηγία του μάννα και την ανάβλυση των υδάτων από την πέτρα ως την πιο αξιόλογη απόδειξη της υπεροχής του έναντι όλων, ακόμη και αυτού του ίδιου του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, αναγκαστικά προχώρησε στη συνήθη του μέθοδο. Και δεν λέει εντελώς ξεκάθαρα ότι είναι ανώτερος από τον Μωυσή, εξαιτίας του αχαλίνωτου θράσους των ακροατών του και της μεγάλης ροπής τους προς την οργή· αντίθετα, έρχεται πάλι στο ίδιο το θαυμαστό γεγονός, και μέσα από τη σύγκριση προς το μείζον, ελέγχει το έλασσον: «Διότι εκείνος που έρχεται προς εμένα», λέει, «δεν θα πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν θα διψάσει ποτέ». Ναι, βέβαια, λέει, και εγώ ο ίδιος θα συμφωνήσω μαζί σας ότι το μάννα δόθηκε μέσω του Μωυσή, αλλά εκείνοι που έφαγαν πείνασαν πάλι· θα πω επίσης ότι και νερό σάς δόθηκε από τις πέτρες, αλλά εκείνοι που ήπιαν δίψασαν, και η παροχή αυτών των πραγμάτων προσέφερε μια εντελώς πρόσκαιρη απόλαυση· εκείνος όμως που βαδίζει προς εμένα δεν θα πεινάσει ποτέ, και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν θα διψάσει ποτέ.

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΒΙΒΛΙΟ α. Ότι ο Υιός δεν είναι σε τίποτα κατώτερος από τον Θεό και Πατέρα, επειδή προέρχεται από αυτόν κατά φύση, έστω κι αν λέγεται από κάποιους ότι υποτάσσεται, με αφορμή το ρητό: «Διότι έχω κατέβει από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε». Και σε αυτό ακριβώς υπάρχει και ένας εξαιρετικά ωφέλιμος λόγος για τον τίμιο σταυρό του Χριστού. β. Ότι το άγιο σώμα του Χριστού είναι ζωοποιό, με αφορμή το ρητό: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και τα επόμενα, στα οποία μιλά για το δικό του σώμα σαν να πρόκειται για άρτο. γ. Ότι ο Υιός δεν συμμετέχει σε ζωή που προέρχεται από άλλον, αλλά μάλλον είναι κατά φύση ζωή, ως γεννημένος κατά φύση από τη ζωή του Θεού και Πατέρα, με αφορμή το ρητό: «Καθώς με απέστειλε ο ζωντανός Πατέρας και εγώ ζω μέσω του Πατέρα, έτσι και εκείνος που με τρώει θα ζήσει μέσω εμού». δ. Ότι η αγία σκηνή που προηγούνταν του λαού στην έρημο ήταν τύπος του Χριστού, και η κιβωτός που βρισκόταν μέσα σε αυτήν, καθώς και η λυχνία και τα θυσιαστήρια, τόσο του θυμιάματος όσο και των ολοκαυτωμάτων, σήμαιναν τον ίδιο τον Χριστό· με αφορμή το ρητό: «Πού να πάμε; Έχεις λόγια αιώνιας ζωής». ε. Περί της εορτής της Σκηνοπηγίας, ότι δηλώνει την αποκατάσταση της ελπίδας που οφείλεται στους αγίους και την ανάσταση από τους νεκρούς· με αφορμή το ρητό: «Ήταν δε κοντά η εορτή των Ιουδαίων, η Σκηνοπηγία».

Αν και θα έπρεπε μάλλον με μεγαλύτερη φιλομάθεια να στρέψουν τον νου τους στα λεγόμενα, και να εξετάσουν την αλήθεια από τα ίδια τα γεγονότα, και μέσω της μεγαλουργίας που φάνηκε στα όσα επιτελέστηκαν, να φτάσουν σε άριστη σύνεση σχετικά με το εάν ο Χριστός λέει ψέματα όταν ονομάζει τον εαυτό του άρτο και μάλιστα άρτο που έχει κατέβει από τον ουρανό, ή αν λέει την αλήθεια και αποδεικνύεται ότι έχει αυτή την ιδιότητα. Διότι, κρίνοντας ορθά με αυτόν τον τρόπο, θα παιδαγωγούνταν καλώς προς την ανεύρεση του συμφέροντός τους. Αλλά, χωρίς να ερευνούν τίποτα, οργίζονται, παρόλο που μέσα από τα όσα ήδη είχαν προηγηθεί, ο Χριστός είχε αποδείξει τον εαυτό του ως τον πραγματικό και αληθινό άρτο της ζωής, αντιδιαστέλλοντάς τον μάλιστα προς το μάννα που χορηγήθηκε με τη μορφή τύπου και σκιάς στην έρημο στους πατέρες τους. «Διότι εκείνος που έρχεται σε εμένα», λέει, «δεν πρόκειται ποτέ να πεινάσει»· με την έννοια ότι εκείνοι που έφαγαν εκείνο το μάννα, έλαβαν μια πολύ σύντομη και παροδική απόλαυση ως προς τη σάρκα· ενώ όσοι προσέρχονται σε αυτόν μέσω της πίστης, δεν πρόκειται να φτάσουν σε όμοια ωφέλεια με τους τότε, αλλά μάλλον θα καρπωθούν τη διηνεκή χάρη της ευλογίας.

Αλλά «και θα εισαγάγεις την τράπεζα, προσθέτει σε αυτά, και θα εκθέσεις τα προκείμενά της, και θα εισαγάγεις τη λυχνία και θα τοποθετήσεις τους λύχνους της». Θα εννοήσεις δε και μέσω των δύο τον Χριστό· διότι λαμβάνει τον τύπο της τράπεζας που έχει πάνω της τους άρτους, επειδή μέσω αυτού όλοι τρέφονται για την αιώνια ζωή, μετέχοντας δηλαδή στην αγία του σάρκα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον ίδιο: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα· και ο άρτος δε που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου, για τη ζωή του κόσμου». Επομένως τα προκείμενα της τράπεζας, δηλαδή οι άρτοι, σημαίνουν το άγιο σώμα του Χριστού, που τρέφει τους πάντες για την αιώνια ζωή. Και επειδή ο μακάριος Δαβίδ και όσοι ήταν μαζί του, όταν πείνασαν, όπως έχει γραφτεί, έφαγαν τους άρτους της προθέσεως, ας δούμε μήπως και μέσω αυτού προδιαγραφόταν κάτι μυστικό. Δεν επιτρεπόταν να γευθούν τους άρτους της προθέσεως παρά μόνο οι ιερείς, σύμφωνα με τη διάταξη του νόμου· αλλά παρόλο που δεν ανήκαν σε ιερατική φυλή, ο Δαβίδ και οι συν αυτώ άγγιξαν την ιερότατη τροφή· ώστε μέσω αυτού πάλι να υποδηλωθεί η πίστη των εθνών και ενός μέρους των προερχομένων από τον Ισραήλ.

Ματθ. 10, 2 Αυτούς τους δώδεκα μαθητές και ο νόμος τους προτύπωσε και οι προφήτες τους προανήγγειλαν. Είναι γραμμένο λοιπόν στο Μωσαϊκό βιβλίο: «και θα πάρετε σιμιγδάλι και θα το κάνετε δώδεκα άρτους, και θα τους τοποθετήσετε πάνω στην καθαρή τράπεζα ενώπιον του Κυρίου, και θα προσθέσετε λιβάνι και αλάτι»· διότι ο μεν άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό «και δίνει ζωή στον κόσμο» είναι ο ίδιος ο Χριστός, και κατά μίμηση δική του έχουν ονομαστεί άρτοι και οι μακάριοι μαθητές· επειδή, αφού έγιναν μέτοχοι εκείνου που μας τρέφει για την αιώνια ζωή, τρέφουν και οι ίδιοι μέσα από τα δικά τους συγγράμματα εκείνους που «πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη». Και όπως, ενώ είναι «το φως το αληθινό», ο Σωτήρας τους ονόμασε φως (διότι «εσείς», λέει, «είστε το φως του κόσμου»)· έτσι και ο ίδιος, όντας «ο άρτος της ζωής», χάρισε και στους μαθητές το να θεωρούνται ότι ανήκουν στην τάξη των άρτων. Και πρόσεξε την έντεχνη σοφία του νόμου. «Θα βάλετε», λέει, πάνω στους άρτους «λιβάνι και αλάτι». Και το μεν λιβάνι είναι σύμβολο της ευωδίας, ενώ το αλάτι της φρόνησης και της σύνεσης. Και ενυπήρχαν σε άριστο βαθμό και τα δύο στους αγίους αποστόλους· διότι ο βίος τους ήταν ευώδης και γι' αυτό έλεγαν: «είμαστε ευωδία του Χριστού» στον Χριστό. Ήταν δε, εκτός από αυτό, και απόλυτα συνετοί. Γι' αυτό και άκουσαν: «εσείς είστε το αλάτι της γης».

Αυτά λοιπόν ας λεχθούν από εμάς ως αναφερόμενα στα αισθητά πράγματα. Θα θρηνήσει όμως κάθε εξαιρετικά δόκιμος ιερέας, αυτούς που από υπέρμετρη παραφροσύνη δεν αποδέχονται την κάθαρση μέσω της πίστεως και δεν αγάπησαν τον αγιασμό τους από τον Χριστό. Διότι θα παραμείνουν έρημοι παντελώς και με κάθε τρόπο από τη νοητή καρποφορία, και θα βρίσκονται σε στέρηση όλων όσων μπορούν να τους θρέψουν και να τους ανυψώσουν στην πνευματική ανδρεία, μη έχοντας σιτάρι και κρασί και στερούμενοι το απαραίτητο έλαιο. Ο λόγος είναι μυστικός. Διότι σε εκείνους μεν που αποδέχονται την πίστη, ο Χριστός θα προσφέρει τον εαυτό του ως άρτο ζωής, γιατί έλεγε: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και ως οίνο που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου - κατανόησε πάλι τι λέω. Θα τους χρίσει επίσης με έλαιο, το νοητό προφανώς και αγιάζον, που νοείται ως μέθεξη του Αγίου Πνεύματος. Εκείνους όμως που έχουν φρόνημα σκληρό, πικρό και αφιλόθεο, και νου απειθή και δυσάγωγο, αυτούς θα τους αναδείξει οπωσδήποτε στερημένους και παντελώς αμέτοχους από τα αγαθά που μόλις αναφέραμε. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο σοφότατος Παύλος, ιερουργώντας το ευαγγέλιο του Χριστού στα έθνη, σχεδόν θρηνούσε εκείνους από τον Ισραήλ που απειθούσαν. Είπε δηλαδή: «Ότι έχω λύπη μεγάλη και αδιάκοπη οδύνη στην καρδιά μου, για τους αδελφούς μου, τους συγγενείς μου κατά σάρκα, οι οποίοι είναι Ισραηλίτες».

Και κατά έναν άλλο τρόπο. Μετά τη σταύρωση του Χριστού, οι δυστυχείς Ιουδαίοι υπέστησαν λιμό όσον αφορά τους λόγους του Θεού. Διότι δεν υπάρχει πλέον ανάμεσά τους προφήτης, ούτε ακριβής δάσκαλος ο οποίος να γνωρίζει πώς να λεπτύνει το πάχος της μωσαϊκής ιστορίας και να κάνει ξεκάθαρα τα μυστήρια που είναι κρυμμένα κάτω από το γράμμα. Επειδή δεν αποδέχθηκαν τον Χριστό όταν έλεγε: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Για τον λόγο αυτό άκουγαν βέβαια και παλαιότερα τον Ίδιο να λέει μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Ιδού, οι δούλοι μου θα φάνε, εσείς όμως θα πεινάσετε. Ιδού, οι δούλοι μου θα πιούν, εσείς όμως θα διψάσετε.» Και πράγματι είναι αληθές ότι: «Ποτέ δεν θα αφήσει ο Κύριος να λιμοκτονήσει η ψυχή του δικαίου, αλλά θα ανατρέψει τη ζωή των ασεβών», μη χορηγώντας τους τον θείο λόγο που τρέφει τον νου οδηγώντας τον στην επιθυμία της αρετής.

Διότι μας τρέφει ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όχι κατεβάζοντας αισθητό μάννα, όπως παλαιότερα στους Ισραηλίτες, αλλά εγκαθιστώντας τον εαυτό Του στις ψυχές όσων πιστεύουν, μέσω του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλεγε στα πλήθη των Ιουδαίων: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Και πάλι: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Ως ζωοποιός άρτος όμως νοείται και με άλλον τρόπο, κατά μία πιο μυστηριακή έννοια. Και δίνει τροφή στους άρχοντες. Διότι θα μπορούσα να πω ότι οι Θρόνοι και οι Εξουσίες, οι Αρχές και οι Δυνάμεις, οι άγγελοι και οι αρχάγγελοι, και κάθε αγία και λογική κτίση, έχουν ως τροφή τους τον Χριστό.

Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό· εάν κάποιος φάει από αυτόν τον άρτο, θα ζήσει στον αιώνα. Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Διότι, όπως ακριβώς ο Πατέρας ανασταίνει τους νεκρούς και τους δίνει ζωή, έτσι και ο Υιός δίνει ζωή σε όποιους θέλει.

Ως μέγα δείπνο Του θα εννοήσεις, αποβλέποντας καταρχάς στο ανά την οικουμένη λογικό συμπόσιο των ιερών και θείων τροφών που έχουν παραδοθεί σε όλα τα έθνη απανταχού της γης μέσω των θεόπνευστων αναγνωσμάτων· έπειτα, μετάβα με τη διάνοιά σου στην προσδοκώμενη βασιλεία των ουρανών. Και έλα στην κατανόηση του πραγματικά μεγάλου εκείνου δείπνου, στο οποίο οι ψυχές των μακαρίων θα συναναπαυθούν με τους αγγέλους και με τις θείες δυνάμεις στους ουρανούς, στο οποίο θα τραφούν με τον άρτο των αγγέλων, εκπληρώνοντας κυρίως τότε και θεοπρεπώς τον λόγο που λέει: «Άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Διότι δεν θα είναι πολυειδής η τότε τροφή, χωρίς να έχει ανάγκη ούτε από καρυκεύματα ούτε από προσφάγια, αλλά μόνο με τον αθανατοποιό άρτο που παρέχει αιώνια ζωή θα τραφούν όσοι κατά τον παρόντα βίο έθρεψαν εκείνους που ονόμασε ο Σωτήρας. Και αυτός ο άρτος πάλι ας νοηθεί ως ο Λόγος που τρέφει τις ψυχές, τους αγγέλους και τα λογικά όντα στους ουρανούς· αυτό άλλωστε εδίδαξε ο Ίδιος λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής»· διότι με τη μετάληψη του Θεού Λόγου, ο οποίος ήταν εν αρχή προς τον Θεό, ζωοποιείται όλη η λογική φύση των αγίων. Αυτά ακριβώς, νομίζω, έχοντας διδαχθεί από προηγούμενα μαθήματα, εξέφρασε εκείνος που συνέτρωγε με τον Ιησού, λέγοντας: «Μακάριος όποιος φάει άρτο στη βασιλεία του Θεού!». Διότι αυτός που άρθρωσε αυτή τη φωνή δεν ήταν κάποιος τυχαίος, αλλά, όπως νομίζω, ένας από τους πολύ σπουδαίους και όσους αξιώθηκαν τιμής από τον Σωτήρα.

«Θα φάνε οι φτωχοί και θα χορτάσουν, και θα αινέσουν τον Κύριο εκείνοι που τον αναζητούν· θα ζήσουν οι καρδιές τους στους αιώνες των αιώνων». Εδώ μεν λέει «θα φάνε»· προχωρώντας όμως παρακάτω, λέει: «έφαγαν και προσκύνησαν όλοι οι πλούσιοι της γης». Αλλά, όταν έφαγαν, έγιναν πλούσιοι· πριν όμως φάνε ονομάζονταν φτωχοί· σε αυτούς ακριβώς υπόσχεται ότι θα μεταλάβουν την τροφή που θα τους χορηγήσει ο ίδιος. Διότι, λέει, «θα φάνε οι φτωχοί». Αυτοί ήταν εκείνοι τους οποίους και στους μακαρισμούς θέτει πρώτους από τους υπόλοιπους λέγοντας: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών»· στους οποίους υποσχέθηκε και τα εξής, λέγοντας: «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί θα χορτασθούν». Όταν λοιπόν φάνε, λέει, οι φτωχοί, και τρώγοντας χορτάσουν, ή κορεστούν, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, τότε θα αινέσουν τον Κύριο αναζητώντας τον· και αφού φάνε την τροφή που τους δόθηκε από αυτόν, και τον αναζητήσουν, θα αποκτήσουν τον μεγάλο καρπό που δηλώνεται στη συνέχεια: «Διότι θα ζήσουν οι καρδιές τους στους αιώνες των αιώνων». Επειδή ο άρτος της ζωής, που τους χορηγήθηκε από αυτόν, θα γίνει σε αυτούς αίτιος αθανασίας και αιώνιας ζωής, όπως δίδαξε ο ίδιος λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής, που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και πάλι: «Εάν κάποιος φάει από τον δικό μου άρτο, θα ζήσει στον αιώνα», και τα εξής.

Επειδή ούτε το εβραϊκό κείμενο έχει αυτή τη διατύπωση, για να μη νομίσει κανείς ότι και οι αγγελικές δυνάμεις τρέφονται με αισθητή τροφή. Ελέγχει δε και ο Σωτήρας και Κύριός μας στα Ευαγγέλια όσους νομίζουν ότι το μάννα που χορηγήθηκε στον λαό στην έρημο ήταν τροφή αγγέλων· γι' αυτό έλεγε: «Αμήν, αμήν σας λέω· δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον αληθινό άρτο από τον ουρανό»· και πάλι: «Οι πατέρες σας έφαγαν το μάννα στην έρημο, και πέθαναν. Αυτός είναι ο άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ώστε να φάει κάποιος από αυτόν και να μην πεθάνει». Εάν λοιπόν, λέει, ήταν ουράνιος άρτος, με τον οποίο είναι φυσικό να τρέφονται οι άγγελοι, δεν θα είχαν πεθάνει εκείνοι που μετείχαν σε αυτόν τον άρτο στην έρημο· τώρα όμως, επειδή δεν ήταν ουράνιος, ούτε ήταν αληθινά άρτος αγγέλων, γι' αυτό πέθαναν. Ενώ αυτός είναι αληθινά ο ουράνιος άρτος, από τον οποίο όποιος μεταλάβει δεν πρόκειται να πεθάνει ποτέ. Και το ποιος ήταν αυτός το διδάσκει λέγοντας: «Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· και τον φανερώνει λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· όποιος έρχεται προς εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και όποιος πιστεύει σε εμένα, δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό. Εάν κάποιος φάει από τον δικό μου άρτο, θα ζήσει αιώνια». Επομένως και οι αγγελικές δυνάμεις απολαμβάνουν την αιώνια ζωή μέσα από τη μετάληψη του Λόγου.

Ζ'. Επιπλέον, εκτός από αυτά, ο ίδιος ονόμαζε τον εαυτό του άρτο της ζωής, λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», «εγώ είμαι ο άρτος ο ζων που κατέβηκε από τον ουρανό». Και το πώς ήταν ζωντανός το διευκρίνιζε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο, αναλύοντάς το στα όσα λέει: «Καθώς με απέστειλε ο ζων Πατέρας και εγώ ζω διά τον Πατέρα, και εκείνος που με τρώει θα ζήσει δι' εμέ». Αυτό δε το δίδαξε και σε άλλα σημεία λέγοντας: «Διότι, όπως ο Πατέρας έχει ζωή εν εαυτώ, έτσι έδωσε και στον Υιό να έχει ζωή εν εαυτώ». Επομένως, ήταν και άρτος της ζωής και υπήρχε στον ουρανό ποτίζοντας και τρέφοντας τις αγγελικές δυνάμεις με τη δύναμη της θεότητάς του, και όλα αυτά ήταν προτού έλθει στη γη, και ήταν Υιός που είχε ζωή «εν εαυτώ», ομοίως με τον Πατέρα που έχει ζωή «εν εαυτώ». Διότι το εξαιρετικό και ιδιάζον γνώρισμα της αγένητης και θεϊκής ζωής του Πατέρα, εξαιτίας της οποίας έχει ειπωθεί σύμφωνα με τον θείο απόστολο ότι «μόνος έχει αθανασία», μόνος ο Υιός θα μπορούσε να το έχει, εφόσον τυγχάνει να είναι εικόνα του Πατέρα και ως προς αυτό· έχει όμως την εν λόγω ζωή όχι άναρχη ούτε αγένητη ούτε ιδιόκτητη ομοίως με τον Πατέρα, αλλά λαμβάνοντάς την από τον Πατέρα. Διότι έτσι λέει: «και στον Υιό έδωσε να έχει ζωή εν εαυτώ, καθώς ο Πατέρας έχει ζωή εν εαυτώ». Επομένως, ο μεν έδωσε, ο δε έλαβε. Και μόνος αυτός έλαβε αυτό το προνόμιο, ώστε να μην του παρέχεται η ζωή από κάπου έξω, παρόμοια με τα υπόλοιπα ζωντανά όντα, αλλά να την έχει να πηγάζει μέσα του, σύμφωνα με εκείνη που υπάρχει στον Πατέρα.

Το χαρακτηριστικό δε του λόγου είναι τούτο: ο ερωδιός (αρωδιός) είναι ένα μεγάλο πτηνό σε εκείνον τον τόπο, και τα στρουθία τον ακολουθούν πάντοτε, σαν να τον αγαπούν. «Όρη»: Διότι τα ελάφια ευφραίνονται στα ψηλά βουνά· και όρη είναι τα δόγματα των προφητών, στα οποία τα ιερά ελάφια του Λόγου, οι απόστολοι, υπερπηδώντας φώτισαν την οικουμένη. «Πέτρα»: Στους ανθρώπους, των οποίων ο βίος είναι ελαφρύς σαν σκιά, σε αυτούς καταφύγιο και σωτηρία έγινε η πέτρα στην οποία σταυρώθηκε ο Χριστός. «Εποίησεν»: Εννοεί την Εκκλησία, ως εκείνη που φωτίζει τον άνθρωπο, η οποία, γεννώντας τους ανθρώπους κατά τον κατάλληλο καιρό, δεν παύει το έργο της. «Ο ήλιος»: Ο Χριστός, ο ήλιος της δικαιοσύνης, όταν έδυσε κατεβαίνοντας στον άδη, για να τον σκυλεύσει. «Έθου»: Εννοεί το σκότος που δημιουργήθηκε κατά την ώρα του Πάθους, όταν ο Χριστός ήταν πάνω στον σταυρό. Διότι αυτό έλαβε τη θέση της νύχτας. «Εν αυτή»: Ο πιστός λαός, ο προερχόμενος από τα έθνη, όντας σαν άγρια θηρία του δάσους υπό την αιχμαλωσία (ενοχή) των ειδώλων, αφού πίστεψαν στο Πάθος του Χριστού, διήλθαν στο φως της πίστεως (και της αλήθειας). «Σκύμνοι»: Διότι πεινούσαν και ωρύονταν για να βρουν τον άρτο της ζωής, και μόλις τον βρήκαν τον άρπαξαν και τρέφονται με αυτόν. «Ανέτειλεν»: Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, σαν ήλιος συγκέντρωσε τους διασκορπισμένους σε έναν κοινό σύνδεσμο πίστεως και ειρήνης. «Και εν ταις μάνδραις»: Στις εκκλησίες θα κατακλιθούν, δηλαδή θα αναπαυθούν ειρηνικά.

360. Στον Θέωνα. Σχετικά με το γεγραμμένο: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Ο Κύριος ονομάστηκε άρτος, αποκαλώντας ο ίδιος τον εαυτό του με αυτό το όνομα. Σύμφωνα με την προφανή ερμηνεία, αυτό συνέβη επειδή έγινε για όλους τροφή σωτηρίας, ενώ σύμφωνα με τη βαθύτερη και μυστική έννοια, επειδή ένωσε και καθάρισε τη ζύμη του ανθρώπινου φυράματος, και αφού την έψησε με το οικείο πυρ της θεότητας, ενώθηκε μαζί της σε ένα πρόσωπο και σε μία προσκυνούμενη υπόσταση.

Αυτοί όμως ακόμη κοιτάζουν προς τα κάτω και λένε: «Δώσε μας τον άρτο αυτόν». Ελέγχοντάς τους δε, επειδή όσο μεν υποπτεύονταν ότι η τράπεζα είναι αισθητή έτρεχαν προθύμως, όταν όμως έμαθαν ότι είναι πνευματική δεν προσέρχονταν πλέον, λέει πάλι: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· εκείνος που έρχεται προς εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ. Αλλά σας είπα, ότι και με έχετε δει, και δεν με πιστεύετε».

Αυτό δε το πράττει προλαβαίνοντάς τους, και δεικνύοντας ότι δεν τον ταράζει το γεγονός, ούτε επιθυμεί τη δόξα, ούτε αγνοεί τα απόκρυφα της διανοίας τους, ούτε τα παρόντα ούτε τα μέλλοντα. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Πρόκειται λοιπόν να εισέλθει στην παράδοση των μυστηρίων. Και πρώτα ομιλεί περί της θεότητός του λέγοντας: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής». Διότι αυτό δεν έχει λεχθεί περί του σώματος (επειδή περί αυτού λέγει προς το τέλος: «Και ο άρτος δε, τον οποίο εγώ θα δώσω, είναι η σάρκα μου»)· αλλά προς το παρόν ομιλεί περί της θεότητος. Διότι και εκείνη μέσω του Θεού Λόγου είναι άρτος· όπως ακριβώς και αυτός ο άρτος γίνεται άρτος ουράνιος δια του Πνεύματος που επιφοιτά σε αυτόν. Εδώ δε, δεν χρησιμοποιεί μάρτυρες, όπως στην προηγούμενη ομιλία· διότι είχε να μαρτυρεί γι' αυτό το έργο των άρτων, και εκείνους να υποκρίνονται προς το παρόν ότι τον υπακούν. Εκεί όμως αντιμιλούσαν και τον κατηγορούσαν· γι' αυτό εδώ και το διακηρύσσει. Εκείνοι δε, επειδή προσδοκούσαν ότι θα απολαύσουν σαρκική εστίαση, παραμένουν και δεν ταράζονται, έως ότου μετά από αυτά έχασαν την ελπίδα τους. Πλην όμως, ούτε και έτσι σιώπησε ο Χριστός, αλλά λέγει και πολλά ελεγκτικά.

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

Η κιβωτός σε προεικόνισε, φυλάσσοντας το σπέρμα ενός δεύτερου κόσμου· διότι εσύ γέννησες τον Χριστό, τη σωτηρία του κόσμου, αυτόν που καταπόντισε μεν την αμαρτία, κατεύνασε δε τα κύματά της. Σε προέγραψε η βάτος, σε προεχάραξαν οι θεόγραφες πλάκες, σε προϊστόρησε η κιβωτός του νόμου, και φανερά σε προετύπωσαν η χρυσή στάμνα και η λυχνία και η τράπεζα και η ράβδος του Ααρών που βλάστησε. Διότι από εσένα η φλόγα της θεότητας, ο Όρος και Λόγος του Πατρός, το γλυκύτατο και ουράνιο μάννα, το ανώνυμο όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, το αΐδιο και απρόσιτο φως, ο ουράνιος άρτος της ζωής, ο αγεώργητος καρπός, ανέβλαστησε σωματικώς. Και μήπως δεν σε προεμήνυσε η κάμινος, η οποία έδειχνε πυρ που ταυτόχρονα δρόσιζε και έκαιγε, αποτελώντας αντίτυπο του θείου πυρός που κατοίκησε μέσα σου;

«Όσοι όμως τον δέχθηκαν, τους έδωσε την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, σε αυτούς που πιστεύουν στο όνομά του.» «Διότι τόσο αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μη χαθεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια. Διότι δεν απέστειλε ο Θεός τον Υιό του στον κόσμο για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού. Αυτός που πιστεύει σε αυτόν δεν κρίνεται· αυτός όμως που δεν πιστεύει έχει ήδη κριθεί, διότι δεν έχει πιστέψει στο όνομα του μονογενούς Υιού του Θεού», και τα εξής. «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Εκείνος που έρχεται σε εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει· και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ.» «Εάν κάποιος διψά, ας έρχεται προς εμένα και ας πίνει.»

Και πάλι ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου έως τώρα εργάζεται, κι εγώ εργάζομαι. Γι' αυτό, λοιπόν, οι Ιουδαίοι ζητούσαν ακόμη περισσότερο να τον σκοτώσουν, διότι όχι μόνο καταπατούσε το Σάββατο, αλλά και αποκαλούσε τον Θεό δικό του Πατέρα, κάνοντας τον εαυτό του ίσο με τον Θεό.» Και πάλι ο Κύριος: «Ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Και λίγο μετά: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· εκείνος που έρχεται σε μένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε μένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ.» Και πάλι: «Καθένας που βλέπει τον Υιό και πιστεύει σε αυτόν έχει ζωή αιώνια.» Εάν λοιπόν ο Χριστός κατέβηκε από τον ουρανό, πώς είναι κάποιος άλλος παρά ο Θεός Λόγος, ο Υιός του Θεού; Και αν η πίστη σε αυτόν είναι ζωή αιώνια, πώς δεν είναι κατά φύση Θεός; Διότι δεν έχουν ζωή αιώνια όσοι πιστεύουν σε κτίσμα ή σε προφήτη, παρά μόνο όσοι πιστεύουν στον αληθινό Θεό. Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα.» Και πάλι: «Εγώ είμαι ο ζωντανός άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό.» Και πάλι: «Εάν λοιπόν δείτε τον Υιό του ανθρώπου να αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως;» Αν δεν είναι ο ίδιος Υιός του ανθρώπου και προαιώνιος Υιός του Θεού, πώς ανέβηκε εκεί όπου ήταν προηγουμένως; Διότι ανέβηκε μεν ως άνθρωπος, εκεί όπου ήταν προηγουμένως ως Θεός, επειδή ο ίδιος είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος. Και πάλι: «Εγώ παραδίδω την ψυχή μου, για να την πάρω πάλι.

Αφού λοιπόν αναφέραμε αυτά εν συντομία περί αυτής της θείας εντολής, ας στρέψουμε τον λόγο σε άλλη ζωηφόρο. «Εγώ είμαι», λέει, «ο άρτος της ζωής· όποιος έρχεται σε εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και όποιος πιστεύει σε εμένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ».

Ενώ λοιπόν εκείνη τα έλεγε αυτά με κλάματα προς τον Θεό, δέχεται και η ίδια ομοίως από τον θείο άγγελο τη χαρμόσυνη είδηση για την τεκνογονία, και, όταν ο σύζυγός της επέστρεψε από την έρημο, θυσίασε πλήθος ζώων, όχι λίγων, και παρέθεσε μεγάλη εορταστική συνεστίαση σε όλον τον λαό. Η δε Άννα, αφού απαλλάχθηκε από τα δεσμά της στειρότητας από τον Δημιουργό της φύσης, συλλαμβάνει από τον σύζυγό της τη θεόπαιδα Μαρία, την οποία και γέννησε σήμερα, ως απαρχή της σωτηρίας μας, αγνή μητέρα του Λόγου του Θεού, και απαρχή της ανακαίνισης της δικής μας φύσης, που είχε παλαιωθεί και φθαρεί εξαιτίας της παράβασης της θείας εντολής. Και σύμφωνα με τη θεία ρήση, όπως τρία σάτα αλευριού μέσω μιας μικρής ζύμης ζυμώνουν όλο το φύραμα, έτσι και εδώ, μέσω αυτής της θεόπλαστης και υπερκάθαρης ζύμης, ο Πλαστουργός, αναπλάθοντας ολόκληρο το παλαιωμένο φύραμά μας, το ανακαίνισε. Και αυτό είναι το παράδοξο θαύμα, το οποίο είναι και γεμάτο έκπληξη, ότι με αυτή την πεντακάθαρη ζύμη ανέμειξε άρρητα τον εαυτό του ο υπερκάθαρος Αρτοποιός, και, προσλαμβάνοντας από αυτήν ένα μέρος, κατεργάστηκε θαυμαστά όλο το φύραμά μας και όλη την παρασκευή. Γι' αυτό και έλεγε μετέπειτα: Εγώ είμαι ο άρτος ο ζων, και εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· όποιος με τρώει δεν πρόκειται ποτέ να πεινάσει, και τα εξής.

Και ενώ έλεγε αυτά η ίδια με κλάματα προς τον Θεό, δέχεται και αυτή παρομοίως από τον θείο άγγελο τα χαρμόσυνα μηνύματα περί της τεκνογονίας. Και όταν ο σύζυγός της επέστρεψε από την έρημο, θυσίασε πλήθος ζώων, όχι λίγων, και έκανε μεγάλο συμπόσιο «για όλο τον λαό». Η δε Άννα, αφού ελευθερώθηκε από τα δεσμά της στειρότητας από τον δημιουργό της φύσεως, συλλαμβάνει από τον σύζυγό της τη θεόπαιδα Μαρία, την οποία και γέννησε σήμερα (τότε) ως απαρχή της σωτηρίας μας, αγνή μητέρα του Λόγου του Θεού και απαρχή της ανακαίνισης της φύσεώς μας, η οποία είχε παλαιωθεί λόγω της παραβάσεως της θείας εντολής και είχε οδηγηθεί στον αφανισμό. Και, σύμφωνα με τη θεία ρήση, όπως τρία μέτρα αλευριού μέσω λίγου προζυμιού ζυμώνουν όλο το φύραμα, έτσι και εδώ, μέσω αυτού του θεόπλαστου και υπερκάθαρου προζυμιού, ο Πλάστης, αφού ανέπλασε όλο το παλαιωμένο φύραμά μας, το ανακαίνισε. Αυτό δε είναι το παράδοξο θαύμα, το οποίο είναι γεμάτο έκπληξη, ότι με αυτό το καθαρότατο προζύμι ανέμειξε τον εαυτό του με τρόπο άρρητο ο υπερκάθαρος Αρτοποιός, και λαμβάνοντας από αυτό ένα μέρος, κατεργάστηκε θαυμαστά όλο το φύραμά μας και ολόκληρη την ετοιμασία του άρτου. Γι' αυτό και έλεγε μετά από αυτά: «Εγώ είμαι ο άρτος ο ζων», και: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής· εκείνος που με τρώει δεν θα πεινάσει ποτέ», και τα εξής.

Ο δε Σωτήρας βρίσκεται μαζί με εκείνους που ζουν εν αυτώ πάντοτε και με κάθε τρόπο, ώστε να καλύπτει κάθε τους ανάγκη και να αποτελεί τα πάντα για αυτούς, και δεν τους αφήνει να στρέψουν το βλέμμα τους σε τίποτε άλλο από όλα τα πράγματα ούτε να ζητήσουν τίποτε από αλλού. Διότι δεν υπάρχει κάτι που να χρειαστούν, το οποίο να μην είναι ο ίδιος για τους αγίους. Επειδή και τους γεννά, και τους αυξάνει, και τους τρέφει, και είναι φως και πνοή. Και πλάθει μεν οφθαλμό σε αυτούς για τον εαυτό του· τους φωτίζει δε πάλι μέσω του εαυτού του· και τους παρέχει τη δυνατότητα να βλέπουν τον ίδιο. Και όντας τροφοδότης, είναι και τροφή· και αυτός είναι εκείνος που παρέχει «τον άρτο της ζωής», αλλά και αυτός ο ίδιος είναι αυτό που παρέχει. Και για όσους ζουν είναι ζωή, για όσους αναπνέουν είναι μύρο, και για όσους επιθυμούν να ντυθούν είναι ένδυμα.

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

Όπως λοιπόν για το σώμα, καθώς προαναφέρθηκε, η ζωή δεν προέρχεται από το ίδιο, αλλά από έξω από αυτό, δηλαδή από τη γη, και χωρίς αυτά που υπάρχουν έξω από αυτό είναι αδύνατο να ζήσει, έτσι και η ψυχή, εάν δεν γεννηθεί από τώρα σε εκείνη τη γη των ζώντων και δεν τραφεί από εκεί πνευματικά και δεν αυξηθεί προκόπτοντας στον Κύριο και δεν ντυθεί από τη θεότητα άρρητα ενδύματα ουράνιου κάλλους, χωρίς εκείνη την τροφή είναι αδύνατο να ζήσει μέσα σε άφθαρτη απόλαυση και ανάπαυση. Διότι η θεία φύση έχει και άρτο ζωής, αυτόν που είπε: «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και «ύδωρ ζων» και «οίνο που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου» και «έλαιο αγαλλιάσεως» και ποικιλόμορφη τροφή του ουράνιου Πνεύματος και ουράνια ενδύματα φωτός που προέρχονται από τον Θεό· σε αυτά συνίσταται η αιώνια ζωή της ψυχής. Αλίμονο στο σώμα, όταν στέκεται μόνο στη δική του φύση, διότι φθείρεται και πεθαίνει· και αλίμονο στην ψυχή, εάν παραμένει μόνο στη δική της φύση και εμπιστεύεται μόνο τα δικά της έργα, μην έχοντας κοινωνία με το θείο Πνεύμα, διότι πεθαίνει, αφού δεν αξιώθηκε την αιώνια ζωή της θεότητας. Διότι όπως ακριβώς συμβαίνει με τους ασθενείς, όταν το σώμα δεν μπορεί πλέον να λάβει τροφή, χάνουν κάθε ελπίδα γι' αυτούς και κλαίνε όλοι οι γνήσιοι φίλοι, οι συγγενείς και οι αγαπημένοι, έτσι κλαίει ο Θεός και οι άγιοι άγγελοι τις ψυχές που δεν τρέφονται με την ουράνια τροφή του Πνεύματος και δεν έζησαν μέσα στην αφθαρσία.

Αν πάλι θέλει να εξομοιώσει τον εαυτό του με ένα από τα κτίσματα για την αγαλλίαση και την ευφροσύνη των νοερών κτισμάτων, όπως για παράδειγμα με την ολόφωτη πόλη της Ιερουσαλήμ ή το επουράνιο όρος Σιών, μπορεί να κάνει τα πάντα όπως θέλει, καθώς έχει ειπωθεί: «εσείς όμως έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζωντανού Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ». Τα πάντα του είναι εύκολα και ευχερή, στο να μεταμορφώνεται σε ό,τι θέλει για χάρη των άξιων και πιστών σε αυτόν ψυχών. Αρκεί μόνο να αγωνίζεται κανείς να γίνει φίλος του και ευάρεστος σε αυτόν, και με την ίδια του την πείρα και την αίσθηση θα δει τα επουράνια αγαθά και την ανέκφραστη τρυφή και τον άπειρο πλούτο της θεότητας, —αληθινά «εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν», το Πνεύμα του Κυρίου, που γίνεται ανάπαυση των άξιων ψυχών και αγαλλίαση και τρυφή και αιώνια ζωή. Διότι ο Κύριος σωματοποιεί τον εαυτό του και σε βρώση και σε πόση, καθώς είναι γραμμένο στο Ευαγγέλιο: «εκείνος που τρώει αυτόν τον άρτο θα ζήσει στον αιώνα», για να αναπαύσει ανέκφραστα και να γεμίσει με πνευματική ευφροσύνη την ψυχή· και γι' αυτό λέει: «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής»· ομοίως και σε πόση επουράνιου νάματος, καθώς λέει: «όποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή νερού που θα αναβλύζει σε ζωή αιώνια», και «όλοι» λέει «το ίδιο ποτό ποτιστήκαμε».

ΟΜΙΛΙΑ ΛΔ'. Όπως ακριβώς τα σωματικά μάτια βλέπουν τα πάντα ολοκάθαρα, έτσι και στις ψυχές των αγίων είναι φανερά και ορατά τα κάλλη της θεότητας, με τα οποία ενώνονται και τα οποία φρονούν οι Χριστιανοί. Αλλά από τα σωματικά μάτια εκείνη η δόξα είναι κρυμμένη, στην ψυχή όμως που πιστεύει αποκαλύπτεται ολοκάθαρα, την οποία ψυχή, αφού νεκρώθηκε, την ανασταίνει ο Κύριος από την αμαρτία, όπως ακριβώς εγείρει και τα νεκρά σώματα, ετοιμάζοντας για αυτήν «καινούργιο ουρανό και καινούργια γη» και ήλιο δικαιοσύνης, δίνοντάς της τα πάντα από τη δική Του θεότητα. Υπάρχει αληθινός κόσμος και γη ζωντανή και άμπελος καρποφόρος και άρτος ζωής και ύδωρ ζωντανό, καθώς είναι γραμμένο: «πιστεύω ότι θα δω τα αγαθά του Κυρίου στη γη των ζώντων», και πάλι: «θα ανατείλει για όσους φοβούνται τον Κύριο ήλιος δικαιοσύνης και θεραπεία θα υπάρχει στις φτερούγες του», και ο Κύριος είπε: «εγώ είμαι η άμπελος η αληθινή», και πάλι: «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και πάλι: «όποιος πιει από το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή».

Όπως ακριβώς στο σώμα, όπως προελέχθη, η ζωή δεν πηγάζει από το ίδιο, αλλά από έξω από αυτό (δηλαδή από τη γη) και χωρίς αυτά που υπάρχουν έξω από αυτό είναι αδύνατο να ζήσει, έτσι συμβαίνει και με την ψυχή: εάν δεν γεννηθεί από τώρα σε εκείνη τη γη των ζώντων και δεν τραφεί από εκεί πνευματικά και δεν αυξηθεί προκόβοντας εν Κυρίω, και εάν δεν ενδυθεί από τη θεότητα ενδύματα άρρητου και ουράνιου κάλλους, εφόσον δεν ανήκει σε εκείνη τη φύση, είναι αδύνατο γι' αυτήν να ζήσει χωρίς εκείνη την τροφή με ανάπαυση και άφθαρτη απόλαυση. Διότι η θεία φύση έχει άρτο ζωής, αυτόν που είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και «ζωντανό νερό» και οίνο που ευφραίνει αληθινά την καρδιά του ανθρώπου και «έλαιο αγαλλιάσεως» και πάμπλουτη και πολυποίκιλη ουράνια και πνευματική τροφή, καθώς και ουράνια ενδύματα φωτός που προέρχονται από το Πνεύμα του Θεού. Σε αυτά βρίσκεται η αιώνια ζωή της ψυχής. Αλίμονο στο σώμα όταν παραμένει μόνο στη δική του φύση, διότι φθείρεται και πεθαίνει. Και αλίμονο επίσης στην ψυχή, όταν παραμένει μόνο στη δική της φύση και εμπιστεύεται μόνο τα δικά της έργα, χωρίς να έχει κοινωνία με το θείο Πνεύμα, διότι πεθαίνει, μην έχοντας αξιωθεί την αιώνια ζωή της θεότητας.

Αρκεί μόνο να αγωνιστεί κανείς για να γίνει φίλος και ευάρεστος σε Αυτόν, και με την ίδια την πείρα και την αίσθηση θα δει ανείπωτα επουράνια αγαθά και ανέκφραστη τρυφή και άπειρο πλούτο της θεότητας, αληθινά «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν», όλα όσα το πνεύμα του Κυρίου γίνεται για την ανάπαυση και αγαλλίαση και τρυφή και αιώνια ζωή της άξιας ψυχής. Διότι σωματοποιεί τον εαυτό Του και σε πνευματική τροφή και σε ενδύματα και σε ανείπωτα κάλλη, για να αναπαύσει ανεκλάλητα και άρρητα και να γεμίσει με πνευματική ευφροσύνη την άξια και πιστή ψυχή, όπως λέει ο Κύριος: «εκείνος που τρώει αυτόν τον άρτο θα ζήσει στον αιώνα», και: «εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και: «εκείνος που πίνει από το ύδωρ το οποίο εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον», «και όλοι (λέει) φωτιστήκαμε από το ίδιο πνεύμα». Και έτσι εμφανίστηκε στον καθένα από τους αγίους όπως θέλησε και όπως συνέφερε, δηλαδή αλλιώς στον Αβραάμ, αλλιώς στον Ισαάκ, αλλιώς στον Ιακώβ, αλλιώς στον Νώε, στον Δανιήλ, στον Δαβίδ, στον Σολομώντα, στον Ιωσήφ, στον καθένα από τους αγίους προφήτες, στον Ησαΐα, στον Ιερεμία, στον Ηλία, αλλιώς στον Μωυσή. Και εγώ νομίζω ότι κάθε ώρα ο Μωυσής, εισερχόμενος σε εκείνη την πνευματική τράπεζα, εντρυφούσε και απολάμβανε στο όρος κατά την τεσσαρακονθήμερη νηστεία του.

Εάν όμως θέλεις να μάθεις ότι αυτά που λέγονται είναι αληθινά, γίνε άγιος με την τήρηση των εντολών του Θεού και έτσι μετάλαβε τα άγια· και τότε θα κατανοήσεις επακριβώς τη δύναμη των λόγων που σου απευθύνονται. Αλλά, για μεγαλύτερη επιβεβαίωση, άκουσε και τα λόγια του ίδιου του Κυρίου, που λέει τα εξής προς τους Ιουδαίους και τους μαθητές Του: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, δεν σας έδωσε ο Μωυσής τον άρτο από τον ουρανό, αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον αληθινό άρτο από τον ουρανό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι εκείνος που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο. Του είπαν λοιπόν: Κύριε, δίνε μας πάντοτε αυτόν τον άρτο. Και ο Ιησούς τους είπε: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Εκείνος που έρχεται σε εμένα δεν πρόκειται να πεινάσει, και εκείνος που πιστεύει σε εμένα δεν πρόκειται να διψάσει ποτέ. Γόγγυζαν λοιπόν οι Ιουδαίοι εναντίον Του, επειδή είπε: Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, και έλεγαν: Αυτός δεν είναι ο υιός του Ιωσήφ, του οποίου εμείς γνωρίζουμε τον πατέρα και τη μητέρα;»

Για να μη νομίζουμε ότι το παν περιορίζεται στον ορατό άρτο, για τον λόγο αυτό το εξέφρασε με πολλούς τρόπους: «Εγώ είμαι ο άρτος που καταβαίνει από τον ουρανό». Και δεν είπε «ο καταβάς» (που κατέβηκε)· διότι αυτό δηλώνει ότι κατέβηκε μία φορά. Αλλά τι; «Ο καταβαίνων» (που καταβαίνει), λέει, δηλαδή αυτός που αδιάκοπα και πάντοτε καταβαίνει στους αξίους και που τώρα κάθε ώρα παρευρίσκεται. Ακόμη δε, απομακρύνοντας τη διάνοιά μας από τα ορατά, ή μάλλον αναγοντάς μας μέσω αυτών προς την αόρατη δόξα της ενυπόστατης θεότητάς του, έλεγε: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής», και πάλι: «Ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο, όχι από τη γη, αλλά τον αληθινό από τον ουρανό». Λέγοντας αληθινό αυτόν που προέρχεται από τον ουρανό, φανέρωσε ότι αυτός που προέρχεται από τη γη είναι ψευδής και δεν ωφελεί σε τίποτα.

Αλίμονο για τον σκοτισμό τους, αλίμονο για την άγνοιά τους, αλίμονο για την ταλαιπωρία και τις κενές ελπίδες τους, πουθενά δεν έχει γραφτεί αυτό, ούτε και πρόκειται να γίνει, αλλά στο φως των αγαθών θα βρίσκονται όσοι έχουν πράξει τα θεία, ενώ στο σκοτάδι των τιμωριών θα βρίσκονται οι εργάτες των φαύλων έργων, και ένα φοβερό χάσμα στη μέση θα χωρίζει τους μεν από τους δε, όπως εσύ ο ίδιος δίδαξας, εσύ που τα ετοίμασας αυτά. Διότι για τον άνθρωπο που θα πέσει στο μέσον αυτού, τούτο θα είναι χειρότερο από κάθε φοβερό βασανιστήριο και τιμωρία, καθώς θα κατακρημνίζεται δυστυχώς και θα καταφέρεται σε άβυσσο κολάσεων, σε χάος απώλειας, στο οποίο είναι δύσκολο να πατήσουν όσοι βρίσκονται στα βασανιστήρια, ώστε να περάσουν απέναντι, στη γη των δικαίων, οι οποίοι προτιμούν να αποτεφρωθούν δεινά στη φωτιά παρά να ρίξουν τον εαυτό τους στο φρικτό εκείνο χάος. Εκείνοι λοιπόν που εύχονται να βρεθούν εκεί μετά τον θάνατο είναι άξιοι πολλών δακρύων και θρήνων, διότι σαν άλογα κτήνη στερούνται παντελώς αισθήσεως και καταριούνται τον εαυτό τους και πλανώνται. Εσύ είσαι η βασιλεία των ουρανών, εσύ η γη των πραέων, Χριστέ, εσύ ο χλοερός παράδεισος, εσύ ο θείος νυμφώνας, εσύ ο άρρητος παστός, εσύ η τράπεζα των πάντων. Εσύ είσαι ο άρτος της ζωής, εσύ το καινότατο πόμα, εσύ και ο κρατήρας του ύδατος, εσύ και το ύδωρ της ζωής, εσύ και η άσβεστη λαμπάδα για καθέναν από τους αγίους, εσύ και ο χιτώνας και το στεφάνι και αυτός που διαμοιράζει τα στεφάνια, εσύ και η χαρά και η άνεση, εσύ και η τρυφή και η δόξα, εσύ και η αγαλλίαση, εσύ και η ευφροσύνη. Και θα λάμψει σαν ήλιος η χάρη σου, Θεέ μου, η χάρη του Παναγίου Πνεύματος σε όλους τους αγίους, και εσύ θα λάμψεις σαν απρόσιτος ήλιος ανάμεσά τους, και όλοι θα φωτιστούν ανάλογα με την πίστη, την πράξη, την ελπίδα και την αγάπη τους, την κάθαρση και τον φωτισμό που προέρχεται από το Πνεύμα σου, Θεέ, μόνε μακρόθυμε και κριτή των πάντων, για τους οποίους διάφορες μονές και τόποι θα θεωρηθούν ως το μέτρο της λαμπρότητας, το μέτρο της αγάπης και της θεωρίας σου, το μέγεθος της μεγαλοπρέπειας θα είναι πάλι γι' αυτούς δόξα, τρυφή και κλέος σε διαιρέσεις οικιών και παράδοξων μονών. Αυτό σημαίνουν οι διάφορες σκηνές, αυτό οι πολλές οικίες, αυτό οι λαμπρότατες στολές των πολλών αξιωμάτων και τα παμποίκιλα στεφάνια, οι λίθοι και τα μαργαριτάρια και τα αμάραντα άνθη που έχουν θαυμαστή όψη. Αυτό είναι και οι κλίνες και οι στρωμνές και οι τράπεζες και οι θρόνοι και καθετί που συνιστά την πιο γλυκιά τρυφή, το οποίο ήταν και είναι και θα είναι το να βλέπουν εσένα και μόνο.