Πατερικές αναφορές στο ΙΩΗΛ 1:14

Και αυτό το δίδαξε ο ίδιος, λέγοντας μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ζωστείτε με σάκους και θρηνήστε, εσείς οι ιερείς· οδύρεστε, εσείς που λειτουργείτε στο θυσιαστήριο· εισέλθετε, κοιμηθείτε ντυμένοι με σάκους, εσείς που υπηρετείτε τον Θεό, επειδή εξέλιπε από τον οίκο σας θυσία και σπονδή· καθαγιάστε νηστεία, κηρύξτε ικεσία, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους και όλους τους κατοίκους της γης στον οίκο του Θεού σας, και ανακράξτε προς τον Κύριο εκτενώς: Αλίμονο, αλίμονο για την ημέρα εκείνη.» Αυτά, λοιπόν, έπρεπε να πράττουν για να εξευμενίσουν Αυτόν που είχε οργιστεί, τον μόνο ικανό να τους διασώσει. Εκείνοι, όμως, ούτε καν περνούσε από το μυαλό τους ότι έπρεπε να τα πράττουν αυτά, αλλά ανέβαιναν στα υψηλότερα μέρη των σπιτιών τους, και ακούγονταν παντού κοπετοί και θρήνοι παιδιών, που χάνονταν προφανώς από την πείνα και τη δίψα. Διότι αυτά είναι αναπόφευκτο να συμβαίνουν στις πόλεις που πολιορκούνται.

Είναι δε φοβερό το πράγμα και αληθινά δυσβάσταχτο για εκείνους που προΐστανται των λαών, αν με κανέναν τρόπο δεν λατρεύεται ο Θεός από τους υφισταμένους τους. «Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε λατρεία, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους, όλους όσοι κατοικούν τη γη, στον οίκο του Θεού μας, και κραυγάστε προς τον Κύριο με θέρμη, αλίμονο, αλίμονο, για την ημέρα.» Το με ποιον τρόπο ακριβώς αρμόζει να πενθούν, το διασαφηνίζει πάλι, και εμφανίζεται σε αυτούς ως σοφός καθοδηγητής του δρόμου προς τη μετάνοια, και υποδεικνύει με σαφήνεια τα μέσα με τα οποία ο Θεός των όλων θα γινόταν πράος και ευμενής. Αυτό ακριβώς, νομίζω, ήταν έργο κάποιου που θέλει να ανακόψει την οργή, να εξαφανίσει ό,τι λυπεί, να περιορίσει ό,τι βλάπτει, να τους χαρίσει πάλι την ευημερία και να περιλουστούν με αγαθά. Είπε λοιπόν: «αγιάστε νηστεία», δηλαδή, να επιτελείτε την αληθινά πάναγνη και αμώμητη νηστεία ως αφιέρωμα και με τρόπο θυσίας. Διότι βέβαια δεν αρμόζει να λιώνει το σαρκίο με την ασιτία, και εκείνοι που νηστεύουν να πράττουν αυτά για τα οποία ευλόγως θα παροργιζόταν ο Θεός.

Αγιάζοντας δε τη νηστεία, ας κηρύξουμε θεραπεία, δηλαδή την εκπλήρωση των θείων θελημάτων, την οποία βεβαίως θα ήταν πρέπον να συνοδεύει η ευθύτητα, ο προσηνής χαρακτήρας και η ετοιμότητα για καθετί που αφορά τους λόγους της ευσέβειας. Θα επιτελέσουμε δε τους τρόπους αυτής της θεραπείας, αφού συγκεντρωθούν στις εκκλησίες οι πρεσβύτεροι και αφού συρρεύσουν όλοι οι κάτοικοι της γης, κλαίγοντας μάλιστα εντατικά καθ' όλη την ημέρα και έχοντας τη σταθερή πεποίθηση ότι ο Θεός οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο θα ελεήσει· διότι είναι «Μακρόθυμος και πολυέλεος και αληθινός», «Αυτός που αφαιρεί τις ανομίες και παραβλέπει τις αδικίες και δεν διατηρεί την οργή Του ως μαρτύριο, σύμφωνα με το γεγραμμένο, διότι επιθυμεί το έλεος». <Ότι πλησιάζει η ημέρα του Κυρίου, και θα έλθει ως ταλαιπωρία προερχόμενη από ταλαιπωρία.>

Και με ποιον τρόπο θα μπορούσε να ευαρεστηθεί ο Θεός με όσα πράττετε εσείς, όταν, ενώ δεν έχετε πράξει τίποτα από τα αναγκαία για ωφέλεια, νομίζετε ότι κατορθώνετε τα καλύτερα από όλα; Διότι, εάν έχω ανάγκη από τέτοια νηστεία, και αν αξίζει να επαινεθεί ένας γυναικοπρεπής θρήνος, για ποια αιτία περάσατε, λέει, αυτά τα εβδομήντα χρόνια χωρίς να νηστεύετε; Επειδή, όσο διέμεναν ακόμη στους Βαβυλωνίους, δεν τέλεσαν δημόσια νηστεία, αλλά ούτε αποδείχθηκε ότι προσπάθησαν να εκπληρώσουν κανένα άλλο από τα συνηθισμένα και καθιερωμένα, σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή. Τότε πώς σας ελέησα, λέει, και σας ελευθέρωσα από το χέρι των κατακτητών; Επομένως, δεν έχω ανάγκη από μια τέτοια νηστεία, όπως ακριβώς βέβαια, εάν επιλέξετε να φάτε και να πιείτε, λέει, δεν κάνετε χάρη σε εμένα αλλά στον εαυτό σας. Άρα λοιπόν, για εκείνον που νηστεύει μάταια και χωρίς να κάνει τίποτα χρήσιμο, και το δάκρυο είναι ανωφελές και ο ιδρώτας μένει χωρίς ανταμοιβή. Δεν είναι άραγε αυτά τα λόγια των προφητών του παρελθόντος, όταν η Ιερουσαλήμ κατοικούνταν και ευημερούσε, ήταν γεμάτη αγαθά και καυχιόταν για τις πόλεις της που ήταν ακόμη αλώβητες, τόσο στις ορεινές όσο και στις πεδινές περιοχές; Διότι ο προφήτης Ιωήλ είπε ότι πρέπει να θρηνούν και οι ιερείς και ο λαός, και επιπλέον να αγιάσουν νηστεία. Και ο σκοπός της προτροπής τους καλούσε σε μετάνοια.

Το να χρησιμοποιεί λοιπόν κανείς έναν τέτοιο λόγο, πιστεύω πως ο καθένας θα ομολογούσε ότι είναι κάτι το λαμπρό και αξιοζήλευτο. Όμως, το να μη φαινόμαστε από πουθενά ότι είμαστε κατάλληλοι γι' αυτό, ίσως θα μας προκαλούσε κάποιο δέος και θα μας καθιστούσε τη σιωπή τρισεπιθύμητη (διότι όσοι έχουν επίγνωση του εαυτού τους είναι σοφοί, σύμφωνα με τη Γραφή), αν ο θείος νόμος δεν μας παρακινούσε στην ανάγκη να μιλήσουμε. «Ιερείς», λέγει, «ακούστε και δώστε μαρτυρία στον οίκο του Ιακώβ, λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτορας». Πρέπει λοιπόν εμείς να εξετάζουμε προσεκτικά τα πράγματα· όμως το να δίνουμε μαρτυρία στον οίκο του Ιακώβ, το προφήτευσε μέσω ενός άλλου προφήτη, λέγοντας: «Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε ιερή σύναξη, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους και όλους τους κατοίκους της γης στον οίκο του Κυρίου του Θεού μας, και κραυγάστε προς τον Κύριο εκτενώς». Διότι, βεβαίως, κανείς δεν θα ισχυριζόταν ότι είναι θεμιτό να εισέρχεται κάποιος με άπλυτα πόδια στα ενδότερα της σκηνής, αλλά μάλλον αφού έχει πρώτα καθαριστεί με κάθε πραότητα και, έχοντας νεκρώσει τα επίγεια μέλη με τους κόπους της άσκησης, τότε πλέον, τότε πρέπει να σπεύδει πέρα από τα θεία καταπετάσματα, κατανοώντας το βαθύ μυστήριο του Σωτήρα μας.

Λόγος ΙΔ'. α'. Οι ιεροί λόγοι από παλιά έχουν υμνήσει τα παραγγέλματα της αγίας μας εορτής· και νομοθετούν ότι πρέπει να αναφωνήσουμε γι' αυτήν μεγαλόφωνα και διαπεραστικά, λέγοντας: «Σαλπίστε με σάλπιγγα κατά τη νεομηνία, κατά την επίσημη ημέρα της εορτής σας». Επειδή όμως έχει πλέον αφαιρεθεί η σκιά του νόμου, και επιπλέον το γράμμα έχει μεταβληθεί σε σαφή και φανερότερη δήλωση των πραγμάτων, αφήνοντας κατά μέρος ως παρωχημένο και άχρηστο πια αυτό που είχε εφευρεθεί από τους αρχαίους σε σκιά και τύπους, εννοώ τον άσημο ήχο των σαλπίγγων, ας παρακινήσουμε την ακριβή και εύρυθμη υπηρεσία του κηρύγματος να εξυπηρετήσει τα παραγγέλματα της εορτής. Διότι ήδη εμφανίζεται η νεομηνία, δηλαδή ανατέλλει ο καινουργός και νέος καιρός της αναστάσεως του Σωτήρα μας. «Διότι αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι νέα κτίση», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν νέα». Επομένως (διότι νομίζω ότι πρέπει να προχωρήσω κατευθείαν στο πρέπον), «αγιάστε νηστεία», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Και το να αγιάζει κανείς σημαίνει να καθιερώνει, και να προσφέρει σαν κάποιο λογικό ανάθημα στον Θεό που κυβερνά τα πάντα.

ΝΘʹ. Ο δε Ιωήλ μάς παραγγέλλει και θρήνο, και επιθυμεί να οδύρονται όσοι λειτουργούν στο θυσιαστήριο, όταν πιέζει ο λιμός· τόσο πολύ απέχει από το να επιτρέπει την καλοπέραση μέσα στις συμφορές των άλλων. Και εκτός από το να καθαγιάζουν νηστεία και να κηρύσσουν ιερή σύναξη, ζητά να συγκεντρώνουν τους πρεσβυτέρους, τα νήπια, τις αξιολύπητες ηλικίες, και ακόμη και οι ίδιοι, αφού καταφύγουν στον ιερό ναό με στάχτη και τρίχινους σάκους, και πέσουν με πολλή ταπείνωση κατά γης –επειδή ταλαιπωρήθηκαν οι κάμποι από την ακαρπία και εξέλιπε από τον οίκο του Κυρίου η σπονδή και η θυσία– να ελκύουν με την ταπείνωση το έλεος.

Κερδίστε τις ψυχές σας με δάκρυα· σταματήστε την οργή, βελτιώνοντας τις πράξεις σας. Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε θεραπεία· αυτά σας παραγγέλλει, μαζί με εμάς, ο μακάριος Ιωήλ. Συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους, τα νήπια που θηλάζουν, ηλικία αξιολύπητη και προπάντων άξια της φιλανθρωπίας του Θεού. Γνωρίζω δε, τι παραγγέλλεται και σε εμένα, τον λειτουργό του Κυρίου, και σε εσάς που έχετε αξιωθεί την ίδια δόξα: να εισέλθουμε με σάκους πένθους και να θρηνούμε νύχτα και μέρα ανάμεσα στον πρόναο και το θυσιαστήριο, αξιολύπητοι στην όψη, και ακόμη πιο αξιολύπητοι στις κραυγές, ικετεύοντας θερμά και για τους εαυτούς μας και για τον λαό, χωρίς να φειδόμαστε τίποτε, ούτε κόπο ούτε λόγο, με τα οποία εξιλεώνεται ο Θεός, λέγοντας: «Σπλαχνίσου, Κύριε, τον λαό σου, και μην παραδώσεις την κληρονομία σου σε ονειδισμό», και όσα ακολουθούν στη δέηση· νιώθοντας τόσο μεγαλύτερη θλίψη, όσο μεγαλύτερο είναι και το αξίωμά μας, εκπαιδεύοντας μέσα από το δικό μας παράδειγμα τον λαό προς την κατάνυξη και τη διόρθωση της κακίας, ώστε να ακολουθήσει η μακροθυμία του Θεού και η αναστολή της μάστιγας.

Αυτός που νηστεύει πρέπει να είναι συγκρατημένος, συντετριμμένος, ταπεινωμένος και να μην μεθάει από την οργή· εσύ όμως χτυπάς τους συνδούλους σου; Τότε, λοιπόν, νήστευαν για φιλονικίες και διαπληκτισμούς· τώρα όμως νηστεύουν για ασέλγειες και για την έσχατη ακολασία, χορεύοντας ξυπόλητοι στην αγορά· και από τη μια η πρόφαση είναι ανθρώπων που νηστεύουν, από την άλλη όμως η συμπεριφορά είναι ανθρώπων που μεθούν. Άκουσε πώς προστάζει να νηστεύουμε ο προφήτης: «Αγιάστε νηστεία», λέει· δεν είπε, «κάντε δημόσιο θέαμα τη νηστεία»· «Κηρύξτε ιερή σύναξη, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους». Αυτοί όμως, αφού συγκέντρωσαν χορούς θηλυπρεπών ανδρών και μεγάλο συρφετό εκπορνευμένων γυναικών, παρασύρουν ολόκληρο το θέατρο και τους ανθρώπους της σκηνής μέσα στη συναγωγή· διότι μεταξύ θεάτρου και συναγωγής δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά. Και γνωρίζω βέβαια ότι κάποιοι καταδικάζουν τα λόγια μου ως υπερβολικά τολμηρά, επειδή είπα ότι μεταξύ θεάτρου και συναγωγής δεν υπάρχει καμία διαφορά· εγώ όμως καταδικάζω το δικό τους θράσος, εάν δεν πιστεύουν το ίδιο.

Εις κήρυγμα νηστείας. Λόγος Α'. Προς θεραπεία καλεί σήμερα ο Θεός το γένος. Διότι μέσω του προφήτη όρισε τη νηστεία ως ιατρεία, λέγοντας: «Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε θεραπεία». Επειδή, πράγματι, είδε ο Θεός τον Αδάμ να εκδιώκεται από τον παράδεισο πολυτραυματισμένος, του απένειμε ως θεραπεία τη νηστεία· και ορθώς. Διότι τι δεν ιατρεύει η νηστεία;

Εάν όμως επιμένει κάποιος να ρωτά πάλι, γιατί ο ίδιος ο Μωυσής απομάκρυνε τους Ιουδαίους από αυτήν τη συνεύρεση, θα του έλεγα τούτο: ότι, αν και ο γάμος είναι τίμιος, μπορεί να φτάσει μόνο μέχρι του σημείου να μη μολύνει εκείνον που τον χρησιμοποιεί, το να καθιστά όμως τους ανθρώπους αγίους δεν ανήκει πλέον στη δική του δύναμη, αλλά στην παρθενία. Και για να βεβαιωθείς ότι δεν παρήγγειλαν αυτά μόνο ο Μωυσής ούτε ο Παύλος, άκου τι λέει ο Ιωήλ: «Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε θεραπεία, συγκεντρώστε την εκκλησία, συγκεντρώστε τους πρεσβυτέρους». Αλλά ίσως ρωτάς τούτο, πού έδωσε την εντολή να απέχουν από τη γυναίκα; «Ας εξέλθει», λέει, «ο νυμφίος από τον κοιτώνα του και η νύμφη από τον παστό της». Διότι αυτό είναι μεγαλύτερο και από το μωσαϊκό πρόσταγμα. Εάν λοιπόν ο νυμφίος και η νύμφη, στους οποίους ακμάζει η επιθυμία, στους οποίους σφριγά η νεότητα και των οποίων ο πόθος είναι ακάθεκτος, δεν πρέπει να συνέρχονται κατά τον καιρό της νηστείας και της προσευχής, πόσο μάλλον οι υπόλοιποι που δεν έχουν τόση ανάγκη για σαρκική μίξη; Διότι εκείνος που προσεύχεται όπως πρέπει και νηστεύει, οφείλει να αποβάλει κάθε βιωτικό πόθο, κάθε φροντίδα και περισπασμό, και αφού συγκεντρώσει καλά τον εαυτό του από παντού, έτσι να προσέρχεται στον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε είναι καλή η νηστεία, επειδή περικόπτει τις φροντίδες της ψυχής, και αναστέλλοντας τη ραθυμία που περιβάλλει τον νου, στρέφει ολόκληρη τη διάνοια προς τον εαυτό της.

Τι σημαίνει το «αγιάσατε νηστεία»; Δηλαδή καθαριστείτε από τα πάθη, όπως ακριβώς έλεγε και στον Μωυσή ο Θεός: «Αφού κατέβεις, δώσε αυστηρή παραγγελία σε αυτόν τον λαό και ας είναι έτοιμοι για την τρίτη ημέρα». Και «κατέβηκε ο Μωυσής από το όρος και αγίασε» τον λαό. Πώς τον αγίασε; Έδωσε εντολή να καθαριστούν και να απέχουν ακόμη και από τις νόμιμες γυναίκες τους —«να είστε», λέει, «έτοιμοι για τρεις ημέρες, μην πλησιάσετε γυναίκα»— και έτσι τους αγίασε.