Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 8:44

Τίμησε την κοινή φύση· σεβάσου το αρχέτυπο· τάξου με το μέρος του Θεού, όχι του κοσμοκράτορα· με τον αγαθό Δεσπότη, όχι με τον σκληρό τύραννο. Εκείνος υπήρξε ανθρωποκτόνος από την αρχή· εκείνος έπληξε τον πρώτο άνθρωπο μέσω της παρακοής, και εισήγαγε την κοπιαστική ζωή, και νομοθέτησε το να τιμωρεί και να τιμωρείται κανείς εξαιτίας της αμαρτίας. Εσύ όμως, άνθρωπε του Θεού, θυμήσου τίνος είσαι δημιούργημα, και πού καλείσαι, και πόσα έχεις, και πόσα οφείλεις, από ποιον έχεις τον λόγο, τον νόμο, τους προφήτες, το ίδιο το να γνωρίζεις τον Θεό, το να μην απελπίζεσαι για όσα προσδοκάς. Γι' αυτούς τους λόγους, μιμήσου τη φιλανθρωπία του Θεού.

Τη διδασκαλία, λοιπόν, από την αρχαιότερη Γραφή, δηλαδή από τον Νόμο, την προφητεία και την παροιμιώδη σοφία, η οποία αναφέρεται στην υπερκείμενη φύση, τη δεχόμαστε μέσα από κάποιο κάτοπτρο και αίνιγμα ως μαρτυρία της αλήθειας που μας έχει αποκαλυφθεί, εκλαμβάνοντας με ευσέβεια το νόημα των ρητών, ώστε να συμφωνεί με την πίστη που έχει εκτεθεί από τον Δεσπότη των όλων. Αυτή την πίστη τη διαφυλάσσουμε κατά λέξη, καθαρή και ανόθευτη, όπως ακριβώς την παραλάβαμε, κρίνοντας την έστω και κατ' ελάχιστον παραποίηση των παραδοθέντων ρητών ως έσχατη βλασφημία και ασέβεια. Πιστεύουμε, επομένως, σύμφωνα με την πίστη που εξέθεσε στους μαθητές ο Κύριος, ο οποίος είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος». Αυτός είναι ο λόγος του μυστηρίου, εντός του οποίου, μέσω της άνωθεν γεννήσεως, μετασκευάζεται η φύση μας από το φθαρτό προς το άφθαρτο, ανακαινιζόμενη από τον παλαιό άνθρωπο κατ' εικόνα Εκείνου που έκτισε εξ αρχής το θεοειδές ομοίωμα. Σε αυτήν, λοιπόν, την πίστη που παραδόθηκε από τον Θεό στους Αποστόλους δεν κάνουμε ούτε αφαίρεση, ούτε παραλλαγή, ούτε προσθήκη, γνωρίζοντας απολύτως ότι όποιος τολμά να διαστρεβλώσει τη θεία φωνή μέσω σοφιστικής κακουργίας, αυτός προέρχεται από τον πατέρα του τον διάβολο, ο οποίος, έχοντας εγκαταλείψει τα λόγια της αλήθειας, λαλεί από τα δικά του, γινόμενος ο πατέρας του ψεύδους.

Εκείνος δε που αναστρέφεται έξω από την πόλη είναι σκύλος και όχι άνθρωπος, ώστε να είναι φανερό στον καθένα πώς πρέπει να διακρίνονται οι σκύλοι από τους κατά φύσιν ανθρώπους, όχι, εννοώ, από το σχήμα της σωματικής διάπλασης, αλλά από τη διαφορά του βίου. Διότι ο κάτοικος της ενάρετης πόλης είναι αληθινά άνθρωπος· εάν όμως κάποιος καταγίνεται με τη δυσώδη ακολασία ή την περιττωματική πλεονεξία, την οποία ορθότερα θα μπορούσε κανείς να ονομάσει κόπρο, ή επιδεικνύει σπουδή για τα άλλα είδη της κακίας, αυτός περιπλανώμενος και έρποντας έξω από τον κύκλο εκείνης της πόλης, βοά εναντίον του ίδιου του του εαυτού ότι είναι σκύλος, καθώς η φύση του έχει μεταπλαστεί από την ομοιότητα προς τον Θεό στο κυνώδες. Αντιλαμβάνεσαι δε ασφαλώς, μέσω των σκύλων, τον αρχέγονο σκύλο, τον σαρκοβόρο και ανθρωποκτόνο, όπως αναφέρει η Γραφή.

Του Πέτρου, επισκόπου Σεβαστείας, προς τον αδελφό του Γρηγόριο Νύσσης. Στον θεοσεβέστατο αδελφό Γρηγόριο, ο Πέτρος απευθύνει χαιρετισμό εν Κυρίω. Αφού ανέγνωσα τα συγγράμματα της οσιότητάς σου και διέκρινα, μέσα στον λόγο κατά της αιρέσεως, τον ζήλο υπέρ της αληθείας και υπέρ του αγίου πατρός μας, θεώρησα ότι ο λόγος αυτός δεν αποτελεί έργο της δικής σου δυνάμεως, αλλά Εκείνου που οικονόμησε να λαλείται η αλήθεια μέσω των δούλων Του. Και όπως ακριβώς θεωρώ ορθό να αποδίδουμε την υπεράσπιση της αληθείας στο ίδιο το Πνεύμα της αληθείας, έτσι μου φαίνεται ότι πρέπει να αναφέρουμε και την πολεμική εναντίον της υγιούς πίστεως όχι στον Ευνόμιο, αλλά στον ίδιο τον πατέρα του ψεύδους. Και φαίνεται ότι ο απ' αρχής ανθρωποκτόνος, ο οποίος μίλησε μέσω εκείνου, ακόνισε επιμελώς το ξίφος εναντίον του εαυτού του· διότι, εάν εκείνος δεν είχε αποθρασυνθεί τόσο πολύ εναντίον της αληθείας, κανείς δεν θα σε είχε παρακινήσει να υπερασπιστείς τα δόγματα της ευσεβείας. Εκείνος, λοιπόν, που συλλαμβάνει τους σοφούς μέσα στην πανουργία τους, τους παραχώρησε, ώστε να ελεγχθεί πλήρως το σαθρό και ασύστατο του δόγματός τους, το δικαίωμα και να φρυάξουν εναντίον της αληθείας και να μελετήσουν μάταια πράγματα μέσω αυτής της κενής λογογραφίας.

Ζ΄. Δεν θα φονεύσεις, για να μην εκπέσεις από την υιοθεσία Εκείνου που ζωοποιεί και τους νεκρούς, και υιοθετηθείς μέσω των έργων σου από εκείνον που είναι εξ αρχής ανθρωποκτόνος. Επειδή δε ο φόνος προέρχεται από το χτύπημα, το χτύπημα από την ύβρη, η ύβρη από την οργή, και η οργή μάς προκαλείται από τη ζημία, το χτύπημα ή την ύβρη που μας επιφέρουν οι άλλοι, για τον λόγο αυτόν «σε εκείνον που σου παίρνει το πανωφόρι, μην εμποδίσεις να πάρει και το πουκάμισο», είπε ο Χριστός· και αυτόν που σε χτυπά να μην τον ανταποδώσεις με χτύπημα, και να μην ανθυβρίσεις αυτόν που σε υβρίζει. Διότι έτσι και τον εαυτό σου και αυτόν που σε κακοποιεί θα ελευθερώσεις από την πτώση του φόνου. Εσύ βέβαια θα λάβεις συγχώρηση και για όσα έχεις αμαρτήσει προς τον Θεό· διότι «συγχωρείτε», λέει, «και θα συγχωρηθείτε». Εκείνος όμως που κακολογεί και κακοποιεί θα υποστεί ως τιμωρία την αιώνια κόλαση· διότι «εκείνος που θα πει στον αδελφό του "μωρέ", είναι ένοχος για τη γέεννα του πυρός», είπε ο Χριστός. Εάν λοιπόν μπορέσεις να ξεριζώσεις το κακό, εξασφαλίζοντας στην ψυχή σου τη μακαριότητα της πραότητας, δόξασε τον Χριστό, τον δάσκαλο και συνεργό των αρετών, χωρίς τον οποίο, όπως διδάχθηκες, δεν μπορούμε να πράξουμε κανένα αγαθό. Εάν όμως δεν μπορέσεις να παραμείνεις χωρίς οργή, κατάκρινε τον εαυτό σου που οργίζεται και δείξε μετάνοια προς τον Θεό και προς αυτόν που άκουσε κακά λόγια ή έπαθε κάτι κακό από εσένα. Διότι όποιος μετανοεί στις απαρχές της αμαρτίας, δεν φτάνει μέχρι την ολοκλήρωσή της· ενώ όποιος μένει αναίσθητος στα μικρά σφάλματα, εξαιτίας αυτών θα περιπέσει και στα μεγάλα.

Αλλά εμείς πάλι απωθήσαμε τις εντολές σου, αγνοήσαμε ο ένας τον άλλον, γίναμε όπως ήμασταν στην αρχή, όταν ακόμα δεν μας είχες συνάξει σε έναν Θεό, μία πίστη, ένα βάπτισμα, σε μία απόρρητη και ενοποιό κοινωνία, το δικό σου αίμα· το οποίο εξέχεες ως λύτρο για εμάς που είχαμε πουληθεί στις αμαρτίες μας, και το έδωσες σε εμάς ως πόμα, αναμειγνύοντας και συμφιλιώνοντάς μας τόσο με τον εαυτό σου όσο και μεταξύ μας. Και αφού λάβαμε τον πλούτο της χάριτός σου, αποδημήσαμε σε χώρα μακρινή, στερημένη από το φως της χάριτος, και αφού λάβαμε την επίγνωση της αλήθειας, πορευθήκαμε αγνοώντας τις εντολές σου. Αφού λοιπόν γίναμε τέτοιοι, επιδείξαμε μανία ο ένας εναντίον του άλλου, και χαιρόμαστε όχι μόνο για τις συμφορές, αλλά και για τις σφαγές των άλλων, μη φέροντας πλέον μέσα μας την εικόνα τη δική σου, του Πατέρα της αγάπης, αλλά εκείνου, αλίμονο, που από την αρχή είναι ανθρωποκτόνος. Τι χρειάζεται να λέμε για τις δικές μας επιορκίες, τις αισχρολογίες, τις αισχρουργίες, τους κρυφούς δόλους, τις συκοφαντίες και τους φανερούς πολέμους μεταξύ μας, τις πλεονεξίες, τις αρπαγές;

Δηλαδή, το «ναι» ή το «όχι» που λέμε εμείς, ας βρίσκεται σε συμφωνία με τα ίδια τα πράγματα· διότι έτσι το ναι θα είναι ναι και το όχι, όχι· διαφορετικά, το ναι θα είναι όχι και το όχι, ναι, κάτι που σαφώς προέρχεται από τον Διάβολο· επειδή εκείνος, όταν λέει το ψέμα, μιλάει από τα δικά του και δεν παραμένει στην αλήθεια.

Ο θεοφιλής βίος, η ζωή με αρετές, ο τρόπος ζωής σύμφωνα με τις θείες εντολές· διότι αυτό είναι το θέλημα του ύψιστου Πατέρα. Εκείνος όμως που δεν πράττει το θέλημα του ύψιστου και επουράνιου Πατέρα, τόσο πολύ απέχει από τη συγγένεια μαζί Του, ώστε η καταγωγή του να αναφέρεται στον αντίδικο. Γι' αυτό και ο Κύριος έλεγε στους Ιουδαίους: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τις επιθυμίες του θέλετε να πράττετε». Και όταν εκείνοι έλεγαν ότι είναι τέκνα του Αβραάμ, τους έλεγε πάλι: «Αν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ».

Αυτό που εδώ ονόμασε αποθήκη, εκεί το ερμήνευσε ως βασιλεία του Θεού· «διότι τότε», λέει, «οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους». Γιατί όμως δεν είπε «στη βασιλεία του Θεού», αλλά «στη βασιλεία του Πατέρα τους»; Για να δείξει ότι πρώτα ο άνθρωπος γίνεται υιός του Θεού και άξιος να επικαλείται τον Θεό ως Πατέρα, και έτσι έπειτα εύλογα καθίσταται κληρονόμος της βασιλείας Του. Πώς όμως γίνεται ο άνθρωπος υιός του Θεού; Μέσω της ομοιότητας των έργων· γι' αυτό και ο Κύριος, προς τους Ιουδαίους που έλεγαν ότι είμαστε τέκνα του Αβραάμ, απάντησε: «αν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ». Και πάλι, όταν αυτοί έλεγαν ότι εμείς έναν Πατέρα έχουμε, τον Θεό, είπε προς αυτούς: «αν ο Θεός ήταν Πατέρας σας, θα αγαπούσατε εμένα· διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και έχω έρθει· εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο και θέλετε να πράττετε τις επιθυμίες του».

Αλλά αυτό σε ό,τι μας αφορά παραμένει ακόμη ως απειλή, επειδή ο Δεσπότης από φιλανθρωπία αναμένει τη δική μας μετάνοια· τους Ιουδαίους όμως, για δικό μας σωφρονισμό, τους απέκοψε από τότε και τους αποξένωσε από τη συγγένεια με τον ίδιο και με τον Αβραάμ, λέγοντάς τους: «εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο, και θέλετε να κάνετε τις επιθυμίες του»· και πάλι: «αν ήσασταν παιδιά του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ». Και ποιος δεν γνωρίζει ότι αυτοί κατάγονταν από το γένος του Αβραάμ; Αν λοιπόν η αλλοτρίωση των έργων και των τρόπων καταργεί ακόμη και την κατά σάρκα γνησιότητα και αποβάλλει από την υιοθεσία τους εξ αίματος γιους, πώς εμάς, που ούτε καν κατά σάρκα δεν μπορούμε να αναγάγουμε την καταγωγή μας στον Χριστό, η ανομοιότητά μας προς αυτόν εξαιτίας των δικών μας έργων και τρόπων, δεν θα μας αποξενώσει από τη θεία υιοθεσία και δεν θα μας παραδώσει στην παράταξη του αντιπάλου;

ΣΤΟ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΗΣ ΕΚΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΠΟΥ ΛΕΕΙ «ΟΤΑΝ ΒΓΗΚΕ Ο ΙΗΣΟΥΣ ΣΤΗΝ ΞΗΡΑ ΤΟΝ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΝΔΡΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΠΟΥ ΕΙΧΕ ΔΑΙΜΟΝΙΑ ΑΠΟ ΑΡΚΕΤΑ ΧΡΟΝΙΑ» «Εκείνος που προέρχεται από τον Θεό ακούει τα λόγια του Θεού», λέει ο Κύριος, δηλαδή υπακούει στις εντολές του Θεού, κάνοντας πράξη τα λόγια, ζώντας και συμπεριφερόμενος σύμφωνα με τον Χριστό και κάνοντας το θέλημα του επουράνιου Πατέρα, και γίνεται κληρονόμος του Θεού και συγκληρονόμος του Χριστού. Εκείνος όμως που παρακούει τον Θεό και διαπράττει την αμαρτία και προσκολλάται αμετανόητα σε αυτήν, είναι δούλος της αμαρτίας και δεν προέρχεται από τον Θεό, αλλά από τον πονηρό, παραμορφώνοντας τη φύση που έλαβε από τον Θεό με την κακή του προαίρεση και εξομοιώνοντάς την με τον πατέρα της απώλειας. Γι' αυτό και προς τους Ιουδαίους έλεγε ο Κύριος: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και θέλετε να κάνετε τις δικές του επιθυμίες».

Αυτοί όμως, όχι πλέον ως παιδιά, αλλά όντας τέλειοι στην κακία, στρέφονται εναντίον μας και φιλονικούν με σκοπό να μας καταρρίψουν, παρά να ανέλθουν οι ίδιοι στο προσήκον μέτρο. Γι' αυτό και ισχυρίζονται ότι ο Υιός μαζί με τον Πατέρα έρχεται και κατοικεί σε εκείνον που γνωρίζει τους λόγους της φύσεως του κόσμου· διότι αυτός γνωρίζει το αληθές· και ο Θεός είναι η αλήθεια και ο πατέρας της αλήθειας. Αλλά και καθετί που γνωρίζει στηρίζεται και παραμένει μέσα σε αυτό που γνωρίζεται· επομένως, στον Θεό θα είναι μόνιμα εδραιωμένος εκείνος που κατέχει τη γνώση των όντων. Εφόσον δε αυτός διατηρεί την κατοικία του αμετάβλητη μέσα στον Θεό, δεν είναι παράλογο να λέγεται ότι Εκείνος έρχεται σε αυτόν και καθιστά τη μονή του. «Αυτός είναι», λέει, «και εκείνος που έχει αποκτήσει τον νου του γεμάτο από θείο και νοητό φως». Αυτή είναι η τελειότατη θεογνωσία του φιλοσόφου. Εγώ όμως ακούω το Ευαγγέλιο να λέει ότι ο διάβολος «είναι ψεύστης και ο πατέρας του ψεύδους». Γνωρίζω δε ότι η αίσθηση, η γνώση και η επιστήμη των αντιθέτων είναι η ίδια.

Απορία. Ποιον πατέρα μπορεί να έχει ο διάβολος; Διότι αναφέρει ο Ιωάννης ότι ο ίδιος ο Κύριος έχει πει: Όταν λαλεί το ψεύδος, μιλάει από τα δικά του· διότι είναι ψεύτης, και ο πατέρας αυτού.

Λύση. Με τη λέξη διάβολο εδώ εννοεί είτε τον Αντίχριστο, τον υιό της απωλείας σύμφωνα με τον Παύλο, ο οποίος, όταν λέει το ψέμα, συκοφαντώντας τον Χριστό ως αντίθεο και παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως Θεό, μιλάει από τα δικά του, επειδή είναι ψεύτης, όπως ακριβώς και ο πατέρας του ο Σατανάς· είτε τον Κάιν, του οποίου τέκνα αποκάλεσε δικαίως τους Ιουδαίους, που έλεγαν ότι είναι υιοί του Αβραάμ, διότι έγιναν μιμητές των τρόπων του Κάιν, ο οποίος αφενός είπε ψέματα στον Θεό, λέγοντας: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;» και αφετέρου ήταν ο πρώτος που γέννησε τον φθόνο και τον φόνο στους ανθρώπους, όπως ακριβώς και ο πατέρας του σε αυτό, ο Σατανάς.

Έπειτα, εάν τον δει να βασανίζεται από έναν πονηρό κύριο και να λέει: «Επιστρέφω στον προηγούμενο κύριό μου, διότι περνούσα καλύτερα τότε παρά τώρα», καταβάλλει και πάλι για αυτόν το αντίτιμο και τον εξαγοράζει, για να γίνει λαός περιούσιος. Έτσι, λοιπόν, ανακτά και εμάς ο Θεός. Και πώς είμαστε δικά Του και δεν είμαστε δικά Του; Ως δημιουργήματα είμαστε βεβαίως δικά Του, επειδή όμως εξαιτίας της αμαρτίας γίναμε ξένοι, δεν είμαστε δικά Του. Μη νομίσεις ότι ανήκεις στον Θεό, εάν είσαι αμαρτωλός· διότι ο διάβολος σε αποκτά· δικό του κτήμα είσαι. Ο άνθρωπος της αμαρτίας, ο υιός της απώλειας, εκείνος σε αγοράζει, όχι με τίμιο αίμα, αλλά με άτιμο· διότι αγοράζει με την αμαρτία· αγοράζει με την πορνεία· διότι είναι ακάθαρτος. Αγοράζει με τον φόνο· διότι είναι μιαιφόνος· διότι ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή και δεν στάθηκε στην αλήθεια, και αυτά είναι τα νομίσματά του.

Κεφάλαιο Γ΄. Και τα χείλη του να μη μιλήσουν δόλο. Δόλος δε είναι το ψέμα, και η απάτη, και η συκοφαντία, και οι διαβολές που στερούνται την αλήθεια· αυτά βεβαίως είναι προσφιλή στον εχθρό της αλήθειας, δηλαδή στον Σατανά, τον πατέρα του ψεύδους. Διότι είναι ψεύστης, όπως λέγει ο Σωτήρας, και δεν έχει σταθεί στην αλήθεια. Οι άγιοι, επομένως, πρέπει να αποστρέφονται τα δικά του και να κάνουν κτήμα τους μάλλον τα του Θεού, ο Οποίος είναι η αλήθεια.

Σήμερα είναι αναγκαίο να πούμε για ποιον λόγο, εφόσον ο άνθρωπος δεν έλαβε τη γνώση από το δέντρο, το δέντρο αυτό ονομάστηκε της γνώσεως του καλού και του πονηρού· διότι δεν είναι ασήμαντο να μάθουμε γιατί το δέντρο φέρει αυτή την ονομασία. Διότι και ο διάβολος είπε: «Την ημέρα που θα φάτε από το δέντρο, θα διανοιχτούν τα μάτια σας και θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το πονηρό». Πώς λοιπόν εσύ λες, ισχυρίζεται κάποιος, ότι δεν μετέδωσε τη γνώση του καλού και του πονηρού; Ποιος δηλαδή, πες μου, την μετέδωσε; Άραγε ο διάβολος; Ναι, λέει, εφόσον είπε: «Θα γίνετε σαν θεοί, γνωρίζοντας το καλό και το πονηρό». Έπειτα, μου φέρνεις ως απόδειξη τη μαρτυρία του εχθρού και του επιβούλου; Καίτοι αυτός είπε ότι «Και θεοί θα γίνετε»· άραγε λοιπόν έγιναν και θεοί; Όπως ακριβώς δεν έγιναν θεοί, έτσι ούτε και τη γνώση του καλού και του πονηρού έλαβαν τότε. Διότι εκείνος είναι ψεύστης και δεν λέει τίποτα το αληθινό. Επειδή, όπως λέει, δεν στάθηκε στην αλήθεια.

Αυτός όμως που τα λέει αυτά, δεν ήταν περιβεβλημένος με σάρκα; Αυτά τα διδάγματα δεν προέρχονται από τη σάρκα, αλλά από τον διάβολο· διότι εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος εξ αρχής. Τι εννοεί λοιπόν; Σάρκα εδώ ονομάζει τον γήινο λογισμό, τον ράθυμο και αμελή. Αυτό όμως δεν αποτελεί κατηγορία κατά του σώματος, αλλά σφάλμα της ράθυμης ψυχής· διότι η σάρκα είναι όργανο, και το όργανο κανείς δεν το αποστρέφεται ούτε το μισεί, αλλά εκείνον που μεταχειρίζεται κακώς το όργανο.

Όχι, αλλά μιμήθηκαν την προαίρεσή του, και έλαβαν το όνομά του. Και το ερμηνεύει αυτό λέγοντας: «Εσείς είστε υιοί του διαβόλου, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε· εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή». Να συγκρατήσετε αυτόν τον κανόνα: ότι σκύλοι είναι οι αναίσχυντοι, λύκοι οι άρπαγες, φίδια οι δόλιοι, οχιές οι ύπουλοι, όνοι οι ανόητοι, άλογα θηλυμανή οι ασελγείς και ακόλαστοι, κοράκια οι ακάθαρτοι, Σοδομίτες εκείνοι που ζηλώνουν τα έργα εκείνων και μιμούνται τις πράξεις τους. Επομένως, η φύση δεν είναι πονηρή, αλλά η γνώμη είναι διεφθαρμένη. Να το συγκρατήσετε με ακρίβεια· να προσέχετε ότι τα ονόματα δίδονται από τους τρόπους συμπεριφοράς, και οι προσηγορίες από το φρόνημα. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο στην Αγία Γραφή, αλλά και στην κοινή συνήθεια. Εάν δούμε σήμερα έναν άνθρωπο ήμερο, λέμε: «Πρόβατο είναι ο άνθρωπος»· εάν δούμε κάποιον να συμπεριφέρεται με αναισχυντία, λέμε: «Μήπως είναι άνθρωπος; Σκύλος είναι»· εάν δούμε κάποιον δόλιο: «Φίδι είναι ο άνθρωπος». Βλέπεις ότι και η κοινή συνήθεια γνωρίζει αυτόν τον νόμο; Εάν δούμε άνθρωπο γεμάτο με πολλές πονηρίες, λέμε: «Σατανάς»· όχι επειδή είναι ο Σατανάς, ούτε επειδή κατά τη φύση είναι κοινωνός του, αλλά επειδή ταυτίζεται στο φρόνημα, διότι ζηλώνει, στο μέτρο της ανθρώπινης δύναμης, τα δικά του έργα. Επομένως, τα ονόματα προέρχονται από τους τρόπους.

Βλέπεις ότι έλεγε πως ο Θεός είναι κατ' εξοχήν Πατέρας του; Επειδή, λοιπόν, τους απέκλεισε από τη συγγένεια του Αβραάμ, μην έχοντας τι να πουν, αποτολμούν κάτι άλλο μεγαλύτερο, ανατρέχοντας στον Θεό. Αλλά και από αυτήν την τιμή τους αποκλείει, λέγοντας: «Εάν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα αγαπούσατε εμένα, διότι εγώ από τον Θεό εξήλθα και έχω έλθει· και δεν έχω έλθει από μόνος μου, αλλά Εκείνος με απέστειλε. Γιατί δεν κατανοείτε την ομιλία μου; Διότι δεν μπορείτε να ακούτε τον λόγο μου. Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε. Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή, και δεν έχει σταθεί στην αλήθεια. Όταν λαλεί το ψεύδος, λαλεί από τα δικά του». Τους απέκλεισε από τη συγγένεια του Αβραάμ· και επειδή αποτόλμησαν κάτι μεγαλύτερο, τότε πλέον τους καταφέρνει το πλήγμα, λέγοντας ότι όχι μόνο δεν ανήκουν στον Αβραάμ, αλλά ότι ανήκουν στον διάβολο, επιφέροντας έτσι μια τομή ισόρροπη με την αναισχυντία τους. Και ούτε αφήνει αυτή την κατηγορία χωρίς μαρτυρία, αλλά την τεκμηριώνει με αποδείξεις. Διότι το να φονεύουν, λέγει, είναι γνώρισμα της δικής του κακίας. Και δεν είπε απλώς «τα έργα», αλλά «τις επιθυμίες του πράττετε», δείχνοντας ότι με σφοδρότητα και εκείνος και τούτοι επιδιώκουν τον φόνο, και ότι η αιτία ήταν ο φθόνος. Διότι, χωρίς να έχει τίποτε για να εγκαλέσει τον Αδάμ, παρά μόνο από φθόνο, τον θανάτωσε. Αυτό, λοιπόν, υπαινίσσεται και εδώ.

Και στην αλήθεια δεν στάθηκε· δηλαδή, στον ορθό βίο. Διότι, επειδή συνεχώς τον κατηγορούσαν ότι δεν προέρχεται από τον Θεό, λέγει ότι και αυτό από εκεί προέρχεται.

Συνεπώς, το ότι δεν πιστεύετε δεν αποτελεί τεκμήριο του ότι εγώ είμαι ξένος, αλλά η απιστία είναι σημάδι του ότι εσείς δεν γνωρίζετε τον Θεό. Η δε αιτία προέρχεται από το ότι επιθυμείτε να ψεύδεσθε και να πράττετε τα έργα του διαβόλου. Αυτό το προκαλεί η ευτέλεια της ψυχής, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: Εφόσον υπάρχει ανάμεσά σας έριδα και ζήλος, δεν είστε σαρκικοί; Και γιατί δεν μπορείτε; Διότι θέλετε να εκτελείτε τις επιθυμίες του πατέρα σας, γι' αυτό καταβάλλετε σπουδή και φιλονικείτε.

Αφού λοιπόν απέδειξε με αυτόν τον τρόπο ότι προέρχονται από τον διάβολο εξαιτίας του ψεύδους και του φόνου, απέδειξε επίσης ότι είναι αποξενωμένοι από τον Αβραάμ και από τον Θεό, αφενός επειδή μισούν Εκείνον που σε τίποτα δεν τους αδίκησε, και αφετέρου επειδή δεν ακούν τον λόγο Του. Και αποδεικνύει με κάθε τρόπο ότι ούτε αντίθεος ήταν, ούτε γι' αυτόν τον λόγο δεν πίστευαν, αλλά επειδή ήταν αποξενωμένοι από τον Θεό. Διότι Εκείνος που δεν διέπραξε αμαρτία, που διακηρύττει για τον εαυτό Του ότι έχει έλθει από τον Θεό και έχει αποσταλεί από εκεί, που λαλεί την αλήθεια, και την λαλεί με τέτοιον τρόπο ώστε να προσκαλεί τους πάντες να Τον ελέγξουν, όταν έπειτα δεν γίνεται πιστευτός, είναι ολοφάνερο ότι δεν Τον πιστεύουν ακριβώς επειδή εκείνοι είναι σαρκικοί. Διότι τα αμαρτήματα γνωρίζουν, γνωρίζουν καλά πώς να καθιστούν την ψυχή ποταπή. Γι' αυτό λέει: «Επειδή έχετε γίνει νωθροί στις ακοές σας». Διότι, όταν κάποιος δεν δύναται να περιφρονήσει τα επίγεια, πώς θα μπορέσει ποτέ να φιλοσοφήσει για τα επουράνια;

Διότι το ότι ο φόνος είναι έργο εκείνου, άκου τι λέει: «Εσείς τα έργα του πατέρα σας θέλετε να κάνετε· εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος απ' αρχής». Όμως, ανθρωποκτόνος έγινε και ο Φινεές, «και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη», λέει. Ο δε Αβραάμ, αφού έγινε όχι απλώς ανθρωποκτόνος, αλλά και παιδοκτόνος (πράγμα που ήταν πολύ χειρότερο), επιδοκιμάστηκε ακόμη περισσότερο. Και ο Πέτρος, εξάλλου, διέπραξε διπλό φόνο, αλλά ωστόσο η πράξη αυτή ήταν πνευματική.

Εδώ επιθυμώ να εξαλείψω ένα πονηρό νόσημα της ψυχής σας. Διότι πολλοί από τους πιο απλοϊκούς νομίζουν ότι οι ψυχές εκείνων που πεθαίνουν με βίαιο θάνατο γίνονται δαίμονες. Αυτό όμως δεν ισχύει, δεν ισχύει καθόλου. Διότι δεν γίνονται δαίμονες οι ψυχές όσων έχουν βίαιο τέλος, αλλά οι ψυχές εκείνων που ζουν μέσα στις αμαρτίες, όχι επειδή μεταβάλλεται η ουσία τους, αλλά επειδή η προαίρεσή τους μιμείται τη δική τους κακία. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ο Χριστός έλεγε προς τους Ιουδαίους: «Εσείς είστε υιοί του διαβόλου»· και τους ονόμασε υιούς του διαβόλου, όχι επειδή μεταβλήθηκαν στη δική του ουσία, αλλά επειδή έπρατταν τα δικά του έργα· γι' αυτό και προσθέτει: «Διότι τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να πράττετε». Και πάλι ο Ιωάννης λέει: «Γεννήματα οχιάς, ποιος σας υπέδειξε να αποφύγετε τη μελλοντική οργή; Ποιήστε λοιπόν καρπό άξιο της μετανοίας, και μην νομίσετε πως αρκεί να λέτε: Πατέρα έχουμε τον Αβραάμ». Διότι η Γραφή γνωρίζει να αναγνωρίζει ως νόμους συγγένειας όχι εκείνους που προέρχονται από τη φύση, αλλά εκείνους που πηγάζουν από την αρετή και την κακία· και με όποιον κάποιος αποκτήσει τον ίδιο τρόπο ζωής, αυτού τον ονομάζει η Γραφή και υιό και αδελφό.

Έτσι και εσύ, αν αποκρούσεις τις επωδές, τα μαγικά φίλτρα και τις μαγγανείες, και πεθάνεις από την ασθένεια, είσαι τέλειος μάρτυρας, διότι, ενώ άλλοι σου υπόσχονταν απαλλαγή μέσω της ασέβειας, εσύ προτίμησες μάλλον τον θάνατο με ευσέβεια. Και αυτά τα έχουμε πει προς εκείνους που κομπάζουν και ισχυρίζονται ότι οι δαίμονες θεραπεύουν. Για να μάθεις όμως ότι ούτε αυτό είναι αλήθεια, άκουσε τι λέει ο Χριστός για τον διάβολο: «Εκείνος ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή». Ο Θεός τον αποκαλεί ανθρωποκτόνο, και εσύ τρέχεις σε αυτόν σαν σε γιατρό; Και τι δικαιολογία θα μπορέσεις να βρεις, πες μου, όταν θα σου ζητηθεί ο λόγος, νομίζοντας ότι οι μαγείες αυτών είναι πιο αξιόπιστες από την απόφαση του Χριστού; Διότι, όταν ο μεν Θεός λέει ότι είναι ανθρωποκτόνος, αυτοί δε λένε ότι μπορεί να θεραπεύει ασθένειες, αντίθετα προς τη θεία απόφαση, και εσύ αποδέχεσαι τις μαγγανείες και τις επωδές τους, δεν κάνεις τίποτε άλλο παρά να θεωρείς, με τις πράξεις σου, ότι αυτοί είναι πιο αξιόπιστοι από Εκείνον, έστω κι αν δεν το λες με τα λόγια. Εάν λοιπόν ο διάβολος είναι ανθρωποκτόνος, είναι ολοφάνερο ότι το ίδιο είναι και οι δαίμονες που τον υπηρετούν. Και αυτό σε το δίδαξε ο Χριστός μέσα από τα ίδια τα έργα Του· όταν, δηλαδή, τους επέτρεψε να εισέλθουν στην αγέλη των χοίρων, κατακρήμνισαν ολόκληρη εκείνη την αγέλη στον γκρεμό, για να μάθεις ότι τα ίδια θα έκαναν και στους ανθρώπους, και θα τους έπνιγαν αμέσως, εάν τους το επέτρεπε ο Θεός.

Ότι είναι σατανική απανθρωπία το να βδελύσσεται κανείς τον γάμο. Αλλά ούτε ο Μαρκίων ούτε ο Ουαλεντίνος ούτε ο Μάνης ανέχθηκαν αυτό το μέτρο. Διότι δεν είχαν τον Χριστό να ομιλεί μέσα τους, ο Οποίος σπλαχνίζεται τα δικά Του πρόβατα και προσφέρει τη ζωή Του υπέρ αυτών, αλλά τον ανθρωποκτόνο, τον πατέρα του ψεύδους. Γι' αυτό ακριβώς κατέστρεψαν και όλους όσους τους πίστεψαν, φορτώνοντάς τους εδώ, από τη μία, με ανώφελους και αβάσταχτους κόπους, και παρασύροντάς τους μαζί τους εκεί, από την άλλη, στο πυρ που έχει ετοιμαστεί για αυτούς.

Προσέχετε τους σκύλους, προσέχετε τους κλέφτες. Διότι εκείνος που δεν εισέρχεται από τη θύρα στην αυλή των προβάτων, αλλά ανεβαίνει από αλλού, είναι κλέφτης και ληστής. Και πάλι για αυτούς λέει: Όποιος δεν είναι μαζί μου, είναι εναντίον μου. Και πάλι προς αυτούς έλεγε: Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο.

Ο Πέτρος είπε: Να γνωρίζετε πρώτα αυτό, ότι κατά τις έσχατες ημέρες θα έρθουν εμπαίκτες, οι οποίοι θα πορεύονται σύμφωνα με τις δικές τους επιθυμίες. Και πάλι λέει: Και ανάμεσά σας θα υπάρξουν ψευδοδιδάσκαλοι, οι οποίοι θα εισαγάγουν κρυφά αιρέσεις απωλείας, αρνούμενοι ακόμη και τον Δεσπότη που τους εξαγόρασε. Και πολλοί θα ακολουθήσουν τις ασέλγειές τους· για τους οποίους η καταδίκη δεν αργεί και η απώλειά τους δεν αδρανεί· τέκνα κατάρας, που εγκαταλείπουν την ευθεία οδό. Αυτά διακήρυξε ο Πέτρος, ο αληθινά μακάριος Πέτρος, ο Πέτρος, η πέτρα της πίστεως, πάνω στην οποία ο Χριστός οικοδόμησε την Εκκλησία, ο Πέτρος που κατέχει τα κλειδιά των ουρανών, ο Πέτρος που περπάτησε πάνω στα κύματα, ο θερμός εραστής του Δεσπότη Χριστού, ο οποίος, ως κορυφαίος και πρωτοστάτης, κατέρριψε στη Ρώμη τον Σίμωνα τον μάγο, τον πρώτο ληστή και μαθητή του διαβόλου στις αιρέσεις. Ο Ιωάννης είπε: Φανερά είναι τα τέκνα του διαβόλου. Βλέπεις πώς σε όλα αυτά μιλάει ο Χριστός; Διότι και στα Ευαγγέλια παρόμοια λόγια τους είπε: Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο. Γνωρίζω πολλούς που λένε ότι και αυτούς ο Θεός τους έπλασε (διότι ισχυρίζονται ότι χωρίς τον Θεό δεν δημιουργήθηκε τίποτα), οι οποίοι δεν κατανοούν ούτε αυτά που λένε ούτε εκείνα για τα οποία αποφαίνονται με βεβαιότητα. Διότι το ότι με δημιούργησε ο Θεός, το ομολογώ κι εγώ· αλλά με δημιούργησε για αγαθά έργα, προκειμένου να τα ακολουθήσουμε και να γίνουμε τέκνα του Θεού διαμέσου της ορθής πίστεως.

Δεν είμαστε όλοι γεμάτοι από κάθε είδους κακία; Δεν έχουμε γίνει, αντί για ναός του Θεού, ναός ειδώλων; Δεν είμαστε, αντί για κατοικητήρια του Αγίου Πνεύματος, καταγώγια πονηρών πνευμάτων; Δεν επικαλούμαστε τον Θεό ως Πατέρα υποκριτικά; Δεν έχουμε γίνει, αντί για υιοί του Θεού, υιοί της γεέννης; Δεν έχουμε γίνει χειρότεροι από τους Ιουδαίους, εμείς που τώρα φέρουμε το μέγα όνομα του Χριστού; Και ας μην αγανακτεί κανείς ακούγοντας την αλήθεια, επειδή και εκείνοι, αν και παραβάτες, έλεγαν: «Εμείς έναν Πατέρα έχουμε, τον Θεό»· αλλά άκουγαν από τον Σωτήρα ότι: «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας τον διάβολο, και τις επιθυμίες του πατέρα σας θέλετε να κάνετε». λγ΄. Πώς λοιπόν και εμείς, όντας παραβάτες των εντολών Του, δεν ακούμε τα παρόμοια από Αυτόν; Επειδή και ο Απόστολος είπε ότι όσοι καθοδηγούνται από το Πνεύμα είναι υιοί του Θεού· «Διότι όσοι», λέει, «καθοδηγούνται από το Πνεύμα του Θεού, αυτοί είναι υιοί του Θεού». Πώς λοιπόν και εμείς, εφόσον οδηγούμαστε από τον θάνατο, μπορούμε να αποκαλούμαστε υιοί του Θεού; «Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος». Όσοι δε καθοδηγούνται από το Πνεύμα, γίνονται φανεροί από τους καρπούς του Πνεύματος. Ας δούμε λοιπόν τους καρπούς του Πνεύματος· «διότι ο καρπός του Πνεύματος», λέει, «είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια». Άραγε έχουμε αυτά μέσα μας; Μακάρι όμως να μην έχουμε όλα τα αντίθετα. Πώς λοιπόν μπορούμε να αποκαλούμαστε υιοί του Θεού, και όχι μάλλον του αντιθέτου;

Διότι η κλοπή, το ψεύδος και ο όρκος αποτελούν μια χείριστη και αχώριστη τριάδα· διότι ούτε η κλοπή υφίσταται χωρίς το ψεύδος ούτε πάλι το ψεύδος χωρίς τον όρκο. Έτσι, λοιπόν, τις εκπαίδευσε η κακή μητέρα που τις γέννησε, η πορνεία: «Εάν», λέει, «είστε αληθινά δικές μου κόρες από τη φύση σας, να μιμείστε εμένα και τη δική μου μητέρα, διαφορετικά πώς θα επαληθευθεί και σε εμάς το "σπέρνει σπέρμα κατά το είδος και κατά την ομοιότητά του", και το "από το σπέρμα των φιδιών θα βγουν απόγονοι οχιών" και το "δεν μπορεί ένα σάπιο δέντρο να κάνει καλούς καρπούς"; Διότι κάθε είδος κακίας γεννιέται και εμφανίζεται από τη μητέρα μου τη γαστριμαργία και από εμένα την πορνεία. Γι' αυτό διδάσκω και εσάς τις πρωτότοκες κόρες μου, την κλοπή, το ψεύδος μαζί με την επιορκία, ώστε η πολιτεία σας να ασκείται σύμφωνα με τα ονόματά σας και, στους ανθρώπους που σας υπακούν άθλια, η πράξη τους να συσκοτιστεί μαζί με τις δικές σας ονομασίες, ώστε, αφού κυριεύσετε πάρα πολλούς κοσμικούς και μοναχούς, να εισαγάγετε πολλούς μύστες στον δικό σας μυσταγωγό και να επαινεθείτε επάξια από αυτόν ως συμμέτοχοί του, επειδή "και αυτός είναι ψεύτης, όπως και ο πατέρας του" και "όταν λέει το ψεύδος, μιλάει από τα δικά του" και "δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του"».

Έτσι, έχοντας απομακρυνθεί από την αλήθεια και τα δικά μας ορθά δόγματα, περιφέρεται ασκόπως, και μαχόμενος τον ίδιο του τον εαυτό, διαπομπεύεται· διότι έτσι από την αρχή μετήλθε την πανουργία, για να φανεί ότι αποκρύπτει την πιο άθεη αίρεση· γι' αυτό τον λόγο τον ασταθή, ευμετάβολο και εύκολα μεταβαλλόμενο χαρακτήρα του, οι πιο επιφανείς από τους Πατέρες από παλιά καταγγέλλουν. Αν όμως δεν είναι επιτρεπτό σε ανίερους να επιχειρούν ιερά έργα, πολύ δίκαια αποφαίνεται ότι δεν του επιτρέπεται να κάνει τέτοια πράγματα, ως ανίερος. Εμείς, λοιπόν, ως προς τα προκείμενα λέμε τα εξής: αν μεν ο λόγος της ερωτώσας αφορούσε τα ξόανα και τα είδωλα που σέβονται τα έθνη, θα προτιμούσαμε κι εμείς οπωσδήποτε να συμφωνήσουμε μαζί του· διότι αυτά, που παλαιότερα και υπήρχαν και κατασκευάζονταν, με την εμφάνιση του Σωτήρα, εξορίστηκαν αληθινά και καταργήθηκαν. Αν όμως ρωτά για εκείνα που μας φανερώνουν τη Σωτήρια σάρκωση, και τα οποία μας παρακινούν στη μνήμη της μεγάλης του φιλανθρωπίας και συγκατάβασης για εμάς (τα οποία προηγουμένως δεν υπήρχαν, αλλά έγιναν αργότερα από τους πιστούς σύμφωνα με τη θεία οικονομία), τι θα πούμε; Παρά ότι, όταν ο Ευσέβιος λέει το ψέμα, μιλάει από τον εαυτό του;

Αλλά εμείς οι Χριστιανοί τα έχουμε παραλάβει, διαδεχόμενοι αυτά άνωθεν, ως παιδιά από τους πατέρες. Και αν βέβαια εσύ καταφεύγεις στο ότι δεν τα έχεις παραλάβει και αυτό αποτελεί για σένα πρόφαση για την ύβρη σου προς τους αγίους, πολύ περισσότερο εμείς θα καταφύγουμε στο ότι τα έχουμε παραλάβει, και αυτό αποτελεί για εμάς αφορμή και θεμέλιο της τιμής προς τους αγίους. Και μάθε από πού: βεβαίως από τα συγγεγραμμένα βιβλία, τα οποία μας διηγούνται τους άθλους και τα κατορθώματά τους. Εάν όμως εσύ βρίσκεσαι μακριά από τη θεοσέβεια των Χριστιανών και αγνοείς τα δικά μας ήθη, τους θεσμούς και τα μυστήρια, και παραμένεις αμύητος στην οφειλόμενη τιμή προς τους αγίους, πάνω στο κεφάλι σου πέφτει το κρίμα και το έγκλημα της αμάθειας. Διότι στην Καθολική Εκκλησία ουδεμία βλάβη πρόκειται να προκληθεί εξαιτίας αυτού, επειδή αποστρεφόμαστε τις φλυαρίες σου ως κάτι το ξένο. Διότι, όταν κάποιος λέει το ψέμα, μιλάει από τον εαυτό του, επειδή είναι ψεύστης και ο πατέρας του δεν στάθηκε στην αλήθεια. Ότι λοιπόν αυτά τα άτοπα λόγια είναι δείγμα της πιο έσχατης ηλιθιότητας και ενός νου παράλογου και αλλόκοτου, νομίζω πως κανένας από όσους διαθέτουν λογική δεν θα το αρνηθεί.

Β΄. Το κακό της αμαρτίας. Β΄. Το κακό της θανάσιμης αμαρτίας είναι το να στερεί την ψυχή σου, αμαρτωλέ, από τη θεία υιοθεσία, η οποία είναι μία ειδική και ξεχωριστή δωρεά, και ένα τόσο υψηλό χάρισμα, που κάνει το Άγιο Πνεύμα να κατοικεί μέσα σου με μία ιδιαίτερη και διαφορετική από όλους τους άλλους τόπους παρουσία και ενέργειά του. Αυτή σε κάνει υιό του Θεού και κληρονόμο της βασιλείας του, και αυτή καθιστά τα έργα σου άξια τόσο μεγάλου μισθού, ώστε η πιο μικρή σου πράξη να είναι άξια τόσης πολλής τιμής, όσης είναι και ολόκληρος ο Παράδεισος· αλλά αμέσως μόλις χάσεις μια τέτοια χάρη, τι γίνεσαι; Αλίμονο! Υιός του διαβόλου, παρόμοιος με εκείνον εξαιτίας της αμαρτίας, όπως ακριβώς και ο υιός μοιάζει με τον πατέρα του εξαιτίας της φύσης· «Εσείς προέρχεστε από τον πατέρα σας, τον διάβολο».

Διότι, εάν κατά τον καθορισμένο χρόνο άλλοι μεν οδηγούνται στον θάνατο, άλλοι δε θανατώνονται, δεν πρέπει μόνο να απαλλάσσονται από την ευθύνη αυτοί που το πράττουν, αλλά μάλλον και να επαινούνται, ως υπηρετούντες τον θείο ορισμό· ή, αν μεν γνωρίζουν το θείο θέλημα και, θέλοντας να το εκπληρώσουν, προβαίνουν στον φόνο, δικαιολογημένα θα θεωρούνταν ακατηγόρητοι και μάλιστα άξιοι επαίνων, όπως ακριβώς ο Σαμουήλ που θανάτωσε τον Αγάγ, και ο Ηλίας που κατέκαψε τους ιερείς της αισχύνης. Όπως λοιπόν και το αντίθετο, εάν ενώ γνώριζαν τον θείο ορισμό τον αθέτησαν, έστρεψαν την κατηγορία εναντίον του εαυτού τους, όπως ακριβώς ο Σαούλ, ο οποίος περιφρόνησε την παραγγελία του Σαμουήλ και χάρισε τη ζωή στον αλλόφυλο. Εάν όμως, κινούμενοι από ανθρώπινο πάθος και υπηρετώντας το, διαπράττουν την ανθρωποκτονία, πάρα πολύ δίκαια θα κατηγορούνταν μαζί με τον απ’ αρχής ανθρωποκτόνο, έστω και αν τους έχει παραχωρηθεί από τον Θεό να πράξουν το δεινό, ο Οποίος, με κρίματα που Εκείνος γνωρίζει, οικονομεί το συμφέρον εκείνων που πάσχουν. Καταδικασμένος λοιπόν είναι ο Κάιν, ο Άβελ όμως μακαρίζεται και ακόμη και τώρα εξυμνείται από όλους, ως δίκαιος που έπαθε αδίκως. Και σε τίποτα δεν διαφέρει αυτός που αυτοκτονεί από εκείνον που φονεύει κάποιον άλλον· διότι και οι δύο είναι φονιάδες· ή μάλλον σε αυτή την περίπτωση η κακία καθίσταται πιο έκδηλη· διότι, αυτός που δεν λυπήθηκε τον ίδιο του τον εαυτό, κάθε άλλο παρά θα λυπόταν κάποιον άλλον· ίσως δε και λόγω του ότι δεν μπορούσε να θανατώσει άλλον, άσκησε βία στον ίδιο του τον εαυτό.

Ή, λοιπόν, πρέπει να χρησιμοποιήσουμε κοινότερους λόγους προς όλους. Επειδή δε κάθε λόγος είναι είτε αληθινός είτε ψευδής, αληθινός μεν είναι εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, εφόσον και ο Θεός είναι αλήθεια και η ίδια η αλήθεια (διότι «ο δικός μου λόγος», λέγει ο Χριστός, «είναι αλήθεια», και, «Εγώ είμαι η αλήθεια»), ψευδής δε είναι κάθε λόγος που προέρχεται από τον πονηρό, εφόσον εκείνος ήταν απαρχής ψεύστης και ο πατέρας του ψεύδους. Πρέπει, επομένως, να προσευχηθούμε πρώτα να τεθεί από τον Κύριο φυλακή στο στόμα μας και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μας, ώστε να μην εκκλίνει η καρδιά μας και η γλώσσα μας σε λόγους πονηρίας και σε προφάσεις ψευδείς, αλλά κατά το άνοιγμα του στόματός μας να εμπνευστούμε λόγο πλήρη αληθείας από το Πνεύμα, το οποίο είναι ο διδάσκαλος και υπενθυμητής της αλήθειας, έτσι ώστε και εμείς οι ίδιοι με τη χάρη του Πνεύματος, μαζί με το Πνεύμα, να βοηθήσουμε τον αγώνα εναντίον εκείνων που ανθίστανται στο θείο χρίσμα και στο Πνεύμα.

Ιω. 8, 44—49 Μερικοί απορούν λέγοντας: ποιος είναι ο «πατέρας του διαβόλου», του οποίου τέκνα είπε ο Δεσπότης ότι είναι οι Ιουδαίοι; Και πρώτα μεν ορισμένοι υποστηρίζουν ότι την απορία προκαλεί η σύγχυση ως προς τον τρόπο ανάγνωσης· διότι επειδή είπαν οι Ιουδαίοι ότι «έχουμε πατέρα τον Θεό» και τους απάντησε ο Δεσπότης: «εάν ο Θεός ήταν πατέρας σας» και τα εξής, επειδή λέει αυτά ο Δεσπότης και έδειξε ότι είναι εντελώς αλλοτριωμένοι, όπως συνηθίζουμε να λέμε για όσους βρίσκονται σε τεράστια απόσταση, προσθέτει: «εσείς» που είστε τέτοιοι και διαθέτετε τόσο μεγάλη μοχθηρία, προέρχεστε «από τον Πατέρα;» Μη γένοιτο, «είστε από τον διάβολο» και τα εξής, ώστε να υποτεθεί, όπως ισχυρίζονται, ότι υπάρχει σημείο στίξης μεταξύ του «από τον Πατέρα» και του «από τον διάβολο» —το μεν πρώτο αποτελεί ερωτηματική επιτίμηση, ενώ το δεύτερο οριστική απόφανση. Αλλά ίσως να γινόταν αποδεκτό αυτό το νόημα, εάν λίγο μετά δεν πρόσθετε πάλι λέγοντας: «όταν λαλεί το ψεύδος, λαλεί από τα δικά του, διότι είναι ψεύστης», και έπειτα «καθώς και ο πατέρας αυτού»· διότι εδώ δεν είναι δυνατόν ούτε να εφεύρει κανείς κάποιο σημείο στίξης ούτε να κατηγορήσει τον τρόπο ανάγνωσης.

Εσείς λοιπόν, λέει, από το γεγονός ότι διαπράττετε μιαιφονίες και από το ότι δίνετε προσοχή στο ψεύδος μάλλον παρά στην αλήθεια που κηρύσσεται από εμένα, αποδεικνύετε τους εαυτούς σας άξιους να είστε «τέκνα» όχι «του Αβραάμ», αλλά ενός τέτοιου 〈πατέρα〉, από τον οποίο θα μπορούσε να γεννηθεί ο διάβολος, δηλαδή ο άνθρωπος στον οποίο ο διάβολος θα κενώσει όλη του την ενέργεια και θα κατοικήσει μέσα του. Άλλοι πάλι λένε και τούτο. Είναι φανερό, λέει, ότι οι Ιουδαίοι είναι «κατά σάρκα» «σπέρμα του Αβραάμ», ώστε όταν ο Δεσπότης τους λέει ότι δεν είναι «τέκνα του Αβραάμ», δεν λέει ότι δεν είναι «κατά σάρκα» τέκνα του, αλλά «κατά πνεύμα», επειδή δεν έπρατταν τα ίδια έργα με εκείνον. Και όταν λέει «τέκνα» 〈του πατέρα του διαβόλου〉, δεν το λέει αυτό «κατά σάρκα», αλλά κατά το ότι, διαπράττοντας πονηρές πράξεις, συνάπτουν οικειότητα με τον διάβολο, διότι, λέει, αφοσιώνεστε στον διάβολο ως αδελφό και φίλο και τον οικειοποιείστε τόσο πολύ, σαν να είχατε λάβει τον ίδιο πατέρα και να είχατε γεννηθεί από το ίδιο σπέρμα. Ώστε, δικαιολογημένα θα σας αποκαλέσει «τέκνα» 〈του πατέρα του διαβόλου〉 και αδελφούς αυτού του ίδιου· διότι σε τέτοιο βαθμό έχουν εξασκηθεί σε εσάς η μιαιφονία και η παρανομία. Όσο για το 〈όταν λαλεί το ψεύδος, από τα δικά του λαλεί και ο πατέρας του, και ο πατέρας του〉, λέει, τον οποίο εσείς υιοθετήσατε ως δικό σας, εάν υπήρχε κατά υπόσταση, τέτοιος θα ήταν.

Άλλοι πάλι λένε ότι εδώ δεν εννοεί καθόλου κάποιον άλλον πατέρα 〈του διαβόλου〉, αλλά, λέει, αποκαλεί τον ίδιο και πατέρα και διάβολο. Διάβολο μεν, επειδή αυτό είναι, πατέρα δε των Ιουδαίων, επειδή τον οικειοποιήθηκαν με τα έργα τους. Και όσα ακολουθούν, λένε, το δείχνουν αυτό σαφώς· διότι 〈εκείνος〉, λέει, 〈ήταν ανθρωποκτόνος από την αρχή και δεν στάθηκε στην αλήθεια, επειδή δεν υπάρχει αλήθεια μέσα του〉. Και ποιος άλλος, λέει, είναι τέτοιος, παρά ο ίδιος ο διάβολος; Πώς λοιπόν, λέει, να κατανοήσουμε το 〈ο πατέρας αυτού〉 που ακολουθεί; Ορθά και με λογική αλληλουχία· διότι επειδή είπε για 〈τον διάβολο〉 αυτά που είπε, και ότι 〈δεν στάθηκε στην αλήθεια〉, έπειτα μιλάει και για εκείνον που τον οικειοποιήθηκε ως πατέρα, ότι και εκείνος 〈όταν λέει το ψέμα, μιλάει από τα δικά του〉. Και για να παραστήσει πώς το 〈ψέμα〉 έγινε ίδιον αυτού που το λέει, πρόσθεσε: 〈ότι είναι ψεύστης, όπως και ο πατέρας του〉. Πατρικό είναι, λέει, 〈το ψέμα, του διαβόλου〉 είναι. Γι' αυτό λέω ότι είναι ίδιον και του υιού 〈αυτού〉. Αλλά πώς, λένε, θα εξηγηθεί η φράση 〈από τον πατέρα του διαβόλου;〉 Δεν υπάρχει καμία δυσκολία, αλλά εξηγείται κατάλληλα: 〈εσείς είστε από τον πατέρα〉, λέει· ποιον; 〈τον διάβολο〉· ώστε η λέξη 〈πατέρας〉 να μη δηλώνει σχέση με τον διάβολο, αλλά με τους ίδιους τους Ιουδαίους· διότι αυτό ακριβώς ήθελε να δηλώσει ο Χριστός, όχι ότι ο διάβολος έχει πατέρα, αλλά ότι αυτοί απέκτησαν τον διάβολο ως πατέρα.

Επειδή και εκείνοι άλλοτε μεν καυχιόνταν για τον Αβραάμ, άλλοτε δε για τον Θεό, καταρρίπτοντας λοιπόν σφοδρά την αλαζονεία και τη μεγαλοστομία τους, λέει: «εσείς είστε από τον πατέρα». Ποιον; «τον διάβολο». Και εφόσον κάνατε τους εαυτούς σας θετά τέκνα εκείνου, μάταια σεμνύνεστε για τον Αβραάμ και για τον Θεό. Και μου φαίνεται ότι αυτή η ερμηνεία είναι πιο εύστοχη από τις άλλες. Αλλά λέγοντας «τιμώ τον πατέρα», εννοεί ότι εσείς οι μιαιφόνοι δεν είστε άξιοι να ονομάζεστε «τέκνα» του· διότι η κακία των τέκνων αποτελεί ατιμία για τον πατέρα.