Πατερικές αναφορές στο ΙΩΗΛ 3:1

Οι Λατίνοι, όμως, με παραλογισμό κατανοούν και δογματίζουν ενάντια σε εκείνον· διότι δεν αντιλαμβάνονται ότι αυτά τα χαρίσματα και οι ενέργειες, μέσω των οποίων χορηγείται δια του Υιού το Άγιο Πνεύμα, δεν δίνονται μόνο από τον Υιό, αλλά και από τον ίδιο τον ύψιστο Πατέρα. «Διότι κάθε τέλειο δώρημα», λέει, «είναι άνωθεν, προερχόμενο από τον Πατέρα των φώτων». Και τι είναι τελειότερο από την εξουσία να συγχωρούνται και να κρατούνται οι αμαρτίες; Και δεν προέρχεται μόνο από τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά και δια μέσου του και από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα· «διότι θα εκχέω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα», είπε ο Θεός δια του προφήτη Ιωήλ. Μέρος αυτής της έκχυσης είναι ασφαλώς και το Πνεύμα που δόθηκε στους μαθητές από τον Χριστό με το εμφύσημα· και «στον μεν έναν», λέει, «δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, στον δε άλλο λόγος γνώσης», και όλα όσα στη συνέχεια έχουν απαριθμηθεί από το εκλεκτό «σκεύος» των χαρισμάτων, τον Παύλο, ο οποίος αξιώθηκε και την υπερβολή των αποκαλύψεων μέσω του Πνεύματος. Γι' αυτό και λέει: «Σε εμάς δε τα αποκάλυψε ο Θεός δια του Πνεύματός Του», όχι μόνο τα όσα ήταν άγνωστα στους ξακουστούς για την αρετή και την ευσέβειά τους πατέρες, αλλά και εκείνα που υπερβαίνουν και την ίδια τη γνώση των αγγέλων. «Και αυτά τα γνωρίζουμε», λέει ο θεολογικότατος από τους αποστόλους Ιωάννης, «από το Πνεύμα το οποίο λάβαμε από Αυτόν».

Έχοντας δε ακούσει τον Ιωάννη τον Πρόδρομο και Βαπτιστή να λέγει περί του Χριστού, ότι δεν έλαβε το Πνεύμα από τον Πατέρα με το μέτρο, «διότι δεν δίδει», λέγει, «ο Πατέρας το Πνεύμα με το μέτρο», αλλά «τα έχει δώσει όλα στο χέρι του», ερμηνεύοντας ο ίδιος λέγει: «Με τη λέξη Πνεύμα εννοεί εδώ την ενέργεια, διότι αυτή είναι που μερίζεται. Επειδή όλοι εμείς λάβαμε την ενέργεια του Πνεύματος με μέτρο, ενώ Εκείνος έλαβε ολόκληρη, όλη την ενέργεια. Αν όμως η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία». Και αλλού πάλι, προτάσσοντας προς εξήγηση εκείνο το ψαλμικό, «ξεχύθηκε η χάρις στα χείλη σου», λέγει: «βλέπεις ότι ο λόγος αφορά την οικονομία;». Και λίγο μετά: «διότι με τη λέξη χάρη», λέγει, «εννοεί εδώ εκείνη που ήλθε πάνω στη σάρκα. Επειδή όλη η χάρις ξεχύθηκε σε εκείνον τον ναό. ‘Διότι ο Πατέρας δεν δίδει σε εκείνον το Πνεύμα με το μέτρο’. Εμείς όμως έχουμε κάτι το μικρό και μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη. ‘Διότι από το πλήρωμά του’, λέγει, ‘όλοι εμείς λάβαμε’, σαν να έλεγε κανείς, από αυτό που ξεχειλίζει, από αυτό που περισσεύει. Και πάλι, δεν είπε ‘δίδω το Πνεύμα’, αλλά ‘θα εκχέω από το Πνεύμά μου πάνω σε κάθε σάρκα’. Και η χάρις που δίδεται σε τόσα πολλά μέρη του κόσμου είναι ένα μέρος της δωρεάς και αρραβώνας. ‘Διότι μας έδωσε’, λέγει, ‘τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας’».

Σωστά, λοιπόν, είπαμε ότι ο όρος «εκπορευόμενο», όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, δεν δηλώνει πάντα την προαιώνια ύπαρξή του από τον Πατέρα, αλλά ορισμένες φορές δηλώνει και τη μεταγενέστερη φανέρωσή του, κατά την οποία και ο Υιός συμμετέχει μαζί με τον Πατέρα. Αυτό άλλωστε το αποδεικνύει σαφώς και ο θείος Κύριλλος όταν λέει: «ο Υιός αναβλύζει σε εμάς το Πνεύμα από τη δική του φύση». Διότι, προσθέτοντας το «σε εμάς», μας δίνει να κατανοήσουμε τον χρονικό χαρακτήρα της χορηγίας. Και το γεγονός ότι αυτό που πηγάζει σε εμάς από τον Πατέρα και τον Υιό είναι ενέργεια και δωρεά του θείου Πνεύματος, το προαναγγέλλει ο Ιωήλ, ή μάλλον ο Θεός μέσω αυτού, λέγοντας όχι «θα εκχέω το Πνεύμα μου», αλλά «θα εκχέω από το Πνεύμα μου». Διότι, όπως λέει και ο πατήρ Χρυσόστομος, «εννοεί ένα μέρος της ενέργειας· διότι ο Παράκλητος δεν μερίζεται». Ο δε κορυφαίος των αποστόλων σε πολλά σημεία, ή μάλλον παντού, αποκαλεί δωρεά αυτό που εκχύθηκε τότε σε αυτούς. Και ο χρυσούς πάλι θεολόγος: «δεν εκχέεται ο Θεός, λέει, αλλά η χάρις».

Ο δε Ιωάννης, ο χρυσούς κατά τη γλώσσα, αφού συμπαραταχθεί με τη δύναμη των λόγων του Βασιλείου, θα καταισχύνει τους Λατίνους και θα καταλύσει τα δόλια τεχνάσματα αυτού του κενόφρονος, λέγοντας ότι «δεν εκχέεται ο Θεός, αλλά η χάρις». Και πριν από τον Χρυσόρρημονα πατέρα, ο προφήτης Ιωήλ, ή μάλλον ο Θεός διά του προφήτου, είπε: όχι «θα εκχεώ το Πνεύμα μου», αλλά «θα εκχεώ από το Πνεύμα μου». Εάν, λοιπόν, το Πνεύμα δεν κατακερματίζεται, τι είναι αυτό το εκ του Πνεύματος του Θεού Πνεύμα που εκχέεται σε εμάς από τον Θεό σύμφωνα με την επαγγελία; Άραγε δεν είναι η χάρις και η ενέργεια του Πνεύματος, ούσα ενέργεια της ουσίας του Πνεύματος; Όμως το Πνεύμα που εκχέεται σε εμάς από τον Θεό δεν είναι κτιστό σύμφωνα με τον μέγα Βασίλειο. Επομένως η χάρις είναι άκτιστη, και αυτό είναι εκείνο το οποίο δίδεται, αποστέλλεται και χαρίζεται από τον Υιό στους μαθητές, και όχι το ίδιο το Πνεύμα, και αυτό είναι το θεοποιό δώρο, το οποίο, όντας ενέργεια, δεν είναι μόνο άκτιστο, αλλά και αχώριστο από το Πανάγιο Πνεύμα.

Και προς το παρόν δεν αναφέρει τίποτα για τον Ιούδα, επειδή ήταν σε όλους φανερό τι είδους τιμωρία υπέστη, αλλά σιωπά, γνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει τίποτα πιο ισχυρό από το να τους απευθύνεται μέσα από τις προφητείες· αυτό είναι πιο ισχυρό και από τα ίδια τα γεγονότα. Διότι, όταν ο Χριστός επιτελούσε θαύματα, πολλές φορές τον αμφισβητούσαν· όταν όμως ο Χριστός τούς παρουσίασε τον προφήτη να λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου», σιώπησαν σε τέτοιο βαθμό, ώστε κανείς πλέον δεν μπόρεσε να του δώσει καμία απάντηση. Και σε πολλά σημεία των Γραφών και ο ίδιος το υπενθυμίζει λέγοντας: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού». Ή μάλλον, αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς παντού. Γι' αυτό και εδώ αναφέρει: «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· δηλαδή, στα έθνη. Αλλά δεν το αποκαλύπτει ακόμη, ούτε το ερμηνεύει· διότι δεν ήταν ωφέλιμο, επειδή και τούτο ήταν ασαφές.

Β΄. Βλέπεις πώς, με την πάροδο του χρόνου, τους καθιστά θαυμαστούς; Διότι, όσο μεν βρίσκονταν στην πρόγνωση του Θεού, δεν ήταν σε κανέναν φανεροί· όταν όμως σφραγίστηκαν, έγιναν φανεροί, αλλά όχι όπως εμείς· διότι θα γίνουν φανεροί με εξαίρεση λίγους. Σφραγίστηκαν και οι Ισραηλίτες, αλλά με την περιτομή, όπως ακριβώς τα κοπάδια και τα άλογα ζώα· σφραγιστήκαμε και εμείς, αλλά ως υιοί, με το Πνεύμα. Τι σημαίνει «με το Πνεύμα της επαγγελίας»; Ήτοι, ότι το λάβαμε σύμφωνα με την επαγγελία. Διότι υπάρχουν δύο επαγγελίες, η μία δόθηκε μέσω των προφητών, και η άλλη από τον Υιό. Μέσω των προφητών· άκουσε τον Ιωήλ που λέει: «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι υιοί σας και οι θυγατέρες σας, και οι νέοι σας θα δουν οράματα, και οι γέροντές σας θα δουν ενύπνια»· άκουσε πάλι και τον Χριστό που λέει: «Και θα λάβετε δύναμη, όταν έλθει το Άγιο Πνεύμα σε εσάς, και θα είστε μάρτυρές μου και στην Ιερουσαλήμ, και σε όλη την Ιουδαία και τη Σαμάρεια, και έως τα πέρατα της γης». Καίτοι έπρεπε, λέει, να πιστευθεί ως Θεός· όμως δεν στηρίζει τον ισχυρισμό του σε αυτό, αλλά εξετάζει το ζήτημα όπως για άνθρωπο, όπως ακριβώς στην προς Εβραίους επιστολή, λέγοντας: «Ώστε διά μέσου δύο πραγμάτων αμετάβλητων, για τα οποία είναι αδύνατον να ψευσθεί ο Θεός, να έχουμε ισχυρή παρηγορία». Έτσι και εδώ, θέτει ως τεκμήριο για την επαγγελία των μελλοντικών αγαθών αυτά που έχουν ήδη δοθεί.

Επομένως, όποιος παραβαίνει την τάξη, τα συγχέει όλα, προδίδει τα δώρα του Θεού και ρίχνει κατά γης την τιμή που του δόθηκε άνωθεν, και αυτό δεν αφορά μόνο τον άνδρα, αλλά και τη γυναίκα. Διότι και για εκείνην αποτελεί μέγιστη τιμή το να διατηρεί την οικεία της τάξη, όπως ακριβώς αποτελεί αίσχος το να στασιάζει. Γι' αυτόν τον λόγο το έθεσε και για τους δύο, λέγοντας τα εξής: «Κάθε άνδρας που προσεύχεται ή προφητεύει έχοντας καλυμμένο το κεφάλι του, καταντροπιάζει το κεφάλι του· κάθε δε γυναίκα που προσεύχεται ή προφητεύει με ασκεπές το κεφάλι της, καταντροπιάζει το κεφάλι της». Επειδή υπήρχαν, όπως προείπα, και άνδρες και γυναίκες που προφήτευαν, και γυναίκες που κατείχαν αυτό το χάρισμα τότε, όπως οι θυγατέρες του Φιλίππου, καθώς και άλλες πριν από αυτές και μετά από αυτές· για τις οποίες εξάλλου και ο προφήτης έλεγε παλαιότερα: «Θα προφητεύσουν οι υιοί σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν οράματα». Τον άνδρα, λοιπόν, δεν τον αναγκάζει να είναι πάντοτε ασκεπής, παρά μόνο όταν προσεύχεται· διότι, όπως λέει, «Κάθε άνδρας που προσεύχεται ή προφητεύει έχοντας καλυμμένο το κεφάλι του, καταντροπιάζει το κεφάλι του»· αντίθετα, τη γυναίκα την προστάζει να είναι διαρκώς καλυμμένη. Γι' αυτό, αφού είπε: «Κάθε γυναίκα που προσεύχεται ή προφητεύει με ασκεπές το κεφάλι της, καταντροπιάζει το κεφάλι της», δεν σταμάτησε μόνο μέχρις εδώ, αλλά προχώρησε λέγοντας: «Επειδή είναι ένα και το αυτό με την ξυρισμένη».

Ποια είναι όμως αυτή η χάρη; Εκείνη διά της οποίας δίδασκε, διά της οποίας θαυματουργούσε. Εδώ αναφέρεται στη χάρη που ήλθε πάνω στη σάρκα: «Σε όποιον δεις το Πνεύμα», λέγει, «να καταβαίνει σαν περιστέρι και να μένει πάνω του, αυτός είναι που βαπτίζει». Διότι όλη η χάρη εκχύθηκε στον ναό εκείνο. Επειδή σε αυτόν δεν δίδει το Πνεύμα με το μέτρο· διότι εμείς μεν λάβαμε από το πλήρωμά του, ο ναός όμως εκείνος έλαβε ολόκληρη τη χάρη. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ο Ησαΐας έλεγε: «Θα αναπαυθεί πάνω του Πνεύμα σοφίας και συνέσεως, Πνεύμα βουλής και ισχύος, Πνεῦμα γνώσεως και ευσεβείας. Πνεύμα φόβου Θεού θα τον γεμίσει». Αλλά εκεί μεν βρίσκεται ολόκληρη η χάρη, στους ανθρώπους όμως δίδεται κάτι μικρό, σαν μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη. Γι' αυτό δεν είπε, «Δίνω το Πνεύμα», αλλά, «Θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα».

«Κάθε γυναίκα όμως που προσεύχεται ή προφητεύει με ακάλυπτη την κεφαλή της, καταντροπιάζει την κεφαλή της· διότι είναι ένα και το αυτό με το να είναι ξυρισμένη. Διότι, εάν η γυναίκα δεν καλύπτεται, ας κουρευτεί. Και αν είναι αισχρό για τη γυναίκα το να κουρεύεται ή να ξυρίζεται, ας καλύπτεται». Διότι υπήρχαν γυναίκες που είχαν αυτό το χάρισμα, όπως οι θυγατέρες του Φιλίππου, και άλλες πριν από αυτές και μετά από αυτές, για τις οποίες υπήρχε και προφητεία που έλεγε: «Και θα προφητεύσουν οι υιοί σας, και οι θυγατέρες σας θα δουν οράματα». «Ο άνδρας βεβαίως δεν οφείλει να καλύπτει την κεφαλή του, εφόσον είναι εικόνα και δόξα του Θεού. Η γυναίκα όμως είναι δόξα του άνδρα· διότι ο άνδρας δεν προέρχεται από τη γυναίκα, αλλά η γυναίκα από τον άνδρα· επειδή δεν πλάστηκε ο άνδρας για χάρη της γυναίκας, αλλά η γυναίκα για χάρη του άνδρα». Υπάρχει πάλι και άλλη αιτία που εμποδίζει τον άνδρα να καλύπτεται, και ποια είναι αυτή, παρά το ότι αυτός είναι άρχοντας της γυναίκας;

Γι' αυτό ο θείος Παύλος, γράφοντας προς τους Εβραίους, λέει: «επιβεβαιώνοντας ο Θεός τη μαρτυρία τους με σημεία και τέρατα και με ποικίλες δυνάμεις και με μερισμούς του Αγίου Πνεύματος κατά τη θέλησή του». Και η μεν είναι αδύνατον να προέρχεται και από το Πνεύμα, διότι είναι αδύνατον το Πνεύμα να εκπορεύεται προσωπικώς από τον εαυτό του, η δε προέρχεται και από το Πνεύμα. Όπως ακριβώς από τη μεριά των προφητών, μιλώντας εκ προσώπου του Θεού, ο μεν Μωυσής λέει: «Θα πάρω από το Πνεύμα μου που είναι πάνω σου και θα το θέσω πάνω σε αυτούς»· ο δε Ιωήλ: «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· και από τη μεριά των αποστόλων, ο κορυφαίος: «Θα λάβετε τη δωρεά του Αγίου Πνεύματος»· και ο Ιωάννης: «Από τούτο γνωρίζουμε ότι μένουμε σε αυτόν και αυτός σε εμάς, επειδή μας έχει δώσει από το Πνεύμα του»· και το στόμα του Χριστού, ο Παύλος: «Η αγάπη του Θεού, λέει, έχει εκχυθεί στις καρδιές μας διά του Αγίου Πνεύματος που μας έχει δοθεί».

Διότι, ερμηνεύοντας ο θείος Χρυσόστομος το χωρίο «δεν δίνει ο Θεός το Πνεύμα με το μέτρο», είπε περίπου τα εξής: «Εδώ λέγοντας Πνεύμα εννοεί την ενέργεια· διότι αυτή είναι που μερίζεται· διότι όλοι εμείς λάβαμε την ενέργεια με το μέτρο, εκείνος όμως έλαβε ολόκληρη όλη την ενέργεια· και αν η ενέργειά του είναι αμέτρητη, πολύ περισσότερο είναι η ουσία»· και αλλού, προβάλλοντας προς εξήγηση εκείνο το ψαλμικό «εξεχύθη χάρις στα χείλη σου», λέει: «διότι όλη η χάρη εξεχύθη σε εκείνον τον ναό· διότι ο Πατέρας δεν δίνει σε εκείνον το Πνεύμα με το μέτρο· εμείς όμως έχουμε κάτι μικρό, σαν μια σταγόνα από εκείνη τη χάρη· διότι από το πλήρωμά του, λέει, εμείς όλοι λάβαμε· σαν να έλεγε κανείς, από αυτό που υπερχειλίζει, από αυτό που περισσεύει»· και μετά από λίγα λέει: «ο Θεός εξέχεε τη δωρεά του· η θεότητα δεν εκχέεται, αλλά η δωρεά· εξεχύθη χάρις στα χείλη σου· η χάρη εκχέεται, όχι αυτός που δωρίζει τη χάρη· και πάλι δεν είπε δίνω το Πνεύμα, αλλά θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα· και η χάρη που δίνεται σε τόσα κλίματα του κόσμου, είναι κάποιο μέρος της δωρεάς και αρραβώνας· διότι λέγοντας “αφού έδωσε τον αρραβώνα του Πνεύματος στις καρδιές μας”, εννοεί το μέρος της ενέργειας· διότι ο Παράκλητος βεβαίως δεν μερίζεται· αυτή την ενέργεια, λοιπόν, έλαβε και εκείνος ο ναός, και την παρείχε στους αξίους σαν από δεξαμενή»· και αλλού λέει: «Έπρεπε να κατανοήσουν οι αιρετικοί, ποια είναι τα ονόματα που δηλώνουν τη φύση του Αγίου Πνεύματος και ποια αυτά που ερμηνεύουν τη χάρη, αυτοί όμως καπηλεύτηκαν την αλήθεια· τα συνέχεαν όλα· παρεκτράπηκαν από την αλήθεια· διότι άλλο είναι το Άγιο Πνεύμα, άλλο το χάρισμα· άλλο ο βασιλιάς, και άλλο το δώρο του βασιλιά».

Στη δε Καινή ο ίδιος, άλλοτε μεν απαντώντας άμεσα προς αυτόν «και εδόξασα και πάλι θα δοξάσω»· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν προς εμάς, «αυτός είναι ο αγαπητός μου Υιός, στον οποίο ευαρεστήθηκα, αυτόν να ακούτε». Έδωσε μαρτυρία και για το Πνεύμα, στη μεν Παλαιά λέγοντας «θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα»· στη δε Νέα, «μεριμνώντας ώστε αυτό να φανεί ωσεί περιστερά, και να κατέλθει, και να παραμείνει πάνω στον ίδιο τον Υιό». Έδωσε μαρτυρία και ο Υιός για τον Πατέρα κατά την ένσαρκη οικονομία· άλλοτε μεν λέγοντας σε αυτόν «σε δοξολογώ, Πατέρα, κύριε του ουρανού και της γης· και δόξασέ με εσύ, Πατέρα, κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν να υπάρξει ο κόσμος»· και, «Πατέρα άγιε, ο κόσμος δεν σε γνώρισε»· και όσα είναι παρόμοια με αυτά· άλλοτε δε λέγοντας για αυτόν σε εμάς «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και «αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· και όσα έχουν αυτήν την έννοια.

Αναπαύθηκε, λοιπόν, δηλαδή έπαυσε, όταν ήρθε εκείνος, μετά τον οποίο, κατά τους χρόνους αυτής της οικονομίας του που συντελέστηκε ανάμεσα στους ανθρώπους, έπρεπε αυτά να παύσουν από εσάς, και αφού βρήκαν σε αυτόν ξανά ανάπαυση, όπως είχε προφητευτεί ότι θα γίνουν δώρα, τα οποία δίνει από τη χάρη της δυνάμεως εκείνου του πνεύματος σε όσους πιστεύουν σε αυτόν, ανάλογα με το πόσο άξιο γνωρίζει τον καθένα. Ότι είχε προφητευτεί πως αυτό επρόκειτο να γίνει από αυτόν μετά την ανάληψή του στον ουρανό, το είπα ήδη και το λέω πάλι. Είπε λοιπόν: Ανέβηκε στα ύψη, αιχμαλώτισε αιχμαλωσία, έδωσε δώρα στους υιούς των ανθρώπων. Και πάλι σε άλλη προφητεία έχει λεχθεί: Και θα συμβεί μετά από αυτά, θα εκχέω το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα και στους δούλους μου και στις δούλες μου, και θα προφητεύσουν.

Διότι και μόνο αυτοί αρκούσαν ως μαρτυρία περί του Υιού, χωρίς τους υπόλοιπους, όπως προείπα. Και πάλι περί του Πνεύματος, απόλυτα επαρκής ήταν ο Ιωήλ, όταν έλεγε ξεκάθαρα εκ προσώπου του Θεού: «Εκείνες τις ημέρες», λέγει, «θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επί πάσης σαρκός, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας και οι θυγατέρες σας, και οι πρεσβύτεροί σας θα δουν όνειρα, και οι νέοι σας θα δουν οράματα· και ακόμη και στους δούλους μου και στις δούλες μου θα εκχύσω από το Πνεύμα μου· και θα δώσω τέρατα ψηλά στον ουρανό και σημεία κάτω στη γη».

Οι Αρειανοί, έχοντας διαδεχθεί την αίρεση του αιρεσιάρχη τους Αρείου, υποβιβάζουν το πανάγιο Πνεύμα σε κτίσμα, λέγοντας ότι ο Υιός είναι σαν κτίσμα του Πατέρα και το πανάγιο Πνεύμα κτίσμα του Υιού. Ω, τι ανοησία! Διότι ποιος ποτέ δημιούργησε ένα κτίσμα και το ονόμασε «αγαπητό υιό»; Διότι το κτίσμα ονομάζεται κτίσμα εκείνου που το έκτισε, και όχι ομοούσιος και αγαπητός υιός. Και αν ο Χριστός δεν είναι υιός του Θεού, όπως αυτοί βλασφημούν, τίνος λοιπόν είναι πατέρας ο Πατέρας; Και αν το Πνεύμα είναι κτίσμα του Υιού, όπως αυτοί φλυαρούν, πώς εκπορεύεται εκ του Πατρός; Και πώς ο Πατέρας το εκχέει από τον εαυτό του «επί πάσαν σάρκα» προφητών και προφητισσών, ώστε να προφητεύουν οι υιοί και οι θυγατέρες, και οι ηλικιωμένοι και οι νέοι να βλέπουν οράματα; Και πώς, θα πει κάποιος, ενώ και εκείνοι ήταν λογικοί άνθρωποι, δεν τα κατανόησαν αυτά, αλλά σαν άλογοι και τυφλοί, σκαρφιζόμενοι αυτά τα δαιμονιώδη, τα δίδασκαν και τα δογμάτιζαν; Ορθά είπες άλογοι και τυφλοί. Διότι, επειδή δεν καθαρίστηκαν από τα πάθη, έγιναν τυφλοί στη διάνοια. Και αφού νικήθηκαν από την κενοδοξία και τη φιλαρχία, αντί να μάθουν, επιθυμούσαν να διδάσκουν, και έχοντας γίνει τυφλοί οδηγοί τυφλών, εντελώς τυφλοί, έπεσαν και οι δύο στον λάκκο της απιστίας και της βλασφημίας.

Ο δε παράκλητος Θεός, που αναβλύζει διαπαντός από την αέναη πηγή και καταλήγει σε πηγή, ο βασιλιάς του παντός, «το πνεύμα της αληθείας, το πανταχού παρόν και τα πάντα πληρούν», το ευθές, το ηγεμονικό, αυτό που καθαίρει και ποτίζει και φωτίζει και αγιάζει τους άξιους του, αυτό που διά των πύρινων γλωσσών υπερφυώς εξόπλισε τους αγίους μαθητές και αγράμματους αλιείς και τους εξαπέστειλε «στην πρώτη θάλασσα» και «στην έσχατη θάλασσα» και στα πέρατα της οικουμένης, ώστε «εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι γι' αυτόν, να δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, να κατανοήσουν», αυτό που θεϊκώς εκχύθηκε από τον Θεό «επί πάσαν σάρκα» δούλων και δουλίδων, πρεσβυτέρων και νεανίσκων για προφητείες και οράσεις, εσύ λοιπόν, Παράκλητε αγαθέ, πρωτίστως καθάρισέ μας, σε ικετεύουμε, φώτισέ μας, πότισέ μας με τα ζωηρά σου νάματα.

Υποσχέθηκα πολλές φορές να μιλήσω ιδιαιτέρως περί του Πνεύματος, και δεν απορώ που, ακόμη και παρά τη θέλησή μου, ο λόγος με παρασύρει στο ίδιο θέμα, για να διδαχθώ και σε αυτό το εξής: ότι, εάν η φύση είναι μία και αχώριστη, οπωσδήποτε και ο Λόγος είναι ένας και αχώριστος. Και στις έσχατες ημέρες, λέει ο Κύριος μέσω του Ιωήλ, «θα εκχέω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή στην πιστή, «και θα προφητεύσουν οι γιοι σας και οι θυγατέρες σας, και οι ηλικιωμένοι σας θα δουν ενύπνια, και οι νέοι σας θα δουν οράματα»· διότι, έστω και αν δεν προφήτευσε κάθε πιστή σάρκα, λαμβάνοντας το θείο βάπτισμα συμμετείχε στο Πνεύμα. Γι' αυτό και «κατέβηκε πνεύμα από τον Κύριο», λέει, «και τον οδήγησε», δηλαδή κατά τη φυγή και στην έρημο και στην Ερυθρά Θάλασσα· «τους οδήγησε», λέει, «μέσα από την άβυσσο σαν άλογο μέσα από την έρημο και σαν κτήνη μέσα από την πεδιάδα» και δεν δείλιασαν, και «κατέβηκε πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· διότι «επί στόματος δύο ή και τριών μαρτύρων» στηρίζεται «κάθε ρήμα», σύμφωνα με τη θεία φωνή.

Διότι, επειδή τιμώνταν και γινόταν πιστευτό και αναγνωριζόταν ένα μόνο πρόσωπο του Θεού και Πατέρα, ενώ ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν, και ο Θεός γνωριζόταν, ας πούμε, κατά το ήμισυ, αν και με πολλούς τρόπους και πριν από την ίδια την παρουσία του Χριστού κηρυσσόταν η Τριάδα, άλλοτε με τον Πατέρα να λέει μέσω των Γραφών «υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα», και άλλοτε «από τη μήτρα πριν από τον εωσφόρο σε γέννησα», και: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: κάθισε στα δεξιά μου», και: «Με τον Λόγο», δηλαδή τον Υιό του Πατέρα, «στερεώθηκαν οι ουρανοί», και: «Απέστειλε» ο Πατέρας «τον» Υιό και «Λόγο του και τους θεράπευσε», και: «Ιδού, θα πράξει συνετά ο δούλος μου και θα υψωθεί και θα δοξαστεί», και: «Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ», «και εγώ θα τον καταστήσω πρωτότοκο», και γενικά όσα ο Πατέρας λέει μέσω των Γραφών για τον Υιό. Και πάλι, σχετικά με το Άγιο και ζωαρχικό Πνεύμα, άλλοτε μεν αναφέρεται: «το πνεύμα σου το αγαθό ας με οδηγήσει», και «πνεύμα ευθύ εγκαίνισε στα έγκατά μου», άλλοτε δε: «με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή του» (όχι επειδή εκείνη η άρρητη και ασώματη φύση διαθέτει στόμα και πνεύμα από αυτά που μας είναι γνωστά, διότι το πνεύμα (η πνοή) του στόματος του προφορικού λόγου που μας είναι γνωστότατο, ούτε αποστέλλεται ούτε ενεργεί, ενώ το άφραστο πνεύμα του άφραστου στόματος του Θεού και αποστέλλεται κατά την οικονομία και ενεργεί με αυθεντία όπως ο Πατέρας και ο Υιός, γι' αυτό και κατέβηκε το πνεύμα του Θεού και τους οδήγησε), και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου, και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης», και: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχύσω από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα» και τα λοιπά. Έτσι, ενώ με πολλούς τρόπους, όπως προείπα, κηρυσσόταν η ομοούσια Τριάδα, ο Υιός και το Πνεύμα αγνοούνταν από τους ανθρώπους.

63. Δεν είναι αληθινά τα οράματα που βλέπουν στον ύπνο τους όλοι οι άνθρωποι, ούτε αποτυπώνονται στο ηγεμονικό μέρος του νου όλων· αλλά μόνο εκείνων που έχουν καθαρισμένο τον νου και διαυγή τα αισθητήρια της ψυχής, και οι οποίοι έχουν ανέλθει στη φυσική θεωρία· αυτών που δεν έχουν καμία φροντίδα για βιωτικά πράγματα, ούτε κάποια μέριμνα για την παρούσα ζωή· των οποίων οι μακρές νηστείες έχουν καταλήξει σε περιεκτική εγκράτεια· και οι κατά Θεόν ιδρώτες και κόποι βρήκαν κατάλυμα στο αγιαστήριο του Θεού, στη γνώση των όντων, μαζί με την ανώτερη σοφία· των οποίων ο βίος είναι αγγελικός και η ζωή είναι τώρα κρυμμένη στον Θεό, και η προκοπή από την ιερή ησυχία ανέβηκε στη βαθμίδα των προφητών της Εκκλησίας του Θεού· για αυτούς μίλησε ο Θεός και στο βιβλίο του Μωυσή: «Εάν υπάρξει ανάμεσά σας προφήτης, θα του εμφανιστώ στον ύπνο του και θα του μιλήσω σε όραμα». Και στον Ιωήλ: «Και θα συμβεί μετά από αυτά, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν οι γιοι σας και οι θυγατέρες σας, και οι πρεσβύτεροί σας θα δουν ενύπνια, και οι νέοι σας θα δουν οράματα». 64.

Επειδή δε το τείχος ήταν διπλό, αφενός αυτό της φύσεως και αφετέρου αυτό της γνώμης που είχε διαφθαρεί από την πονηρία, το μεν πρώτο το κατέλυσε ο Σωτήρας με τη σάρκωσή Του, το δε δεύτερο με τη σταύρωσή Του· διότι ο σταυρός κατέλυσε την αμαρτία. Γι' αυτόν τον λόγο, μετά το βάπτισμα, το οποίο φέρει τη δύναμη του σταυρού εκείνου και του θανάτου, προχωρούμε στο μύρο, την κοινωνία του Πνεύματος. Διότι, εφόσον και τα δύο εμπόδια αναιρέθηκαν, δεν υπάρχει τίποτα που να μπορεί να εμποδίσει το Άγιο Πνεύμα να «εκχυθεί επί πάσαν σάρκα»· εννοώ βέβαια στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό κατά τον παρόντα βίο. Διότι ως προς την άμεση κοινωνία με τον Θεό αποτελεί τρίτο εμπόδιο και ο θάνατος, ο οποίος δεν επιτρέπει σε όσους φέρουν ακόμη θνητό σώμα να υπερβούν «το αίνιγμα και το έσοπτρο».

Αν λοιπόν στη σκιά εκχύθηκε τόσο πολύ το Άγιο Πνεύμα, πόσο μάλλον στην Καινή Διαθήκη, στον σταυρό, στην έλευση του Χριστού, όπου έγινε η έκχυση και η μέθη του Πνεύματος. Διότι λέγει: «θα εκχεώ από το πνεύμα μου σε κάθε σάρκα». Αυτό είναι που είπε ο ίδιος ο Κύριος, ότι «θα είμαι μαζί σας έως τη συντέλεια του αιώνος». «Διότι καθένας που ζητά βρίσκει». Διότι λέγει, «αν εσείς που είστε πονηροί γνωρίζετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο ουράνιος Πατέρας σας θα δώσει Άγιο Πνεύμα σε αυτούς που του το ζητούν», με δύναμη και πολλή βεβαιότητα, σύμφωνα με τον Απόστολο.

«Διότι», λέγει, «θα εκχύσω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα». Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε είπε: «Θα είμαι μαζί σας έως τη συντέλεια του αιώνος». «Διότι καθένας που ζητά, βρίσκει». «Εάν, λοιπόν, εσείς, αν και είστε πονηροί, γνωρίζετε να δίνετε αγαθά δώρα στα παιδιά σας, πόσο μάλλον ο Πατέρας ο ουράνιος θα δώσει Άγιο Πνεύμα σε εκείνους που του το ζητούν». Εκείνη η δύναμη που από την αρχή υπήρξε με τους πατέρες και με τους αποστόλους, αυτή η ίδια είθε να κατασκηνώσει μέσα μας και να μας αναπαύσει.

Ερώτηση. Υπάρχει άραγε στον ύπνο αγαθή φαντασία, με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει και η φαντασία του πονηρού; Απόκριση. Σε εκείνους που έχουν βαθιά μέσα τους τη χάρη, η προσευχή υπάρχει πάντοτε. Διότι, εάν ο σατανάς δεν μένει αδρανής πολεμώντας ούτε την ημέρα ούτε τη νύχτα, πολύ περισσότερο η χάρη σε βοηθά και την ημέρα και τη νύχτα, ακόμη και όταν κοιμάσαι. Διότι υπάρχουν φορές που το σώμα βρίσκεται σε ύπνο, ενώ ο νους αγρυπνεί και ζει στραμμένος προς τον Θεό και κλαίει και βλέπει γλυκύτατα πρόσωπα. Ο Ιακώβ μέσα στη νύχτα είδε την κλίμακα και τους αγγέλους να ανεβαίνουν και να κατεβαίνουν, και μέσα στη νύχτα πάλεψε με τον Θεό. Γράφτηκε άλλωστε ότι «οι γιοι σας θα δουν οράματα και θα ονειρευτούν ενύπνια». Και στον Ιωσήφ σε όραμα της νύχτας εμφανίστηκε άγγελος, λέγοντας: «Μη φοβάσαι, Ιωσήφ, αλλά σήκω, παράλαβε το παιδί και φύγε στην Αίγυπτο. Διότι ο Ηρώδης ζητά να το εξοντώσει». Εάν ο σατανάς μεταβάλλεται «σε άγγελο φωτός», σε νερά, σε σύννεφα, παρόλο που είναι δούλος και κτίσμα, πολύ περισσότερο ο Θεός, όντας πλούσιος, επειδή ως προς τη δική Του φύση είναι ακατάληπτος -«διότι είναι φως απρόσιτο, το οποίο δεν είδε κανείς από τους ανθρώπους ούτε μπορεί να το δει»-, μεταβάλλει τον Εαυτό Του μεταμορφούμενος «από δόξα σε δόξα», σε φωτεινά σύννεφα, σε «ήλιο δικαιοσύνης», σε καθαρό αέρα. Αλλά εδώ χρειάζεται πολλή διάκριση, ώστε να κατανοεί κανείς το καθένα από αυτά που συμβαίνουν. Διότι κάθε υπόσταση, ενεργώντας, ελκύει προς τη δική της αγάπη και φύση.

«Επάνω από εσάς, ω μαθητές μου, ως Θεός και ποιητής όλου του κόσμου απλώνω τις παλάμες μου, τις οποίες οι άνομοι τέντωσαν, έδεσαν και καθήλωσαν· εσείς λοιπόν, θέτοντας τα κεφάλια σας κάτω από τα χέρια μου, κατανοήστε και γνωρίστε, φίλοι, αυτά που επιτελώ· διότι σαν να σας βαπτίζω σας χειροθετώ τώρα, και αφού σας ευλογήσω σας εξαποστέλλω πεφωτισμένους, γεμάτους σοφία· πάνω στα κεφάλια σας υπάρχει αίνεση και ευπρέπεια, και στις ψυχές σας έλλαμψη, καθώς έχει γραφτεί· διότι θα εκχύσω σε εσάς από το πνεύμα μου, και θα είστε για εμένα δεκτοί, διδαγμένοι και εκλεκτοί, οικείοι και πιστοί· και δεν χωρίζομαι από εσάς· εγώ είμαι μαζί σας και κανείς δεν είναι εναντίον σας.» Αφού ο Σωτήρας είπε αυτά στους αποστόλους, τους προκάλεσε αρκετή και πολλή λύπη· ίσως μάλιστα έκλαψαν και, αναστενάζοντας από τα βάθη τους, είπαν προς τον διδάσκαλο: «Εγκαταλείποντάς μας, Οικτίρμον, χωρίζεσαι από αυτούς που σε αγαπούν;»

Για αυτόν τον λόγο, μεταδίδει στους αγίους ο Υιός του Θεού και της άχραντης Παρθένου, αφενός από τη φύση και την ουσία του συναΐδιου Πατέρα του τη χάρη, όπως έχει ειπωθεί, του Πνεύματος, δηλαδή τη θεότητα, όπως λέει μέσω του προφήτη: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχύσω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πίστεψε, αφετέρου δε από τη φύση και την ουσία εκείνης που κυρίως και αληθινά τον γέννησε, τη σάρκα που ανέλαβε από αυτήν.