Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 12:48

σξδʹ Τι είναι το ειλικρινές. σξεʹ Εάν έχει ειπωθεί μόνο προς τους ιερείς το, Εάν προσφέρεις το δώρο σου στο θυσιαστήριο, και τα εξής. σξστʹ Τι είναι το αλάτι, που ο Κύριος προσέταξε να έχουμε. σξζʹ Εάν ο ένας μεν θα δαρεί με πολλές, ο δε άλλος με λίγες· πώς λένε μερικοί ότι δεν υπάρχει τέλος της κολάσεως για όσους κολάζονται.

Ερώτηση ΜΕʹ. Εάν κάποιος, ακούγοντας τον Κύριο να λέει ότι «Ο δούλος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του, και δεν το έπραξε, ούτε ετοιμάστηκε σύμφωνα με το θέλημά του, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· ενώ εκείνος που δεν το γνώρισε, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα», αμελήσει τη γνώση των θελημάτων του Κυρίου, άραγε έχει κάποιο ελαφρυντικό; Απόκριση. Είναι φανερό ότι ένας τέτοιος άνθρωπος προσποιείται την άγνοια, και η καταδίκη για την αμαρτία του είναι αναπόφευκτη. «Διότι, αν δεν είχα έλθει», λέει ο Κύριος, «και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία· τώρα όμως δεν έχουν καμία πρόφαση για την αμαρτία τους», εφόσον η Αγία Γραφή διακηρύσσει παντού και σε όλους το θέλημα του Θεού.

Ερώτηση ΝΗ΄. Κρίνεται μόνο εκείνος που ψεύδεται εσκεμμένα; Ή και εκείνος που από άγνοια λέει κάτι εντελώς αντίθετο προς την αλήθεια; Απόκριση. Η κρίση του Κυρίου είναι φανερή και για εκείνους που αμαρτάνουν από άγνοια, καθώς είπε: «Εκείνος που δεν γνώριζε, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα δεχθεί λίγα χτυπήματα».

Ερώτηση ΣΛΣΤ΄. Όσοι αξιώθηκαν να εκμάθουν τα τέσσερα Ευαγγέλια, πώς οφείλουν να δεχθούν τη χάρη; Απόκριση. Εφόσον ο Κύριος αποφάνθηκε ότι «σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα του ζητήσουν περισσότερα», οφείλουν να φοβούνται περισσότερο και να επιδεικνύουν μεγαλύτερη επιμέλεια, καθώς δίδαξε ο Απόστολος λέγοντας: «Ως συνεργάτες του, λοιπόν, σας παρακαλούμε να μη δεχθείτε μάταια τη χάρη του Θεού». Αυτό επιτυγχάνεται, εάν υπακούσουμε στον Κύριο που λέει: «Εφόσον τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα εφαρμόζετε».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΞΖ΄. Εάν κάποιος πρόκειται να τιμωρηθεί με πολλές πληγές, ενώ άλλος με λίγες· πώς λέγουν μερικοί ότι η κόλαση δεν έχει τέλος; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Τα αμφίβολα και όσα φαίνεται να έχουν διατυπωθεί με συγκαλυμμένο τρόπο σε ορισμένα χωρία της θεόπνευστης Γραφής, αποσαφηνίζονται από τα όσα είναι ομολογουμένως ξεκάθαρα σε άλλα χωρία.

Διότι, λέει, αυτοί θα απέλθουν σε κόλαση αιώνια, ενώ οι δίκαιοι σε ζωή αιώνια. Εφόσον, λοιπόν, αυτά ομολογούνται κατ' αυτόν τον τρόπο, πρέπει να γνωρίζουμε ότι και το «θα δαρεί πολύ», και το «θα δαρεί λίγο», δεν δηλώνει τέλος, αλλά διαφορά της κολάσεως. Διότι, εάν ο Θεός είναι δίκαιος κριτής, όχι μόνο στους αγαθούς, αλλά και στους πονηρούς, αποδίδοντας στον καθένα σύμφωνα με την πράξη του, είναι δυνατόν κάποιος μεν να είναι άξιος του άσβεστου πυρός, και αυτού είτε ηπιότερου είτε περισσότερο φλέγοντος· άλλος δε του ατελεύτητου σκώληκα, και αυτού πάλι που προκαλεί οδύνη είτε ηπιότερα είτε σφοδρότερα, σύμφωνα με το τι αξίζει ο καθένας· και άλλος της γεέννης, η οποία οπωσδήποτε διαθέτει διαφορετικά κολαστήρια· και έτερος του εξώτερου σκότους, όπου κάποιος μεν θα βρίσκεται μόνο σε κλαυθμό, άλλος δε και σε βρυγμό των οδόντων εξαιτίας της εντάσεως των πόνων.

Γι' αυτό τα εξής λέει ο Δεσπότης Κύριος Σαβαώθ: «Αλίμονο στους ισχυρούς του Ισραήλ». Είναι ιδίωμα της Γραφής να σχηματίζει τη φράση με αυτόν τον τρόπο: αντί να πει «στους ισχυρούς» (τοῖς ἰσχύουσιν), είπε «Αλίμονο οι ισχυροί» (Οὐαὶ οἱ ἰσχύοντες), για να δείξει ότι η φωνή αυτή, η οποία ανακράζεται μέσα σε ανυπόφορους πόνους, ταιριάζει σε εκείνους που λίγο αργότερα θα βρεθούν σε βαρύτατη βάσανο, δηλαδή στους ισχυρούς του Ισραήλ. Και αυτό δεν ειπώθηκε στοχαστικά από τον Προφήτη, αλλά ως απόφαση η οποία προήλθε από το αψευδές στόμα. Ως ισχυρούς δε, πρέπει να νοήσουμε τους ίδιους τους άρχοντες, οι οποίοι, εκτός από το ότι απειθούν στον Θεό, αγαπούν τα δώρα, επιδιώκουν ανταποδόματα και πράττουν τα υπόλοιπα για τα οποία κατηγορούνται. Αλίμονο στους ισχυρούς και απειθείς. Διότι για τους πιο αδύναμους ίσως υπάρχει συγγνώμη· «επειδή ο μικρός είναι άξιος συγγνώμης και ελέους, οι δυνατοί όμως θα εξεταστούν αυστηρά». Και «σε εκείνον που εμπιστεύθηκαν πολλά, θα ζητήσουν από αυτόν περισσότερα». Γι' αυτό και στους πλουσίους αρμόζει το «αλίμονο», διότι, ενώ έχουν τη δύναμη να παρηγορούν τους πένητες, δεν χρησιμοποίησαν τη δύναμη του πλούτου για τον σκοπό που τον έλαβαν. Και αν κάποιος είναι οξυδερκέστερος στη διάνοια από κάποιον άλλον, αλλά δεν αξιοποιεί πλήρως τη φυσική του ικανότητα για την έρευνα των θείων πραγμάτων, αλίμονο και σε αυτόν, όταν θα του ζητηθεί το αντίστοιχο έργο κατ' αναλογίαν των όσων του δόθηκαν. Και αν, πάλι, κάποιοι έχουν αναλάβει εκκλησιαστική ηγεσία και δεν κοσμούν το έργο τους με την πολιτεία που ταιριάζει στο αξίωμά τους, αλίμονο και σε αυτούς.

Γι' αυτόν τον λόγο ας μην πίνουν οίνο οι άρχοντες, είτε εκείνοι στους οποίους έχει εμπιστευθεί κάποια εξουσία και η διαχείριση των δημόσιων υποθέσεων, είτε εκείνοι που λόγω της ακμής της ηλικίας τους διαθέτουν σωματική ρώμη. Διότι οι άνθρωποι αυτοί, όντας από τη φύση τους ευερέθιστοι προς την οργή, όταν προσλάβουν και το άναμμα του οίνου, την αυξάνουν σε μεγάλο βαθμό, σαν μία φλόγα στην οποία χορηγείται άφθονη καύσιμη ύλη. Επειδή δε: «Ο μεν ελάχιστος είναι άξιος συγγνώμης από έλεος, οι δυνατοί όμως θα εξεταστούν αυστηρά». Γι' αυτό, αλίμονο στους δυνατούς από τη βλάβη του οίνου και του σίκερα. Διότι, «σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, περισσότερα θα απαιτήσουν από αυτόν».

Τέτοιες και πάρα πολλές κρίσεις βρίσκουμε λοιπόν στην Παλαιά Διαθήκη εναντίον κάθε παρακοής· ερχόμενος δε στην Καινή, διαπιστώνω ότι η σφοδρότητα της κρίσεως δεν υπολείπεται, αλλά είναι και πολύ μεγαλύτερη, όπως για παράδειγμα: «Ο δούλος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· εκείνος όμως που δεν το γνώρισε, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα»· διότι γενικά ο Χριστός δεν απάλλαξε από την τιμωρία ούτε εκείνον που αμάρτησε από άγνοια, αλλά κατέστησε την απειλή σφοδρότερη εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν εν γνώσει τους. Και πάλι λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Και ο μακάριος απόστολος Παύλος λέει: «Ανατρέποντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού». Αναφέρει «κάθε ύψωμα» και «κάθε νόημα», και όχι απλώς τούτο ή εκείνο. Και συνεχίζει: «Έχοντας την ετοιμότητα να τιμωρήσουμε κάθε παρακοή». Και αλλού πάλι: «Εκείνοι που πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου»· και πάλι: «Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό μέσω της παραβάσεως του νόμου». Επομένως, τίποτα δεν αφήνεται ατιμώρητο από τον Θεό.

Μάλλον δε, για να χρησιμοποιήσω ένα πιο κατάλληλο παράδειγμα, όσο πιο πολύτιμη είναι σε όλα η ψυχή από το σώμα, τόσο μεγάλη είναι και η διαφορά μεταξύ των δύο αυτών τρόπων ζωής. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι, εξαιτίας του χωρίου: «Ο μεν θα δαρεί με πολλές, ο δε με λίγες», ισχυρίζονται ότι υπάρχει τέλος της κολάσεως για τους κολαζομένους. Πράγμα το οποίο δεν έγκειται στην παράταση ή στη συμπλήρωση του χρόνου, αλλά στη διαφορά της κολάσεως. Διότι, ενώ ο Κύριος άλλοτε μεν αποφαίνεται ότι «θα απέλθουν αυτοί εις κόλασιν αιώνιον, οι δε δίκαιοι εις ζωήν αιώνιον»· άλλοτε δε αποστέλλει κάποιους στο αιώνιο πυρ «το ητοιμασμένον τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού», και άλλοτε την ονομάζει γέεννα του πυρός, και προσθέτει: «Όπου ο σκώληκας αυτών δεν πεθαίνει, και το πυρ δεν σβήνει»· και επιπλέον πάλι έχει πει μέσω του προφήτη για κάποιους ότι «ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει»· ενώ αυτά και άλλα παρόμοια αναφέρονται σε πολλά σημεία της θεόπνευστης Γραφής, αποτελεί οπωσδήποτε και αυτό μία από τις μεθοδείες του διαβόλου το να επινοούν οι περισσότεροι άνθρωποι για τον εαυτό τους ένα τέλος της κολάσεως, σαν να ξεχνούν τις τόσες και τέτοιου είδους αποφάσεις του Κυρίου, ώστε να αποτολμούν ευκολότερα την αμαρτία. Διότι, εάν πρόκειται να υπάρξει ποτέ τέλος της αιώνιας κολάσεως, οπωσδήποτε θα έχει τέλος και η αιώνια ζωή. Εάν όμως δεν καταδεχόμαστε ούτε να το διανοηθούμε αυτό για τη ζωή, πώς θα ήταν λογικό να θέσουμε ένα τέλος στην αιώνια κόλαση;

Κεφάλαιο Ε΄. ΛΟΥΚΑΣ. Εκείνος δε ο δούλος, ο οποίος γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν ετοιμάστηκε ούτε έπραξε σύμφωνα με το θέλημά του, θα δαρεί με πολλά χτυπήματα. Εκείνος δε που δεν το γνώρισε, έπραξε όμως πράγματα άξια χτυπημάτων, θα δαρεί με λίγα.

ΕΡΩΤΗΣΗ Δʹ. Περί του φόβου του Θεού. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Για εκείνους, λοιπόν, που μόλις τώρα εισάγονται στην ευσέβεια, η στοιχειώδης διδασκαλία μέσω του φόβου είναι πιο ωφέλιμη, σύμφωνα με τη συμβουλή του σοφότατου Σολομώντα, ο οποίος λέει: «Αρχή σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου». Σε εσάς, όμως, εφόσον έχετε ξεπεράσει τη νηπιότητα εν Χριστώ και δεν έχετε πλέον ανάγκη από γάλα, αλλά μπορείτε με τη στερεά τροφή των δογμάτων να οδηγήσετε τον εσωτερικό άνθρωπο στην τελειότητα, υπάρχει ανάγκη από τις πλέον κεφαλαιώδεις εντολές, μέσα στις οποίες κατορθώνεται όλη η αλήθεια της εν Χριστώ αγάπης. Πρέπει να προσέχετε, βεβαίως, μήπως ο πλούτος των δωρεών του Θεού γίνει σε εσάς αιτία βαρύτερης κατάκρισης, εάν διατεθείτε με αχαριστία προς τον Ευεργέτη. Διότι, όπως λέει, «σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, περισσότερα θα απαιτήσουν από αυτόν».

Και το πόσο μεγάλο κακό είναι η αργία, τι χρειάζεται να λέμε, εφόσον ο Απόστολος παραγγέλλει ξεκάθαρα, όποιος δεν εργάζεται ούτε και να τρώει; Όπως λοιπόν είναι αναγκαία στον καθένα η καθημερινή τροφή, έτσι είναι αναγκαία και η ανάλογη με τις δυνάμεις του εργασία. Διότι όχι μάταια ο Σολομών έγραψε επαινετικά: Δεν έφαγε ψωμί οκνηρίας. Και πάλι ο Απόστολος λέει για τον εαυτό του ότι: Ούτε φάγαμε δωρεάν ψωμί από κανέναν, αλλά με κόπο και μόχθο, εργαζόμενοι νύχτα και μέρα· αν και είχε το δικαίωμα, εφόσον κήρυττε το Ευαγγέλιο, να ζει από το Ευαγγέλιο. Και ο ίδιος ο Κύριος συνέδεσε την οκνηρία με την πονηρία, λέγοντας: Δούλε πονηρέ και οκνηρέ. Αλλά και ο σοφός Σολομών όχι μόνο επαινεί αυτόν που εργάζεται με όσα προαναφέρθηκαν, αλλά και ελέγχει τον οκνηρό συγκρίνοντάς τον με τα πιο μικρά ζώα, λέγοντας: Πήγαινε στο μυρμήγκι, οκνηρέ. Επομένως, πρέπει να φοβόμαστε μήπως μας καταλογιστεί αυτό κατά την ημέρα της κρίσεως από Εκείνον που μας έδωσε τη δύναμη για εργασία, ο Οποίος και απαιτεί εργασία ανάλογη με αυτή τη δύναμη. Διότι, όπως λέει, σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα ζητήσουν από αυτόν περισσότερα.

Όμως, επειδή, όπως είπα, δεν επέδειξε τον πρέποντα ζήλο εναντίον τους, συνέβησαν τα όσα προαναφέρθηκαν. Τέτοια, λοιπόν, πάρα πολλά κρίματα βρίσκω στην Παλαιά Διαθήκη ενάντια σε κάθε παρακοή· και πάλι, όταν έλθω στην Καινή Διαθήκη, βλέπω ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δεν απάλλαξε από την τιμωρία ούτε τα εξ αγνοίας σφάλματα, αλλά επέτεινε σφοδρότερα την απειλή εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν εν γνώσει, με τα εξής λόγια Του: «Εκείνος δε ο δούλος, ο οποίος γνώρισε το θέλημα του κυρίου του, και δεν προετοιμάστηκε, ούτε έπραξε σύμφωνα με το θέλημά του, θα δαρεί με πολλά χτυπήματα· αυτός δε που δεν το γνώρισε, αλλά έπραξε έργα άξια χτυπημάτων, θα δαρεί με λίγα». Όταν λοιπόν βρω τέτοιες αποφάσεις του ίδιου του μονογενούς Υιού του Θεού, καθώς και την αγανάκτηση των αγίων αποστόλων κατά των αμαρτανόντων· όταν αναλογίζομαι τέτοια και τόσο μεγάλα πάθη για όσους διέπραξαν έστω και το παραμικρό αμάρτημα, τα οποία δεν υπολείπονται όσων αναφέρονται στην Παλαιά Διαθήκη, αλλά μάλλον είναι περισσότερα και βαρύτερα, τότε κατανοώ σε βάθος τη σφοδρότητα της κρίσεως. Διότι, σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, περισσότερα θα απαιτήσουν από αυτόν.

Επειδή, λοιπόν, η μεν άνωθεν γέννηση δίνει την υπόσχεση ότι θα δούμε τη βασιλεία του Θεού, η δε γέννηση από ύδωρ και Πνεύμα ότι θα εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού, θεωρώ αναγκαίο να παραθέσω λίγα από τα πολλά που έχουν λεχθεί περί της βασιλείας των ουρανών, ώστε με κανέναν τρόπο να μην αποστερηθούμε αυτής. Διότι «δεν είναι μικρό πράγμα στη ζωή το παρά μικρόν», όπως είπε κάποιος από τους δικούς μας σοφούς, και για τους περισσότερους αυτό είναι φανερό από τα ίδια τα πράγματα. Εξάλλου, μπορεί κανείς να βεβαιωθεί για αυτό ακόμη περισσότερο από την αυστηρή ακρίβεια που τηρούνταν σχετικά με τους ιερείς και τα ζώα που προσφέρονταν ως θυσία· στα οποία, εάν βρισκόταν κάποιο μικρό ψεγάδι ή κάποια βλάβη όχι ολόκληρου του μέλους αλλά μόνο ενός μέρους, όπως, σύμφωνα με τη Γραφή, ενός λοβού αυτιού, ούτε ο άνθρωπος εγκρινόταν για την ιεροσύνη, ούτε το ζώο ήταν ευπρόσδεκτο για θυσία. Καθώς αφενός μεν ο Απόστολος είπε: «Όλα αυτά συνέβαιναν σε εκείνους τυπικώς· γράφτηκαν δε για τη δική μας νουθεσία, σε εμάς που έχουμε φθάσει στα τέλη των αιώνων»· αφετέρου δε ο Κύριος έδειξε φανερά την υπεροχή λέγοντας: «Εδώ υπάρχει κάτι ανώτερο από το ιερό»· και έδειξε ακόμη περισσότερο ότι πρέπει να επιμελούμαστε την ψυχή μας με μεγαλύτερη ακρίβεια, λέγοντας: «Σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, θα του ζητήσουν περισσότερα». Ας κάνουμε, λοιπόν, μνεία περί της βασιλείας των ουρανών.

Επομένως, υπάρχει ανάγκη μεγάλου αγώνα, και μάλιστα νόμιμου, ώστε αυτήν την τόσο σπουδαία και μεγάλη χάρη της αγάπης του Θεού εν Χριστώ να μην την δεχθούμε εις μάτην, καθώς λέει ο ίδιος ο Απόστολος: «Διότι εκείνον που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία, ώστε εμείς να γίνουμε δικαιοσύνη του Θεού εν αυτώ. Ως συνεργάτες του, λοιπόν, σας παρακαλούμε να μη δεχθείτε τη χάρη του Θεού μάταια». Το ότι δε «σε όποιον εμπιστεύθηκαν πολλά, περισσότερα θα απαιτήσουν από αυτόν», το αποφάνθηκε κατηγορηματικά ο Κύριος. Πράγμα που επιτυγχάνεται και μάλιστα ακατηγόρητα, εάν όσα προστέθηκαν στα προηγούμενα και όσα ειπώθηκαν συναφώς για το ίδιο θέμα του βαπτίσματος τηρηθούν με ακρίβεια, και όσα συνδέονται με αυτά τα αποδεχθούμε πιστά, με τη δύναμη της ίδιας χάρης του Θεού διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας εν Αγίω Πνεύματι, ώστε, αφού πιστέψουμε, να κατανοήσουμε με τη χάρη του Θεού. Και όσα αξιωθήκαμε να κατανοήσουμε, ας τα πράξουμε με την αγάπη του Χριστού, ο οποίος είπε: «Αν τα γνωρίζετε αυτά, μακάριοι είστε εάν τα πράττετε. —Διότι αγαθή σύνεση έχουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν», μαρτυρεί ο προφήτης. Εφόσον και ο ίδιος ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού έθεσε μια φοβερή και απαράβατη κρίση λέγοντας: «Εκείνος που γνώρισε το θέλημα του Κυρίου του, και δεν το έπραξε, θα δεχθεί πολλά χτυπήματα»· αλλά δεν άφησε ατιμώρητο ούτε εκείνον που αμάρτησε από άγνοια.

Διότι ευκολότερα θα μπορούσε να ανακαλυφθεί ό,τι διαφεύγει, μέσα από τη φιλόπονη διερεύνηση των περισσοτέρων, εφόσον βεβαίως ο Θεός, σύμφωνα με την υπόσχεση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μας χαρίζει την εύρεση αυτού που αναζητούμε με τη διδασκαλία και την υπόμνηση του Αγίου Πνεύματος. Όπως λοιπόν σε εμένα έχει επιβληθεί η ανάγκη, και αλίμονό μου εάν δεν κηρύττω το Ευαγγέλιο· έτσι και σε εσάς αναλογεί ίσος αγώνας και ευθύνη, εάν αμελήσετε την εξέταση των ζητημάτων αυτών, ή εάν δείξετε ατονία και χαλαρότητα τόσο ως προς τη φύλαξη των παραδοθέντων όσο και ως προς την εκπλήρωσή τους διά των έργων. Διότι λέγει ο Κύριος: «Ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα τον κρίνει κατά την εσχάτη ημέρα»· και, «Ο δούλος που δεν γνώρισε το θέλημα του κυρίου του, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα δαρεί λίγο· ενώ εκείνος που το γνώρισε, και δεν έπραξε, ούτε ετοίμασε τον εαυτό του σύμφωνα με το θέλημά Του, θα δαρεί πολύ». Ας ευχηθούμε λοιπόν, σε εμένα μεν η οικονομία του λόγου να καταστεί άμεμπτη, σε εσάς δε η διδασκαλία να γίνει καρποφόρα.

Και διαμορφώνει μεν σε αυτά τον λόγο στο πρόσωπό του· νομίζω όμως εγώ ότι θέλει να δηλώσει κάτι τέτοιο: Διότι είναι ομολογουμένως υπόδικο και το να σφάλλει κανείς από άγνοια· ότι όμως θα είναι βαρύτερη η κόλαση για εκείνους που γνωρίζουν, το διαβεβαίωσε ο Σωτήρας λέγοντας: «Εκείνος που γνωρίζει το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα δαρεί πολύ· ενώ εκείνος που δεν το γνωρίζει και δεν το έπραξε, θα δαρεί λίγο». Επομένως, είναι ομολογουμένως προτιμότερο να σφάλλει κανείς από άγνοια, παρά εν γνώσει των νόμων. Εάν λοιπόν κάποιος τέθηκε υπό τον νόμο, έχοντας ζήσει κάποτε τη ζωή έξω από τον νόμο, και έπειτα επιλέξει να αψηφά τα θεσπισμένα, πιάστηκε από την κατηγορία της αμαρτίας και έπεσε υπό δίκη· τότε ακριβώς, τότε, σκυθρωπάζοντας για τις δικές του ραθυμίες, σχεδόν θα κραυγάσει κατά της ακρίβειας του νόμου λέγοντας: «Εγώ δε ζούσα κάποτε χωρίς νόμο· όταν όμως ήλθε η εντολή, η αμαρτία αναζωογονήθηκε, και εγώ πέθανα». Διότι, εάν η αμαρτία είναι αληθινά νεκρή χωρίς τον νόμο, πώς δεν είναι πιθανό να εννοήσουμε ότι η αμαρτία ζωοποιείται κατά κάποιον τρόπο δια του νόμου, ο οποίος την καθιστά εμφανή, και σαν να της δίνει πνοή, αν και παλαιότερα δεν ήταν γνωστή, παρόλο που υπήρχε μέσα μας; Διότι δεν ήμασταν δίκαιοι, αλλά σαν να ήταν νεκρή η αμαρτία, επειδή ίσως δεν υπήρχε ο νόμος που να την καταδικάζει, εμείς ζούσαμε έχοντας ως εύλογη δικαιολογία την άγνοια· «διότι όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση», όπως λέει ο ίδιος.

«Αλλά το πλήθος αυτό που δεν γνωρίζει τον νόμο είναι επικατάρατοι». Εκπίπτουν πάλι στη συνηθισμένη τους αλαζονεία, προσάπτοντας την κατηγορία της αμάθειας σε αυτούς που θαύμαζαν τον Ιησού επειδή θαυματουργούσε και δίδασκε θεοπρεπή πράγματα, και στεφανώνοντας με τη νομομάθεια και τη γνώση των ιερών γραμμάτων μόνο τα δικά τους κεφάλια. Επειδή δε δεν συμφωνούν οι ίδιοι με αυτούς που ορθώς τα θαυμάζουν εκείνα, πιστεύουν ότι διακρίνονται σε κάθε αρετή. Και σαν να τους διατάζει ο νόμος να κατηγορούν τα αξιοθαύμαστα και να επιφέρουν αντίθετη κρίση σε αυτά που ξεπερνούν κάθε θαύμα, περηφανεύονται υπερβολικά παραλογιζόμενοι, και παρασύρονται εύκολα προς κάθε απαιδευσία εξαιτίας της υπερβολικής τους ελαφρότητας. Από εκεί λοιπόν που έπρεπε μάλλον να αναγνωρίσουν ότι ο Ιησούς ήταν ήδη παρών, από εκεί ακριβώς συλλαμβάνονται να αδικούν τους εαυτούς τους και βαραίνουν τον ζυγό τους, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Διότι υποστηρίζοντας ότι είναι σοφοί, έγιναν μωροί». Καίτοι θα ήταν πολύ καλύτερο να ομολογούν ότι δεν γνωρίζουν τον νόμο, παρά, νομίζοντας και ισχυριζόμενοι ότι τον γνωρίζουν καλά και έπειτα ατιμάζοντας Αυτόν που κηρύττεται μέσω αυτού, να περιπέσουν σε πιο σκληρή τιμωρία και να εμπλακούν σε αναπόφευκτα κακά. Διότι, λέει, εκείνος που γνωρίζει το θέλημα του Κυρίου του και δεν το πράττει, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· αυτός όμως που δεν το γνωρίζει και δεν το πράττει, θα τιμωρηθεί με λίγα.

Αν λοιπόν τα γνωρίζετε αυτά, λέει, δηλαδή, αν μπορείτε να κατανοήσετε σαφώς αυτό που λέω, μακάριοι είστε εάν τα πράξετε. Διότι, όπως θα έλεγε κανείς, δεν είναι η γνώση της αρετής, αλλά μάλλον η εφαρμογή της που είναι αξιαγάπητη και αξιοζήλευτη. Νομίζω δε ότι ίσως θα ήταν καλύτερο να μην έχει μάθει κανείς απολύτως τίποτα, παρά, αφού μάθει, να δεσμεύσει τον νου του με οκνηρία και, ενώ γνωρίζει τι είναι άριστο και ορθό, να μη θέλει να το κατορθώσει, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρος: «Εκείνος που δεν γνώριζε το θέλημα του Κυρίου του, και δεν το έπραξε, θα δαρεί λίγο, ενώ εκείνος που το γνώριζε και δεν το έπραξε, θα δαρεί πολύ.» Διότι για εκείνον που έχει πλήρη άγνοια, ακόμη και αν τυχόν ελεγχθεί για αμέλεια, το να ζητήσει τουλάχιστον μια μικρή συγγνώμη δεν είναι εντελώς ανάρμοστο. Για εκείνον όμως που γνωρίζει, η γνώση θα γίνει βαρύ φορτίο που θα οδηγήσει σε καταδίκη. Διότι κατεφρόνησε το ορθό, παρόλο που δεν του έλειπε τίποτα για να μπορεί να πράξει τα πλέον πρέποντα. Πρέπει λοιπόν, αφού γνωρίζουμε, να τα εφαρμόζουμε στην πράξη· διότι τότε, περιβεβλημένοι με το τέλειο καύχημα της εν Χριστώ πολιτείας, θα λάβουμε στον κατάλληλο καιρό την πληρέστατη ανταπόδοση. Γι' αυτό εξάλλου και ο Σωτήρας είπε ότι εκείνος που θα πράξει και θα διδάξει θα ονομαστεί μέγας, και πολύ δικαίως, στη βασιλεία των ουρανών· διότι τι του λείπει για την ευσέβεια; Σε όποιον, λοιπόν, διαπιστώνεται ότι έχει την ικανότητα να καυχάται με το πλήρες μέτρο των αγαθών έργων, πώς δεν θα του παραχωρηθεί από τον Θεό το να σεμνύνεται για τις πλέον τέλειες δωρεές;

Γι' αυτό ο νόμος έχει καταργηθεί και η κρίση δεν φτάνει στο τέλος, επειδή ο ασεβής καταδυναστεύει τον δίκαιο. Εξαιτίας αυτού, η δικαστική απόφαση θα βγει διεστραμμένη.» Και ο ίδιος ο θεσπέσιος Ησαΐας λέει κάπου προς την Ιερουσαλήμ, δηλαδή τη Σιών: «Οι άρχοντές σου είναι απειθείς, συνεργοί κλεφτών, αγαπούν τα δώρα, επιδιώκουν ανταποδόματα· δεν αποδίδουν δικαιοσύνη στα ορφανά και δεν προσέχουν την κρίση της χήρας.» Αυτά δε τα έκαναν, νικημένοι από τα αισχρά κέρδη· και ίσως συγκεντρώνοντας με ανόσιο τρόπο χρήματα για ποτά και απολαύσεις, και συλλέγοντάς τα από αδικίες. Διότι τους κατηγορεί μέσω της φωνής του προφήτη, λέγοντας: Και δένοντας τα ενδύματά τους με σχοινιά, έφτιαχναν παραπετάσματα δίπλα στο θυσιαστήριο, και έπιναν κρασί προερχόμενο από συκοφαντίες στον οίκο του Θεού τους. Αλίμονο λοιπόν, λέει, στους ισχυρούς και τους δυνατούς, σε αυτούς που παρασκευάζουν περίτεχνα τα μεθυστικά ποτά, στους φιλοπότες και σε αυτούς που αγαπούν τη μέθη, σε αυτούς που στερούν το δίκαιο από τον δίκαιο, δηλαδή, σε αυτούς που καταδικάζουν μεν τον αδικημένο, ενώ βγάζουν αθωωτική απόφαση για όσους συνηθίζουν να πλεονεκτούν. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να αποκαλεί κανείς απροκάλυπτα το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό, το σκοτάδι φως, και το φως σκοτάδι, το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι οι δυνατοί θα κριθούν αυστηρά· και από εκείνον στον οποίο εμπιστεύτηκαν πολλά, θα απαιτήσουν περισσότερα, σύμφωνα με τη φωνή του Σωτήρος.

Διότι σε εκείνους, λέει, τα ονόματα και η δόξα είναι όλα ψεύτικα. Στη δική μου δεξιά όμως, δηλαδή στον Υιό – διότι ο Υιός ονομάζεται δεξιά του Πατρός παντού στη θεόπνευστη Γραφή – δεν θα μπορούσε να βρεθεί τίποτα το ψευδές, αλλά ακόμη και αν ονομάζεται Θεός, είναι αληθινός Θεός· και αν ονομάζεται Κύριος, δεν έχει την ιδιότητα αυτή επίκτητη, αλλά μάλλον είναι εκ φύσεως ο Δεσπότης των πάντων· και αν ονομάζεται βασιλιάς, και αν φως, και αν ζωή και δύναμη, και αν δημιουργός, είναι όλα αυτά και όχι ψευδώς. Διότι δεν είναι κτιστός, αλλά νοείται εκ φύσεως πέρα από καθετί που έχει παραχθεί στη δημιουργία, υπάρχοντας ως Θεός εκ Θεού και φως αληθινό εκ φωτός αληθινού. <Να τα θυμάσαι αυτά, Ιακώβ και Ισραήλ, διότι είσαι δούλος μου· σε έπλασα ως δούλο μου· και συ, Ισραήλ, μην με ξεχνάς. Ιδού, εξάλειψα σαν σύννεφο τις ανομίες σου και σαν σκοτάδι τις αμαρτίες σου. Επίστρεψε σε εμένα και θα σε λυτρώσω.> Είπε κάπου ο Χριστός: «Εκείνος που γνώριζε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· ενώ εκείνος που δεν το γνώριζε και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με λίγα». Και βέβαια είναι απολύτως δίκαιη η απόφαση και για τις δύο περιπτώσεις. Διότι σε εκείνους που δεν γνωρίζουν το θέλημα του Δεσπότη, και έπειτα σφάλλουν, και εμπλέκονται στις κατηγορίες της παράβασης, θα μπορούσε κανείς να συγχωρήσει την άγνοιά τους, δεχόμενη την ως αφορμή για έλεος. Σε εκείνους όμως που, ενώ έχουν γνώση των νόμων, επιλέγουν την αμέλεια, δικαίως θα τους επιβαλλόταν η τιμωρία.

Διότι είπε: «Εκείνος δε ο δούλος, ο οποίος γνώρισε το θέλημα του κυρίου του, και δεν ετοιμάστηκε, ούτε έπραξε σύμφωνα με το θέλημά του, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· ενώ εκείνος που δεν το γνώρισε, έπραξε όμως άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα.» — Για ποια αιτία, θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει; Πώς εκείνος που δεν γνώριζε, δίνει λόγο; Διότι δεν θέλησε να μάθει, καίτοι του ήταν δυνατό να μάθει. Αν λοιπόν αυτός που δεν γνώριζε, δεν είναι εντελώς απαλλαγμένος από την οργή, επειδή, ενώ έπρεπε να γνωρίζει, αμέλησε να μάθει, ποια δικαιολογία θα απαλλάξει από το να υποστεί πολλά χτυπήματα εκείνον που γνώριζε και αδράνησε; — Βαρύτερο λοιπόν είναι το κρίμα των διδασκάλων· και αυτό διδάσκει ο μαθητής του Χριστού λέγοντας: «Μη γίνεστε πολλοί διδάσκαλοι, αδελφοί μου, γνωρίζοντας ότι θα λάβουμε μεγαλύτερη καταδίκη.» Διότι πλούσια είναι η δωρεά των πνευματικών χαρισμάτων, ιδίως σε αυτούς που ηγούνται των λαών· διότι έτσι κάπου και ο σοφότατος Παύλος γράφει στον Τιμόθεο: «Ο Κύριος θα σου δώσει σύνεση σε όλα.» Και: «Μην αμελείς το χάρισμα που είναι μέσα σου, το οποίο σου δόθηκε με την επίθεση των χειρών μου.» Σε τέτοιους λοιπόν, επειδή ο Σωτήρας δίνει πολλά, ζητά και πολλά από αυτούς. Και ποια είναι αυτά; Η σταθερότητα στην πίστη, το αλάνθαστο στη μυσταγωγία, η στερεότητα στην ελπίδα.

Διότι εκείνοι μεν που αγνόησαν παντελώς τον κατά φύση και αληθινά όντα Θεό, και γεννήθηκαν μάλλον μέσα στην πλάνη, ίσως έχουν κάποια εύλογη δικαιολογία για την πνευματική τους ασθένεια ή την αμάθεια. Ο Ισραήλ όμως, αν και παιδαγωγούνταν από τον νόμο και είχε γνωρίσει τον Δεσπότη των όλων, διέπραξε πνευματική πορνεία φτάνοντας στην αποστασία. Επομένως, δικαιολογημένα θα θεωρούνταν ότι βαρύνεται με μεγαλύτερη ενοχή και ότι είναι δύσκολο να διαφύγει το έγκλημα της ασέβειας. Διότι, ενώ γνώριζε το θέλημα του Κυρίου του, αμέλησε και δεν το έπραξε. Θα τιμωρηθεί λοιπόν με πολλά χτυπήματα, ενώ εκείνος που δεν γνώριζε, και έπειτα δεν έπραξε, θα τιμωρηθεί με λίγα, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα.

Τότε ζητείται από τον καθένα η ομολογία της πίστεως και η σύνταξη του βαπτίσματος· δηλαδή η πίστη να είναι αμόλυντη από κάθε αίρεση, η σφραγίδα άθραυστη και ο χιτώνας αμόλυντος, σύμφωνα με το γεγραμμένο: ότι όλοι όσοι βρίσκονται γύρω του θα προσφέρουν δώρα στον φοβερό Βασιλέα. Διότι όλοι όσοι πολιτογραφήθηκαν στην αγία Εκκλησία θα λογοδοτήσουν ανάλογα με την προσωπική τους δύναμη· διότι οι δυνατοί θα εξεταστούν αυστηρά, σύμφωνα με το γεγραμμένο: ότι σε όποιον δόθηκε πολύ, θα ζητηθεί πολλά από αυτόν· και με όποιο μέτρο μετράει ο καθένας, με το ίδιο θα αντιμετρηθεί σε αυτόν. Όμως, είτε κάποιος είναι μεγάλος είτε μικρός, όλοι εξίσου ομολογήσαμε την πίστη και λάβαμε την αγία σφραγίδα. Όλοι ομοίως αποταχθήκαμε τον Διάβολο, φυσώντας εναντίον του, και όλοι ομοίως συνταχθήκαμε με τον Χριστό, προσκυνώντας Τον, εφόσον βέβαια έχετε κατανοήσει τη δύναμη του μυστηρίου της κολυμβήθρας και της αποταγής του αλλοτρίου. Διότι και η αποταγή, την οποία καλούμαστε να κάνουμε κατά το άγιο βάπτισμα, φαίνεται μεν μικρή όταν λέγεται, αλλά όταν κατανοηθεί είναι πάρα πολύ μεγάλη· και όποιος καταφέρει να την φυλάξει, θα είναι τρισμακάριος· διότι με λίγα λόγια αποτασσόμαστε κάθε ονομαζόμενο κακό, το οποίο μισεί ο Θεός. Όχι ένα ή δύο ή δέκα, αλλά αποτασσόμαστε κάθε ονομαζόμενο κακό, το οποίο μισεί ο Θεός. Όπως για παράδειγμα λέω· αποτάσσομαι, λέει, τον Σατανά και όλα τα έργα του. Ποια έργα; Άκουσε!

Σε αυτές τις κολάσεις κατανέμονται οι αξιοθρήνητοι, ο καθένας ανάλογα με τα αμαρτήματά του, είτε πιο αυστηρά είτε πιο ήπια, σύμφωνα με το γεγραμμένο, ότι ο καθένας σφίγγεται από τα δεσμά των δικών του αμαρτιών· τέτοιο νόημα έχει και το ότι «θα δαρεί με πολλές και με λίγες». Και όπως ακριβώς εδώ υπάρχουν διαφορές στις κολάσεις, έτσι και στον μέλλοντα αιώνα. Όσοι δε τρέφουν έχθρα μεταξύ τους, εάν συμβεί να αναχωρήσουν με αυτόν τον τρόπο από το σώμα, θα βρουν ανελέητη καταδίκη την ώρα της κρίσεως, και ως μισητοί αποπέμπονται στο απώτερο σκοτάδι και στο ατελεύτητο πυρ, επειδή καταφρόνησαν την εύκολη εντολή του Κυρίου, η οποία λέει: να αγαπάτε ο ένας τον άλλον και να συγχωρείτε έως εβδομήντα φορές το επτά. Κάθε άνθρωπος όμως που αμάρτησε, δεν πρέπει να ζει αμέριμνα, ούτε πάλι να απελπίζεται· διότι έχουμε Παράκλητο προς τον Πατέρα, τον Ιησού Χριστό, τον δίκαιο Θεό, και αυτός είναι ιλασμός για τις αμαρτίες μας. Όχι για όσους αμεριμνούν, ούτε για όσους αναπαύονται και ραθυμούν, ούτε για όσους ζουν τρυφηλά και γελούν, αλλά για εκείνους που πενθούν και μετανοούν και βοούν προς αυτόν νύχτα και μέρα, οι οποίοι και θα παρηγορηθούν από τον Παράκλητο. Εκείνος όμως που αμάρτησε και λησμόνησε τις αμαρτίες του, και έτσι αναχώρησε από το σώμα, πάνω του θα επιπέσει εκείνη η οργή του Θεού, την οποία φανέρωσε ο Μανασσής, λέγοντας: ότι είναι αβάσταχτη η οργή της απειλής σου εναντίον των αμαρτωλών.

Εξετάζονται όλοι, μικροί και μεγάλοι; Ναι, όλοι όσοι πολιτογραφήθηκαν στην Εκκλησία, ο καθένας ανάλογα με τη δική του δύναμη· διότι οι δυνατοί θα εξεταστούν αυστηρά, όπως έχει γραφτεί· ότι σε όποιον δόθηκαν πολλά, πολλά θα ζητηθούν από αυτόν· και με όποιο μέτρο μετράει ο καθένας, με το ίδιο θα του αντιμετρηθεί από εκεί. Πλην όμως, είτε μεγάλος είτε μικρός, όλοι εξίσου ομολογήσαμε την πίστη και λάβαμε την τίμια σφραγίδα, και όλοι αποταχθήκαμε τον διάβολο, φυσώντας εναντίον του, και όλοι ομοίως συνταχθήκαμε με τον Χριστό, προσκυνώντας Τον· εάν βεβαίως κατανοήσατε τη δύναμη του μυστηρίου της κολυμβήθρας και της αποταγής του αλλοτρίου.

Περί αγάπης. Παραίνεση 46η. Αγαπητέ, εάν αξιωθείς της γνώσης και της διάκρισης ή των ιαμάτων, πρόσεξε μήπως επαναπαυόμενος στο χάρισμα παραμείνεις άκαρπος. Έτσι ώστε να μην πεις, ελέησε, και ακούσεις μαζί με εκείνους που είναι στα αριστερά, όταν ο βασιλιάς χωρίσει τους δικαίους από τους αμαρτωλούς, δεν σας γνωρίζω. Διότι είναι γραμμένο: Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου που είναι στους ουρανούς. Διότι πολλοί θα μου πουν εκείνη την ημέρα: Κύριε, Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου, και δεν εκβάλαμε δαιμόνια στο όνομά σου, και δεν κάναμε πολλά θαύματα στο όνομά σου; Και τότε θα τους ομολογήσω ξεκάθαρα, ότι ποτέ δεν σας γνώρισα· αποχωρήστε από εμένα εσείς που εργάζεστε την ανομία. Γιατί άραγε; Επειδή δεν διατήρησαν την αγάπη. Όπως είναι γραμμένο: Εκείνος που δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει; Διότι είναι γραμμένο: Εκείνος ο δούλος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έκανε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· ενώ εκείνος που δεν το γνώρισε, αλλά έκανε πράξεις άξιες τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα.

Γρηγορίου Επισκόπου Νύσσης προς τον Θεόφιλο κατά των Απολιναριστών Στον αδελφό και συλλειτουργό Θεόφιλο, ο Γρηγόριος. Η μεγάλη πόλη των Αλεξανδρέων δεν είναι πλούσια μόνο στην κοσμική σοφία, αλλά σε εσάς αναβλύζουν από τα αρχαία χρόνια και οι πηγές της αληθινής [της πραγματικής] σοφίας. Γι' αυτό μου φαίνεται σωστό, εκείνοι που διαθέτουν μεγαλύτερη δύναμη για το αγαθό, αυτοί να γίνονται και σύμμαχοι της αλήθειας του μυστηρίου. Διότι λέει κάπου και το υψηλό Ευαγγέλιο ότι σε όποιον δόθηκαν πολλά, από αυτόν θα ζητηθούν περισσότερα. Επομένως, θα ήταν δίκαιο να αντιτάξεις όλη τη δύναμη που παρέχει η θεία χάρη, τόσο σε εσένα όσο και στην εκκλησία σου, απέναντι στην ψευδώνυμη γνώση αυτών που διαρκώς εφευρίσκουν κάτι καινοφανές εναντίον της αλήθειας. Εξαιτίας τους, η κατά Θεόν ομοφωνία διασπάται, το μέγα και σεβάσμιο όνομα των Χριστιανών αποσιωπάται, και η Εκκλησία κατακερματίζεται σύμφωνα με τις ανθρώπινες ονομασίες. Και το πιο φοβερό από όλα είναι ότι οι άνθρωποι χαίρονται να παίρνουν το όνομά τους από εκείνους που τους οδηγούν στην πλάνη. Αν βέβαια ήταν απολύτως δυνατόν να εκπληρωθεί η προφητική ευχή και να εκλείψουν οι αμαρτωλοί και οι άνομοι από τη γη, ώστε να μην υπάρχουν πλέον, κάτι τέτοιο θα ήταν το προτιμότερο από όλα.

Μακάρι βέβαια να ίσχυε και αυτό. Τώρα όμως, επειδή πολλές μαστιγώσεις έχουν επισειστεί ως απειλή σε όσους έχουν γνώση («διότι αυτός που γνώρισε», λέει, «και δεν έπραξε, θα δαρθεί πολύ»), τι ντροπή, ο σοφός, ακριβώς επειδή είναι σοφός, γίνεται πιο άθλιος από τους αδαείς, εφόσον δεν χρησιμοποίησε σωστά το τάλαντο της γνώσης που του δόθηκε, ούτε πρόσθεσε καθόλου σε αυτό μέσω των πράξεων. Αυτός, τότε, κατά την φρικτή εκείνη ημέρα της ανταπόδοσης στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του (ω, πώς να θρηνήσω επάξια για αυτή τη συμφορά;), θα ευχόταν και ο ίδιος να είχε περάσει την ζωή του ανάμεσα στους ανθρώπους ως ανόητος και ο πιο ανόητος των ανοήτων, ώστε να λάβει έτσι ελαφρύτερη τιμωρία, αφού ο Κύριος λέει: «εκείνος που δεν γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα δαρθεί λίγο».

<ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΟΣΙΟΤΑΤΟ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥΣ ΚΑΙ ΠΟΛΥΑΓΑΠΗΜΕΝΟ ΜΟΥ ΕΝ ΚΥΡΙΩ ΑΔΕΛΦΟ, ΠΑΤΕΡΑ ΚΑΙ ΔΕΣΠΟΤΗ, ΤΟΝ ΟΝΤΩΣ ΦΙΛΟΘΕΟ. Σε όποιον δόθηκαν πολλά, πολλά και θα του ζητηθούν, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου. Στην οσιότητά σου δόθηκαν από κάθε άποψη πολλά, καθώς κοσμείσαι από ευφυΐα και παιδεία λόγων και χρηστότητα ηθών, και επιπλέον από την υπερκόσμια μοναχική πολιτεία και από τη διαμονή σου στο υπερκόσμιο, δηλαδή στο Άγιο Όρος, για τόσο μεγάλο διάστημα και με τόση σύνεση, επιμέλεια και ακρίβεια, ώστε με τη χάρη του Χριστού να κριθείς από τους εκλεκτούς που εγκαταβιώνουν στο όρος της αγιοσύνης ως ο πλέον άξιος να καθοδηγείς αυτούς που ζουν κατά Θεόν. Αλλά και τη φθορά της ευσέβειας που προκαλεί η βαρλααμιτική πλάνη την κατάλαβες καλύτερα από όλους εκεί, όπως νομίζω, αφού μελέτησες τα δικά μας συγγράμματα και πριν από αυτά ερεύνησες τις ιερές γραφές με ιερή επιστημοσύνη όσο κανένας άλλος. Δικαίως, λοιπόν, και η ίδια η αλήθεια της ευσέβειας και εμείς που τώρα προκινδυνεύουμε γι' αυτήν, προκειμένου να καταπολεμήσουμε την πλάνη αυτή, θα απαιτήσουμε από την καθ' όλα τέλεια σύνεσή σου περισσότερα από οποιονδήποτε άλλον εκεί, ώστε να μη φαίνεται ότι απουσιάζουμε από το θείο όρος, τουλάχιστον ως προς αυτή την ανάγκη, εφόσον εσύ είσαι παρών.

Διότι, ενώ έφτασε ο καιρός της αιώνιας βασιλείας και ήλθε στον κόσμο ο Θεός που τη δίνει, πώς, αν πράγματι επιθυμούν την ανακαίνιση του νου, δεν προσέρχονται σε Αυτόν μέσω της προσευχής για να λάβουν το αρχαίο αξίωμα της ελευθερίας, αλλά τρέχουν σε εκείνους που δεν μπόρεσαν να ελευθερώσουν ούτε καν τον εαυτό τους, και μάλιστα όταν ο αδελφόθεος διακηρύσσει ξεκάθαρα: «Εάν σε κάποιον λείπει η σοφία, ας την ζητήσει από τον Θεό που τη δίνει και θα τη λάβει»; Και πώς η γνώση που προέρχεται από την έξω σοφία εξορίζει από την ψυχή κάθε κακία σαν να γεννιέται αυτή από την άγνοια, τη στιγμή που ούτε η ίδια η γνώση από την ευαγγελική διδασκαλία δεν μπορεί να το κάνει αυτό από μόνη της; «Διότι δεν θα σωθούν οι ακροατές του νόμου», λέει ο Παύλος, «αλλά οι τηρητές του», και για εκείνον που γνώρισε το θέλημα του Θεού και δεν το έκανε πράξη, «θα δαρεί», λέει ο Κύριος, «πολύ», και μάλιστα περισσότερο από εκείνον που δεν το γνώριζε. Βλέπεις ότι σε κανέναν δεν ωφελεί η γνώση από μόνη της; Και τι λέω για τη γνώση σχετικά με το τι πρέπει να πράττουμε ή για τον ορατό κόσμο ή τον αόρατο; Ούτε η ίδια η γνώση του Θεού που τα δημιούργησε δεν θα μπορέσει να ωφελήσει κάποιον από μόνη της. «Διότι ποιο το όφελος των δογμάτων, όταν απουσιάζει ο θεοφιλής βίος, τον οποίο ήλθε να φυτέψει στη γη ο Κύριος;», λέει ο χρυσούς θεολόγος Ιωάννης. Μάλλον δε, όχι μόνο δεν υπάρχει όφελος από αυτήν, αλλά προκαλείται και μέγιστη βλάβη, την οποία έπαθαν και αυτοί από τους οποίους άκουσες τα λόγια που μου ανέφερες.

Και το πόση είναι η δύναμη εκείνων των δακρύων, λέγει, κανένας λόγος δεν θα μπορέσει να το περιγράψει· η έκβαση όμως των πραγμάτων το αποδεικνύει σαφώς. Διότι, μετά από εκείνη τη φοβερή πτώση —αφού κανένα κακό δεν είναι ίσο με την άρνηση— εντούτοις, μετά από ένα τόσο μεγάλο κακό, τον επανέφερε πάλι στην προηγούμενη τιμή του και του εμπιστεύθηκε την επιστασία της οικουμενικής Εκκλησίας· και το μεγαλύτερο από όλα, μας απέδειξε ότι αυτός τρέφει προς τον Δεσπότη μεγαλύτερη αγάπη από όλους τους αποστόλους. Διότι λέγει: «Πέτρε, με αγαπάς περισσότερο από αυτούς;». Και τίποτε δεν θα μπορούσε να σταθεί ίσο με αυτό σε ό,τι αφορά την αρετή. Διότι για να μην πεις ότι δικαιολογημένα συγχώρησε τους Νινευίτες, ανθρώπους βαρβάρους και ασύνετους —αφού, λέγει, «ο δούλος που δεν γνώριζε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί ελαφρύτερα»— για να μην ισχυριστείς λοιπόν αυτό, γι' αυτό τον λόγο έφερε ως παράδειγμα ενώπιόν σου τον Πέτρο, έναν δούλο που γνώριζε άριστα το θέλημα του Κυρίου. Αλλά παρ' όλα αυτά, μολονότι και αυτός αμάρτησε, και μάλιστα διαπράττοντας τη χείριστη αμαρτία, πρόσεξε σε τι ύψος παρρησίας ανήλθε.

Και δηλώνοντας αυτό ο Χριστός, παρουσιάζει τον Αβραάμ να λέει στον πλούσιο: «Απέλαβες τα αγαθά σου, ενώ αυτός τα κακά· και τώρα αυτός παρηγορείται, ενώ εσύ οδυνάσαι». Αλλά αυτός μεν εξάλειψε ολόκληρη την τιμωρία εξαιτίας των κακών που υπέφερε· άλλοι όμως όχι ολόκληρη, αλλά εν μέρει· γι' αυτό και τιμωρούνται ηπιότερα. Θα μπορούσε δε να δει κανείς να προκύπτει διαφορά στην κόλαση τόσο από την αυξημένη σύνεση όσο και από την αφέλεια, όταν λέει: «Ο δούλος που γνώριζε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα δεχθεί πολλά πλήγματα· ενώ εκείνος που δεν το γνώριζε και δεν το έπραξε, θα δεχθεί λίγα». Και θα μπορούσε να βρει κανείς πολλά άλλα που δημιουργούν διαφορά στην κόλαση, καθώς και διαφορά στο έλεος και τη φιλανθρωπία του Θεού. Παρατήρησε δε αυτό και στην περίπτωση του πρωτοπλάστου.

Να νουθετείς τους υποτακτικούς, τα μεν σαρκικά και φιλήδονα αμαρτήματα να μην τα εξομολογούνται με λεπτομέρειες, αλλά να θυμούνται με κάθε λεπτομέρεια όλα τα υπόλοιπα παραπτώματα, νύχτα και μέρα. Να τους ασκείς ώστε να είναι εντελώς ακέραιοι αναμεταξύ τους, προβάλλοντας τον εαυτό σου ως παράδειγμα, και πολύ συνετοί απέναντι στους δαίμονες. Να μη σου διαφεύγει ο σκοπός των προβάτων στις μεταξύ τους σχέσεις, διότι ο σκοπός των λύκων είναι να καταστρέφουν τους επιμελείς μέσω των ράθυμων. Μην οκνείς να παρακαλάς και να προσεύχεσαι για τους εντελώς αμελείς, όχι για να ελεηθούν (διότι αυτό είναι προς το παρόν αδύνατον, εφόσον εκείνοι δεν συνεργούν), αλλά για να αφυπνιστούν από τον Θεό σε προθυμία. Οι ασθενείς στην πίστη να μη συντρώγουν με αιρετικούς, όπως ακριβώς έχει οριστεί και στους κανόνες. Οι δυνατοί όμως, κατά περίσταση, εάν προσκαλούνται από απίστους με καλή πίστη και επιθυμούν να πάνε, ας πηγαίνουν. Μην προφασίζεσαι άγνοια απέναντι στη δόξα του Κυρίου, διότι εκείνος που δεν γνώριζε και έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί, επειδή δεν φρόντισε να μάθει.

ΛΔʹ. Ας γίνουμε, λοιπόν, και εμείς όμοιοι με τους συνετούς υπηρέτες που περιμένουν την άφιξη του οικοδεσπότη, και αφού λάβουμε το τάλαντο, ας το πολλαπλασιάσουμε με όλη μας τη δύναμη· ώστε, ως αγαθοί δούλοι και πιστοί οικονόμοι, να αξιωθούμε τη χαρά του Κυρίου. Τάλαντο δε, κατά τη γνώμη μου, είναι κάθε χάρισμα που δίνεται στους ανθρώπους από τη θεία αγαθότητα. Επομένως, δεν υπάρχει κανείς που να είναι εντελώς αμέτοχος των θείων δώρων, αλλά άλλος είναι ικανός για τη μία αρετή, άλλος για περισσότερες και άλλος για λιγότερες· άλλος για υψηλές και υπερέχουσες, και άλλος για ταπεινές και κατώτερες. Στον καθένα ο Θεός μοίρασε ένα μέτρο πίστεως. Οι δυνατοί, λοιπόν, θα κριθούν με αυστηρότητα, και από εκείνον στον οποίο εμπιστεύτηκαν πολλά, πολλά θα απαιτήσουν. Διότι από τον καθένα απαιτούνται έργα σύμφωνα με το μέτρο της δύναμης που του έχει ανατεθεί από τον Θεό.

ΤΙΤΛΟΣ ΚΑʹ. — Περί εκουσίων και ακουσίων αμαρτημάτων. «Εάν κάποιος χτυπήσει κάποιον και πεθάνει, να θανατωθεί. Εκείνος όμως που δεν το έπραξε εκούσια, αλλά ο Θεός τον παρέδωσε στα χέρια του, θα σου ορίσω τόπο όπου θα μπορεί να καταφύγει εκείνος που διέπραξε τον φόνο.» «Εκείνος ο δούλος που γνώριζε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα. Ενώ εκείνος που δεν το γνώριζε, θα τιμωρηθεί με λίγα.» «Χρωστώ ευγνωμοσύνη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που πρωτύτερα ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, διότι τα έπραξα από άγνοια, βρισκόμενος στην απιστία.»

ΒΡΥΕΝΝΙΟΣ. Πες το και θα σε ακούσω. ΙΣΜΑΗΛ. Σχετικά μεν με τη δική τους απόλαυση εδώ, εφόσον είναι φανερή, θεωρώ περιττό να μιλήσω, [53] σχετικά δε με τη μελλοντική, ο Ιησούς, ο οποίος πρόκειται να κρίνει όλη την οικουμένη, αποφάνθηκε λέγοντας: «Εκείνος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε θα δεχθεί πολλά χτυπήματα· ενώ εκείνος που δεν το γνώρισε ούτε το έπραξε θα δεχθεί λίγα χτυπήματα». Ποιος λοιπόν είναι «αυτός που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε»; Οπωσδήποτε εσείς οι χριστιανοί. Και ποιος είναι «αυτός που δεν το γνώρισε ούτε το έπραξε»; Όλοι οι ακόλουθοι του Προφήτη. Επομένως, θα δεχθείτε χτυπήματα εσείς, και μάλιστα πολλά, θα δεχθούν και εκείνοι, αλλά λίγα. Ώστε, και εδώ και εκεί υπερτερούν σε ανάπαυση απέναντί σας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, εγώ είμαι ζηλωτής της δικής τους μερίδας.

Τους δε φόρους και τις εισφορές, σε εκείνους που έχουν ταχθεί από εσάς παντού, προσπαθούμε πριν από όλους να τους πληρώνουμε, όπως διδαχθήκαμε από αυτόν. Διότι εκείνον τον καιρό τον πλησίασαν κάποιοι και τον ρωτούσαν αν πρέπει να πληρώνουν φόρους στον Καίσαρα, και εκείνος αποκρίθηκε: «Πείτε μου, τίνος την εικόνα έχει το νόμισμα;» Εκείνοι δε είπαν: «Του Καίσαρα», και πάλι τους αποκρίθηκε: «Αποδώστε, λοιπόν, τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό». Γι' αυτόν τον λόγο, μόνο τον Θεό προσκυνούμε, ενώ εσάς σας υπηρετούμε με χαρά σε όλα τα υπόλοιπα, αναγνωρίζοντάς σας ως βασιλείς και άρχοντες των ανθρώπων και προσευχόμενοι να βρεθεί ότι, μαζί με τη βασιλική εξουσία, διαθέτετε και σώφρονα λογισμό. Εάν όμως, αν και εμείς προσευχόμαστε και τα θέτουμε όλα φανερά, εσείς αδιαφορήσετε, εμείς καθόλου δεν θα βλαφτούμε, επειδή πιστεύουμε, ή μάλλον είμαστε πεπεισμένοι, ότι καθένας θα τιμωρηθεί με το αιώνιο πυρ ανάλογα με την αξία των πράξεών του, και ότι θα του ζητηθεί λόγος ανάλογα με τις δυνάμεις που έλαβε από τον Θεό, όπως φανέρωσε ο Χριστός λέγοντας: «Σε όποιον έδωσε περισσότερα ο Θεός, περισσότερα και θα απαιτηθούν από αυτόν». Διότι αναλογιστείτε το τέλος του καθενός από τους βασιλείς που υπήρξαν, ότι δηλαδή πέθαναν τον κοινό για όλους θάνατο. Αυτό βέβαια, αν κατέληγε σε αναισθησία, θα ήταν αναπάντεχο κέρδος για όλους τους αδίκους. Αλλά, επειδή και η αίσθηση παραμένει σε όλους όσους έχουν γεννηθεί και η αιώνια κόλαση τους περιμένει, μην αμελήσετε να πειστείτε και να πιστέψετε ότι αυτά είναι αληθινά.

Διότι δίκαιος είναι ο Θεός και δίκαιες οι κρίσεις του και «δεν υπάρχει σε αυτόν προσωποληψία», αλλά ανάλογα με τις ευεργεσίες, είτε σωματικές είτε πνευματικές είτε γνώσεως είτε συνέσεως ή διακρίσεως, τις οποίες ο Θεός ενέθεσε ποικιλοτρόπως στη φύση των ανθρώπων. Κρίνοντας τον καθένα, θα αναζητήσει τους καρπούς της αρετής και θα ανταποδώσει επαξίως στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του κατά την ημέρα της κρίσεως· διότι λέει: «Θα έλθει και θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του»· και «οι ισχυροί θα εξεταστούν με αυστηρότητα· διότι ο ελάχιστος είναι άξιος συγγνώμης και ελέους». Και ο Κύριος λέει: «Ο δούλος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· εκείνος όμως που δεν το γνώρισε, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα. Και σε όποιον εμπιστεύτηκαν πολλά, θα ζητήσουν από αυτόν περισσότερα». Τη γνώση, εξάλλου, και τη σύνεση να τις εννοείς με διάφορους τρόπους, είτε ως χάρη και επουράνια δωρεά του Πνεύματος είτε ως φυσική ακολουθία συνέσεως ή διακρίσεως και ως παιδεία μέσω των θείων Γραφών. Διότι από τον καθένα θα απαιτηθούν οι καρποί της αρετής ανάλογα με τις ευεργεσίες που έγιναν σε αυτόν από τον Θεό, είτε αυτές είναι φυσικές είτε έχουν δοθεί εκ της θείας χάριτος.