Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 7:39

Ονομάζεται Πνεύμα ζωοποιό· διότι λέγει: «Εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό εκ νεκρών, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας». Και ο μεν Κύριος είναι η αυτοζωή και ο «αρχηγός της ζωής», όπως είπε ο Πέτρος· έλεγε δε ο ίδιος ο Κύριος: «Το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Αυτό δε το έλεγε περί του Πνεύματος, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Τα δε κτίσματα, όπως έχει ειπωθεί, ζωοποιούνται δι' αυτού. Εκείνο όμως που δεν μετέχει ζωής, αλλά το ίδιο προσφέρεται προς μέθεξη και ζωοποιεί τα κτίσματα, ποια συγγένεια έχει με τα δημιουργήματα; Ή πώς θα μπορούσε διόλου να ανήκει στα κτίσματα, τα οποία ακριβώς ζωοποιούνται εν αυτώ από τον Λόγο;

Ονομάζεται Πνεύμα ζωοποιό· διότι, λέγει, «Εκείνος που ανέστησε τον Ιησού Χριστό από τους νεκρούς, θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διά του Πνεύματός του που κατοικεί μέσα σας». Και ο μεν Κύριος είναι η αυτοζωή και ο «αρχηγός της ζωής», όπως είπε ο Πέτρος· έλεγε δε ο ίδιος ο Κύριος: «Το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ύδατος που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Τα δε κτίσματα, όπως έχει ειπωθεί, ζωοποιούνται δι' αυτού. Εκείνο όμως που δεν μετέχει στη ζωή, αλλά το ίδιο γίνεται μεθεκτό και ζωοποιεί τα κτίσματα, ποια συγγένεια μπορεί να έχει με τα δημιουργήματα; Ή πώς θα μπορούσε γενικώς να συγκαταλέγεται στα κτίσματα, τα οποία ζωοποιούνται μέσα σε αυτό από τον Λόγο;

Το δε «Αφφώ» ερμηνεύεται και τα δύο, δηλαδή το Πνεύμα το διπλό. Πού λοιπόν αναφέρεται ο Θεός ως «άμφω», αντί του: το Πνεύμα το διπλό; Και πάλι λέγει ο Σωτήρας: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, καθώς είπε η Γραφή, ποταμοί ζώντος ύδατος θα ρεύσουν από την κοιλία του». Ερμηνεύοντας δε ο ευαγγελιστής τι σημαίνει το «ζώντος ύδατος», είπε: «Αυτό το έλεγε για το Άγιο Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Εάν λοιπόν το ζων ύδωρ είναι το Άγιο Πνεύμα, άρα το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός· διότι λέγει ο προφήτης: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τους εαυτούς τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό». Και ο Δαβίδ: «Διότι κοντά σου βρίσκεται η πηγή της ζωής, μέσα στο φως σου θα δούμε φως». Βλέπεις ότι ο Πατέρας ονομάστηκε πηγή, ομοίως και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα, όχι επειδή είναι τρεις θεοί· διότι ένας είναι ο Θεός, και ένας ο νόμος, ένας ο νομοθέτης, και ένας ο Κύριος. Διότι ένας Θεός κηρύσσεται σε τρία πρόσωπα. Και πώς, θα πει κάποιος, είναι δυνατόν να ονομάζεται Θεός ο Πατέρας, και Θεός ο Υιός, και Θεός το Άγιο Πνεύμα, και να μην είναι τρεις θεοί;

Διότι είναι γραμμένο: «Δύο πονηρά πράγματα έκανε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους ραγισμένους, οι οποίοι δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό», και ο απόστολος λέει: «Εκείνος που σας χορηγεί το Πνεύμα και ενεργεί μέσα σας δυνάμεις». Το ότι, δε, το ζωντανό νερό είναι το Πνεύμα, το δίδαξε ο Χριστός λέγοντας: «Εκείνος που πίνει από το νερό που εγώ θα του δώσω, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του», και προσθέτει ο ευαγγελιστής λέγοντας: «Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Από πού προέρχεται, λοιπόν, αυτό το νερό; Είναι προφανές, από την πηγή που λέει: «Εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζωντανού νερού».

Γι' αυτό λέει: «Εσείς όμως θα βαπτισθείτε εν Αγίω Πνεύματι και θα λάβετε δύναμη, όταν το Άγιο Πνεύμα έλθει επάνω σας». Διότι πριν από το Πάθος οι απόστολοι δεν επιτελούσαν τις ιάσεις εν Αγίω Πνεύματι, αλλά με την εξουσία και την προσταγή του Χριστού. «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξασθεί». Και δοξάσθηκε όταν αναστήθηκε από τους νεκρούς. Ονομάζοντας δε «Άγιο Πνεύμα» δεν εννοεί την υπόσταση του Αγίου Πνεύματος· διότι αυτή πάντοτε και υπήρχε και υπάρχει και θα υπάρχει, αλλά εννοεί το χάρισμα του Αγίου Πνεύματος, το οποίο κατά τη δέκατη ημέρα από την Ανάληψη, και πεντηκοστή από την Ανάσταση, κατήλθε στους μαθητές του Χριστού.

«Όποιος πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του.» Αυτό βεβαίως διατρανώνοντας πολύ καλά και καθιστώντας το σαφές ο θεσπέσιος ευαγγελιστής Ιωάννης, το ανάγει στη φύση και την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος λέγοντας: «Αυτό δε το είπε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν.» Ιδού λοιπόν πάλι σαφώς και εναργώς, ότι νερό ζωής, κατά τον ίδιο τρόπο και με την ίδια ισχύ, είναι το Πνεύμα και ο Πατέρας, ήγουν ο Υιός, καθώς στην ταυτότητα της ουσίας ακολουθεί, νομίζω, και η ομωνυμία. Διότι, αφού το πράγμα έχει έτσι ως προς τη φύση, θα μπορούσε κανείς να το αποδείξει και με κάποιον άλλο τρόπο. Εφόσον δηλαδή ο Θεός είναι άγιος κατά φύση, το Πνεύμα είναι άγιο ουσιωδώς, και μέσω αυτού και εν αυτώ θα μπορούσε κανείς να μετάσχει στον άγιο Θεό. Β. Όχι επειδή έχει τον αγιασμό ως ίδιον γνώρισμα, ισχυρίζονται, αλλά ως επίκτητο, μεταφέροντάς τον στην κτίση εκ μέρους του Θεού. Α. Άρα λοιπόν το Πνεύμα, όντας προαγιασμένο, ενσταλάζει στα κτίσματα αγιασμό που δεν είναι δικός του, αν βεβαίως θεωρούμε αληθές ότι σε καθετί που νοείται ότι μεταφέρει κάτι, αυτό που τυχόν περνάει μέσω αυτού σε άλλους είναι οπωσδήποτε κάτι διαφορετικό από το ίδιο. Διότι κανένα από τα όντα δεν θα μπορούσε ποτέ να μεταφέρει τον ίδιο τον εαυτό του σε άλλους, παρά όχι ως εαυτό. Β. Αληθές. Α. Επομένως, εάν το Πνεύμα που είναι μέσα μας δεν είναι άγιο εκ φύσεως, ας εξηγήσουν εκείνοι ποια ακριβώς φύση έλαβε τελικά.

Διότι και εμείς, πριν από την πίστη στον Χριστό, υποταγμένοι στις πλεονεξίες των δαιμόνων, ήμασταν δούλοι στον νοητό Φαραώ, δηλαδή στον αρχέκακο σατανά. Κοπιάζαμε γι' αυτόν μάταια, έχοντας εμπλακεί στα έργα της σάρκας όπως στον πηλό και την πλινθοποιία. Μας ελευθέρωσε όμως και εμάς ο «μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο υπέρ πάντων». Μας πέρασε και εμάς απέναντι, διασχίζοντας τον κλύδωνα της παρούσας ζωής σαν κάποια θάλασσα, και μας τελειοποίησε διά του αγίου βαπτίσματος. Διότι αυτός είναι η άνωθεν και νοητή νεφέλη, η οποία χορηγεί το ζωντανό ύδωρ σε εκείνους που την αγαπούν. Ζωντανό δε ύδωρ είναι το Πνεύμα. Γι' αυτό άλλωστε είπε ο Χριστός: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού ύδατος θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του». Διασσαφηνίζοντας δε αυτά τα λόγια ο θεσπέσιος ευαγγελιστής, πρόσθεσε αμέσως σχετικά: «Αυτό δε το είπε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Φάγαμε και εμείς αληθινά τον ζωοποιό άρτο, ήπιαμε το πνευματικό ποτό, όπως ακριβώς άλλωστε και εκείνοι το νερό από την πέτρα. Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός, ο οποίος και για εμάς τους ίδιους ανέβλυσε από τη δική του πλευρά το ίδιο του το αίμα αναμεμειγμένο με νερό, όταν οι στρατιώτες του Πιλάτου τον τρύπησαν με τη λόγχη.

λ. Διότι έχουμε ενωθεί μεταξύ μας και έχουμε γίνει σύσσωμοι εν Χριστώ, αφού Εκείνος μας συνήγειρε και σχεδόν μας συνέδεσε μέσω του ενός και παρόντος σε όλους Αγίου Πνεύματος, το οποίο και έχουμε πιει ως ζωοποιό ποτό. Γι' αυτό και είπε ο Χριστός όταν απηύθυνε τον λόγο προς τη γυναίκα στην πηγή του Ιακώβ: «Εκείνος που πίνει από αυτό το νερό θα διψάσει πάλι, ενώ όποιος πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή νερού που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή.» Είπε επίσης κάπου και προς τους Ιουδαίους: «Εκείνος που πιστεύει σε μένα, καθώς είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του· και αυτό το είπε, λέει, για το Πνεύμα που επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν.» Και μην απορήσεις· διότι αν ο ίδιος είναι «ο ποταμός του Θεού», σύμφωνα με τη φωνή του ψαλμωδού, που είναι γεμάτος νερά, ο χείμαρρος της τρυφής, με τον οποίο λέγεται ότι ποτίζει όσους τον αγαπούν ο Θεός και Πατέρας, πώς δεν έπρεπε το Πνεύμα του να νοείται ως ζωοποιό ποτό και νερό; Λοιπόν, αφού έχουμε κληθεί σε ενότητα μέσω του Πνεύματος και έχουμε γίνει σύσσωμοι με τον Χριστό, ας διατηρήσουμε άρρηκτο τον σύνδεσμο της αγάπης.

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΠΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΠΕΜΠΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. α. Ότι, αντίθετα με τις αμαθείς δοξασίες των Ελλήνων, τα δικά μας ζητήματα δεν υπόκεινται από ανάγκη στις ώρες του πεπρωμένου, αλλά κατευθυνόμαστε προς το αγαθό και το αντίθετό του από δική μας ελεύθερη προαίρεση, και ότι κυβερνιόμαστε από τα νεύματα του Θεού· με αφορμή το ρητό «Ζητούσαν να τον πιάσουν και κανείς δεν άπλωσε τα χέρια πάνω του, διότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα του». β. Ότι μετά τον σταυρό του Σωτήρα, κατά την ανάσταση από τους νεκρούς, εγκατοίκησε μόνιμα μέσα μας το Άγιο Πνεύμα· με αφορμή το ρητό «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». γ. Ότι το πάθος πάνω στον σταυρό δεν ήταν έργο της δύναμης των Ιουδαίων, ούτε πέθανε ο Χριστός εξαιτίας της πλεονεξίας κάποιων, αλλά ο ίδιος εκούσια υπέφερε αυτό το πάθος για εμάς, προκειμένου να διασώσει τους πάντες· με αφορμή το ρητό «Αυτά τα λόγια τα μίλησε στο γαζοφυλάκιο, διδάσκοντας στο ιερό, και κανείς δεν τον έπιασε, διότι δεν είχε έρθει ακόμη η ώρα του». δ. Ότι ο Υιός είναι κατά φύση Θεός, εντελώς διαχωρισμένος από την ομοιότητα προς την κτίση, όσον αφορά τον λόγο της ουσίας· με αφορμή το ρητό «Εσείς είστε από τον κόσμο τούτο· εγώ δεν είμαι από τον κόσμο τούτο». ε. Ότι ο Υιός δεν είναι κατώτερος σε δύναμη και σοφία από τον Θεό και Πατέρα, αλλά μάλλον είναι η ίδια η αυτοσοφία και δύναμή Του· με αφορμή το ρητό «Από τον εαυτό μου δεν κάνω τίποτα, αλλά καθώς με δίδαξε ο Πατέρας, αυτά λαλώ».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'. Ότι μετά τον σταυρό του Σωτήρα, κατά την εκ νεκρών ανάσταση, εγκαταστάθηκε μόνιμα μέσα μας το Άγιο Πνεύμα. <Αυτό το έλεγε για το Πνεύμα που επρόκειτο να λάβουν όσοι θα πίστευαν σε αυτόν· διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί.> Ο νους απαιτεί αυστηρή εξέταση των προκειμένων, και αποτελεί έργο μεγάλης οξύνοιας το να μπορέσει κανείς να κατανοήσει επαρκώς το βάθος του μυστηρίου. Διότι, αν αναλογιστεί κανείς και εξετάσει τον καθένα από τους αγίους προφήτες, εύλογα θα καταλήξει σε έντονους προβληματισμούς για το πώς δεν υπήρχε το Πνεύμα, παρόλο που είχε αναδειχθεί τόσο μεγάλος χορός προφητών, οι οποίοι μάλιστα ομιλώντας εν Πνεύματι διαπιστώνεται ότι εξέθεσαν τα θεία μυστήρια περί του Χριστού με εκτενείς λόγους. Ας μην απομακρυνθούμε, λοιπόν, τόσο πολύ από την ορθή λογική, ώστε να νομίσουμε ότι η διάνοια των αγίων ήταν έρημη από το Πνεύμα. Διότι μας πείθει και σχεδόν κατ' ανάγκην μας καλεί να πιστέψουμε, και να δεχθούμε ως αλήθεια ότι αυτοί ήταν πνευματοφόροι, τόσο το ίδιο το γεγονός της προφητείας όσο και τα όσα βρίσκονται στα ιερά γράμματα.

Θα ανατρέξω λοιπόν πάλι στο προκείμενο ζήτημα. Διότι το Πνεύμα ερχόταν στους προφήτες για την ανάγκη της προφητείας, τώρα όμως ενοικεί μέσω του Χριστού σε αυτούς που πιστεύουν, και ξεκίνησε πρώτα από τον ίδιο, όταν έγινε άνθρωπος. Διότι, ως Θεός, κατέχει αδιαχώριστα το Πνεύμα που ουσιωδώς πηγάζει από αυτόν και είναι δικό του. Χρίεται όμως για εμάς και λέγεται ότι λαμβάνει το Πνεύμα ως άνθρωπος, όχι εξασφαλίζοντας για τον εαυτό του τη μετοχή των θείων αγαθών, αλλά για την ανθρώπινη φύση, όπως ακριβώς διδάξαμε προηγουμένως. Όταν λοιπόν ο θείος Ευαγγελιστής μας λέει «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί», ας κατανοήσουμε ότι εννοεί την πλήρη και ολοκληρωτική κατοίκηση του Αγίου Πνεύματος στους ανθρώπους. <Μερικοί λοιπόν από το πλήθος, ακούγοντας αυτόν τον λόγο, έλεγαν: Αυτός είναι αληθινά ο προφήτης· άλλοι έλεγαν ότι αυτός είναι αληθινά ο Χριστός.> Εκπλήσσονται από την παρρησία του ως θεοπρεπή, και βλέποντας ότι τα λόγια του δεν ταιριάζουν πλέον στα ανθρώπινα μέτρα, καταφεύγουν στην ανάμνηση του νόμου, ο οποίος είχε ήδη προαναγγείλει για τον Χριστό, λέγοντας ότι θα αναδειχθεί προφήτης παρόμοιος με τον πάνσοφο Μωυσή, ο οποίος επρόκειτο να μεταφέρει τα λόγια του Θεού στον Ισραήλ.

Ζητά λοιπόν από τον Πατέρα και λαμβάνει το σχήμα της προσευχής, όχι επειδή ο Παντοδύναμος αδυνατεί, αλλά ως άνθρωπος που αποδίδει στη θεία φύση όσα είναι ανώτερα από τα ανθρώπινα, χωρίς να βρίσκεται έξω από αυτήν, όταν καλεί τον δικό Του Πατέρα, αλλά γνωρίζοντας ότι μέσω του Πατρός και του Υιού θα έλθει η δύναμη και η δόξα σε κάθε πράγμα. Είτε λοιπόν η Γραφή λέει «Δόξασον τον Υιόν σου», είτε «Δόξασον το όνομά σου», είναι το ίδιο ως προς την ακρίβεια των θεολογικών νοημάτων. Όμως ο Χριστός, περιφρονώντας τον θάνατο και την αισχύνη του πάθους, και αποβλέποντας μόνο στα κατορθώματα που προέρχονται από το πάθος, και βλέποντας τον θάνατο όλων να εξαλείφεται τάχιστα μέσω του θανάτου της δικής Του σάρκας, και την εξουσία της φθοράς να καταργείται εντελώς, και την ανθρώπινη φύση να αναμορφώνεται πλέον σε καινότητα ζωής, λέει σχεδόν κάτι τέτοιο προς τον Θεό και Πατέρα: «Διστάζει μεν, ω Πάτερ, το σώμα να υποφέρει, φοβάται και τον παρά φύση θάνατο, αλλά και φαίνεται κάπως ανυπόφορο, Αυτός που συνενεδρεύει μαζί σου και έχει εξουσία επί πάντων, να υβρίζεται από τα τολμήματα των Ιουδαίων· ωστόσο, επειδή γι' αυτό ακριβώς έχω έλθει, δόξασε τον Υιό σου, δηλαδή, μην εμποδίσεις την πορεία μου προς τον θάνατο, δώσε τη συγκατάθεσή σου στο γέννημά σου για το συμφέρον όλων». Το ότι δε ο Ευαγγελιστής και κάπου αλλού ονομάζει τον σταυρό δόξα, θα το μάθεις από τα λόγια του: «Διότι δεν είχε δοθεί ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί».

Και γνωρίζοντας αυτό ο Μονογενής, στα ευαγγέλια έλεγε: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει προς εμένα και ας πίνει». Και ερμηνεύοντας αυτό πολύ σωστά σε εμάς ο πνευματοφόρος Ευαγγελιστής, βεβαίωσε λέγοντας: «Αυτό δε το είπε, λέει, για το Πνεύμα το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Και εκτός από αυτό προσευχόταν λέγοντας ο μακάριος Δαβίδ, απευθυνόμενος προς τον Θεό και Πατέρα: «Διότι σε εσένα υπάρχει πηγή ζωής, και θα τους ποτίσεις με τον χείμαρρο της τρυφής σου». Διότι, ποιος άλλος θα μπορούσε να νοηθεί ως πηγή θείας και πνευματικής ζωής και χείμαρρος τρυφής παρά ο Υιός, ο οποίος τρέφει πλουσιοπάροχα και αρδεύει με τη ζωοποιό και ιλαρή χάρη του Πνεύματος τις ψυχές μας, σαν να έχουν τη θέση κλημάτων που είναι προσκολλημένα σε αυτόν μέσω της αγάπης και της πίστης; «Εγώ είμαι η άμπελος, εσείς τα κλήματα· εκείνος που μένει σε εμένα και εγώ σε αυτόν, αυτός φέρει πολύ καρπό· διότι χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα».

«Όταν όμως έλθει Εκείνος, το Πνεύμα της αληθείας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια· διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα πει όσα ακούσει, και θα σας αναγγείλει τα μελλοντικά.» Επειδή τους βρήκε ήδη καταβεβλημένους από τη θλίψη που προήλθε από την πληροφόρηση για τα μελλοντικά, και να δυσκολεύονται αφόρητα με όσα αναμένονταν να συμβούν· «διότι η λύπη», λέει, «έχει γεμίσει την καρδιά σας»· γι' αυτό δεν θεώρησε σωστό να τους επιβαρύνει με την προσθήκη και άλλων πραγμάτων, αλλά τα καλύπτει με μια κατάλληλη σιωπή, αφού ήταν πιθανό ότι τα επόμενα θα τους πλήγωναν όχι λίγο, και διεφύλαξε αυτό που τους έλειπε σε γνώση για την αποκάλυψη και τη φωταγωγία δια του Πνεύματος, η οποία θα γινόταν στον κατάλληλο καιρό. Ίσως πάλι, επειδή διέκρινε ότι ατονούσαν ακόμη ως προς την κατανόηση του μυστηρίου, επειδή δεν είχαν ακόμη φωτιστεί από το Πνεύμα ούτε είχαν γίνει κοινωνοί της θείας φύσεως· «διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα», σύμφωνα με τον άγιο Ευαγγελιστή, «επειδή ο Χριστός δεν είχε ακόμη δοξαστεί»· λέει τέτοια λόγια, θέλοντας πάντως να υποδηλώσει ότι είχε μεν ακόμη να αποκαλύψει μυστήρια πολύ βαθιά που υπερβαίνουν τον ανθρώπινο νου, αλλά παραιτείται από αυτό προς το παρόν, και πολύ εύλογα, βλέποντας ότι δεν ήταν ακόμη κατάλληλα προετοιμασμένοι για κάτι τέτοιο.

Το νερό δε σε αυτά, το οποίο ο Θεός υπόσχεται να χορηγήσει σε όσους πορεύονται σε άνυδρο τόπο, λέμε ότι είναι το Άγιο Πνεύμα. Είπε βεβαίως ο ίδιος ο Σωτήρας, όπως λέει η Γραφή: «Ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του.» Διασαφηνίζοντας δε τη δύναμη αυτών των λόγων, ο πάνσοφος ευαγγελιστής πρόσθεσε αμέσως: «Αυτό δε το είπε για το Πνεύμα που επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν.» Διότι το νερό είναι ζωοποιό, και υψώνει προς αύξηση τα φυτά και τα χόρτα, και μιμείται κατά κάποιον τρόπο την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος, μέσω του οποίου τα πάντα έχουν συσταθεί και διατηρούνται προς το ευ είναι, και με το οποίο η νοητή κτίση πλουτίζει με την πρόοδο σε κάθε είδους αγαθά, και οιονεί αναπηδά προχωρώντας προς την πνευματική αύξηση. Ότι δε η υπόσχεση για νερό σε αυτούς που βαδίζουν σε άνυδρο τόπο υποδηλώνει τη ζωοποιό δύναμη και ενέργεια του Αγίου Πνεύματος και τη νοητή παρηγοριά μέσω αυτού, το καθιστά σαφές η συνέχεια. Διότι θα θέσω, λέει, το Πνεύμα μου στο σπέρμα σου, και τις ευλογίες μου στα τέκνα σου. Σπέρμα δε και τέκνα των αγίων αποστόλων λέμε ότι είναι εκείνοι που μέσω αυτών έχουν κληθεί στην επίγνωση της αλήθειας και στην πνευματική αναγέννηση, κατά την οποία τους αναγεννούν όχι από φθαρτό σπόρο, αλλά μέσω του ζωντανού και μόνιμου λόγου του Θεού, και μέσω της ενέργειας του ίδιου του Αγίου Πνεύματος.

Και ο Παύλος: «Επειδή δε είστε υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ». Διότι, όταν αναστήθηκε ο Χριστός σκυλεύοντας τον άδη, τότε έδωσε σε όσους πίστεψαν σε αυτόν το Πνεύμα της υιοθεσίας, και πριν από τους άλλους στους δικούς του μαθητές: «Διότι εμφύσησε σε αυτούς, λέγοντας: Λάβετε Πνεύμα άγιο· αν κάποιων συγχωρήσετε τις αμαρτίες, τους συγχωρούνται», και τα εξής. Επειδή, λοιπόν, έγιναν εξ ολοκλήρου κοινωνοί της θείας φύσεως, έχοντας πλουτίσει με το Δεσποτικό Πνεύμα που εξουσιάζει τα πάντα, για τον λόγο αυτόν τους περιέβαλε και με το θεοπρεπές αξίωμα, εννοώ το να συγχωρούν τις αμαρτίες όποιων θέλουν, και να διακρατούν τις αμαρτίες των άλλων. Το ότι δε πριν από την ανάληψη δεν υπήρχε στους ανθρώπους το Πνεύμα της υιοθεσίας, το φανερώνει ο πάνσοφος ευαγγελιστής Ιωάννης, λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί»· εννοώντας ως δόξα την ανάσταση από τους νεκρούς και την άνοδο στον ουρανό. Διότι, αφού ανήλθε εκεί ο μονογενής Λόγος του Θεού, έστειλε σε εμάς στη θέση του τον Παράκλητο, και μέσω αυτού βρίσκεται μέσα μας· και αυτό μας το δίδαξε, λέγοντας: «Εάν δεν αναχωρήσω, ο Παράκλητος δεν θα έλθει προς εσάς».

Το ότι, εξάλλου, συνηθίζεται στις ιερές Γραφές να παρομοιάζεται το θείο Πνεύμα με νερά, θα το επιβεβαιώσει με τα λόγια του ο ίδιος ο Χορηγός του, δηλαδή ο Υιός: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, καθώς είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του». Και ερμηνεύοντας αυτό ο θεσπέσιος ευαγγελιστής και καθιστώντας το σαφές, λέει: «Αυτό το είπε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Διότι, επειδή το Πνεύμα είναι ζωοποιό, για τον λόγο αυτό παρομοιάζεται με το νερό που ζωοποιεί τα σώματα, και μάλιστα πολύ ορθά.

Βλέπεις ότι προδεικνυόταν στη σάρκα ως ένας τύπος της εν πνεύματι και αληθεία περιτομής. Διότι τελείται την όγδοη ημέρα, κατά την οποία αναστήθηκε εκ νεκρών ο Χριστός. Και ήταν πλέον καιρός να μεταλάβουμε το Άγιο Πνεύμα και να δεχθούμε την εν αυτώ περιτομή, η οποία δεν προκαλεί πόνο στη σάρκα, αλλά καθαρίζει το πνεύμα· δεν μας απαλλάσσει από σωματικούς ρύπους, αλλά μας λυτρώνει από τα ψυχικά νοσήματα. Διότι, όταν αναστήθηκε ο Χριστός, καταλύοντας το κράτος του θανάτου, τότε ακριβώς, τότε εμφύσησε στους αγίους μαθητές σαν μια απαρχή του Αγίου Πνεύματος. Διότι εφύσησε σε αυτούς, αναφέρει, λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Σε αυτόν τον λόγο θα συμφωνήσει και ο σοφότατος Ιωάννης, λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Διότι δοξάστηκε, εγερθείς εκ νεκρών, κατά την όγδοη ημέρα. Γι' αυτό λοιπόν και σε εμάς χορηγήθηκε το Πνεύμα, και εν αυτώ περιτμηθήκαμε με περιτομή αχειροποίητη και νοητή. Διότι αυτός ο τρόπος περιτομής είναι αρεστός στον Θεό. Και γι' αυτό ο θεσπέσιος Παύλος λέγει κάπου τα εξής: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που είναι φανερά Ιουδαίος· ούτε περιτομή είναι η φανερή, αυτή που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά, και περιτομή είναι της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά γράμμα. Του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». ι'.

Επειδή δε η εξ εθνών Εκκλησία γέννησε τον νέο και προστεθέντα λαό, ο Σωτήρας κατασκεύαζε πλέον δικό Του οίκο για τον εαυτό Του. Και ποιος είναι άραγε αυτός; Εμείς που πιστέψαμε, για τους οποίους λέει και μέσω της φωνής του προφήτη: «Θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους εγγράψω στις καρδιές τους. Και θα είμαι σε αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι σε εμένα λαός.» Κατοικεί μέσα μας διά του Πνεύματος, όπως μόλις είπα, ενώ δεν κατοίκησε στον Ισραήλ. Διότι το ότι ήταν αμέτοχοι του Πνεύματος, όπως λέω σύμφωνα με τον δικό μας τύπο, εκείνοι που έζησαν πριν από την παρουσία του Κυρίου, το αποσαφηνίζει ο σοφότατος Ιωάννης λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί.» Διότι, αφού αναστήθηκε εκ νεκρών και αναμόρφωσε την ανθρώπινη φύση προς τη θεία εικόνα, εμφύσησε πρώτα στους αγίους αποστόλους, λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα άγιον.» Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Παύλος: «Διότι δεν λάβατε πάλι Πνεύμα δουλείας ώστε να φοβάστε, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας, διά του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατήρ.» Επομένως, Πνεύμα μεν δουλείας υπήρχε στον Ισραήλ, ενώ σε εμάς που προερχόμαστε από τη Ραχήλ, δηλαδή από την εξ εθνών Εκκλησία, υπάρχει το Πνεύμα του Θεού για υιοθεσία, το οποίο μας καθιστά πνευματικό οίκο.

Διότι το Πνεύμα που κατοικεί μέσα τους, καθιστά τους κληθέντες εν Χριστώ εδραίους και τους χαρίζει ακατάσειστη τη φιλοθεΐα, δια του οποίου και «εν τω οποίω κράζομεν· Αββά ο Πατήρ»· εκείνοι όμως δεν είχαν πλουτίσει ακόμη με το δώρο αυτό. Διότι, όπως λέγει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, διότι ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Επομένως, κάθε τελειότητα βρίσκεται εν Χριστώ, ενώ ο νόμος δεν ετελείωσε τίποτα, σύμφωνα με το γεγραμμένο. ΠΑΛΛ. Μπορείς λοιπόν να μου εξηγήσεις, αφού το επιθυμώ, πώς γίνεται φανερή η ατέλεια μέσα στον νόμο; ΚΥΡ. Βεβαιότατα. Ο λόγος μας θα προχωρήσει στα προκείμενα, και θα εξετάσει ενδελεχώς τους τρόπους της αγάπης προς τον πλησίον, δείχνοντας ότι η γραφή του Μωυσή, που εισήχθη στους αρχαιότερους, είναι κάπως πιο ακατέργαστη από το δέον. ΠΑΛΛ. Προχώρησε λοιπόν ακριβώς σε αυτό, και μάλιστα με μεγάλη προθυμία. ΚΥΡ. Ο μεν νόμος λοιπόν λέγει: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου»· ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός μάς εισηγείται τον νόμο της φιλαλληλίας μέσα από πολλούς λόγους, καθιστώντας τρόπον τινά συνήγορο του νόμου την έμφυτη γνώση και τη θέληση που υπάρχει στον καθένα, λέγοντας: «Όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, αυτά να τους κάνετε και εσείς ομοίως». Διότι, εάν αυτά ακριβώς που κάποιος θα ευχόταν να λάβει, αυτά επιλέξει να πράττει και ο ίδιος στους άλλους, δεν θα αστοχήσει ως προς τον σκοπό του· αλλά μάλλον θα βαδίσει στην ευθεία οδό της αγάπης, και θα αναδηθεί το στεφάνι της φιλαλληλίας. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μιλάς. ΚΥΡ.

Γι' αυτό λοιπόν και ο Παύλος έλεγε στους πιστούς: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, ώστε να πέσετε πάλι στον φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Ότι δε η δύναμη της λατρείας σύμφωνα με τον νόμο δεν παρείχε πλούσια τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, αλλά αυτή δίνεται μάλλον στους δικαιωμένους μέσω της πίστης, μας το βεβαιώνει ο σοφός Ιωάννης λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί.» Επειδή δεν είχε ακόμη αναστηθεί ο Χριστός· διότι σχεδόν τότε η ανθρώπινη φύση καταχρυσώθηκε με το Πνεύμα και με την κοινωνία μαζί Του. Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, νομίζω ότι διέταξε να κατασκευαστεί το θυσιαστήριο χωρίς χρυσό, αλλά το να παραβλέψουν τον λόγο για τον χαλκό, από τον οποίο και είχε κατασκευαστεί, προφανώς δεν είναι χωρίς ζημιά για τους φιλομαθείς. Διότι η ενδελεχής έρευνα μπορεί να γεννήσει κάτι από τα αναγκαία, όπως ειπώθηκε σοφά από κάποιον: «Σε κάθε μόχθο υπάρχει κέρδος». ΠΑΛΛ. Τι λοιπόν θα είχες να πεις πάλι και γι' αυτό; ΚΥΡ. Άκου λοιπόν· η ιερή Γραφή λέει ότι ο θεσπέσιος Ααρών χειροτονήθηκε ως ιερέας και ηγέτης με άνωθεν απόφαση.

Θεωρεί δε σχεδόν ως τροφή και απόλαυση την ευδοκίμηση αυτών που έχουν αγιαστεί μέσα στην πίστη. Ο λόγος όμως υποδηλώνει και κάτι μυστικό: διότι τότε ο Θεός κατέβαζε τη δύναμη του πυρός πάνω στα διχοτομημένα θύματα, σαν να άγγιζε με κάποιον τρόπο τα προκείμενα, επειδή το Θείο προσλαμβάνει πάντοτε τη φύση του πυρός. Τώρα όμως, καθώς Του προσφέρεται η νοητή θυσία, όχι με μορφή φωτιάς, αλλά εν Αγίω Πνεύματι, αγγίζοντας νοητά τα προκείμενα, την καθιστά ζωοποιό για όσους επιθυμούν να μεταλάβουν, και εμείς έχουμε δεχθεί με πίστη ότι το γεγονός αυτό είναι αληθινό. ΠΑΛΛ. Σωστά μίλησες. ΚΥΡ. Ο δε Ααρών, σηκώνοντας τα χέρια του, ευλόγησε τον λαό. Και δες πάλι, σαν να πρόκειται για την πρώτη επίθεση των χεριών πάνω στον λαό μέσω του Ααρών: διότι ο αληθινός Ααρών ευλογεί τους πάντες, ιερείς και λαό, τους μικρούς μαζί με τους μεγάλους, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί, σχεδόν θέτοντας και τα χέρια Του, και η επίθεση των χεριών θα μπορούσε να αποτελέσει σαφές σημείο της καθόδου του Παναγίου Πνεύματος σε εμάς. Πριν όμως από την ιερουργία του Ααρών, η επίθεση των χεριών δεν υπήρχε. «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα», σύμφωνα με τα λόγια του Ιωάννη, επειδή «ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». ΠΑΛΛ. Πειστικός ο λόγος. ΚΥΡ. Και ρυθμίζει αυτόν τον τρόπο της προσευχής των ιερέων, θέτοντας πολύ εύστοχα τα λόγια της ως κάποιες προαναγγελίες των παθών μέσω του Χριστού. Διότι είπε: «Μίλησε στον Ααρών και στους γιους του, λέγοντας: Έτσι θα ευλογείτε τους γιους του Ισραήλ, λέγοντάς τους».

Αυτά, λοιπόν, ας έχουν ειπωθεί από εμάς σχετικά με τους αποβεβλημένους. Στο εξής ας επανέλθουμε στις θείες Γραφές και ας πίνουμε νερά από τα δικά μας αγγεία, των αγίων πατέρων, και από την πηγή των δικών μας φρεάτων. Ας πίνουμε από το ζωντανό νερό που αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Αυτό δε το είπε ο Σωτήρας για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Διότι πρόσεξε τι λέει: Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όχι απλώς, αλλά καθώς είπε η Γραφή (σε παρέπεμψε στην Παλαιά Διαθήκη), ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλία του, όχι υλικοί ποταμοί, που απλώς ποτίζουν μια γη που παράγει αγκάθια και ξύλα, αλλά που φωτίζουν ψυχές. Και αλλού λέει: Αλλά το νερό που θα του δώσω, θα γίνει μέσα του πηγή ζωντανού νερού που αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Καινούργιο νερό, ζωντανό και αναβλύζον, που αναβλύζει σε αυτούς που είναι άξιοι.

Διότι, εάν δύο προσέρχονταν ή δύο έστελναν, ο Υιός δεν θα ήταν πλέον Υιός, αλλά αδελφός, εφόσον θα συνυπήρχε αδελφός και όχι πλέον πατέρας· αλλά είτε κατά συναλοιφή είτε κατ' υιοθεσία, είτε ο ίδιος θα έστελνε τον εαυτό του, είτε οι δύο μαζί, στέλνοντας ή εμφανιζόμενοι, θα δήλωναν δύο θεότητες και όχι μία ενότητα. Εδώ λοιπόν, αναφέρεται αυτός που έστειλε και αυτός που απεστάλη, για να δείξει ότι η πηγή όλων των αγαθών είναι μία, δηλαδή ο Πατέρας, και στη συνέχεια από την πηγή όχι με άλλη ονομασία, αλλά σύμφωνα με το όνομα του Υιού και του Λόγου, όντας μία πηγή εκ πηγής, ο Υιός που προήλθε, ο οποίος υπάρχει πάντοτε κοντά στον Πατέρα, έχοντας γεννηθεί: «διότι σε εσένα υπάρχει η πηγή της ζωής»· και για να καταδείξει και για το Άγιο Πνεύμα, προσθέτει: «στο δικό σου φως θα δούμε φως», για να δείξει ότι φως είναι ο Πατέρας, και φως του Πατέρα είναι ο Υιός, και φως είναι το Άγιο Πνεύμα, και πηγή εκ πηγής, από τον Πατέρα και τον Μονογενή, το Άγιο Πνεύμα: «διότι ποταμοί από την κοιλία του θα ρεύσουν, από ύδωρ που αναβλύζει για την αιώνια ζωή»· «αυτό δε το έλεγε για το Άγιο Πνεύμα», αναφέρει το Ευαγγέλιο. Και πάλι λέει, υποδεικνύοντας στους μαθητές του την ομοουσιότητα με τον Πατέρα του, λέγοντας: «εάν κάποιος μου ανοίξει, εγώ και ο Πατέρας μου θα εισέλθουμε και θα κάνουμε κατοικία κοντά του».

Γι' αυτό, με τις πράξεις που επιτελούσαν έμπρακτα, παρείχαν ολοφάνερη απόδειξη στο κήρυγμά τους. Διότι, εάν διακήρυτταν σε όλους τη βασιλεία του Θεού και την κατάργηση των πατρώων θεών μόνο με απλά λογάκια και φωνές που λέγονταν άσκοπα, ποιος θα τους έδινε σημασία; Και ποιον θα έπειθαν κηρύττοντας ότι ο Ιησούς είναι Θεός, εάν δεν προσέφεραν καμία απόδειξη στη μαρτυρία τους; Γι' αυτό ο Σωτήρας, προλαμβάνοντας κάθε λόγο με θεϊκές πράξεις, αρχικά επέλεξε για την ανόρθωση όλης της οικουμένης τους μαθητές του, οι οποίοι ήταν ανεπιτήδευτοι στον χαρακτήρα και άπειροι από ρητορεία και ανθρώπινη σοφία· έπειτα, αφού προφήτευσε ότι θα τους κάνει αλιείς ανθρώπινων ψυχών, ο ίδιος έγινε εκπληρωτής αυτής της υπόσχεσης. Γι' αυτό τους κατέστησε εργάτες παράδοξων θαυμάτων, παραδίδοντάς τους αυτά ως σωτήρια αγκίστρια ψυχών, ώστε μέσω αυτών να σαγηνεύουν και να ανασύρουν από τον βυθό της κακίας το θνητό γένος, εκδιώκοντας τα πονηρά πνεύματα και θεραπεύοντας κάθε νόσο και αδυναμία κατόπιν δικής του προσταγής· διότι δεν είχε ακόμη δοθεί το Πνεύμα.

Και ο Σωτήρας δίδασκε περί αυτού λέγοντας: «Όποιος πιει από το νερό, το οποίο εγώ θα του δώσω, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάχνα του, το οποίο θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον. Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Αυτός λοιπόν ο ποταμός του Θεού πληρώθηκε από ύδατα· ώστε να μπορούμε να πούμε: «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε». Έχει γεμίσει δε ο ποταμός με πολλά ύδατα, εξαιτίας του ότι δεν είναι όμοιοι εκείνοι που ποτίζονται από αυτόν.

Έπειτα, ο Λόγος ανάγει τη νύμφη στο ύψιστο σημείο μέσω των επαίνων, ονομάζοντάς την φρέαρ ζωντανού νερού που ρέει ορμητικά από τον Λίβανο. Διότι, αυτά που έχουμε μάθει για τη ζωοποιό φύση από την Αγία Γραφή, άλλοτε με την προφητεία να λέει εκ μέρους του Θεού ότι «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζωντανού νερού», και άλλοτε με τον Κύριο να λέει προς τη Σαμαρείτιδα: «Αν ήξερες τη δωρεά του Θεού, και ποιος είναι αυτός που σου λέει: δώσε μου να πιω, εσύ θα του ζητούσες, και θα σου έδινε ζωντανό νερό»· και «Αν κάποιος διψά, ας έρθει σε εμένα και ας πιει· διότι αυτός που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποτάμια ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του». Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Εφόσον, λοιπόν, παντού η θεία φύση κατανοείται μέσω του ζωντανού νερού, εδώ η αψευδής μαρτυρία του Λόγου βεβαιώνει ότι η νύμφη είναι φρέαρ ζωντανού νερού, του οποίου η ροή προέρχεται από τον Λίβανο. Και αυτό είναι το πιο παράδοξο από όλα: διότι, ενώ όλα τα φρέατα κρατούν το νερό στάσιμο και συγκεντρωμένο μέσα τους, μόνη η νύμφη έχει μέσα της το νερό να ρέει προς τα έξω, έτσι ώστε να διαθέτει αφενός το βάθος του φρέατος, αφετέρου δε την αέναη κίνηση του ποταμού. Ποιος θα μπορούσε να συλλάβει επαξίως τα υποδεικνυόμενα θαύματα, μέσω της παρομοίωσης που της έχει τώρα αποδοθεί;

Το ότι βέβαια εδώ δεν εννοεί ενέργεια που έχει αρχή και τέλος, θα το καταλάβει κανείς με ακρίβεια, εάν εξετάσει πού και γιατί η Γραφή ονομάζει αυτήν την ενέργεια πυρ και ύδωρ. Αλλά σχετικά με το πυρ έχει ήδη εκτεθεί και αποδειχθεί από εμάς στα συγγράμματα προς τον Βαρλαάμ «Περί θεώσεως», «όχι με λόγια ανθρώπινης σοφίας», αλλά από την πνευματοκίνητη δύναμη των θεολόγων. Το δε ύδωρ το εξήγησε ο ευαγγελιστής· διότι, όταν ο Κύριος είπε ότι «το ύδωρ που εγώ θα του δώσω θα γίνει πηγή ύδατος που αναβλύζει για την αιώνια ζωή»· και αλλού, «εκείνος που πιστεύει σε εμένα, ποταμοί ζωντανού ύδατος θα ρεύσουν από την κοιλιά του»· «αυτό δε», λέει, «το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν· διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Τι λοιπόν; Είχε ποτέ αρχή το Άγιο Πνεύμα και τότε δεν υπήρχε ακόμη; Ασφαλώς όχι· αλλά αυτό εννοεί, ότι μέσα στους αποστόλους «δεν υπήρχε ακόμη». Και ακούγοντας το "θα γίνει", μην υποθέσεις ότι είναι κάτι το γενητό· διότι θα γίνει σε αυτόν, λέει, που το λαμβάνει, όπως ακριβώς λέει και ο Δαβίδ: «ο Θεός έγινε για μένα καταφυγή».

Πώς λοιπόν η χάρη του Πνεύματος εκχέεται μόνο στους πιστούς, αν αυτή είναι και το ασώματο και το αόρατο και ο λόγος και η αίσθηση και τα παρόμοια; Το ότι βέβαια η χάρη του Πνεύματος εκχέεται μόνο στους πιστούς, το δήλωσε και ο ευαγγελιστής λέγοντας: «αυτό δε το έλεγε ο Κύριος για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πίστευαν σε αυτόν». Αλλά και ο Γρηγόριος, ο επώνυμος της θεολογίας, μνημονεύοντας εκείνο το προφητικό λόγιο, «θα εκχεώ από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», προσθέτει: «δηλαδή σε αυτήν που πίστεψε». Ο δε προφήτης Ησαΐας λέει: «αυτός που στερέωσε τη γη και τα όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που βρίσκεται πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την πατούν», για το οποίο κάνοντας μνεία ο μέγας Βασίλειος λέει: «όσοι καταπατούν τα γήινα και υψώνονται υπεράνω αυτών, έχουν μαρτυρηθεί ως άξιοι της δωρεάς του Αγίου Πνεύματος».

Διότι κατά την τελευταία και μεγάλη ημέρα της εορτής, η οποία είναι η Πεντηκοστή, στάθηκε ο Ιησούς, σύμφωνα με τον θεολόγο και ευαγγελιστή Ιωάννη, και φώναξε λέγοντας: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει σε εμένα και ας πιει». Και αυτό το έλεγε, αναφέρει, για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι θα πίστευαν σε αυτόν· αλλά και μετά την ανάσταση φύσηξε στους μαθητές και είπε: «Λάβετε Πνεύμα άγιο».

Η γραφίδα, λοιπόν, είναι όργανο του γραφέα, το οποίο μετέχει οπωσδήποτε στην ενέργεια αλλά όχι στην ουσία εκείνου που γράφει, χαράσσοντας εκείνα τα οποία ο γραφέας θέλει και μπορεί. Αλλά πώς το Άγιο Πνεύμα είναι επαγγελία του Πατρός; Επειδή μέσω των προφητών του προϋποσχέθηκε αυτό, λέγοντας αφενός μέσω του Ιεζεκιήλ: «θα σας δώσω νέα καρδιά και νέο Πνεύμα, και θα βάλω μέσα σας το Πνεύμα μου», και αφετέρου μέσω του Ιωήλ: «και θα συμβεί στις έσχατες ημέρες να εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Αυτό επιθυμώντας διακαώς και ο Μωυσής, προανεφώνησε λέγοντας: «ποιος θα δώσει την χάρη ώστε όλος ο λαός του Κυρίου να γίνουν προφήτες, όταν ο Κύριος δώσει το Πνεύμα του σε αυτούς;». Επειδή δε η ευδοκία και η επαγγελία του Πατρός και του Υιού είναι μία, γι' αυτό σε εκείνους που πιστεύουν σε αυτόν είπε: «εκείνος που θα πιει από το νερό που εγώ θα του δώσω, θα γίνει πηγή νερού που θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον», και, «εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από τα σπλάγχνα του»· πράγμα το οποίο ερμηνεύοντας ο ευαγγελιστής λέει: «αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα που επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν».

Απορία. Πώς λέγει ο Ιωάννης: «Δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί», εφόσον το Άγιο Πνεύμα είχε κατέλθει με μορφή περιστεράς στον Χριστό κατά το βάπτισμα;

Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, ποταμοί ύδατος θα ρεύσουν από την κοιλία του. Έπειτα πρόσθεσε ο συγγραφέας του Ευαγγελίου, θέλοντας να ερμηνεύσει τα λεγόμενα: Αυτά δε τα είπε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν. Εκεί λοιπόν εμείς έχουμε το χέρι και τη δεξιά μας, διότι σε αυτά έγκειται η δύναμή μας. Αυτός θα με επικαλεστεί.

Νόησε ως ποταμούς τις ενέργειες του Πνεύματος· διότι λέει ο Χριστός: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, όπως είπε η Γραφή, ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλιά του»· πράγμα το οποίο ο ευαγγελιστής ερμηνεύοντας πρόσθεσε: «Αυτό δε το έλεγε για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν όσοι πιστεύουν σε αυτόν». Αυτές λοιπόν οι δωρεές του Πνεύματος ύψωσαν τις φωνές τους, δηλαδή τις ανύψωσαν· διότι φανερώθηκαν παντού στη γη, σαν να κατέρχονταν από το ύψος του ουρανού.

Διότι ο Ηλί, επειδή εξόργισε τον Θεό εξαιτίας αυτού, προκάλεσε σε τέτοιο βαθμό την οργή Του, ώστε Εκείνος να αποστραφεί ολόκληρο το έθνος. Δείχνοντας λοιπόν ο συγγραφέας αυτών των λόγων ότι ο Θεός τους είχε αποστραφεί εντελώς, έλεγε: «Ο λόγος ήταν πολύτιμος, και δεν υπήρχε όραμα ξεκάθαρο», εννοώντας εδώ ως «τίμιο» (πολύτιμο) το σπάνιο· διότι μέσω αυτών φανέρωσε ότι το χάρισμα της προφητείας σπάνιζε τότε. Πάλι κάποιος άλλος, θρηνώντας και οδυρόμενος για την οργή του Θεού, έλεγε: «Δεν υπάρχει άρχοντας, ούτε προφήτης σε τούτον τον καιρό»· και πάλι ο ευαγγελιστής λέει: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί».

Ο λόγος ήταν σπάνιος και δεν υπήρχε ευδιάκριτο όραμα· διότι δεν υπάρχει άρχοντας ούτε προφήτης κατά τον καιρό τούτο. Διότι δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί. Σας συμφέρει να αναχωρήσω εγώ· διότι, εάν εγώ δεν αναχωρήσω, Εκείνος δεν θα έλθει. Επομένως, αποτελεί σημάδι της οργής του Θεού το να μην υπάρχει το Άγιο Πνεύμα. Όταν δεις το Άγιο Πνεύμα να καταπέμπεται πλουσιοπάροχα, μην αμφιβάλλεις πλέον καθόλου για την καταλλαγή.

Αυτό δε το είπε, αναφέρει, για το Πνεύμα, το οποίο επρόκειτο να λάβουν. Έτσι και όταν συνομιλούσε με τη γυναίκα, ονομάζει το Πνεύμα ύδωρ: «Διότι όποιος πιει από το ύδωρ που εγώ θα του δώσω, δεν πρόκειται να διψάσει στον αιώνα». Ονομάζει δε το Πνεύμα έτσι, υποδηλώνοντας με την ονομασία του πυρός τη δραστήρια και θερμή ενέργεια της χάριτος και την ιδιότητά της να κατακαίει τα αμαρτήματα· ενώ με την ονομασία του ύδατος θέλει να φανερώσει τον καθαρμό που προέρχεται από αυτό, καθώς και τη μεγάλη παρηγοριά στις διάνοιες που το υποδέχονται.

β΄. Ὅταν όμως τους έστελνε, δεν είπε ότι τους έδωσε Πνεύμα Άγιο, αλλά ότι τους έδωσε εξουσία, λέγοντας: «Να καθαρίζετε λεπρούς, να εκδιώκετε δαιμόνια, να ανασταίνετε νεκρούς· δωρεάν λάβατε, δωρεάν δώστε». Όσον αφορά δε τους προφήτες, από όλους ομολογείται ότι υπήρξε χορήγηση Αγίου Πνεύματος, αλλά αυτή η χάρη είχε συσταλεί και απομακρυνθεί, και είχε εκλείψει από τη γη από εκείνη την ημέρα κατά την οποία ειπώθηκε: «Αφήνεται ο οίκος σας έρημος». Αλλά και πριν από εκείνη την ημέρα, είχε αρχίσει αυτή η έλλειψη. Διότι δεν υπήρχε πλέον προφήτης ανάμεσά τους, ούτε η χάρη επισκίαζε τα άγιά τους. Επειδή, λοιπόν, είχε μεν ανασταλεί η παρουσία του Αγίου Πνεύματος, αλλά επρόκειτο στο εξής να εκχυθεί πλουσιοπάροχα· η δε αρχή αυτής της διανομής έγινε μετά τον σταυρό, και δεν υπήρχε μόνο αφθονία, αλλά και ανώτερα χαρίσματα (διότι και η δωρεά ήταν πιο θαυμαστή, όπως όταν λέει: «Δεν γνωρίζετε ποιου πνεύματος είστε»· και πάλι: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας». Διότι και οι παλαιοί είχαν μεν οι ίδιοι Πνεύμα, αλλά σε άλλους δεν το μετέδιδαν· ενώ οι απόστολοι γέμισαν μυριάδες)· επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να λάβουν αυτή τη χάρη, η οποία δεν είχε δοθεί ακόμη, γι' αυτό λέει: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο». Επειδή, λοιπόν, ο ευαγγελιστής μιλούσε για αυτήν ακριβώς τη χάρη, έλεγε: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο», δηλαδή, δεν είχε δοθεί, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί, αποκαλώντας δόξα τον σταυρό.

Και αφού προσκάλεσε, λέει, τους δώδεκα μαθητές του, τους έδωσε εξουσία επί των ακαθάρτων πνευμάτων, ώστε να τα εκβάλλουν και να θεραπεύουν κάθε νόσο και κάθε αδυναμία. Αν και δεν είχε δοθεί ακόμη το Πνεύμα· διότι δεν υπήρχε ακόμη, λέει, Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί. Πώς λοιπόν εξέβαλλαν τα πνεύματα;

Ο ίδιος πάλι λέει κάπως έτσι: «Γι' αυτό με αγαπά ο Πατέρας, επειδή εγώ παραδίδω την ψυχή μου, για να την πάρω πάλι». Διότι, αν δεν το θέλει, αλλά το αποφεύγει και παρακαλεί τον Πατέρα, πώς γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο αγαπάται; Επειδή η αγάπη προϋποθέτει την ελεύθερη θέληση. Και πώς πάλι λέει ο Παύλος: «Να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, όπως και ο Χριστός μάς αγάπησε και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς»; Και ο ίδιος πάλι ο Χριστός, όταν επρόκειτο να σταυρωθεί, έλεγε: «Πατέρα, ήλθε η ώρα· δόξασε τον Υιό σου», ονομάζοντας τον σταυρό δόξα. Και πώς εδώ μεν προσπαθεί να τον αποφύγει, ενώ εκεί τον επισπεύδει; Διότι, για να κατανοήσεις ότι ο σταυρός είναι δόξα, άκουσε τι λέει ο ευαγγελιστής: «Δεν υπήρχε ακόμη Άγιο Πνεύμα, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Δεν είχε δοθεί ακόμη η χάρις, επειδή η έχθρα προς τους ανθρώπους δεν είχε ακόμη καταλυθεί, λόγω του ότι δεν είχε ακόμη πραγματοποιηθεί ο σταυρός.