Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 8:44

Έτσι και ο απόστολος αποκάλεσε τον Ελύμα υιό του διαβόλου, και ο Κύριος είπε στους Ιουδαίους, εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο. Έτσι, λοιπόν, και ο Ζακχαίος, επειδή μιμήθηκε την πίστη του Αβραάμ, διότι όπως εκείνος όταν κλήθηκε άφησε την πατρίδα του, έτσι και αυτός εγκατέλειψε το τελωνείο και τον πλούτο που προερχόταν από αυτό.

Και αν και ο έλεγχος εναντίον τους βάσει αυτών είναι επαρκής, όμως, επειδή σύμφωνα με «τον πατέρα τους, τον διάβολο» προσποιούνται με μειλίχια λόγια ώστε να κατηγορούν άλλους για δειλία, όντας οι ίδιοι δειλότεροι από τους λαγούς, ας εξετάσουμε και όσα είναι γραμμένα στις θείες Γραφές περί αυτών των θεμάτων. Διότι θα αποδειχθεί ότι εξίσου πολεμούν και εναντίον αυτών, διαβάλλοντας παράλληλα τις αρετές των αγίων· διότι, εάν χλευάζουν όσους κρύβονται από εκείνους που ζητούν να τους φονεύσουν και διαβάλλουν αυτούς που φεύγουν για να γλιτώσουν από τους διώκτες τους, τι θα κάνουν όταν δουν τον μεν Ιακώβ να φεύγει από τον αδελφό του τον Ησαύ, τον δε Μωυσή να αναχωρεί στη Μαδιάμ από τον φόβο του για τον Φαραώ; Και φλυαρώντας με τέτοιο τρόπο, πώς θα δικαιολογηθούν στον Δαβίδ, ο οποίος έφυγε από την οικία του για να γλιτώσει από τον Σαούλ, όταν εκείνος έστειλε να τον σκοτώσουν, και ο οποίος κρυβόταν από αυτόν στο σπήλαιο, και «αλλοίωνε την όψη του», μέχρι να ξεφύγει από τον Αβιμέλεχ και να αποφύγει την επιβουλή; Τι άραγε θα έλεγαν αυτοί που τα λένε όλα με τόση ευκολία, βλέποντας τον μέγα Ηλία να επικαλείται μεν τον Θεό και να ανασταίνει νεκρό, αλλά να κρύβεται εξαιτίας του Αχαάβ και να φεύγει εξαιτίας των απειλών της Ιεζάβελ;

Αυτά έγραψα, αγαπητέ· αν και στην πραγματικότητα δεν χρειαζόταν να γράψω τίποτε περισσότερο, διότι η ευαγγελική παράδοση είναι επαρκής· αλλά επειδή ρώτησες για τη δική μας πίστη, και εξαιτίας εκείνων που θέλουν να ερίζουν με τις επινοήσεις τους και δεν αναλογίζονται ότι εκείνος που μιλάει από τον εαυτό του λέει το ψεύδος. Διότι δεν είναι εφικτό στην ανθρώπινη διάνοια να εκφράσει ούτε το κάλλος ούτε τη δόξα του σώματος του Χριστού· αλλά οφείλουμε να ομολογούμε τα όσα έγιναν, όπως έχουν γραφτεί, και να προσκυνούμε Αυτόν που είναι αληθινός Θεός προς δόξα και ομολογία της φιλανθρωπίας Του, και ελπίδα της σωτηρίας μας, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Αμήν.

Ήδη, βέβαια, έχω μιλήσει εν παρόδω για το θέμα αυτό. Και τώρα, όμως, δεν πρέπει να διστάσω να μιλήσω εκτενέστερα για αυτούς· διότι η υπενθύμιση θα είναι προς ασφάλειά σας: με την έλευση του Κυρίου, ο εχθρός εξέπεσε και οι δυνάμεις του εξασθένησαν. Γι' αυτό, λοιπόν, παρόλο που δεν μπορεί να κάνει τίποτα, ως τύραννος που είναι, δεν ησυχάζει ούτε μετά την πτώση του, αλλά απειλεί έστω και μόνο με τα λόγια. Και αυτό ας το αναλογίζεται ο καθένας από εσάς, και έτσι μπορεί να καταφρονεί τους δαίμονες. Εάν, λοιπόν, ήταν δεμένοι με τέτοια σώματα σαν αυτά που έχουμε εμείς, θα μπορούσαν να πουν: «Δεν βρίσκουμε τους ανθρώπους όταν κρύβονται, αλλά όταν τους βρίσκουμε, τους βλάπτουμε». Τότε, θα μπορούσαμε και εμείς να κρυφτούμε και να τους διαφύγουμε, κλείνοντας τις θύρες απέναντί τους. Επειδή όμως δεν είναι έτσι τα πράγματα, αλλά μπορούν να εισέρχονται και με κλειστές τις θύρες, και βρίσκονται παντού στον αέρα, τόσο οι ίδιοι όσο και ο αρχηγός τους, ο διάβολος· και επειδή είναι κακόβουλοι και έτοιμοι να βλάψουν, και, όπως είπε ο Σωτήρας, ο πατέρας της κακίας, ο διάβολος, είναι απ' αρχής ανθρωποκτόνος· εμείς όμως εξακολουθούμε να ζούμε και μάλιστα να πολιτευόμαστε αγωνιζόμενοι εναντίον του· γίνεται, επομένως, φανερό ότι δεν έχουν καμία απολύτως ισχύ. Διότι ούτε ο τόπος τούς εμποδίζει στο να μας επιβουλεύονται, ούτε μας θεωρούν φίλους τους για να μας λυπηθούν, ούτε είναι φιλάγαθοι για να διορθωθούν. Απεναντίας, είναι εξαιρετικά πονηροί, και τίποτε δεν αποτελεί γι' αυτούς τόσο μεγάλη επιδίωξη, όσο το να βλάπτουν τους φιλάρετους και τους θεοσεβείς.

Με την έλευση του Κυρίου, ο εχθρός έπεσε και οι δυνάμεις του εξασθένησαν. Γι' αυτό, λοιπόν, παρόλο που δεν έχει πλέον καμία δύναμη, παραμένοντας όμως τύραννος, αν και έχει πέσει, δεν ησυχάζει, αλλά απειλεί έστω και μόνο με τα λόγια. Και αυτό ας το αναλογίζεται ο καθένας σας, και έτσι θα μπορεί να καταφρονεί τους δαίμονες. Εάν λοιπόν ήταν δεμένοι σε σώματα όπως είμαστε εμείς, θα ήταν δυνατόν να πουν ότι: «Τους ανθρώπους όταν κρύβονται δεν τους βρίσκουμε, όταν όμως τους βρούμε, τους βλάπτουμε». Θα μπορούσαμε τότε και εμείς να κρυφτούμε και να τους ξεφύγουμε, κλείνοντας τις πόρτες εναντίον τους. Επειδή όμως τα πράγματα δεν είναι έτσι, αλλά μπορούν να εισέλθουν ακόμη και με κλειστές τις πόρτες, και βρίσκονται παντού στον αέρα τόσο οι ίδιοι όσο και ο αρχηγός τους ο διάβολος, και είναι κακόβουλοι και έτοιμοι να βλάψουν, και, όπως είπε ο Σωτήρας, ο πατέρας της κακίας, ο διάβολος, είναι ανθρωποκτόνος εξ αρχής, και παρ' όλα αυτά εμείς ζούμε τώρα και μάλιστα πολιτευόμαστε και αγωνιζόμαστε εναντίον του, είναι φανερό ότι δεν έχουν καμία απολύτως δύναμη. Διότι ούτε ο τόπος τούς εμποδίζει από το να μας επιβουλεύονται, ούτε μας βλέπουν ως φίλους για να μας λυπηθούν, ούτε αγαπούν το αγαθό για να διορθωθούν, αλλά αντιθέτως είναι πονηροί και δεν έχουν καμία άλλη μεγαλύτερη επιδίωξη από το να βλάπτουν τους φιλάρετους και τους θεοσεβείς. Και επειδή ακριβώς δεν μπορούν να κάνουν τίποτα, γι' αυτόν τον λόγο δεν κάνουν τίποτα άλλο παρά μόνο να απειλούν.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΞΗʹ. Με ποια έννοια ονομάζονται κάποιοι υιοί απειθείας και τέκνα οργής; ΑΠΑΝΤΗΣΗ. Ο Κύριος συνηθίζει να ονομάζει τέκνα και υιούς κάποιου εκείνους που πράττουν τα θελήματά του, είτε πρόκειται για το αγαθό είτε για το κακό. Διότι λέει: «Αν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ»· και πάλι: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΠΓ΄. Εάν αυτός που πράττει το θέλημα κάποιου είναι κοινωνός του. ΑΠΑΝΤΗΣΗ. Εάν πιστεύουμε στον Κύριο που λέει: «Καθένας που πράττει την αμαρτία είναι δούλος της αμαρτίας»· και πάλι: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε»· γνωρίζουμε ότι δεν είναι απλώς κοινωνός, αλλά αναγνωρίζει ως κύριο του εαυτού του και πατέρα του εκείνον, του οποίου το έργο πράττει, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Αυτό εξάλλου το μαρτυρεί σαφώς και ο Απόστολος, λέγοντας: «Δεν γνωρίζετε ότι σε όποιον παραδίδετε τους εαυτούς σας ως δούλους προς υπακοήν, είστε δούλοι σε εκείνον τον οποίον υπακούτε, είτε της αμαρτίας που οδηγεί στον θάνατο, είτε της υπακοής που οδηγεί στη δικαιοσύνη;»

«Υιούς εγέννησα και ύψωσα, αυτοί δε με αθέτησαν.» Ω της φιλανθρωπίας! Δικαιολογείται ο Δεσπότης, ώστε, μετά τις αποδείξεις, να επιφέρει τα όσα τους αξίζουν. «Υιούς εγέννησα και ύψωσα.» Σύνθετος είναι ο άνθρωπος από ψυχή και σώμα· η σάρκα είναι από τη γη, η ψυχή ουράνια. Επειδή, λοιπόν, έχει συγγένεια και με τα δύο, ελέγχει την αμαρτία του ενώπιον των πλέον οικείων του. «Υιούς εγέννησα και ύψωσα.» — Δύο είναι τα είδη της γεννήσεως. Η μία είναι η κατά Θεόν διαμόρφωση, η οποία επιτελείται μέσω των έργων και της αποδοχής των δογμάτων· όπως ακριβώς γεννά ο Παύλος διά του Ευαγγελίου, και δοκιμάζει ωδίνες για όσους εξέπεσαν, και τους διαμορφώνει αναπλάθοντάς τους προς την ευσέβεια. Η άλλη είναι η είσοδος στη ζωή, όπως λέγει το: «Αυτή είναι η βίβλος γενέσεως ουρανού και γης». Και τις δύο, λοιπόν, προβάλλει ενώπιόν τους και τους επιπλήττει, διότι, ενώ ήχθησαν στη γένεση από το μη ον και δημιουργήθηκαν κατ' εικόνα Θεού (διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το ότι γεννήθηκαν και υψώθηκαν), ούτε ως Κτίστη Τον ευχαριστήσατε, ούτε ως προς πατέρα εξομοιώσατε τους εαυτούς σας· αλλά με την τροπή προς το χειρότερο, αθέτησαν μεν τον Θεό, έκαναν δε πατέρα τους τον διάβολο. Διότι καθένας που πράττει την αμαρτία, έχει γεννηθεί από τον διάβολο. Γι' αυτό και ο Κύριος λέγει σε όσους πράττουν το πονηρό: «Εσείς είστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο».

Λαφυραγωγούν δε τη θάλασσα, υπερισχύοντας του δράκοντα και εκείνων που βρίσκονται υπό την εξουσία του, τους οποίους οι Απόστολοι του Χριστού, μεταφέροντάς τους στην επίγνωση της αλήθειας, δικαίως θα λεγόταν ότι τους λαφυραγωγούν, καθιστώντας τρόπον τινά δικά τους λάφυρα όσα προηγουμένως κατείχε εκείνος που συνέλαβε αιχμάλωτο τον άνθρωπο. — Ως θάλασσα πρέπει να κατανοήσουμε τώρα τον τόπο της κακώσεως, τον οποίο και αλλού έχουμε διδαχθεί ως κοιλάδα του κλαυθμώνος. — Πλοία των αλλοφύλων λέγονται ίσως τα σώματά μας, εξαιτίας του ότι δεν έχουν οικειότητα προς τη φύση της ψυχής. Διότι η σάρκα δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, αλλά επιθυμεί ενάντια στο πνεύμα. — Αυτοί επίσης λέγεται ότι λαφυραγωγούν την Ιδουμαία, δηλαδή ότι κυριαρχούν επί των γήινων πραγμάτων, και επιβάλλουν τα χέρια τους επί του Μωάβ. Η λέξη Μωάβ ερμηνεύεται «εκ πατρός». Σε αυτούς, λοιπόν, είπε ο Κύριος: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε». Πάνω σε αυτούς επιβάλλουν τα χέρια τους, ώστε μέσω της δικής τους αγαθής πράξης να τους καταστήσουν υποχείριούς τους. Έπειτα, οι Υιοί του Αμμών πρώτοι θα υπακούσουν.

Και το μάννα λέγεται ότι είναι ωσάν πάγος της γης, υποδηλώνοντας μέσω της πήξεως το σταθερό και ισχυρό του θείου λόγου. —Έτσι, τα αντίθετα δόγματα και τα αληθοφανή επιχειρήματα που τα υποστηρίζουν, είναι ρευστά και αβέβαια, μη δυνάμενα να σταθούν σταθερά· άλλωστε και ο πατέρας του ψεύδους δεν στέκει στην αλήθεια. Το άστατο, λοιπόν, του ψεύδους ονομάστηκε ρεύση.

Επομένως, και ο Κύριος λέγει ότι οι φονικοί άνθρωποι έχουν γεννηθεί από τον διάβολο, όταν διαλέγεται με τους Ιουδαίους, βλέποντας τη φονική προαίρεσή τους εναντίον του: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τα έργα του πατέρα σας κάνετε. Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή». Σπέρμα, λοιπόν, του Μωάβ είναι οι αποστάτες της Εκκλησίας· σπέρμα δε του Αριήλ, εκείνοι που πνέουν φόνο εναντίον των αδελφών και με τους ολέθριους λόγους τους προξενούν τον θάνατο στις ψυχές τους.

Έτσι γίνεται πολλές φορές ο θυμός υπηρέτης αγαθών πράξεων. Ο δε Ηλίας ο ζηλωτής, τους τετρακόσιους πενήντα άνδρες ιερείς της αισχύνης και τους τετρακόσιους άνδρες ιερείς των αλσών, οι οποίοι έτρωγαν στο τραπέζι της Ιεζάβελ, τους θανάτωσε με θυμό έλλογο και σώφρονα προς όφελος όλου του Ισραήλ. Εσύ όμως οργίζεσαι εναντίον του αδελφού σου χωρίς λόγο. Διότι πώς δεν είναι χωρίς λόγο, όταν άλλος ενεργεί και εσύ οργίζεσαι με άλλον; Και κάνεις αυτό που κάνουν τα σκυλιά, τα οποία δαγκώνουν τις πέτρες, χωρίς να αγγίζουν αυτόν που τις ρίχνει. Ο μεν ενεργούμενος είναι αξιολύπητος, ο δε ενεργών είναι μισητός. Εκεί μετάθεσε τον θυμό σου, στον ανθρωποκτόνο, στον πατέρα του ψεύδους, στον εργάτη της αμαρτίας· ενώ τον αδελφό σου συμπάθησέ τον, διότι, εάν επιμείνει στην αμαρτία, θα παραδοθεί μαζί με τον διάβολο στο αιώνιο πυρ. Όπως δε διαφέρουν τα ονόματα του θυμού και της οργής, έτσι και όσα σημαίνονται από αυτά διαφέρουν πάρα πολύ μεταξύ τους. Διότι ο μεν θυμός είναι σαν κάποια έξαψη και οξεία αναθυμίαση του πάθους· η δε οργή είναι επίμονη λύπη και διαρκής ορμή για την ανταπόδοση εναντίον εκείνων που έχουν αδικήσει, σαν να οργά η ψυχή για εκδίκηση. Πρέπει, λοιπόν, να γνωρίζουμε ότι και με τις δύο αυτές διαθέσεις αμαρτάνουν οι άνθρωποι· είτε κινούμενοι με μανία και παρόρμηση εναντίον εκείνων που τους παροξύνουν, είτε στήνοντας δόλια και επιβουλευτικά ενέδρες σε εκείνους που τους λύπησαν· τα οποία και τα δύο οφείλουμε να τα αποφεύγουμε.

Διότι στον Αριστοτέλη ανήκουν, όπως θα μπορούσαν να διαπιστώσουν όσοι έχουν αναγνώσει το έργο του που επιγράφεται «Κατηγορίες», οι λόγοι περί έξεως και στερήσεως, όπου λέγει ότι οι στερήσεις έπονται των έξεων. Σε εμάς όμως θα αρκούσε, αφού αποδείξαμε ότι αυτός ομιλεί όχι από τη διδασκαλία του Πνεύματος, αλλά από τη σοφία των αρχόντων του αιώνος τούτου, να του απευθύνουμε τον λόγο του ψαλμού, ότι «Παράνομοι μου διηγήθηκαν φλυαρίες, αλλά όχι σύμφωνα με τον νόμο σου, Κύριε»· και, έχοντας διαπιστώσει ότι τα λεγόμενά του δεν προέρχονται από τα διδάγματα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, να θυμηθούμε τη δική Του φωνή, ότι «Όταν λαλεί το ψεύδος, λαλεί από τα δικά του»· και με αυτόν τον τρόπο να αποφύγουμε την πολυλογία, καθιστώντας πλέον ολοφάνερο σε όλους, ότι δεν έχουμε καμία κοινωνία μαζί τους. Διότι, ποια συμφωνία υπάρχει μεταξύ του Χριστού και του Βελίαρ; Ή ποια μερίδα έχει ο πιστός με τον άπιστο; Προκειμένου όμως να μη θεωρηθεί ότι καταφεύγουμε στη σιωπή λόγω ελλείψεως ανασκευαστικών επιχειρημάτων, εμπρός, ας διαλεχθούμε με συντομία και για αυτά.

Κεφάλαιο Αʹ. ΙΩΑΝΝΗΣ. Αμήν, αμήν σας λέγω, ότι καθένας που πράττει την αμαρτία, είναι δούλος της αμαρτίας. Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Διότι, όταν ήσασταν δούλοι της αμαρτίας, ήσασταν ελεύθεροι ως προς τη δικαιοσύνη.

ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΛΛΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ. ΒΙΒΛΙΟΝ ΕΚΤΟΝ. «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να κάνετε. Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή, και δεν στάθηκε στην αλήθεια, διότι δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του.» Αφού εύλογα τους απομάκρυνε από τη συγγένεια με τον Αβραάμ, αποδεικνύοντας ότι η συμπεριφορά τους ήταν ανόμοια με τους δικούς του τρόπους και ότι είχαν απομακρυνθεί πολύ από την ευσέβεια προς τον ίδιο τον Θεό, και αφού επιπλέον εξήγησε την αιτία για την οποία δεν μπορούσαν να υπακούσουν στα λόγια Του, υποδεικνύει πάλι ποιος θα ήταν πιο ταιριαστό και οικείο να ονομάζεται πατέρας τους. Εσείς λοιπόν, λέει, προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο, τον οποίο ονομάζει ανθρωποκτόνο από την αρχή, και ότι δεν έχει σταθεί στην αλήθεια, αλλά είναι ψεύτης· και ότι ψεύτης είναι και ο πατέρας του, τον οποίο και στη συνέχεια καθόρισε σαφώς ποιος είναι. Διότι, για να το πούμε εν συντομία, αυτή η προβολή των ζητημάτων έχει πολλή ασάφεια και χρειάζεται την ακριβέστερη δυνατή εξέταση. Διότι ο λόγος περί αυτού είναι βαθύς και νομίζω όχι ευκολονόητος σε πολλούς. Όσον αφορά πάντως την έννοια που μπορεί να γίνει άμεσα αντιληπτή, δεν ορίζει κανέναν άλλον ως πατέρα στους Ιουδαίους παρά τον σατανά που εξέπεσε από τον ουρανό.

Διότι μερικοί από τους παλαιότερους εξηγητές, πραγματευόμενοι το προκείμενο θέμα, αναφέρουν ότι εκείνος ο αρχαίος σατανάς, ο οποίος και θεωρείται πρωτοστάτης όλων των άλλων δαιμόνων, έχει δεθεί με τη δύναμη του Θεού και έχει ριφθεί στον τάρταρο για να λογοδοτήσει για τις ύβρεις του εναντίον του Θεού, και ότι μετά από εκείνον έχει εμφανιστεί κάποιος άλλος, όμοιος στους τρόπους με τις βδελυρότητες του πατέρα του· εύστοχα λοιπόν τον ονομάζουν νυν άρχοντα τούτου του αιώνα, και ισχυρίστηκαν ότι για αυτόν μίλησε ο Σωτήρας, λέγοντας ότι ήταν ανθρωποκτόνος εξ αρχής και ότι είναι ψεύτης όπως ο πατέρας του.

Βλέπεις, λοιπόν, πώς αποδεικνύεται ότι δεν μοιάζουν με κανέναν τρόπο ούτε στον Αβραάμ ούτε σε εκείνους που γεννήθηκαν άμεσα από αυτόν, αλλά έχουν την εικόνα του δικού τους και πραγματικά ταιριαστού σε αυτούς πατέρα, πάσχοντας παράδοξα από μια κακία όμοια και συγγενική με τη δική του, γι' αυτό δικαίως ακούνε: Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να κάνετε· εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή και δεν στάθηκε στην αλήθεια, επειδή δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του· όταν λέει το ψέμα, μιλάει από τα δικά του, διότι είναι ψεύτης, όπως και ο πατέρας του. Εμένα, όμως, επειδή σας λέω την αλήθεια, δεν με πιστεύετε. Βέβαια, ο σκοπός του λόγου αποβλέπει στον πατέρα των Ιουδαίων που παρουσιάστηκε και υποδείχθηκε ενδιάμεσα, εννοώ τον Κάιν, αλλά επεκτείνεται και στο γενικότερο. Διότι δεν περιορίζει τη δύναμη των λεγομένων μόνο στους τρόπους εκείνου, αλλά την αποδίδει σε καθέναν που του μοιάζει, εφαρμόζοντας ό,τι ειπώθηκε ειδικά για έναν σε κάθε παρόμοιο. Διότι, λέει, όταν ο Κάιν ή κάποιος άλλος ψεύτης σαν κι αυτόν λέει το ψέμα, μιλάει σαν από δική του συγγένεια. Επειδή όσα έχει μάθει από τους προκατόχους του και από εκείνον που έδωσε την αρχή της κακίας, έχοντας κάνει το ψέμα σαν μια φυσική επιδεξιότητα, μιμείται τον δικό του πατέρα.

Διότι η αμαρτία, όταν ελέγχεται, πολλές φορές κοκκινίζει από ντροπή, και υποχωρεί κατά κάποιον τρόπο, μη βρίσκοντας από πουθενά διέξοδο για να προχωρήσει και να επεκταθεί. Όταν όμως νομίζει ότι διαφεύγει της προσοχής, διαρκώς διογκώνεται, και με ανεμπόδιστες ορμές έρπει προς το χειρότερο τέλος. <Αν λέω την αλήθεια, γιατί εσείς δεν με πιστεύετε;> Πολλές φορές επαναλαμβάνει τα ίδια λόγια, επειδή βλέπει ότι δεν κατανοούν τίποτα. Διότι και αυτό είναι εξαιρετικά πρέπον στους δασκάλους, το να μη διστάζουν δηλαδή να αναλύουν με πολλούς τρόπους τον λόγο που δεν έγινε αποδεκτός με την πρώτη φορά, ώστε να ριζώσει στις ψυχές των ακροατών. Όταν λοιπόν ο ψεύτης, λέει, «λέει το ψέμα, μιλάει από τα δικά του· διότι είναι ψεύτης όπως και ο πατέρας του»· γιατί εσείς, αφού δεν σκέφτεστε ούτε πράττετε ανάλογα με αυτά που ειπώθηκαν, δεν πιστεύετε και εμένα που λέω την αλήθεια; Ότι δηλαδή γι' αυτό τον λόγο μιλώ την αλήθεια, επειδή είμαι κι εγώ τόσο αληθινός όσο και ο Πατέρας; Είναι δε φυσικό να ελέγχει τους Ιουδαίους που είναι αδύναμοι στο να μπορέσουν να κατανοήσουν τους αληθινούς λόγους, ακριβώς επειδή δεν είναι υιοί της αλήθειας. Και μάταια αποδίδουν ψευδώς στον εαυτό τους ως πατέρα τον Θεό, όταν λένε «Έναν πατέρα έχουμε, τον Θεό». Διότι ο Θεός, λέει, επειδή είναι απόλυτη αλήθεια, χαίρεται με την αλήθεια, και θέλει «εκείνοι που τον προσκυνούν, να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία». Τα δε τέκνα της αλήθειας δέχονται πρόθυμα το συγγενικό τους, δηλαδή την αλήθεια.

Διότι δεν έχει ειπωθεί για τον Χριστό το χωρίο του ψαλμού· επειδή ο Δεσπότης δεν έχει ανάγκη από αγγέλους. Το πτερύγιο, εξάλλου, ήταν ένα πάρα πολύ ψηλό οικοδόμημα, χτισμένο δίπλα στο ιερό. Κάποιοι βέβαια, κακώς αναφέρουν τον ψαλμό στο πρόσωπο του Κυρίου· και συνδέοντας τους στίχους, διαβάζουν ως εξής: «Επειδή εσύ, Κύριε, είσαι η ελπίδα μου, τον Ύψιστο έκανες καταφυγή σου». Λένε, λοιπόν, ότι ο Κύριος έχει ως καταφυγή τον Ύψιστο, δηλαδή τον εν ουρανοίς Πατέρα. Αφορμή όμως για αυτούς σε αυτή την αντίληψη έγινε ο Σατανάς· διότι αυτός έτσι εννόησε τους στίχους, λέγοντας: «Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω. Διότι είναι γραμμένο, ότι στους αγγέλους του θα δώσει εντολή για σένα». Επειδή δηλαδή ο Σατανάς είναι συκοφάντης και απατεώνας, αποδίδει αυτά που έχουν ειπωθεί για εμάς στο ίδιο το πρόσωπο του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. Εμείς, όμως, δεν κατανοούμε με αυτόν τον τρόπο, όπως συνηθίζει να κατανοεί ο Σατανάς· και αν οι Αρειανοί τα έχουν κατανοήσει έτσι, δεν είναι καθόλου περίεργο· διότι ακολουθούν τον δικό τους πατέρα, ο οποίος είναι ψεύτης και αλήθεια δεν υπάρχει μέσα του, σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρα. Διότι, αν, σύμφωνα με αυτούς, είναι αληθινό κάτι τέτοιο, εμείς μεν κάναμε ελπίδα μας τον Χριστό, ενώ αυτός έχει ως καταφυγή του τον Πατέρα· επομένως, έχουμε καταφύγει σε κάποιον που βοηθείται, αποκαλούμε Σωτήρα εκείνον που σώζεται από άλλον. Δεν συμβαίνουν αυτά, μη γένοιτο.

αυτοί που έλεγαν μεν ευχάριστα λόγια, αλλά έχουν ρίξει τους εξαπατημένους σε απροσδόκητη συμφορά, και πάρα πολύ μακριά από εκείνα που ήλπιζαν; <Αν δεν γεμίσω εγώ με ισχύ εν πνεύματι Κυρίου και με κρίση και δύναμη για να αναγγείλω στον Ιακώβ τις ασέβειές του και στον Ισραήλ τις αμαρτίες του.> Δείχνει ότι είναι εντελώς και με κάθε τρόπο αναγκαίο να ψεύδονται εκείνοι που κατέχουν πλασματική τη δόξα της προφητείας. Διότι πώς θα μπορούσε να πει την αλήθεια αυτός που δεν μιλάει εν Θεώ, ο Οποίος είναι η αλήθεια; Διότι για τον Κάιν είπε κάπου ο Χριστός: «Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος εξαρχής, και δεν στάθηκε στην αλήθεια, διότι είναι ψεύστης όπως και ο πατέρας του», ορίζοντας ως πατέρα του αυτόν που εφηύρε το ψεύδος, δηλαδή τον σατανά. Και για το ότι αναγκαστικά ψεύδονται όσοι μιλούν από διαβολικό πνεύμα λέγοντας τα δικά του λόγια, πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς; Όσοι όμως μιλούν μέσω του Θεού, εντελώς και με κάθε τρόπο ομιλούν άριστα και αληθεύουν· διότι έχουν μέσα τους την αλήθεια. Επομένως, λέει, πώς θα γινόταν να μην είναι διαψευσμένος σε κάποιους ο προφητικός λόγος, εάν δεν γέμιζα κάποιους, μέσω του Πνεύματός μου, με δύναμη και δικαιοσύνη, δηλαδή με κρίση, ώστε άφοβα και με θάρρος να εναντιώνονται σε όσους έχουν αμαρτήσει και να τους ελέγχουν; Διότι χρειάζεται, νομίζω, σε όσους λαλούν τα του Θεού, πάρα πολλή και αγαθή ευτολμία.

Αφορμή δε για αυτή τους την αντίληψη στάθηκε ο Σατανάς· διότι αυτός έτσι κατανόησε τους στίχους· και αυτό ας το δούμε από τα ευαγγελικά κείμενα. Διότι, όταν τον πείραζε, τον ανέβασε στο πτερύγιο του ναού, και μάλιστα έλεγε: «Αν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτό σου κάτω εδώ. Διότι είναι γραμμένο ότι θα δώσει εντολή στους αγγέλους του για εσένα, να σε διαφυλάξουν σε όλες τις οδούς σου». Επειδή δηλαδή ο Σατανάς είναι συκοφάντης και πλάνος, αποδίδει αυτά που έχουν ειπωθεί για εμάς και στο ίδιο το πρόσωπο του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. Αλλά εμείς δεν τα κατανοούμε έτσι, όπως συνηθίζει να τα κατανοεί ο Σατανάς. Αν πάλι οι Αρειανοί τα έχουν κατανοήσει έτσι, δεν είναι καθόλου παράξενο· διότι ακολουθούν τον δικό τους πατέρα. Διότι ο Σατανάς είναι ψεύτης, και η αλήθεια δεν υπάρχει μέσα του, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα. Και λίγο πιο κάτω: Διότι, αν είναι αληθές κάτι τέτοιο σύμφωνα με αυτούς, εμείς μεν έχουμε κάνει ελπίδα μας τον ίδιο τον Χριστό, αυτός δε έχει ως καταφυγή τον Πατέρα· επομένως, έχουμε προστρέξει σε κάποιον που δέχεται βοήθεια, και ονομάζουμε Σωτήρα εκείνον που σώζεται από άλλον.

«Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος απ' αρχής, και δεν στάθηκε στην αλήθεια, διότι είναι ψεύτης, όπως ακριβώς και ο πατέρας του.» Και ποτέ δεν θα θεωρήσουμε, σκεπτόμενοι ορθά, ότι ο Χριστός κάνει μνεία του πονηρού και αρχέκακου δαίμονα. Απεναντίας, στους Ιουδαίους που είχαν λυσσάξει και κυοφορούσαν την ανίερη δολοφονία εναντίον του, δίνει ως πατέρα τον πρώτο ανθρωποκτόνο και εργάτη του ψεύδους, δηλαδή τον Κάιν, και σε αυτόν δίνει ως πατέρα τον Σατανά, τον εφευρέτη της αμαρτίας. Όταν κάποιοι ρωτούν ποιον πατέρα θα δώσουμε στον διάβολο, ή ποιο λέμε ότι είναι το αρχέτυπο της δικής του κακοτροπίας, απονέμει, σαν σε αρχέτυπο στον Κάιν, ως εικόνα, αυτούς που λέγεται ότι νοσούν από απόλυτη ομοιότητα με την εγγενή σε αυτόν ασέβεια. Διότι το γεγονός ότι ο Σωτήρας Χριστός συνηθίζει να αποκαλεί Σατανά εκείνον που προσομοιάζει με τους τρόπους εκείνου, μπορούμε να το διαπιστώσουμε πολύ εύκολα από αυτά που λέει στους αγίους μαθητές: «Δεν εξέλεξα εγώ εσάς τους δώδεκα, και ιδού, ένας από εσάς είναι διάβολος;» Επομένως, πρέπει να παρομοιαστεί με τον Κάιν ο Ισραήλ, για τον οποίο έχει γραφτεί: «Πρωτότοκος υιός μου είναι ο Ισραήλ.» Και μετά τον πρωτότοκο Ισραήλ, εμφανίστηκε ως δεύτερος χρονικά, και νεότερος, ο Χριστός, όντας και αυτός υιός του Αδάμ.

Και υπέρ αυτών εγώ αγιάζω τον εαυτό μου, ώστε να είναι και αυτοί αγιασμένοι εν αληθεία. Και έλεγε, λέγει, ο Ιησούς: Εγώ είμαι η οδός, και η αλήθεια, και η ζωή. Και αποκρινόμενος ο Ιησούς τους είπε, στους Ιουδαίους δηλαδή: Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε. Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή και δεν παρέμεινε στην αλήθεια, διότι δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του.

Έπειτα βασανίστηκε με τρεις άλλες πληγές, και μετά βίας συγκατατέθηκε, λέγοντας ότι θα τους αφήσει ελεύθερους· πιάστηκε όμως και πάλι να ψεύδεται. Διότι «είναι ψεύτης, και δεν στέκεται στην αλήθεια», σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα. Έστειλε λοιπόν ο Θεός στους Αιγυπτίους σφοδρότατο χαλάζι, όπως τους είχε απειλήσει και πράγματι το έπραξε, καθώς και την ακρίδα την «αγρολέτειραν» (καταστροφέα των αγρών), αν πρέπει να χρησιμοποιήσουμε μια έκφραση δανεισμένη από τους Έλληνες. Τότε λοιπόν, τότε μετά βίας οι άλλοτε φοβεροί και αλύγιστοι υπερασπιστές της βδελυρότητας του Φαραώ άρχισαν να καταφέρονται έντονα εναντίον του, λέγοντας: «Μέχρι πότε θα είναι για εμάς αυτό παγίδα; Εξαπόστειλε τους ανθρώπους, για να λατρεύσουν τον Κύριο τον Θεό τους. Ή μήπως θέλεις να καταλάβεις ότι καταστράφηκε η Αίγυπτος;» Και από αυτό πάλι οδηγούμαι στη σκέψη ότι ίσως ο Σατανάς είναι κατά κάποιον τρόπο ανώτερος από τις δυνάμεις που υπόκεινται σε αυτόν, ως προς τα πράγματα στα οποία του ταιριάζει να νικά. Διότι αυτές, όπως φαίνεται, είναι μεν υπερβολικά σκληρές και εντελώς αμείλικτες, έστω κι αν αργά και με δυσκολία θα μπορούσαν να φθάσουν σε μια μέτρια συναίσθηση της θείας οργής· αυτός όμως υπερέχει σε υπερβολική αγριότητα και έχει σκληρυνθεί στο έπακρο. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Η καρδιά του έχει σκληρυνθεί σαν πέτρα, και στέκεται σαν άκμονας ασφυρηλάτητος». Αφού λοιπόν έγινε πάρα πολύ μεγάλη κατακραυγή εναντίον του, είπε μετά βίας στον Μωυσή και στη συνοδεία του: «Πηγαίνετε και λατρεύστε τον Κύριο τον Θεό σας. Ποιοι όμως είναι αυτοί που θα πορευτούν;»

Διότι είπε κάπου και προς τους αλαζόνες και υβριστές Ιουδαίους: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε· εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή, και δεν στάθηκε στην αλήθεια, επειδή δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του· όταν λέει το ψέμα, μιλάει από τον εαυτό του, επειδή είναι ψεύτης και ο πατέρας του ψεύδους.» Με ποιον τρόπο λοιπόν θα είναι φιλαλήθης ένας ψεύτης; Και πώς δεν θα λέει απολύτως και εξάπαντος ψέματα εκείνος που δεν έχει σταθεί στην αλήθεια; Άραγε λοιπόν είναι ξεκάθαρο, ω Παλλάδιε, στον καθένα πλέον, ότι αποδίδοντας την αλήθεια στις φωνές των δαιμονίων, θα καταδικάζαμε τον Χριστό για ψευδολογία και θα λέγαμε ότι η αλήθεια λέει ψέματα; ΠΑΛΛ. Αυτόν τον κίνδυνο διατρέχουμε. ΚΥΡ. Εξάλλου, θα πρόσθετα στα όσα ειπώθηκαν και τούτο: έχουμε διδαχθεί από τον Χριστό να μην αποδεχόμαστε τους λόγους των ακαθάρτων πνευμάτων, ακόμη κι αν θα ήθελαν κάποτε να κομίσουν την αλήθεια, η οποία είναι γι' αυτά απάτητη και εντελώς ασυνήθιστη. ΠΑΛΛ. Πώς το εννοείς αυτό; ΚΥΡ. Ή μήπως δεν κατανοείς αυτά που έχουν γράψει οι άγιοι ευαγγελιστές, ότι τα δαιμόνια, κραυγάζοντας με δυνατή και διαπεραστική φωνή, πλησίαζαν τον Χριστό λέγοντας: «Άφησέ μας, τι κοινό υπάρχει μεταξύ μας και σε σένα, Ιησού Ναζωραίε; Ήρθες να μας καταστρέψεις; Γνωρίζουμε ποιος είσαι, ο Άγιος του Θεού. Εκείνος όμως τα επιτιμούσε,» λέει, «και δεν τα άφηνε να μιλούν, επειδή γνώριζαν ότι αυτός είναι ο Χριστός.»

Το ψέμα προέρχεται από τον πονηρό. Και πάλι λέει ότι: Είναι ψεύτης και ο πατέρας αυτού. Ιδού, αποκαλεί πατέρα του ψεύδους τον διάβολο. Η δε αλήθεια είναι ο Θεός, διότι ο ίδιος λέει: Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή. Βλέπετε λοιπόν από πού χωρίζουμε τους εαυτούς μας και σε ποιον προσκολλόμαστε διά του ψεύδους, προφανώς στον πονηρό. Εάν λοιπόν θέλουμε πράγματι να σωθούμε, οφείλουμε με κάθε δύναμη και με κάθε προθυμία να αγαπάμε την αλήθεια και να προφυλάσσουμε τους εαυτούς μας από κάθε ψέμα, για να μη μας χωρίσει από την αλήθεια και τη ζωή.

Εναντίον των ταπεινοφρόνων όμως δεν μπορεί να επινοήσει τίποτα, διότι αυτό δεν μπορεί να προσποιηθεί. Διότι η ταπεινοφροσύνη είναι το ένδυμα του Χριστού. Και ο Εχθρός, όντας υπερήφανος, αποφεύγει την ταπεινοφροσύνη, βλέποντας μέσα τους την ταπείνωση του Χριστού, ο οποίος ταπείνωσε τον εαυτό Του από την οικεία Του φιλανθρωπία και έλαβε μορφή δούλου. Διότι εξαιτίας της υπερηφάνειας εξέπεσε από τη βασιλεία των ουρανών ο Διάβολος, ο οποίος ήταν εξαρχής ανθρωποκτόνος, και μέσω αυτής καταβάλλει όσους υπερηφανεύονται.

Η χάρη σου δίνει και σε μένα την παρρησία να σου μιλήσω, και ο πόθος που έχω για σένα με αναγκάζει να έλθω. Εάν δε ο απ' αρχής ανθρωποκτόνος, που προσέρχεται σε τούτο τον καιρό, ο αρχέκακος Όφις, ανοίγει το στόμα του, πόσο μάλλον εσύ θα ανοίξεις το στόμα του δούλου σου, που σε ποθεί, προς δόξαν και έπαινο της χάριτός σου; Φιλάνθρωπε, αγαθέ, εσύ που δέχθηκες τα δύο λεπτά και επαίνεσες την προαίρεση της χήρας, δέξου τη δέηση εμού του δούλου σου, και αύξησε την προσευχή μου, και δώσε μου όσα αιτούμαι, ώστε να γίνω ναός της χάριτός σου, και να κατοικήσει μέσα μου και η ίδια να με διδάξει πώς να της γίνω αρεστός, καθώς και να κρούσει στην κινύρα μου μέλη κατάνυξης και ευφροσύνης, και να συγκρατήσει τη διάνοιά μου σαν με χαλινάρι, ώστε να μην πλανηθώ και αμαρτήσω σε σένα, και αποβληθώ από το φως εκείνο.

Άραγε βρίσκουμε στην Γραφή να έχει ειπωθεί το ρητό αυτό για τον Εχθρό; Ναι, το ίδιο το Ευαγγέλιο λέει για αυτόν: απ' αρχής ο Διάβολος είναι ανθρωποκτόνος. Εάν λοιπόν κάποιος θανατώνει ψυχές, γίνεται τέλειος σύμφωνα με τον Διάβολο.

Είναι φυσικό επακόλουθο να πούμε ποιοι έγιναν τέλειοι σε αυτόν. Δηλαδή οι Φαρισαίοι· διότι ο ίδιος ο Χριστός είπε ότι έχουν πατέρα τους τον Διάβολο. Αυτοί εξόντωσαν πολλές ψυχές, διδάσκοντας την απιστία στον Θεό και τον Χριστό. Εγώ όμως αποδεικνύω ότι τον ξεπέρασαν, διότι όχι μόνο δίδαξαν, αλλά και εξανάγκασαν να κάνουν το κακό· γιατί, αν κάποιος πίστευε στον Χριστό, γινόταν αποσυνάγωγος, ώστε να αποκτήσουν την τελειότητα του Εχθρού. Εκείνος μέσω του φόβου εξαναγκάζει σε αποστασία από τον Θεό· διότι απειλώντας με θάνατο, απομάκρυνε πολλούς από την ευσέβεια.

Η απώλεια είναι αδελφή της ματαιότητας· διότι, ιδού, ακολουθούν τον Εχθρό. Από τα γεννήματά τους ας επιγνώσουμε τι είδους φύση έχει ο Εχθρός, και ας αποφύγουμε την κατάσταση της κακίας τους. Θέλω να επεκτείνω ακόμη περισσότερο τον λόγο; Ο Θεός σταύρωσε τον σφυρήλατο όφι, για να δείξει ότι δεν θα υφίσταται πλέον, καθώς εξορίζεται κάθε ενέργειά του. Η σκουριά γέννησε τον χαλκό, μετατρέποντας τη φύση του σε φύση απώλειας, και ο χαλκός γέννησε τη σκουριά, διότι προήλθε από την τροπή του, για να κατανοήσουμε πώς έχει ειπωθεί ότι ψεύτης είναι αυτός και ο πατέρας του. Ολόκληρο, λοιπόν, θα τον καταστρέψει ο Θεός και θα τον νεκρώσει· διότι αυτό υποδήλωσε αινιγματικά και μέσω του Μωυσή.

Πρόσελθε, σε παρακαλώ. Σπεύσε να θεραπευτείς. Θέλεις να χαροποιήσεις την ουράνια στρατιά με τη μετάνοιά σου. Ο ήλιος έφτασε στην εσπερινή ώρα· για σένα περιμένει, ώστε να φτάσεις στο κατάλυμα. Έως πότε θα ανέχεσαι τον μιαρό Εχθρό σου, εκτελώντας αναιδώς το θέλημά του; Διότι εκείνος θέλει να σε ρίξει και στη φωτιά· αυτή είναι η επιδίωξή του· αυτό είναι το δώρο του σε όσους τον αγαπούν. Αυτός πολεμά πάντοτε με τις κακές και μιαρές επιθυμίες, εναντίον όλων των ανθρώπων· αυτός πάλι ο μιαρός φέρνει σε απελπισία όσους τον υπακούουν· σκληραίνει την καρδιά, ξηραίνει τα δάκρυα, ώστε να μην κατανυχθεί ο αμαρτωλός. Απόφευγέ τον εντελώς, άνθρωπε, μίσησε και βδελύξου τα θέλγητρά του. Μίσησε τον Πονηρό, και απόφευγε τον Δόλιο· διότι είναι ανθρωποκτόνος από την αρχή μέχρι το τέλος. Απόφευγέ τον, άνθρωπε, για να μη σε σκοτώσει. Άκουσε, αγαπητέ, τη μακάρια φωνή που λέει καθημερινά: ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιάζοντες και φορτωμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω. Σηκώστε τον ζυγό μου επάνω σας, και μάθετε ότι είμαι ήσυχος, πράος και επιεικής, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας. Ανάπαυση σου λέει, και ζωή υπόσχεται μέρα με τη μέρα. Πλησίασε, μη φοβηθείς.

Σε συμφωνία δε με την Παλαιά Διαθήκη, ο Κύριος στο Ευαγγέλιο ομιλεί περί τούτου, όταν οι Ιουδαίοι έλεγαν: «Εμείς έχουμε πατέρα τον Θεό». Ο δε Κύριος τους είπε: «Εσείς είστε υιοί του πατέρα σας, του διαβόλου, διότι είναι ψεύτης, επειδή ο πατέρας του ήταν ψεύτης. Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος και δεν παρέμεινε στην αλήθεια· όταν λαλεί το ψεύδος, μιλάει από τα δικά του, επειδή και ο πατέρας του ήταν ψεύτης». Εξαιτίας αυτού, και οι άλλες αιρέσεις, ακούγοντας αυτόν τον λόγο, ισχυρίζονται αφενός ότι πατέρας των Ιουδαίων είναι ο διάβολος, αφετέρου ότι αυτός έχει άλλον πατέρα και ο πατέρας του πάλι έχει πατέρα. Αλλά μιλούν με αχαλίνωτη γλώσσα, έχοντας τυφλωμένη τη διάνοιά τους. Διότι ανάγουν αυτή τη συγγένεια στον Δεσπότη των πάντων, τον Θεό των Ιουδαίων και των Χριστιανών και όλων των ανθρώπων, λέγοντας ότι Αυτός είναι ο πατέρας του πατέρα εκείνου, Αυτός που νομοθέτησε μέσω του Μωυσή και έκανε τόσα θαυμαστά έργα. Αλλά δεν ισχύει αυτό, αγαπητοί. Διότι ο ίδιος ο Κύριος λέει αμέσως, φροντίζοντας για εμάς σε όλα, ώστε να μην παρεκκλίνουμε από το προκείμενο θέμα επινοώντας και σκεπτόμενοι άλλα αντ' άλλων, λέγοντας ότι πατέρας τους είναι ο διάβολος, ο Ιούδας, τον οποίο ονόμασε και Σατανά και διάβολο, λέγοντας προς τους μαθητές: «Δεν εξέλεξα εγώ εσάς τους δώδεκα, και ένας από εσάς είναι διάβολος;», χωρίς να τον ονομάζει διάβολο εκ φύσεως, αλλά ως προς το φρόνημα.

Προσκομίζουν δε μαρτυρίες από τα θεία βιβλία, όταν θελήσουν να εξαπατήσουν κάποιους, όπως έχω αναφέρει και σε σχέση με άλλη αίρεση, ότι ο Σωτήρας έλεγε προς τους Ιουδαίους: «εσείς είστε από τον Σατανά» και «όταν λαλεί το ψεύδος, λαλεί από τα δικά του, διότι και ο πατέρας του ήταν ψεύστης»· για να πουν δήθεν ότι ο Κάιν προέρχεται από τον διάβολο, επειδή είπε ότι από την αρχή ήταν ανθρωποκτόνος και [...], ώστε να δείξει ότι πατέρας του μεν είναι ο διάβολος, του δε διαβόλου είναι πατέρας ο άρχοντας, ο ψεύστης, τον οποίο βλασφημώντας εναντίον της δικής τους κεφαλής, οι ανόητοι λένε ότι είναι ο Σαβαώθ, νομίζοντας ότι το Σαβαώθ είναι όνομα κάποιου θεού. Όπως ήδη έχουμε πραγματευθεί εκτενώς και σε προηγούμενες αιρέσεις σχετικά με την ερμηνεία του Σαβαώθ και άλλων ονομασιών, όπως του Ηλί και του Ελωείμ, του Ηλ και του Σαδδαΐ, του Ελλιών, του Ραββωνί, του Ιά, του Αδωναΐ και του Ιαβέ, ότι όλες αυτές είναι ονομασίες δοξολογιών, όταν ερμηνεύονται, και δεν είναι ονόματα που έχουν τεθεί, ας πούμε, στη Θεότητα, τα οποία θα φροντίσουμε να παρατεθούν και εδώ ερμηνευμένα: το Ηλ (σημαίνει) Θεός, το Ελωείμ παντοτινός Θεός, το Ηλί Θεός μου, το Σαδδαΐ ο ικανός, το Ραββωνί ο κύριος, το Ιά Κύριος, το Αδωναΐ ο Ων Κύριος, το Ιαβέ αυτός που ήταν και είναι ο αεί ων, όπως ερμηνεύει στον Μωυσή: «Ο Ων με απέστειλε, θα πεις προς αυτούς», και το Ελλιών Ύψιστος, και το Σαβαώθ ερμηνεύεται των δυνάμεων.

Επομένως, Κύριος Σαβαώθ σημαίνει Κύριος των δυνάμεων. Διότι πάντοτε προστίθεται η λέξη «Κύριος» όπου η Γραφή αναφέρει το όνομα Σαβαώθ· γιατί η Γραφή δεν αναφωνεί λέγοντας απλώς: «μου είπε ο Σαβαώθ ή μίλησε ο Σαβαώθ», αλλά αμέσως λέει «Κύριος Σαβαώθ». Έτσι εξάλλου λέει η εβραϊκή γλώσσα «Αδωναΐ Σαβαώθ», το οποίο ερμηνεύεται Κύριος των δυνάμεων. 6. Και μάταια, από αυτούς και από τους ομοίους τους, εξαιτίας της τύφλωσης της διάνοιάς τους, συκοφαντούνται τα όσα έχουν λεχθεί ορθά. Διότι δεν αναφέρεται στον διάβολο ο λόγος του Σωτήρα στην ομιλία Του προς τους Ιουδαίους, όπως είναι απολύτως σαφές στον καθένα που ακολουθεί την αλήθεια, αλλά για τον Ιούδα τούς έλεγε αυτόν τον λόγο. Επειδή δεν ήταν τέκνα του Αβραάμ, ο οποίος Τον υποδέχθηκε κάτω από τη δρυ του Μαμβρή πριν από την ένσαρκη παρουσία Του, αλλά καταδίκασαν τους εαυτούς τους να γίνουν υιοί της προδοσίας του Ιούδα, τον οποίο ο Κύριος ονόμασε σατανά και διάβολο, όπως λέει: «δεν εξέλεξα εγώ εσάς τους δώδεκα, και ένας από εσάς είναι διάβολος;» Και για τον λόγο αυτό, ο Κύριος, ερμηνεύοντας τα της κακοτροπίας του, έλεγε ότι «όταν λαλεί το ψεύδος, λαλεί από τα δικά του», όπως και αλλού το Ευαγγέλιο λέει ότι «ήταν κλέφτης και αυτός βαστούσε το ταμείο». Αυτός, λοιπόν, ο Ιούδας, που ονομάστηκε διάβολος, είχε πατέρα τον Κάιν, ο οποίος με ψέμα εξαπάτησε τον αδελφό του, τον Άβελ, και τον σκότωσε, όπως ακριβώς, όταν ρωτήθηκε από τον Κύριο: «πού είναι ο Άβελ ο αδελφός σου;» εκείνος λέγοντας ψέματα απάντησε: «δεν ξέρω».

Εύλογα, λοιπόν, και αυτός, έχοντας μιμηθεί ως προς τη συμπεριφορά τον κατά φύση διάβολο, αναγορεύθηκε επάξια υιός του από τον Σωτήρα. «Διότι σε όποιον έχει υποκύψει κάποιος, σε αυτόν και έχει υποδουλωθεί», και ο καθένας από εμάς, οτιδήποτε κι αν πράξει, θα έχει ως πατέρες του εκείνους που έχουν πράξει το ίδιο προηγουμένως, εφόσον τους έχει μιμηθεί. Σαφώς, λοιπόν, διατυπώθηκε η ρήση που ειπώθηκε από τον Κύριο, ότι «εσείς είστε τέκνα του διαβόλου» και πάλι «όταν λαλεί το ψεύδος, λαλεί από τα δικά του, διότι ο πατέρας του είναι ψεύστης», για να υπονοήσει τον Ιούδα και τον Κάιν· και έπειτα «διότι και ο πατέρας του ήταν ψεύστης», για να υποδείξει τον ίδιο τον διάβολο, εξαιτίας των όμοιων πράξεων που διαπράχθηκαν από τον καθένα τους. Διότι ο διάβολος, εμφυσώντας στο στόμα του φιδιού, τα ελάλησε όλα ψευδώς και έτσι εξαπάτησε τότε την Εύα. Έτσι αναιρείται από αυτά η πεπλανημένη μυθοπλασία, έστω κι αν λέει η Γραφή «όπως ο Κάιν που σκότωσε τον αδελφό του, επειδή προερχόταν από τον διάβολο». Διότι αποδείχθηκε απολύτως ότι ονομάστηκε υιός του, όχι επειδή η Εύα συνέλαβε από το σπέρμα του διαβόλου ωσάν από συζυγικό δεσμό και σωματική συνεύρεση και γέννησε τον Κάιν και τον Άβελ, όπως νόμισαν εκείνοι, αλλά εξαιτίας του όμοιου τρόπου ζωής και της μίμησης της κακοτροπίας του διαβόλου. 7. Και πάλι, οι ίδιοι λένε ότι ο Αδάμ, ερχόμενος σε συνεύρεση με τη δική του σύζυγο, την Εύα, γέννησε τον Σηθ, που ήταν δικός του υιός κατά φύση.

Αυτά τα δύο δένδρα, που αναφέρονται στη δικαιοσύνη και στην αμαρτία, έχουν την εξής έννοια: όπως όμως το φαντάζεται αυτός ο βάρβαρος Μάνης, θέλει να κάνει λόγο περί του Θεού και περί του διαβόλου. Και είναι βεβαίως πρόδηλο ότι για μεν τον Θεό κανείς δεν μπορεί να τολμήσει να πει ότι θα πράξει ποτέ κακό (μη γένοιτο), ούτε και για τον διάβολο ότι εργάζεται το αγαθό. Αλλά μέσω του Θεού δημιουργούνται όλα τα αγαθά. Και κανένα φαύλο πράγμα δεν έχει κτιστεί ούτε προέρχεται από Αυτόν. Αν, πάλι, εξαιτίας του διαβόλου ενεργούνται ορισμένα πονηρά, ιδού ότι διαπιστώσαμε πως και μέσω αυτού πλέκεται στεφάνι για τους αγίους και δίδεται βραβείο σε εκείνους που νίκησαν. Και έτσι κατέρρευσε ο ισχυρισμός του. Διότι το σαπρό δένδρο και το αγαθό δένδρο αφορούν τα αγαθά και τα φαύλα έργα και δεν αναφέρονται στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη, όπως θέλει να υποστηρίζει ο συλλογισμός του Μάνη. 63. Επιπλέον, ο ίδιος, επιθυμώντας να προβάλει τις προφάσεις του περί των δύο αρχών, θηρεύοντας λέξεις που νομίζει ότι τον εξυπηρετούν, οι οποίες όμως δεν έχουν έτσι, τις μεθοδεύει, ισχυριζόμενος ότι [ο Χριστός] έλεγε στους Ιουδαίους: «Εσείς είστε υιοί του διαβόλου· εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος, επειδή ο πατέρας του ήταν ψεύτης». Θέλει λοιπόν να βλασφημεί και να λέει ότι ο Ποιητής του ουρανού και της γης είναι πατέρας του διαβόλου, ενώ το ρητό αυτό διόλου δεν μπορεί να οδηγήσει σε κάτι τέτοιο. Διότι, αν είναι εξ ολοκλήρου υιοί του διαβόλου, ο συλλογισμός του κατέρρευσε, και ο Μάνης από άγνοια αντιμάχεται τον ίδιο του τον εαυτό.

Διότι, λοιπόν, οι ψυχές τους αποχωρίστηκαν εφόσον έχουν γεννηθεί από τον διάβολο, και δεν προέρχονται πλέον από την άνωθεν δύναμη, σύμφωνα με τον δικό του μύθο, ούτε αποτελούν μέρος του φωτός ή της πανοπλίας του ή του στύλου του φωτός ή της μητέρας της ζωής. Εάν όμως αυτοί ανήκουν εξ ολοκλήρου στον διάβολο, άρα και ο Αβραάμ ο πατέρας τους, του οποίου απόγονοι τυγχάνουν να είναι οι ίδιοι οι Ιουδαίοι, ανήκει και αυτός στον διάβολο, σύμφωνα με τα λεγόμενα του Μάνη. Πώς, λοιπόν, ο Σωτήρας τούς λέει ελεγκτικά: «Εσείς δεν είστε τέκνα του Αβραάμ, αλλά του πατέρα σας, του διαβόλου. Διότι, εάν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του. Εσείς όμως ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο που σας έχω μιλήσει την αλήθεια. Αυτό ο Αβραάμ δεν το έκανε»; Και βλέπεις ότι ο λόγος χρησιμοποιείται καταχρηστικά, διότι, ενώ αυτοί είναι υιοί του Αβραάμ, αποξενώνουν τους εαυτούς τους από τον Κύριο διαμέσου των έργων τους, και όχι λόγω της πλάσης ή της δημιουργίας τους (περί τούτου άλλωστε έχουμε ήδη μιλήσει και πιο πάνω). Πώς, λοιπόν, ένα μέρος του ίδιου σπέρματος θα είναι άλλοτε ξένο και του διαβόλου, και άλλοτε μέρος του Θεού; Αλλά τούτο το εκθέτει με τη μορφή κατηγορίας. Διότι σε όποιον υποτάσσει κανείς τον εαυτό του, αυτού καθίσταται δούλος ως προς τη δράση και τη διδασκαλία, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Διότι, αν και έχετε πολλούς δασκάλους, εντούτοις δεν έχετε πολλούς πατέρες· διότι εν Χριστώ Ιησού εγώ σας γέννησα μέσω του Ευαγγελίου». Και βλέπεις ότι εννοεί τη διδασκαλία;

Και αν μεν ο Μάνης αποδεχόταν τον Αβραάμ, θα λέγαμε ότι ο Αβραάμ ανήκει στον Θεό του φωτός, ενώ εκείνοι που γεννήθηκαν από αυτόν ανήκουν σε άλλον. Η δε υπόθεση έχει ως εξής: μιμούνταν τον φονιά, μιμούνταν την προδοσία του Ιούδα, αποδέχθηκαν τη διαβολή του προδότη, έγιναν υιοί της δικής του απαρνήσεως του Θεού, ο ίδιος έγινε ψεύστης, «κρατώντας το ταμείο και κλέβοντας», και λέγοντας σε Αυτόν «χαίρε, Ραββί», και ελεγχόμενος και ακούγοντας «φίλε, για ποιον σκοπό ήρθες;». Αυτός ο Ιούδας μιμήθηκε τον Κάιν, επειδή έγινε ανθρωποκτόνος, λέγοντας ψέματα ενώπιον του Κυρίου με τα λόγια: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου; Δεν γνωρίζω πού είναι». Και αυτός, κατά μίμηση, έγινε υιός του διαβόλου, ακολουθώντας το φρόνημα της ψευδολόγου φωνής που μίλησε μέσω του όφεως λέγοντας: «Θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το κακό». Αυτό είναι εκείνο που ειπώθηκε στο Ευαγγέλιο από τον Σωτήρα: «Εσείς είστε υιοί του διαβόλου»· διότι λέει: «Δεν εξέλεξα εγώ εσάς τους δώδεκα; Και όμως, ένας από εσάς είναι διάβολος», επειδή «απ' αρχής είναι ψεύστης και ανθρωποκτόνος, διότι ο πατέρας του ήταν ψεύστης». Έτσι, έχει λυθεί το σχετικό ζήτημα. Διότι οι Ιουδαίοι δεν ήταν τέκνα του διαβόλου, μη γένοιτο. Αφού η Σαμαρείτιδα λέει προς τον Σωτήρα ότι: «Εδώ, σε αυτό το όρος, προσκύνησαν οι πατέρες μας, εσείς όμως λέτε ότι στα Ιεροσόλυμα είναι ο τόπος όπου πρέπει να προσκυνά κανείς».

Επειδή και εκείνη είναι ένας Θεός και πιστεύεται ως ένας, όχι λιγότερο εξαιτίας της ομόνοιας απ' ό,τι εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας· ώστε, κοντά στον Θεό και στα θεία βρίσκονται όσοι φαίνεται να ασπάζονται το αγαθό της ειρήνης, ενώ αντίθετα απεχθάνονται και δυσανασχετούν με τη διχόνοια. Στην αντίπαλη μερίδα ανήκουν όσοι έχουν πολεμικό χαρακτήρα, και θηρεύουν την αναγνώριση μέσω των καινοτομιών, και καυχιούνται για την ίδια τους την ντροπή. Επειδή και εκείνος στασιάζει ενάντια στον εαυτό του, και με την πολυμορφία, και με τα πάθη, και στους άλλους αυτό ακριβώς απεργάζεται, όντας ανθρωποκτόνος από την αρχή και μισόκαλος, προκειμένου στο βαθύ σκοτάδι να κατατοξεύει το κοινό σώμα της Εκκλησίας, κρύβοντας τον εαυτό του στον ζόφο της διχόνοιας, και, όπως νομίζω, προσεγγίζει τον καθένα χωριστά συνήθως με σοφιστείες και πανουργία, ανοίγοντας κρυφά με τα τεχνάσματά του χώρο μέσα μας για τον εαυτό του, ώστε να εισβάλει ολοκληρωτικά, όπως ακριβώς ένας διακεκριμένος πολεμιστής επιτίθεται σε στράτευμα από το ρήγμα που έχει δημιουργηθεί στο τείχος ή στην παράταξη.