Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 6:63

Επειδή, λοιπόν, η ζωοποιός δύναμη, σε όσους αναγεννώνται από τον θάνατο προς την αιώνια ζωή, παρέχεται μέσω της Αγίας Τριάδος σε αυτούς που με πίστη αξιώνονται της χάριτος, και ομοίως η χάρη είναι ατελής εάν παραλειφθεί οποιοδήποτε από τα ονόματα της Αγίας Τριάδος στο σωτήριο βάπτισμα —διότι ούτε χωρίς το Πνεύμα τελείται το μυστήριο της αναγεννήσεως μόνο στον Υιό και τον Πατέρα, ούτε παρέχεται η τελειότητα της ζωής στο βάπτισμα στον Πατέρα και το Πνεύμα εάν αποσιωπηθεί ο Υιός, ούτε επιτελείται η χάρη της αναστάσεως στο Πνεύμα και τον Υιό εάν παραληφθεί ο Πατέρας—, για τον λόγο αυτόν όλη την ελπίδα και την πεποίθηση για τη σωτηρία των ψυχών μας, η οποία γίνεται γνωστή μέσω αυτών των ονομάτων, την έχουμε εναποθέσει στις τρεις υποστάσεις· και πιστεύουμε στον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος είναι η πηγή της ζωής, και στον Μονογενή Υιό του Πατρός, ο οποίος είναι ο αρχηγός της ζωής, όπως λέει ο Απόστολος, και στο Άγιο Πνεύμα του Θεού, για το οποίο είπε ο Κύριος ότι το Πνεύμα είναι το ζωοποιούν.

Αλλά και από τις ενέργειες κατανοούμε το αδιαίρετο της δόξας. Ζωοποιεί ο Πατέρας, καθώς είπε το ευαγγέλιο· ζωοποιεί και ο Υιός· ζωοποιεί όμως και το Πνεύμα σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κυρίου, ο οποίος είπε ότι «Το πνεύμα είναι το ζωοποιούν». Αρμόζει, λοιπόν, να νοούμε μία δύναμη η οποία αρχίζει από τον Πατέρα, προχωρεί διά του Υιού και τελειούται εν Αγίω Πνεύματι· διότι μάθαμε ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, και τα πάντα διά του Μονογενούς και μέσα σε αυτόν συνιστώνται, και ότι μέσα από όλα διέρχεται η δύναμη του Πνεύματος, η οποία ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα, όπως βούλεται, καθώς λέει ο απόστολος.

Επειδή, λοιπόν, η ζωοποιός δύναμη σε όσους αναγεννώνται από τον θάνατο προς την αιώνια ζωή χορηγείται μέσω της Αγίας Τριάδας σε αυτούς που με πίστη αξιώνονται τη χάρη, και παρομοίως είναι ατελής η χάρη αν παραλειφθεί οποιοδήποτε από τα ονόματα της Αγίας Τριάδας στο σωτήριο βάπτισμα —διότι το μυστήριο της αναγέννησης δεν τελείται χωρίς τον Πατέρα, μόνο στον Υιό και το Πνεύμα, ούτε, εάν αποσιωπηθεί ο Υιός, παρέχεται στο βάπτισμα η τελειότητα της ζωής μόνο στον Πατέρα και το Πνεύμα, ούτε συντελείται η χάρη της αναστάσεως στον Πατέρα και τον Υιό εάν παραλειφθεί το Πνεύμα—, για τον λόγο αυτόν εναποθέτουμε όλη την ελπίδα και την πεποίθηση της σωτηρίας των ψυχών μας στις τρεις Υποστάσεις, η οποία γνωρίζεται μέσω αυτών των ονομάτων· και πιστεύουμε στον Πατέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Οποίος είναι η πηγή της ζωής, και στον Μονογενή Υιό του Πατρός, ο Οποίος είναι ο αρχηγός της ζωής, καθώς λέει ο Απόστολος, και στο Άγιο Πνεύμα του Θεού, για το οποίο ο Κύριος είπε ότι «Το Πνεύμα είναι το ζωοποιούν».

Έπειτα ας εξετάσουμε και τούτο. Στο άγιο βάπτισμα — τι επιτυγχάνουμε μέσω αυτού; Άραγε όχι το να μετέχουμε σε μια ζωή που δεν υπόκειται πλέον στον θάνατο; Κανένας, νομίζω, δεν θα έφερνε αντίρρηση σε αυτό, τουλάχιστον από όσους συγκαταλέγονται έστω και κατ' ελάχιστον στους Χριστιανούς. Τι συμβαίνει λοιπόν; Μήπως η ζωοποιός δύναμη βρίσκεται στο ύδωρ που χρησιμοποιείται μαζί για τη χάρη του βαπτίσματος; Ή είναι σε όλους φανερό ότι αυτό χρησιμοποιείται χάριν της σωματικής διακονίας, χωρίς να προσφέρει τίποτα από τον εαυτό του στον αγιασμό, εάν δεν μεταβληθεί μέσω του αγιασμού; Αντιθέτως, εκείνο που ζωοποιεί αυτούς που βαπτίζονται είναι το Πνεύμα, καθώς λέει ο Κύριος γι' αυτό με την ίδια του τη φωνή, ότι «Το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί». Και δεν ζωοποιεί μόνον αυτό, λαμβανόμενο μέσω της πίστεως για την τελείωση αυτής της χάριτος, αλλά πρέπει να προϋποτίθεται η πίστη στον Κύριο, μέσω της οποίας η ζωτική χάρη παρέχεται σε όσους πίστεψαν, όπως ακριβώς έχει λεχθεί από τον Κύριο ότι «ζωοποιεί αυτούς που θέλει». Αλλά, επειδή και η χάρη που χορηγείται δια του Υιού εξαρτάται από την αγέννητη πηγή, γι' αυτό ο λόγος διδάσκει ότι προηγείται η πίστη στο όνομα του Πατρός, ο οποίος ζωογονεί τα πάντα, όπως λέει ο Απόστολος. Έτσι, η ζωοποιός χάρη, έχοντας την αφετηρία της από εκεί, σαν από κάποια πηγή που αναβλύζει τη ζωή δια του μονογενούς Υιού, ο οποίος είναι η αληθινή ζωή, φτάνει στην τελείωσή της με την ενέργεια του Πνεύματος σε όσους καθίστανται άξιοι.

Αφού είπε αυτό προς τους Ιουδαίους της Ρώμης, παραθέτει τα λόγια του Ησαΐα· και προς τους Εβραίους, προτάσσοντας το Πνεύμα εκεί όπου λέει «Γι' αυτό, καθώς λέει το Πνεύμα το Άγιο», εισάγει τα λόγια της ψαλμωδίας, τα οποία έχουν λεχθεί διεξοδικά εκ προσώπου του Θεού. Το ίδιο ακριβώς μάθαμε και από τον ίδιο τον Κύριο, ότι δηλαδή ο Δαβίδ, μη όντας στον εαυτό του, μη ομιλώντας δηλαδή σύμφωνα με την ανθρώπινη φύση, εξέθετε τα ουράνια μυστήρια (διότι πώς θα μπορούσε κάποιος, όντας άνθρωπος, να γνωρίζει τον υπερουράνιο διάλογο του Πατρός προς τον Υιό;), αλλά, ευρισκόμενος εν Πνεύματι, είπε ότι ο Κύριος μίλησε στον Κύριο όσα είπε. Διότι λέει: «Εάν ο Δαβίδ εν Πνεύματι τον αποκαλεί Κύριο, πώς είναι υιός του;». Επομένως, με τη δύναμη του Πνεύματος εμπνέονται οι θεοφόροι άγιοι, και γι' αυτό κάθε Γραφή ονομάζεται θεόπνευστη, επειδή αποτελεί διδασκαλία της θείας εμπνεύσεως. Εάν αφαιρεθεί το σωματικό προκάλυμμα του λόγου, αυτό που υπολείπεται είναι Κύριος και ζωή και Πνεύμα, σύμφωνα τόσο με τον μέγα Παύλο όσο και με τη φωνή του Ευαγγελίου. Διότι ο μεν Παύλος, γι' αυτόν που έχει στραφεί από το γράμμα προς το Πνεύμα, είπε ότι δεν κατανοεί πλέον την αναιρούσα δουλεία, αλλά τον Κύριο, ο οποίος είναι το ζωοποιό Πνεύμα. Το δε υψηλό Ευαγγέλιο αναφέρει: «Τα ρήματα τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή», εφόσον είναι γυμνά από το σωματικό προκάλυμμα.

Ζωή της ψυχής είναι η ένωση με τον Θεό, όπως ακριβώς και η ένωση του σώματος με την ψυχή. Διότι, όπως η ψυχή θανατώθηκε όταν χωρίστηκε από τον Θεό διά της παραβάσεως της εντολής Του, έτσι και ζωοποιείται όταν ενώνεται πάλι με τον Θεό διά της υπακοής στην εντολή Του. Γι' αυτό αναφέρει ο Κύριος στα Ευαγγέλια ότι «τα λόγια που εγώ λέω είναι πνεύμα και είναι ζωή». Αυτό ακριβώς έχοντας μάθει εκ πείρας και ο Πέτρος, του έλεγε ότι «λόγια ζωής αιωνίου έχεις».

Βγήκε, λοιπόν, αυτός με αυτόν τον τρόπο «για να σπείρει τον σπόρο του». Ποιος είναι αυτός ο σπόρος; Ο λόγος της διδασκαλίας, τα ρήματα της αιώνιας ζωής, τα προστάγματα της αθανασίας, η υπόσχεση της νέας ζωής, το Ευαγγέλιο της βασιλείας των ουρανών. Και αυτά είναι δικά του· διότι και ο ίδιος λέει για τον εαυτό του, «τα ρήματα που εγώ λαλώ, είναι Πνεύμα και είναι ζωή», και ο Πέτρος του έλεγε, «έχεις ρήματα αιώνιας ζωής». Είναι, λοιπόν, μόνο δικός του ένας τέτοιος σπόρος, και αυτός είναι ο μόνος που τον σπέρνει αδιαλείπτως, μέσω του οποίου αποδεικνύεται ότι αυτός είναι ο επί πάντων Θεός. Διότι κάθε διδάσκαλος και ευαγγελιστής και κήρυκας της ευσέβειας και της σύμφωνης με την ευσέβεια πολιτείας σπέρνει μεν και αυτός τα ρήματα της ζωής, τον λόγο της ευαγγελικής και ουράνιας διδασκαλίας, αλλά, αφού υπηρετήσει το θέλημα του Θεού στη γενεά του, παρέρχεται, ενώ δεν υπήρχε καν προηγουμένως· και ο λόγος της σωτηρίας, τον οποίο σπέρνει διδάσκοντας, δεν είναι δικός του, αλλά του Θεού, ο οποίος και συνεργεί μαζί του και του «δίνει λόγο κατά το άνοιγμα του στόματός του».

Γι' αυτόν τον λόγο ονομάζονται Μυστήρια, επειδή δεν είναι απλώς αυτό που βλέπουμε, αλλά κάτι πνευματικό και απόρρητο. Διότι, σύμφωνα με αυτό που είπε ο Κύριος: «το πνεύμα είναι εκείνο που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα», αν μεν προσβλέπεις μόνο στο φαινόμενο, δεν ωφελήθηκες καθόλου· αν όμως προσβλέπεις προς το πνεύμα, δηλαδή αν βλέπεις πνευματικά αυτόν τον προκείμενο άρτο, θα ζωοποιηθείς μετέχοντας σε αυτόν. Διότι αυτή είναι «η τροφή που δεν χάνεται, αλλά μένει εις ζωήν αιώνιον»· ο αληθινός άρτος που κατεβαίνει από τον ουρανό, ο ζωντανός, που δίνει ζωή στον κόσμο· τον οποίο, όποιος δεν τον τρώει δεν θα ζήσει, ενώ όποιος τον τρώει θα ζήσει στον αιώνα, όχι μόνο με το να αναστηθεί, αλλά και με το να απαλλαγεί από την κόλαση και να επιτύχει την αιώνια βασιλεία. Διότι για αυτόν τον άρτο δεν μίλησε ο Κύριος μόνο κατά τον Μυστικό Δείπνο προς τους μαθητές Του, αλλά και διδάσκοντας φανερά στη συναγωγή το προανήγγειλε ξεκάθαρα λέγοντας: «ο άρτος που εγώ θα σας δώσω, είναι η σάρκα μου, την οποία εγώ θα δώσω για τη ζωή του κόσμου»· και πάλι: «εάν δεν φάτε τη σάρκα του Υιού του ανθρώπου και δεν πιείτε το αίμα Του, δεν έχετε ζωή μέσα σας. Αυτός που τρώει τη σάρκα μου και πίνει το αίμα μου έχει ζωή αιώνια». Ω του θαύματος! Ω του μεγέθους της αγάπης, την οποία πλουσιοπάροχα εξέχεε σε εμάς ο Θεός! Μας αναγέννησε με το Πνεύμα και γίναμε ένα πνεύμα με Αυτόν, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «εκείνος που προσκολλάται στον Κύριο είναι ένα πνεύμα μαζί Του».

Για να τους απαντήσουμε λοιπόν πιο διεξοδικά, εάν το εμφύσημα του Κυρίου ήταν το Άγιο Πνεύμα, τότε και η αναπνοή την οποία χρησιμοποιούσε, μέσω της οποίας έγινε και το εμφύσημα, ήταν το Άγιο Πνεύμα. Συνεπώς, δεν έγινε άνθρωπος όμοιος με εμάς, αλλά είτε κατά φαντασίαν, σύμφωνα με τη φαντασιοπληξία των Ακεφάλων, είτε, προτού καν συναναστραφεί με τους ανθρώπους, διέθετε εξ αρχής τη σαρκική φύση συγκροτημένη με αυτόν τον τρόπο, σύμφωνα με την ανοησία του Απολιναρίου. Και όμως, ο ίδιος ο Κύριος είπε ασφαλώς και τούτο: «τα λόγια που εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή». Εάν όμως είναι πνεύμα, είναι και πνεύμα άγιο· διότι πώς αλλιώς; Επομένως, σύμφωνα με την ερμηνεία των Ιταλών περί του εμφυσήματος, και το πνεύμα είναι λόγος, και μάλιστα Λόγος του Θεού.

Άπαγε· αν και αυτή τη χάρη ο Κύριος την ονόμασε Πνεύμα λέγοντας, «τα λόγια που εγώ μιλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή». Αλλά βλέπεις πώς η χάρη προέρχεται από τον Υιό, και όχι μόνο αυτή, αλλά και όλες οι δωρεές του Αγίου Πνεύματος;

Αφού πορευθείτε, να μαθητεύσετε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, διδάσκοντάς τους να τηρούν όλα όσα σας έχω παραγγείλει. Μεγάλο είναι το εγκώμιο των αποστόλων, όταν τους έχουν εμπιστευθεί τέτοια πράγματα· εννοώ τη σωτηρία της οικουμένης· όταν τους έχουν εμπιστευθεί λόγια γεμάτα από το Πνεύμα· πράγμα το οποίο βεβαίως υπονοώντας είπε το: «Διά του Αγίου Πνεύματος»· δηλαδή, «Και τα λόγια τα οποία σας μίλησα, είναι Πνεύμα».

Τι λοιπόν; Προσθέτει απορίες σε απορίες; Όχι, μη γένοιτο· αλλά με το μεγαλείο των δογμάτων και το πλήθος τους θέλει να τους προσελκύσει. Διότι, αν έλεγε απλώς «Από τον ουρανό έχω κατέβει» και δεν πρόσθετε τίποτε περισσότερο, μάλλον θα τους σκανδάλιζε πιο πολύ. Εκείνος όμως που είπε ότι «Το σώμα μου είναι η ζωή του κόσμου», και που είπε ότι «Καθώς με απέστειλε ο ζωντανός Πατέρας, και εγώ ζω διά τον Πατέρα», και που είπε «Από τον ουρανό έχω κατέβει», λύνει την απορία. Διότι αυτός που διακηρύττει μόνο ένα σπουδαίο πράγμα για τον εαυτό του, μπορεί και να θεωρηθεί ύποπτος ότι πλάθει ψέματα· εκείνος όμως που συνενώνει διαδοχικά τόσα πολλά, αναιρεί κάθε υποψία. Και κάνει και λέει τα πάντα, ώστε να τους απομακρύνει από την ιδέα ότι πατέρας του είναι ο Ιωσήφ. Επομένως, δεν τα έλεγε αυτά επειδή ήθελε να επιτείνει το σκάνδαλο, αλλά μάλλον για να το διαλύσει. Διότι, όποιος νομίζει ότι κατάγεται από τον Ιωσήφ, δεν θα αποδεχόταν τα λεγόμενα· όποιος όμως πεισθεί ότι κατέβηκε από τον ουρανό και ότι εκεί θα ανεβεί, θα έδινε ευκολότερα προσοχή σε όσα λέγονται. Μετά από αυτά, εισάγει και άλλη λύση, λέγοντας: «Το Πνεύμα είναι εκείνο που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα». Αυτό δε που λέει σημαίνει το εξής: Πνευματικά πρέπει να κατανοείτε όσα αφορούν εμένα· διότι εκείνος που τα προσέγγισε σαρκικά, δεν ωφελήθηκε καθόλου, ούτε αποκόμισε κάτι το καλό. Σαρκικό δε ήταν το να αμφισβητούν πώς κατέβηκε από τον ουρανό, και το να νομίζουν ότι είναι γιος του Ιωσήφ, καθώς και το: «Πώς μπορεί να μας δώσει να φάμε τη σάρκα του;».

Όλα αυτά είναι σαρκικά· τα οποία έπρεπε να κατανοηθούν μυστικώς και πνευματικώς. Και από πού, λέγει, μπορούσαν εκείνοι να κατανοήσουν τι άραγε σημαίνει το να φάει κανείς σάρκα; Επομένως, έπρεπε να περιμένουν τον κατάλληλο καιρό, να ρωτήσουν, και όχι να απογοητεύονται. Τα λόγια που εγώ σας έχω πει είναι πνεύμα και ζωή· δηλαδή, είναι θεία και πνευματικά, χωρίς να έχουν τίποτα το σαρκικό, ούτε φυσική ακολουθία· τα οποία είναι απαλλαγμένα από κάθε τέτοια ανάγκη, και υπερβαίνουν τους νόμους που ισχύουν εδώ κάτω· αλλά έχουν άλλο, διαφορετικό νόημα. Όπως λοιπόν εδώ είπε «πνεύμα» αντί για «πνευματικά», έτσι, όταν είπε «σάρκα», δεν εννοούσε τα σαρκικά, αλλά αναφερόταν στη σαρκική αντίληψη, αφήνοντας ταυτόχρονα υπονοούμενο γι' αυτούς, ότι πάντοτε επιθυμούσαν τα σαρκικά, ενώ έπρεπε να ποθούν τα πνευματικά. Διότι, εάν κάποιος το εκλάβει αυτό σαρκικώς, δεν αποκομίζει καμία ωφέλεια. Τι λοιπόν; Η σάρκα Του δεν είναι σάρκα; Και βεβαιότατα είναι. Και πώς είπε: «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»; Δεν το έλεγε για τη δική Του σάρκα –μη γένοιτο– αλλά για εκείνους που εκλαμβάνουν τα λεγόμενα σαρκικώς. Και τι σημαίνει το να κατανοεί κανείς σαρκικώς; Το να κοιτάζει απλώς τα φαινόμενα που βρίσκονται μπροστά του και να μην αναλογίζεται τίποτα περισσότερο. Αυτό ακριβώς σημαίνει σαρκικώς.

Έπειτα, για να μη φανεί ότι το «Προς ποιον θα πάμε;» το είπε επειδή τάχα δεν υπήρχαν άνθρωποι που θα τους δέχονταν, αμέσως πρόσθεσε: «Ρήματα ζωής αιωνίου έχεις». Διότι οι μεν άλλοι άκουγαν με τρόπο σαρκικό και με ανθρώπινους λογισμούς, ενώ αυτοί άκουγαν με τρόπο πνευματικό, εναποθέτοντας τα πάντα στην πίστη. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Τα ρήματα τα οποία σας έχω πει είναι πνεύμα»· δηλαδή, μην υποθέσεις ότι η διδασκαλία των λόγων μου υποτάσσεται στη φυσική ακολουθία των πραγμάτων και στην αναγκαιότητα των γεγονότων. Τα πνευματικά πράγματα δεν είναι τέτοια· δεν ανέχονται να υποδουλώνονται στους επίγειους νόμους. Αυτό δηλώνει και ο Παύλος, λέγοντας: «Μην πεις στην καρδιά σου, ποιος θα ανέβει στον ουρανό;», δηλαδή για να κατεβάσει τον Χριστό· «ή ποιος θα κατεβεί στην άβυσσο;», δηλαδή για να ανεβάσει τον Χριστό από τους νεκρούς. «Ρήματα ζωής αιωνίου έχεις». Ήδη αυτοί είχαν αποδεχθεί την ανάσταση και ολόκληρη τη μελλοντική ζωή.

Επειδή, ως προς το ότι ο Υιός δύναται από μόνος Του να πράττει αυτά, τα οποία δύναται κατά το βάπτισμα μαζί με τον Πατέρα, όπως επίσης και το Άγιο Πνεύμα, άκουσέ τα αυτά με σαφήνεια. Διότι στους Ιουδαίους έλεγε: «Για να μάθετε ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει την εξουσία πάνω στη γη να συγχωρεί αμαρτίες»· και πάλι, «Για να γίνετε υιοί φωτός», και, «Εγώ τους δίνω αιώνια ζωή». Έπειτα, μετά από αυτά λέει: «Για να έχουν ζωή και να την έχουν σε αφθονία». Ας δούμε όμως και το Πνεύμα να πράττει ακριβώς το ίδιο. Πού μπορεί να το δει κανείς αυτό; «Στον καθένα», λέει, «δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος για το συμφέρον». Εκείνος λοιπόν που παρέχει αυτά, πολύ περισσότερο συγχωρεί και αμαρτήματα. Και πάλι: «Το Πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί»· και, «Θα ζωοποιήσει δια του Πνεύματός Του που κατοικεί μέσα σας»· και, «Το Πνεύμα είναι ζωή ένεκα της δικαιοσύνης»· και πάλι, «Εάν όμως οδηγείστε από το Πνεύμα, δεν είστε υπό τον νόμο». «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας ώστε να περιπέσετε πάλι στον φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας». Και τότε βέβαια, όλα όσα έπρατταν, τα θαυματουργούσαν μετά την έλευση του Πνεύματος.

Και ο Παύλος λέγει: Εσείς είστε ναός του Θεού, και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας. Είναι λοιπόν φανερό ότι το Πνεύμα που κατοικεί μέσα μας είναι Θεός· διότι μέσα σε Αυτό ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε· και, Ο δεύτερος άνθρωπος έγινε Πνεύμα ζωοποιό· και αλλού λέγει, Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα, το πνεύμα είναι που ζωοποιεί.

Εξαιτίας αυτού, ολόκληρο το πλήθος των αγίων πατέρων έχει εκλάβει αυτόν τον τρισάγιο ύμνο ότι αναφέρεται στην Αγία Τριάδα. «Λέει λοιπόν ο Γρηγόριος ο Θεολόγος: “Έτσι, λοιπόν, τα άγια των αγίων, τα οποία συγκαλύπτονται ακόμη και από τα σεραφείμ και δοξάζονται με τρεις αγιασμούς, συνενώνονται σε μία κυριότητα και θεότητα· πράγμα το οποίο έχει αναλυθεί θεολογικά με τον ωραιότερο και υψηλότερο τρόπο και από κάποιον άλλον από αυτούς που έζησαν πριν από εμάς”». Από κάποια θεία αποκάλυψη, εξάλλου, τα ιστορικά βιβλία αναφέρουν ότι επί Πρόκλου, προέδρου της Κωνσταντινούπολης, ενώ ο λαός εκεί έκανε λιτανεία εξαιτίας κάποιας θεήλατης απειλής, αρπάχτηκε ψηλά ένα παιδί από τον λαό και διδάχθηκε τον ύμνο με αυτόν τον τρόπο από κάποια αγγελική μυσταγωγία: «Άγιος ο Θεός, άγιος ισχυρός, άγιος αθάνατος, ελέησον ημάς», και δόθηκε η εντολή να τον ψάλλουν. Η σύντομη δε έκβαση των πραγμάτων επικύρωσε την αποκάλυψη· διότι, μόλις τον έψαλαν, κόπασε αμέσως η οργή. Και λέμε ότι αυτή είναι η δύναμη (το νόημα) του ύμνου: το «Άγιος ο Θεός» είναι ο Πατέρας, από τον οποίο είναι Θεός ο Υιός και Θεός το Άγιο Πνεύμα· το «άγιος ισχυρός» είναι ο Υιός, η σοφία και η δύναμη του Πατέρα· το «άγιος αθάνατος» είναι το Άγιο Πνεύμα· διότι «το Πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί», και «ο νόμος του Πνεύματος της ζωής», και ο θεοπάτωρ Δαβίδ λέει: «Δίψασε η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό».

Πρέπει λοιπόν στη συνέχεια να πραγματευτούμε περί του Αγίου Πνεύματος, όσο είναι δυνατόν επιλεκτικά και συνοπτικά, ώστε να βεβαιωθούμε και από ολόκληρη τη θεία Γραφή, ότι παρόλο που το όνομα του Αγίου Πνεύματος αναφέρεται σε αυτήν άπειρες φορές, πουθενά δεν βρίσκεται να λέγεται ότι το Πνεύμα έχει λάβει την ύπαρξη εκ του Υιού. Διότι αμέσως ο Κύριος στα Ευαγγέλια λέει, «εάν κάποιος δεν γεννηθεί εξ ύδατος και Πνεύματος, δεν δύναται να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού· εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι Πνεύμα· μην απορήσεις που σου είπα ότι πρέπει να γεννηθείτε άνωθεν· το Πνεύμα πνέει όπου θέλει και ακούς τη φωνή του· αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει· έτσι είναι καθένας που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα»· και πάλι, «το Πνεύμα είναι εκείνο που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· και επίσης, «τα λόγια που εγώ σας λαλώ, είναι Πνεύμα και ζωή»· και προσέτι, «αλλά έρχεται ώρα, και είναι τώρα, κατά την οποία οι αληθινοί προσκυνητές θα προσκυνήσουν τον Πατέρα εν Πνεύματι και αληθεία· διότι και ο Πατέρας τέτοιους αναζητά αυτούς που τον προσκυνούν. Ο Θεός είναι Πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν Πνεύματι και αληθεία». Ακόμη, «αυτός που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του».

Τέτοια είναι η εν Χριστώ ζωή και με αυτόν τον τρόπο κρύβεται, και έτσι φανερώνεται στο φως των καλών έργων, το οποίο είναι η αγάπη. Διότι σε αυτήν βρίσκεται η λαμπρότητα κάθε αρετής, και αυτή συγκροτεί την εν Χριστώ ζωή σε ό,τι αφορά την ανθρώπινη προσπάθεια. Επομένως, δεν θα έσφαλλε κανείς αν την αποκαλούσε ζωή· διότι είναι ένωση με τον Θεό, και αυτό αποτελεί τη ζωή, ακριβώς όπως γνωρίζουμε ως θάνατο τον χωρισμό από τον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «η εντολή του είναι ζωή αιώνιος», αναφερόμενος στην αγάπη. Και ο ίδιος ο Σωτήρας προσθέτει: «Τα λόγια που εγώ σας μιλώ είναι Πνεύμα και είναι ζωή», των οποίων το αποκορύφωμα είναι η αγάπη. Και «εκείνος που μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό και ο Θεός μένει σε αυτόν», πράγμα που είναι ταυτόσημο με το να μένει κανείς στη ζωή και η ζωή σε αυτόν· διότι «Εγώ είμαι», λέει, «η ζωή».

στα οποία κίνησε τον λόγο περί της σαρκός και αποφάνθηκε ότι αυτός που την τρώει έχει ζωή αιώνια, και επειδή πολλοί, ακόμη και από τους μαθητές του, σκανδαλίστηκαν με αυτόν τον λόγο, θεωρώντας ότι είναι αδύνατο να φαγωθεί και εκείνος που την τρώει να ζήσει εξαιτίας της, αίροντας το σκάνδαλο γι' αυτούς με όσα πρόσθεσε ερμηνεύοντας ότι όποιος τρώει τη δική του σάρκα θα ζήσει εξαιτίας του, είπε: «το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα»· αν και ολόκληρος ο ναός [του σώματός Του] είναι άγιος και η σάρκα αγία και παναγία και ζωοποιός εξαιτίας της ίδιας της ενώσεώς της με τον Λόγο, πώς λοιπόν η αγία σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα; Ή κατά το ότι, καθόσον είναι σάρκα, ούτε η ίδια είναι ζωή, ούτε η ίδια μεταδίδει τη ζωή στους άλλους, γεγονός που σημαίνει ότι δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί και αυτήν, και μέσω αυτής παρέχει τη ζωή σε αυτούς που την τρώνε. Και τι είναι το πνεύμα; Είναι Αυτός που λέει: «Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο»· προφανώς, κατά το ότι είναι Θεός· διότι ο Θεός είναι πνεύμα· και πνεύμα του προσώπου μας είναι ο Χριστός Κύριος. Και ποια είναι η ζωή που δίδεται από αυτόν; «Τα λόγια», λέει, «τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή»· συνεπώς, ολόκληρος αγιάζει κατά τη μία υπόσταση και ολόκληρος αγιάζεται, αλλά το καθένα [ενεργεί] στον εαυτό του· το ένα βέβαια κατά το ότι είναι Θεός, και το άλλο κατά το ότι είναι άνθρωπος· ολόκληρος μεν, εξαιτίας του τρόπου της αντιδόσεως [των ιδιωμάτων], όχι όμως αδιακρίτως ως προς το όλον, εξαιτίας των ιδιοτήτων των φύσεων.

Αλλά από πού είναι φανερό αυτό, ότι ο δεύτερος άνθρωπος έγινε πνεύμα ζωοποιό; Από πού είναι φανερό; Από την ίδια τη σαφήνεια των πραγμάτων. Εξάλλου έχει γραφτεί και αυτό: διότι λέει, «τα λόγια τα οποία εγώ λαλώ είναι πνεύμα και είναι ζωή». Ώστε ζωοποιεί καθιστώντας πνεύμα αυτούς που τα ακούν και πείθονται σε αυτά. Εάν δε ισχύει αυτό, είναι φανερό ότι αυτοί θα έχουν κατά την ανάσταση και πνευματικό σώμα, το οποίο δεν θα μπορεί πλέον να μετατραπεί σε ψυχικό, όπως συμβαίνει κάποιες φορές όσο βρίσκονται ακόμη στη ζωή. «Σπείρεται σώμα ψυχικό.» Σώμα ψυχικό, εάν κάποιος ήθελε να το εκλάβει αυτό σε ακολουθία με τα προηγούμενα, νομίζω ότι εννοείται τώρα απλώς το θνητό σώμα του ανθρώπου· διότι αυτό και «σε ασθένεια» και «σε φθορά» και «σε ατιμία σπείρεται» και θάβεται στη γη. Αυτό λοιπόν το θνητό σώμα είναι ψυχικό, επειδή υπηρέτησε τα ψυχικά πάθη· «διότι κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, έστω κι αν ο βίος του διαρκεί μία μόνο ημέρα». Διότι όσες πράξεις είναι σωματικές, έχουν την πηγή και τη γένεσή τους από την ψυχή, ώστε το θνητό σώμα του ανθρώπου εύλογα θα μπορούσε να ονομαστεί ψυχικό. «Σπείρεται» λοιπόν «ψυχικό, εγείρεται όμως» αθάνατο, πράγμα που σημαίνει «πνευματικό»· είναι δε πνευματικό, επειδή δεν θα υπηρετήσει πλέον τα ψυχικά πάθη, ούτε τα σώματα των δικαίων, αλλά ούτε και των αμαρτωλών. Μάλλον, μάλιστα, θα αισθανθούν και πολλή μεταμέλεια, αν και ανώφελη, για όσα υπηρέτησαν.

«διότι όλοι μας», όπως λέει ο απόστολος, «ποτιστήκαμε από ένα Πνεύμα», όπως ακριβώς είπε και ο Κύριος σε αυτούς που το κατανοούσαν αυτό σωματικά: «τα λόγια που εγώ σας μίλησα είναι πνεύμα και είναι ζωή». Αυτός λοιπόν ο λόγος αλλάζει και μεταβάλλει τις φύσεις των κτισμάτων, με όποιον τρόπο θέλει. Διότι, επειδή ο Θεός αγάπησε πολύ το γένος των ανθρώπων, θέλει και επιθυμεί να εντυπώσει σε αυτούς τη δική Του εικόνα του Πνεύματός Του και να καταστήσει άγιες τις ψυχές τους.

Και για να το κάνει αυτό σαφέστερο: «Διότι ο άρτος του Θεού», λέει, «είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.» Πάλι αναφέρει αυτόν που κατεβαίνει, και πάλι αυτόν που δίνει ζωή. Τι σημαίνει αυτό; Το λέει για να μην υποψιαστείς τίποτα το σωματικό ούτε να σκεφτείς κάτι το γήινο, αλλά να βλέπεις με τα μάτια του νου και αυτόν τον μικρό άρτο, τη μικρή μερίδα που έχει θεοποιηθεί, και να αντιληφθείς ότι έχει γίνει όλη όμοια με τον άρτο που κατεβαίνει από τον ουρανό, ο οποίος είναι αληθινός Θεός και άρτος και πόμα αθάνατης ζωής, ώστε να μην τύχει, παραμένοντας στην απιστία και προσηλωμένος μέσω όλων των αισθήσεων μόνο στον ορατό άρτο, να φας όχι τον ουράνιο άρτο, αλλά μόνο τον επίγειο, και στερηθείς τη ζωή, εφόσον δεν έφαγες πνευματικά τον ουράνιο άρτο, καθώς λέει ο ίδιος ο Χριστός: «Το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί, η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα.» Ποιους άραγε δεν ωφελεί; Εκείνους, λέει, που ισχυρίζονται ότι αυτός είναι απλός άνθρωπος και όχι Θεός. Επομένως, εάν και εσύ ο ίδιος ο πιστός μεταλαμβάνεις μόνο άρτο και όχι σώμα τεθεωμένο, δεχόμενος έτσι ολόκληρο τον ίδιο τον Χριστό, πώς ελπίζεις να λάβεις ζωή από αυτόν και να την έχεις αισθητά μέσα σου, εφόσον ο Κύριος λέει: «Εκείνος που τρώει τον άρτο που κατεβαίνει από τον ουρανό θα ζήσει στον αιώνα», και πάλι: «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα· το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί»;

Τι λοιπόν; Όχι εμείς, αλλά το Άγιο Πνεύμα θα μπορούσε να τους πει: Αυτό λοιπόν το ένδυμα, ω άνθρωποι, τι λέτε ότι είναι; Τον Χριστό; Ναι, λέει. Ο Χριστός λοιπόν είναι κάτι, για να μιλήσω σαν άφρονας προς άφρονες, ή δεν είναι τίποτα; Είναι κάτι, οπωσδήποτε θα έλεγαν, εκτός κι αν πάσχουν από τέλεια παράκρουση. Αν λοιπόν ομολογείτε ότι είναι κάτι, πείτε και τι είναι κατά πρώτον, ώστε με αυτόν τον τρόπο να διδάξετε τους εαυτούς σας να μη μιλούν ως άπιστοι, αλλά ως πιστοί. Τι άλλο λοιπόν είναι ο Χριστός, εάν όχι αληθινός Θεός και εκ φύσεως αληθινά τέλειος άνθρωπος; Εφόσον λοιπόν ομολογείτε αυτό, πείτε μας και γιατί ο Θεός έγινε άνθρωπος. Οπωσδήποτε, όπως διδάσκουν οι θείες Γραφές αλλά και τα ίδια τα γεγονότα που συνέβησαν και συμβαίνουν καθημερινά, έστω κι αν εσείς ίσως, κλείνοντας εσκεμμένα τα αυτιά σας, το αγνοείτε: για να κάνει τον άνθρωπο θεό. Μέσω τίνος το επιτελεί αυτό; Μέσω της σάρκας ή μέσω της θεότητας; Μέσω της θεότητας προφανώς. Διότι «η σάρκα», λέει, «δεν ωφελεί σε τίποτα το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί».

Διότι εκείνος που πίστεψε ότι προηγουμένως βρισκόταν στον ουρανό, σίγουρα θα πιστέψει βέβαια ότι αυτός δεν είναι γιος του Ιωσήφ, αλλά του Θεού· και συνεπώς θα πειστεί σε όσα λέγονται από αυτόν. Ακούγοντας δε ότι ο Υιός του ανθρώπου βρισκόταν προηγουμένως στον ουρανό, μην νομίσεις ότι το σώμα κατέβηκε από τον ουρανό (διότι αυτό είναι το παραλήρημα του αιρεσιάρχη Μάρκελλου και του Απολιναρίου)· αλλά, επειδή ο Υιός του ανθρώπου και ο Θεός Λόγος ήταν ένας και ο αυτός, λέγεται, όπως είπαμε, ότι αναβαίνει ως άνθρωπος εκεί όπου βρισκόταν προηγουμένως ως Θεός. «Το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί· η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα. Τα λόγια που εγώ σας λέω, είναι πνεύμα και είναι ζωή. Αλλά υπάρχουν μερικοί από εσάς που δεν πιστεύουν. Διότι ο Ιησούς γνώριζε από την αρχή ποιοι είναι αυτοί που δεν πιστεύουν και ποιος είναι αυτός που θα τον παραδώσει.» Επειδή, όπως έχουμε πει πολλές φορές, ερμηνεύοντας σαρκικά όσα έλεγε ο Χριστός, σκανδαλίζονταν, γι' αυτό λέει ότι, το να κατανοεί κανείς πνευματικά όσα λέγονται από εμένα, αυτό είναι που ωφελεί· η δε σάρκα, δηλαδή το να τα εκλαμβάνει κανείς σαρκικά, δεν ωφελεί σε τίποτα, αλλά γίνεται αφορμή σκανδάλου.

Έτσι, λοιπόν, αυτοί, επειδή άκουγαν με σαρκικό τρόπο τα όσα έλεγε ο Χριστός, σκανδαλίζονταν. Προσθέτει, επομένως, ότι «τα λόγια που εγώ σας λέω είναι πνεύμα», δηλαδή είναι πνευματικά, «και είναι ζωή», εφόσον δεν έχουν τίποτα το σαρκικό και παρέχουν ζωή αιώνια.

Όταν το άκουσε η μητέρα του, ήλθε έχοντας επιστολές επισκόπων που διέταζαν να της επιστραφεί το παιδί της. Και ενώ φιλοξενείτο στο μοναστήρι των παρθένων, έστειλε τις επιστολές, για να μπορέσει έστω να τον δει. Του μίλησε λοιπόν ο πατέρας: «Άκουσα ότι έφτασε η μητέρα σου για σένα, και έφερε επιστολές επισκόπων. Εξαιτίας των επιστολών, λοιπόν, πήγαινε, συνάντησέ την και πείσε την.» Του λέει ο νέος: «Πες μου, εάν πάω να τη δω ως μητέρα μου, μετά από τέτοια γνώση, δεν θα με κατακρίνει ο Κύριος την ημέρα της κρίσεως; Διότι, αντί να φανώ γενναίος για την πνευματική προκοπή των άλλων, βάζω πρόσκομμα σε τόσο μεγάλο πλήθος. Οι γιοι του Λευί σκότωσαν τους ίδιους τους γονείς και τους αδελφούς τους για να ευαρεστήσουν τον Κύριο και να μην κινδυνεύσουν από την οργή Του. Έτσι κι εγώ δεν έχω μητέρα ούτε τίποτε από τον κόσμο· διότι αυτός παρέρχεται.» Του λέει ο Παχώμιος: «Εάν εσύ αγαπάς τον Θεό περισσότερο από τη μητέρα σου, εγώ θα σε εμποδίσω; Ή μάλλον σε προτρέπω. Διότι όποιος αγαπά πατέρα ή μητέρα περισσότερο από εμένα δεν είναι άξιός μου. Αυτό είναι τελειότητα. Και όταν το ακούσουν αυτό οι πατέρες μας οι επίσκοποι, οπωσδήποτε δεν θα λυπηθούν γι' αυτό, αλλά μάλλον θα χαρούν για την προκοπή σου. Βέβαια, δεν είναι αμαρτία να συναντά κάποιος τους συγγενείς του σαν να μην ήταν συγγενείς του, αλλά να τους αγαπά ως μέλη Χριστού, κατά παρόμοιο τρόπο με όλους τους πιστούς· διότι η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτε.»