Πατερικές αναφορές στο ΙΩΝΑΣ 3:4

Κάτι τέτοιο μπορεί κανείς να δει ότι συνέβη και στην περίπτωση του Ιωνά. Διότι, λέει, ήλθε λόγος Κυρίου προς τον προφήτη Ιωνά, λέγοντας: «Σήκω και πήγαινε στη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, και κήρυξε σε αυτήν: Ακόμη τρεις ημέρες, και η Νινευή θα καταστραφεί».

Παρατήρησε δε τη δύναμη και των δύο καταστάσεων· Ο διάβολος ήταν αγαθός πριν από αυτό· επειδή όμως επέδειξε ραθυμία και απελπίστηκε, έπεσε σε τόση κακία, ώστε να μην μπορεί πλέον να ανορθωθεί. Διότι, ως προς το ότι ήταν αγαθός, άκου τι λέει: «Είδα τον Σατανά να πέφτει σαν αστραπή από τον ουρανό»· η δε παρομοίωση με την αστραπή φανερώνει και τη λαμπρότητα της προηγούμενης διαγωγής του, αλλά και την ταχύτητα της πτώσεώς του. Ο Παύλος ήταν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· επειδή όμως επέδειξε ζήλο και δεν απελπίστηκε, ανορθώθηκε και έγινε ίσος με τους αγγέλους. Ο Ιούδας ήταν απόστολος, αλλά επειδή κυριεύθηκε από ραθυμία, έγινε προδότης. Ο ληστής πάλι, έπειτα από τόση κακία, επειδή δεν απελπίστηκε, εισήλθε στον παράδεισο πριν από όλους τους άλλους. Ο Φαρισαίος, επειδή απόκτησε υπεροψία, κατέπεσε από το ίδιο το ύψος της αρετής· ο τελώνης, επειδή δεν απελπίστηκε, ανορθώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε να ξεπεράσει ακόμη και εκείνον. Θέλεις να σου υποδείξω και μία ολόκληρη πόλη που έπραξε το ίδιο; Η πόλη των Νινευιτών κατ' αυτόν τον τρόπο διασώθηκε ολόκληρη· μολονότι η απόφαση του Θεού τους εξωθούσε στην απελπισία. Διότι δεν τους είπε, ότι εάν μετανοήσουν θα σωθούν, αλλά απλώς: «Ακόμη τρεις ημέρες, και η Νινευή θα καταστραφεί».

Ο λαός όμως των Νινευιτών, αν και ήταν βάρβαρος και αλλόφυλος, χωρίς να έχει καμία συμμετοχή σε όλα αυτά, ούτε σε μικρό ούτε σε μεγάλο, ούτε σε λόγια ούτε σε θαύματα, ούτε σε έργα ούτε σε διδασκαλίες, όταν είδαν έναν άνθρωπο να έχει διασωθεί από ναυάγιο, ο οποίος ποτέ πρωτύτερα δεν είχε συναναστραφεί μαζί τους, αλλά τότε για πρώτη φορά τον αντίκρισαν να εισέρχεται και να λέει: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», σε τέτοιο βαθμό από αυτά τα λιτά λόγια μεταστράφηκαν και έγιναν καλύτεροι και, αποβάλλοντας την προηγούμενη κακία, πορεύθηκαν προς την αρετή δια της μετανοίας, ώστε να ανακαλέσουν την απόφαση του Θεού και να στήσουν όρθια την πόλη που κλονιζόταν και να αποκρούσουν τη θεήλατη οργή και να απαλλαγούν από κάθε κακία. «Διότι είδε ο Θεός», λέει, «ότι απομακρύνθηκε ο καθένας από τον πονηρό του δρόμο». Πώς απομακρύνθηκε; Πες μου· μολονότι ήταν μεγάλη η κακία τους, ανείπωτη η πονηρία, δυσθεράπευτα τα τραύματα. Και υποδηλώνοντας αυτό ο προφήτης έλεγε: «Ανέβηκε η κακία τους έως τον ουρανό», καταδεικνύοντας με την απόσταση του τόπου το μέγεθος της κακίας τους.

Διότι δεν υπήρχε πλέον καμία υλική βαρύτητα στο σώμα, εφόσον η νηστεία το είχε καταστήσει πνευματικό. Παρομοίως και οι Νινευίτες, αφού νήστευσαν, απέκρουσαν τον θάνατο· διότι, αφού προσκαρτέρησαν εντατικά στη νηστεία επί τρεις ημέρες και μετέτρεψαν μέσα σε λίγες ημέρες την αιώνια καταδίκη τους, άφησαν αιώνιο έπαινο στον κόσμο. Βλέπετε, αγαπητοί, πόσο μεγάλη ισχύ έχει η νηστεία, όταν επιτελείται μαζί με προσευχή και καλά έργα. Διότι η νηστεία και η δέηση διασώζουν από τον θάνατο· η δικαιοσύνη, όμως, είναι ανώτερη και από τα δύο. Η νηστεία είναι και αναίρεση του θανάτου και απολύτρωση από την οργή· η νηστεία είναι κάθαρση της διανοίας, σύντροφος της εγκράτειας, γυμναστήριο της ευσέβειας, ζυγός της δικαιοσύνης. Γνωρίζει η νηστεία να καθιστά πλούσιο τον φτωχό· διότι δεν του επιτρέπει να δαπανά άσκοπα, προσφέροντάς του την αυτάρκεια του μέτρου· γνωρίζει να καθιστά και τον πλούσιο καλό οικονόμο των δικών του χρημάτων, μη επιτρέποντάς του να τα κατασπαταλά αδίστακτα· γνωρίζει η νηστεία να συγκρατεί και την ορμή της νεότητας. Διδάσκει να βάζουμε χαλινό στις τροφές, μας περιβάλλει με εγκράτεια, και μας καθοδηγεί σοφά προς την ευσέβεια και τη σωφροσύνη. Γνωρίζει να κάνει και τους πρεσβυτέρους πιο σοφούς, και να διαφυλάττει καθαρό το μάτι της διανοίας. Η νηστεία διατηρεί και το σώμα πιο υγιές· διότι, καθώς δεν βαρύνεται από τα φαγητά, δεν συσσωρεύει την ύλη των ασθενειών, αλλά, επειδή ξαλαφρώνει από τις τροφές, γίνεται εύρωστο για να υποδεχθεί τα πνευματικά χαρίσματα.

Οι Νινευίτες, όταν άκουσαν τον προφήτη να διατείνεται και να απειλεί σαφώς ότι: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», ούτε και τότε απελπίστηκαν, αλλά, μολονότι δεν είχαν την πεποίθηση ότι θα πείσουν τον Θεό, και μάλλον είχαν λόγο να υποπτεύονται το αντίθετο από τον χρησμό —διότι αυτό που ειπώθηκε δεν διατυπώθηκε με κάποιον όρο, αλλά αποτελούσε απόλυτη απόφαση— εντούτοις επέδειξαν μετάνοια λέγοντας: «Ποιος γνωρίζει εάν θα μετανοήσει και θα παρακληθεί ο Θεός και θα αποτρέψει την οργή του θυμού του, ώστε να μην καταστραφούμε;». Έπειτα προσθέτει: «Και είδε ο Θεός τα έργα τους, ότι αποστράφηκαν από τις πονηρές οδούς τους, και μετενόησε ο Θεός για το κακό που είχε πει να τους κάνει, και δεν το έκανε». Εάν λοιπόν άνθρωποι βάρβαροι και αμαθείς μπόρεσαν να κατανοήσουν ένα τέτοιο πράγμα, πολύ περισσότερο οφείλουμε να το πράττουμε εμείς, που έχουμε διδαχθεί τα θεία δόγματα και έχουμε δει τεράστιο πλήθος τέτοιων παραδειγμάτων, τόσο σε λόγια όσο και σε έργα· «Διότι δεν είναι, λέγει, οι βουλές μου όπως οι δικές σας βουλές, ούτε οι οδοί μου όπως οι δικές σας οδοί· αλλά όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχουν τα διανοήματά μου από τις δικές σας διάνοιες, και οι βουλές μου από τις δικές σας βουλές».

Δεν ζει μετά θάνατον αυτός που είναι η αιτία της ζωής για τους ζώντες και της υπάρξεως για τα όντα; Βρισκόταν μεν ανάμεσα στους νεκρούς, αλλά ήταν ζωντανός, ως ελεύθερος. Δεν ακούσατε ποτέ τα λόγια του Κυρίου που ειπώθηκαν μέσω του προφήτη Ιωνά: «Ακόμη τρεις ημέρες, και η Νινευή θα καταστραφεί»; Διότι θα καταστραφεί η πλάνη, όταν ο Κύριος αναστηθεί από το μνήμα την τρίτη ημέρα, και θα φυτευθεί η δικαιοσύνη και η αλήθεια. Δώσε λοιπόν εντολή, λένε, να ασφαλιστεί ο τάφος έως την τρίτη ημέρα. Γιατί ταράζεστε μάταια, άθλιοι; Γιατί φοβάστε εκεί όπου δεν υπάρχει κανένας λόγος φόβου; Καμία σφραγίδα δεν θα συγκρατήσει τον Απερίγραπτο.

ΙΔʹ. Αποδείχθηκε λοιπόν, με τη συνέργεια του Χριστού, ότι πράγματι υπήρξε εξομολόγηση στον άδη. Και αυτά τα λέμε όχι για να αναιρέσουμε την προφητεία –μη γένοιτο– αλλά επειδή θέλουμε να καταδείξουμε ότι ο υπεράγαθος Κύριος νικιέται από την ίδια Του τη φιλανθρωπία· όπως ακριβώς και με το, «Η Νινευή θα καταστραφεί»· και όμως αυτή δεν καταστράφηκε, αλλά η αγαθότητα νίκησε την κρίση.

Διότι, αφού νήστεψε σαράντα ημέρες, κατέπαυσε την οργή εναντίον του λαού. Οι Νινευίτες, αφού νήστεψαν για τρεις ημέρες, διέσωσαν την πολυάνθρωπη πόλη. Η νηστεία είναι μίμηση των αγγέλων. Η νηστεία ανέβασε τους ανθρώπους στους ουρανούς, και τους προετοίμασε να πολιτεύονται μαζί με τους αγγέλους, και τους δώρισε την ανάπαυση μαζί με τους μάρτυρες.

Αλλά και όταν ο Ιωνάς δυσανασχέτησε επειδή δεν καταστράφηκε η πόλη την τρίτη ημέρα, όπως είχε κηρύξει, [ο Θεός] μέσω της οικονομίας Του έκανε να αναβλαστήσει γι' αυτόν από τη γη μια κολοκυθιά, κάτω από την οποία καθόταν και σκιαζόταν από τον καύσωνα (η κολοκυθιά δε αυτή βλάστησε αιφνιδίως, χωρίς ο Ιωνάς ούτε να την έχει φυτέψει ούτε να την έχει ποτίσει, αλλά ξαφνικά αναπτύχθηκε για να του προσφέρει σκιά), και στη συνέχεια την ξέρανε, πράγμα για το οποίο λυπήθηκε ο Ιωνάς. Τότε τον έλεγξε επειδή άδικα στενοχωριόταν για τη μη καταστροφή της πόλης των Νινευιτών, λέγοντας: «Εσύ σπλαχνίστηκες την κολοκυθιά, για την οποία δεν κοπίασας ούτε την ανέθρεψες, η οποία γεννήθηκε μέσα σε μια νύχτα και χάθηκε μέσα σε μια νύχτα· και εγώ δεν θα σπλαχνιστώ τη Νινευή, τη μεγάλη πόλη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από εκατόν είκοσι χιλιάδες άνθρωποι, οι οποίοι δεν γνωρίζουν να διακρίνουν το δεξί από το αριστερό τους χέρι, καθώς και πολλά κτήνη;»

Πώς όμως για τον Θεό είναι μεγάλη πόλη η πρώτη πόλη των Ασσυρίων, όπου υπήρχε η σύγχυση της πλάνης, όπου είχε ιδρυθεί το βασίλειο της ειδωλομανίας, και η οποία βρισκόταν πολύ μακριά από τη λεγόμενη αγία γη που είχε υποσχεθεί στον σωματικό Ισραήλ, παρά μόνο επειδή ο Θεός, βλέποντας το μέγεθος της απερίγραπτης πίστης της προερχόμενης από τα έθνη Εκκλησίας, αποδέχθηκε το μέλλον ως παρόν; Και αυτό που έως τότε ήταν αλλότριο το οικειώθηκε, και εκείνο που κάποτε εξαιτίας της αθεΐας ήταν ευτελέστατο το κατέστησε ένθεο μέσω του Λόγου και τιμιότατο, το οποίο κατέχει μεγαλείο που με κανέναν λόγο δεν μπορεί να προσδιοριστεί, λέγοντας ρητά μέσω του προφήτη: «και η Νινευή ήταν πόλη μεγάλη για τον Θεό». Προς αυτήν, όταν απεστάλη ο λόγος της προφητικής χάριτος, κήρυξε τη μακάρια καταστροφή, λέγοντας: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί».

Φθάνοντας στο σημείο αυτό σχετικά με την προθεσμία των ημερών, θεωρώ ότι θα παραλείψω τα υπόλοιπα, όσα θα μπορούσαν να λεχθούν από εκείνους που ερμηνεύουν αναγωγικά τον λόγο, και θα εξετάσω και θα αναφέρω αποκλειστικά και μόνο, με προσεκτική επισήμανση, εκείνο το οποίο πιθανότατα δεν θα βρεθεί να απέχει από την αλήθεια. Επομένως, ακούγοντας τον προφήτη να κηρύττει κατηγορηματικά «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», εκλαμβάνω ως αμετάκλητη την απόφαση κατά της Νινευή, ή μάλλον, για να μιλήσω πιο ορθά, ότι η θεία επίσκεψη θα είναι υπέρ της Νινευή.

Διότι κατανοώ ότι μετά τις τρεις ημέρες —τις οποίες ο προφήτης προδιέγραψε τυπολογικά καθώς βρισκόταν στην κοιλιά του κήτους, προλαμβάνοντας στον εαυτό του την τριήμερο ταφή και ανάσταση του Κυρίου— ο λόγος περίμενε άλλες τρεις ημέρες. Κατά τη διάρκειά τους έμελλε να αποδειχθεί το φως της αλήθειας και η αληθινή έκβαση των προρρηθέντων μυστηρίων και να επέλθει οπωσδήποτε η καταστροφή της πόλεως, οι οποίες (ημέρες) δεν προτύπωναν πλέον τη μελλοντική αλήθεια της ταφής και της ανάστασης του Σωτήρα, αλλά φανέρωναν σαφώς την ίδια την αλήθεια που ενεργήθηκε στα πράγματα, της οποίας προδιατύπωση ήταν η προηγηθείσα, σύμφωνα με το πρόσωπο του Ιωνά, τριάδα των ημερών μέσα στο κήτος. Διότι, εάν κάθε τύπος αναφέρεται σε μια προσδοκώμενη αλήθεια, και σύμφωνα με τον τύπο ο Ιωνάς παρέμεινε τρεις ημέρες στην κοιλιά του κήτους, είναι φανερό ότι το μυστήριο έμελλε να δείξει την αλήθεια, η οποία έπεται του τύπου πραγματικά και με τρόπο καινοφανή, και ότι ο Κύριος θα παρέμενε τρεις ημέρες και τρεις νύκτες στην καρδιά της γης, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Κυρίου που λέγει: «όπως ο Ιωνάς ήταν στην κοιλιά του κήτους τρεις ημέρες και τρεις νύκτες, έτσι θα είναι και ο Υιός του ανθρώπου στην καρδιά της γης τρεις ημέρες και τρεις νύκτες». Διότι η φράση «ακόμη τρεις ημέρες» δηλώνει συγκεκαλυμμένα ότι παρήλθαν άλλες τρεις, επειδή αλλιώς δεν θα ετίθετο το «ακόμη», δηλαδή ότι θα παρέλθουν πάλι τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί.

Επομένως, δεν κατέστρεψε ο τύπος τη Νινευή σύμφωνα με τη θεία απόφαση, αλλά η αλήθεια, για την οποία είπε «ακόμη τρεις ημέρες», σαν να έλεγε: «ακόμη τρεις ημέρες θα υπάρξουν, μετά τον τύπο που φανερώθηκε σε εμένα, μιας μυστικότερης ταφής και μεγαλύτερης ανάστασης, και η Νινευή θα καταστραφεί».

Αλλά ας εξετάσουμε, αν νομίζετε, πάλι τις προφητικές ρήσεις και ας ερευνήσουμε πιο προσεκτικά αν κάπου διαφαίνεται σε αυτές κάποιο προκαθορισμένο όριο (όρος). «Καμία χήρα και κανένα ορφανό», λέει ο πανάγαθος Δεσπότης, «δεν θα κακοποιήσετε. Εάν όμως με κακία τα κακοποιήσετε και αυτά κράξουν και βοήσουν προς εμένα, θα εισακούσω τη βοή τους και θα οργιστώ με θυμό και θα σας σκοτώσω με μάχαιρα». Ακούς πώς ο Θεός, ο πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών, μη θέλοντας κανένας άνθρωπος να παρανομεί εις βάρος τους, επιφέρει πικρό θάνατο ως δίκαιη τιμωρία σε αυτούς που αμαρτάνουν και δεν εκπληρώνουν το θέλημά Του; Άκουσε πάλι από το Λευιτικό ότι, επειδή, όπως αναφέρει, οι υιοί του Ααρών προσέφεραν ξένη φωτιά ενώπιον του Κυρίου, κάτι που δεν τους είχε προστάξει ο Κύριος ο Θεός, καταπέμφθηκε από τον Θεό φωτιά από τον ουρανό και τους αφάνισε. Επομένως, δεν χάθηκαν επειδή συμπληρώθηκαν τα όρια της ζωής τους, αλλά επειδή παρέβλεψαν το πρόσταγμα του Θεού· διότι, αν δεν είχαν πράξει έτσι αυτοί, δεν θα πέθαιναν τότε από τη φωτιά. Πρόσεξε δε, πώς όμοια παρανομία κατείχε ταυτόχρονα και τα Σόδομα και τα Γόμορρα και αυτήν την ίδια τη Νινευή· αλλά τα μεν, επειδή παρέμειναν αμετανόητα στην κακία τους, καταδικάστηκαν σε ολοκληρωτικό αφανισμό, ενώ η δε, επειδή μετανόησε και υπέστη την καλή αλλοίωση, διασώθηκε από τον κίνδυνο της καταστροφής. Τι λες γι' αυτό, φιλόριστε; «Ακόμη τρεις ημέρες», λέει ο Θεός, «και η Νινευή θα καταστραφεί».

Διότι, είτε όσοι εισηγούνται αυτά ψεύδονται, απορρίπτοντας το σταθερό, παγιωμένο και ανεπίδεκτο αύξησης ή μείωσης όριο μέσω της προσθήκης και της αφαίρεσης, είτε, εάν αυτά αληθεύουν και υπάρχει περιθώριο για αυξομείωση, το όριο έχει καταργηθεί. Ας υπαχθεί δε στην ίδια διερεύνηση και το δραματικό γεγονός σχετικά με τον Εζεκία, καθώς και η καταστροφή των Νινευιτών, η οποία προφητεύθηκε μεν, αλλά δεν πραγματοποιήθηκε τότε. Διότι, λέει, από τα δύο είναι απολύτως ανάγκη να ομολογήσουμε το ένα: ή ότι ο Θεός δεν είπε την αλήθεια με τα λόγια: «Ιδού, εσύ θα πεθάνεις και δεν θα ζήσεις»· και «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί»· εφόσον βέβαια είχε προκαθοριστεί το να ζήσει αυτός και το να μην καταστραφεί η πόλη ...... είναι ασεβές το να λέει κανείς ότι ο Θεός ψεύδεται. Αυτά μεν ειπώθηκαν αληθινά από τον Θεό και καθορίστηκαν ...... ώστε τότε να πεθάνει ο Εζεκίας και να καταστραφεί η πόλη, όταν δηλαδή ειπώθηκαν αυτά, αλλά, εξαιτίας της μετάνοιας και των δακρύων, και της εξομολόγησης ολόκληρης της πόλης με νηστεία και κατάνυξη, στον μεν βασιλιά προστέθηκαν δεκαπέντε έτη, ενώ για την πόλη παρήλθε η απειλή της καταστροφής, πράγμα που υποδηλώνει ότι το τέλος της ζωής τους δεν ήταν απολύτως προκαθορισμένο.

Ως προς τα βιβλικά χωρία, λοιπόν, αυτά είναι αρκετά, ώστε καμία ανατροπή να μην προκύπτει εξαιτίας τους στον όρο. Σχετικά δε με όσα εξιστορούνται για τη Νινευή και τον Εζεκία, θα λέγαμε ότι και εκείνα συμφωνούν με την αλήθεια· διότι αφενός το «τρεις ημέρες ακόμη και η Νινευή θα καταστραφεί» θα μπορούσε να επαληθευθεί και ως η δίκαιη απόφαση που εκδόθηκε κατά της κακίας των Νινευιτών, αφού ήταν δίκαιο να καταστραφεί η πόλη που περιέκλειε εκείνους που ζούσαν κατ' αυτόν τον τρόπο. Αφετέρου δε, το «Ιδού, εσύ θα πεθάνεις και δεν θα ζήσεις» αναφερόταν επίσης στην επικινδυνότητα της σωματικής ασθένειας· διότι, ως προς τη σφοδρότητα της κάκωσης και την αλήθεια της φύσεως, ήταν επόμενο η νόσος να καταβάλει τον βασιλιά και να του προκαλέσει τον θάνατο. Και τα δύο συγχρόνως προαναγγέλλουν αυτό που οπωσδήποτε κάποτε επρόκειτο να συμβεί. Όμως το «ιδού» περιορίζει για σένα τη χρονική παράταση στο μακρινό μέλλον, και θέλεις να βλέπεις την έκβαση της αληθούς, ως προς αυτό, αποφάσεως να συμβαίνει άμεσα. Επίσης το «τρεις ημέρες ακόμη» θέλεις να δηλώνει το χρονικό διάστημα των είκοσι τεσσάρων ωρών που τριπλασιάζεται, και αν η έκβαση των όσων προφητεύθηκαν υπερβεί αυτό το διάστημα, νομίζεις ότι η πρόρρηση διαψεύδεται. Θα συμφωνούσα και εγώ μαζί σου σε αυτά, αν δεν έβλεπα τη μεγάλη απόσταση μεταξύ της θείας και της ανθρώπινης αντίληψης.

Πολλά άλλα σημεία που φαινομενικά δείχνουν αντίφαση σε άλλα ζητήματα, όταν τα περιστατικά διακριθούν σωστά, μεταπίπτουν σε συμφωνία. Άλλα προκύπτουν άλλοτε εξαιτίας του τόπου, άλλοτε εξαιτίας του χρόνου, και ενίοτε εξαιτίας του προσώπου. Ο χρόνος, λοιπόν, έχει όχι λίγες διαφορές, αλλά το πρόσωπο έχει πολύ περισσότερες: τον άρχοντα και τον αρχόμενο, αυτόν που εισάγει και αυτόν που εισάγεται, αυτόν που τελειοποιεί και αυτόν που τελειοποιείται, τον μαθητή και τον δάσκαλο, στα οποία θα μπορούσε κανείς να κατατάξει και το αίτιο και το αναίτιο. Και πάλι, κοινή διαίρεση του προσώπου είναι η μεταβολή και η εναλλαγή του. Διότι άλλο είδος διαμορφώνεται όταν το ήθος μεταβάλλεται, ενώ το πρόσωπο παραμένει, και άλλο πάλι όταν ένα πρόσωπο υποκαθίσταται από άλλο. Για παράδειγμα, ο Θεός έκανε βασιλιά τον Σαούλ, και πάλι του αφαίρεσε τη βασιλεία. Επίσης, «ακόμη τρεις ημέρες, και η Νινευή θα καταστραφεί», και η πόλη παραμένει για ένα διάστημα ελεύθερη από την προθεσμία, χωρίς να δοκιμάσει τη συμφορά. Και άπειρα άλλα παραδείγματα που, επιμερίζοντας το πρόσωπο με βάση τη μεταβολή των ηθών, καλούν τη διαφωνία των λογισμών σε επίλυση. Το γεγονός δε ότι ο Ααρών δεν τιμωρήθηκε για την κατασκευή του μοσχαριού, όταν το ξίφος καταδίκαζε όσους συμμετείχαν στην ίδια ενέργεια, μπορεί αφενός να αναχθεί σε άλλες αιτίες και να εναρμονιστεί η αντίφαση από εκεί στο λογικό αποτέλεσμα, αφετέρου όμως και η ετερότητα των προσώπων συμβάλλει όχι λίγο στο να επιλυθεί η εναντίωση, ιδίως εάν μάλιστα και τα υπόλοιπα γύρω από αυτήν και εξ αυτής λαμβάνουν την εξέλιξή τους.