Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 12:49

Ομιλία ΛΔ΄. Άφησε λοιπόν η γυναίκα τη στάμνα της και πήγε στην πόλη, και λέει στους ανθρώπους: «Ελάτε, δείτε έναν άνθρωπο που μου είπε όλα όσα έπραξα· μήπως αυτός είναι ο Χριστός;» α΄. Έχουμε ανάγκη από πολλή θέρμη και αφυπνισμένο ζήλο· διότι χωρίς αυτά δεν είναι δυνατόν να επιτύχουμε τα αγαθά που μας έχουν υποσχεθεί. Και υποδεικνύοντας αυτό ο Χριστός λέει, τη μία φορά: «Εάν κάποιος δεν σηκώσει τον σταυρό του και δεν με ακολουθήσει, δεν είναι άξιός μου»· και την άλλη: «Φωτιά ήλθα να βάλω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα εάν έχει κιόλας ανάψει;» θέλοντας και με τα δύο αυτά να μας παρουσιάσει τον φλογερό και διάπυρο μαθητή, ο οποίος είναι προετοιμασμένος για κάθε κίνδυνο. Τέτοια ακριβώς ήταν και αυτή η γυναίκα. Διότι τόσο πολύ φλογίστηκε από τα λόγια που της ειπώθηκαν, ώστε και τη στάμνα άφησε, και την ανάγκη για την οποία είχε προσέλθει, και αφού έτρεξε στην πόλη, είλκυσε όλο το πλήθος προς τον Ιησού.

Και το «Εκείνος που έρχεται προς εμένα θα σωθεί», αυτό δηλώνει: Ότι θα απολαύσει πολλή φροντίδα. Διότι γι' αυτούς και ήλθα, λέγει, και ανέλαβα σάρκα, και έλαβα τη μορφή του δούλου. Έπειτα πρόσθεσε: «Κατέβηκα, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε». Τι λες; Είναι δηλαδή άλλο το δικό σου και άλλο το δικό του; Για να μην υποπτευθεί, λοιπόν, κανείς κάτι τέτοιο, το θεραπεύει με τη συνέχεια του λόγου του, λέγοντας: «Αυτό δε είναι το θέλημα εκείνου που με έστειλε, ώστε κάθε ένας που βλέπει τον Υιό και πιστεύει σε αυτόν, να έχει ζωή αιώνια». Αυτό λοιπόν δεν είναι δικό σου θέλημα; Και πώς τότε λέγεις αλλού: «Φωτιά ήλθα να βάλω πάνω στη γη, και τι άλλο θα ήθελα, εάν ήδη έχει ανάψει;»

Αλλά τίποτα από αυτά δεν τους αφυπνίζει· τόσο μεγάλη ήταν η νωθρότητά τους, και μαζί με αυτήν και ο φθόνος. Και τα δύο αυτά οφείλουμε με απόλυτη ακρίβεια να τα εξορίσουμε από τη δική μας διάνοια, και εκείνος που πρόκειται να σταθεί σε μια τέτοια παράταξη πρέπει να είναι πιο σφοδρός και από το πυρ. Γι' αυτό και ο Χριστός έλεγε: «Πυρ ήρθα να ρίξω στη γη· και πόσο θα ήθελα να είχε ήδη ανάψει».

Διότι το να πεθάνει κανείς δεν είναι κακό, αλλά το να πεθάνει κακώς. Γι' αυτό και έλεγε: «Πυρ ήλθα να βάλω στη γη». Αυτό δε το έλεγε, φανερώνοντας τη σφοδρότητα και τη θερμότητα της αγάπης την οποία απαιτούσε. Διότι, επειδή ο ίδιος μας αγάπησε πάρα πολύ, έτσι επιθυμεί να αγαπάται και από εμάς. Αυτά τα λόγια ενδυνάμωναν και αυτούς τους ίδιους, και τους καθιστούσαν πνευματικά ανώτερους. Διότι, εάν εκείνοι, λέγει, πρόκειται να περιφρονήσουν συγγενείς και παιδιά και γονείς, αναλογίσου τι λογής πρέπει να είστε εσείς οι διδάσκαλοι.

Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτό το ποτήριο. Ας καταπιεί τη ζύμη του σώματος, και θα βρει τον άσβεστο άνθρακα της θεότητας να τον κατακαίει δεινά από μέσα· διότι ήρθα να ρίξω φωτιά στη γη. Πατέρα, αν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτό το ποτήριο. Θα μιλήσω ως αρνίο, δεν θέλω να δει αυτός την αστραφτερή μάχαιρα της θεότητας, για να μη φύγει ο λύκος. Ας με καταπιεί ως αρνίο, και θα κατατρυπηθεί από την τρίστομη μάχαιρα που κρύβεται μέσα· διότι δεν ήρθα να φέρω ειρήνη σε αυτόν, αλλά μάχαιρα.

«Φωτιά ήρθα να βάλω στη γη»· και, «Δεν ήρθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα». Οι φιλόστοργες μητέρες των νηπίων, μέχρι αυτά να φτάσουν σε μεγαλύτερη και πιο δυνατή ηλικία, προσφέροντας στα αγαπημένα τους τέκνα τις γαλακτοφόρες πηγές των μαστών τους, τα καλοπιάνουν για να θηλάσουν την άκοπη τροφή του γάλακτος. Όταν όμως φτάσουν σε μεγαλύτερη ηλικία και αντίληψη, ώστε πλέον να μπορούν με τα δόντια τους να μασούν τις μαλακές τροφές, οι μητέρες, αφού πρώτα θρυμματίσουν το σκληρό μέρος του ψωμιού και ετοιμάσουν την τροφή απαλή και τρυφερή σαν μεδούλι, την τοποθετούν στο στόμα τους. Τέτοιοι είναι οι δάσκαλοι της Εκκλησίας. Διότι σε εκείνους που είναι ακόμη νήπια ως προς την πνευματική ωριμότητα, δεν τους παρουσιάζουν δυσνόητα και δυσδιάκριτα νοήματα, αλλά, σαν μητέρες, προσφέροντάς τους τη θηλή της διανοίας, τους παρακινούν με πράο τρόπο να θηλάσουν το άδολο γάλα του θείου λόγου.

Ήλθα να βάλω πυρ επί της γης· και, Δεν ήλθα να βάλω ειρήνη, αλλά μάχαιρα. Αλλά όσοι είναι νήπιοι στον νου νομίζουν ότι ο Κύριος έχει έλθει για να αναλώσει τα πάντα με το πυρ, και να κατασφάξει τους πάντες με τη μάχαιρα.

Αλλά ελάτε, αφού και εμείς σκεφτούμε τα ίδια με τα νήπια, ας απευθυνθούμε προς τον Κύριο με τα ίδια του τα λόγια, ώστε να μεταφέρουμε τα λόγια του Κυρίου στα νήπια. Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη. Φωτιά ήρθες να ρίξεις στη γη, Κύριε, και δεν ήρθες να φέρεις ειρήνη, αλλά μάχαιρα; Η αμαρτία μάς κατανίκησε, ο θάνατος μας κυρίευσε, η γέεννα του πυρός μάς απειλεί, το στρατόπεδο των μιαρών δαιμόνων μάς κατατρόπωσε, και εμείς σε περιμέναμε, ακούγοντας από τους προφήτες ότι είσαι ο βοηθός μας· και ερχόμενος λες: «Φωτιά ήρθα να ρίξω στη γη»· και: «Δεν ήρθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα»; Δεν υπήρχε σε εμάς τρόπαιο πίστεως, δεν έχουμε τη δύναμη να αντισταθούμε στην παράταξη του διαβόλου· διότι όπλο πίστεως δεν υπήρχε σε εμάς· τον Αδάμ, ενώ βρισκόταν ακόμη μέσα στον παράδεισο, τον εξέδυσε ο διάβολος και τον άφησε γυμνό από τον θώρακα της δικαιοσύνης μας. Γι' αυτό, καθένας από εμάς, όντας γυμνός από κάθε βοήθεια, βοά προς εσένα λέγοντας: «Δίκασε, Κύριε, αυτούς που με αδικούν, πολέμησε αυτούς που με πολεμούν· πιάσε όπλο και ασπίδα και σήκω για να με βοηθήσεις· σύρε τη ρομφαία και κλείσε τον δρόμο απέναντι σε αυτούς που με καταδιώκουν· πες στην ψυχή μου, εγώ είμαι η σωτηρία σου»· και ενώ έχεις έρθει για βοήθειά μας λες: Δεν ήρθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα; Και πού είναι η ικεσία των αγίων που αναπεμπόταν προς εσένα για ειρήνη, το «Κύριε ο Θεός ημών, χάρισέ μας ειρήνη»; Διότι τα πάντα μάς τα έχεις αποδώσει.

Γιατί, λοιπόν, μακαρίζεις τους ειρηνοποιούς, λέγοντας ότι θα ονομαστούν υιοί Θεού; Εσύ, συνεπώς, που διδάσκεις τους άλλους να ειρηνοποιούν, τι λες για τον εαυτό σου: «Δεν ήρθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα»; Εξαιτίας των αμαρτιών μας ο Κύριος έγινε εχθρός μας· είχαμε ανάγκη από μεσίτη, ο οποίος αφενός θα διέλυε τη μεταξύ μας έχθρα και αφετέρου θα εγκαθίδρυε τη γλυκιά ειρήνη. Και ο πατέρας μας Ιώβ ευχόταν για τον μεσίτη, λέγοντας: «Μακάρι να υπήρχε ο μεσίτης και κριτής μας»· και ενώ Εσύ ήρθες να μεσιτεύσεις και να διαλύσεις την έχθρα, λες τα αντίθετα: «Δεν ήρθα να φέρω ειρήνη, αλλά μάχαιρα»; Και από ποιον, λοιπόν, θα περιμένουμε την ελπίδα της ειρήνης; Αλλά ναι, ήρθα να βάλω φωτιά στη γη, σε αυτήν που πατιέται από τα δικά σας πόδια. Επειδή ακριβώς ο διάβολος έσπειρε μέσα στις καρδιές των ανθρώπων αγκάθια και τριβόλια αμαρτιών, ήρθα να βάλω φωτιά στη γη, για να καταναλώσει τα αγκάθια. Γι' αυτό ήρθα να βάλω φωτιά στη γη, και θέλω, αν έχει ήδη ανάψει, να καθαρίσω τη δική μου γη. Πρέπει να καταναλώσω ολοκληρωτικά με τη φωτιά τα πικρά και βλαβερά βλαστάρια του διαβόλου, ώστε σε καθαρή ψυχή να σπείρω τον ουράνιο σπόρο.

Γι' αυτό ήλθα να ρίξω πυρ στη γη. Πλάθοντας εξ αρχής τον άνθρωπο από τη γη, εγκατέστησα στο μέσο της καρδιάς του έναν θείο σπινθήρα πυρός, ώστε μέσω αυτού του πυρός να προσκολλάται στην αγάπη προς τον Θεό. Επειδή, λοιπόν, ήταν αδύνατο να αναδείξουν αυτόν τον θείο σπινθήρα του πυρός και αυτή τη θερμότητα, ώστε να έχουν εύρωστη την ανάφλεξη του Αγίου Πνεύματος (διότι ο διάβολος ενέκρωσε τις ψυχές των ανθρώπων με την παγωνιά της ασέβειας), πρέπει εγώ να ρίξω πυρ στη γη· ώστε, αφού διαλύσω και αποδυναμώσω τον χειμώνα της απιστίας που έχει επέλθει στις ψυχές από τον διάβολο, και αφού καταστήσω τον νου αίθριο και γαλήνιο, να τον κάνω να αναθάλει και να βλαστήσει.

Έπειτα, δείχνοντας ότι πράττει τα πάντα από τον εαυτό του, λέει: Θα σε οδηγήσει θαυμαστά η δεξιά σου. Δεν δέχεσαι, λέει, την ενέργεια από αλλού, αλλά είσαι αρκετός στον ίδιο σου τον εαυτό. Άκουσε δε και τον ίδιο τον Θεό της ειρήνης να λέει προς τους μαθητές: Δεν ήρθα να φέρω ειρήνη επί της γης, αλλά μάχαιρα. Και πάλι: Φωτιά ήρθα να βάλω επί της γης, και τι άλλο θα ήθελα εάν έχει ήδη ανάψει;

Διότι, όπως ακριβώς μία πηγή που αναβλύζει ολόδιαυγο ρεύμα, εάν εξαιτίας των ανέμων εισχωρήσει σε αυτήν ύλη και συρφετός, γίνεται λασπώδης, αν όμως το νάμα πλημμυρίσει και ξεχειλίσει, η λάσπη υπερχειλίζει μαζί με το νερό, και η πηγή παραμένει ολότελα διαυγής, γεμάτη από αργυρά νάματα, έτσι και σε αυτήν, το ρεύμα του Πνεύματος που ξεχείλισε απώθησε την ύλη των γήινων πραγμάτων σαν κάποια λάσπη και ακαθαρσία. Επομένως, έχοντας δεχθεί με ακραιφνή νου την αίγλη του Πνεύματος, αναδείχθηκε ολόκληρη φωτοειδής και θεοειδής —διότι άναψε μέσα στην καρδιά της φωτιά, την οποία ο Χριστός ήλθε από τον ουρανό για να βάλει στη γη— και, αφού πυρώθηκε και θεώθηκε με την ένωση της χάριτος, απέκτησε θεομίμητα τη συμπάθεια και τη φιλανθρωπία.

Επομένως, αφού μέσω της δικής Του αναστάσεως ανακατασκεύασε και ανανέωσε το δικό μας φύραμα, αποστέλλει πλέον τους ιερούς αποστόλους στα πέρατα όλης της οικουμένης, για να διακηρύξουν στους θνητούς το σωτήριο κήρυγμα, να τους επαναφέρουν στον ίδιο τους τον Ποιητή, να διαλύσουν το σκοτάδι της αθεΐας με τις λάμψεις του Πνεύματος, να εξαφανίσουν την πλάνη και να διδάξουν τη θεογνωσία. Έκτοτε, όπως ακριβώς η φωτιά που αρπάζει άφθονη και πυκνή ξυλώδη ύλη, υψώνεται ταχύτατα σε μεγάλη φλόγα και μεταδίδεται σταδιακά στα διπλανά μέρη, μη μπορώντας να κρατήσει κρυμμένη τη λάμψη και την ενέργειά της, αλλά καθιστώντας την ολοφάνερη σε όλους, ακόμη και σε όσους κατοικούν μακριά. Έτσι λοιπόν και το θείο πυρ, το οποίο κατήλθε από ψηλά ο Κύριος της γης για να ρίξει πάνω στη γη, αυτό που καταναλώνει κάθε αμαρτία καθώς και κάθε μοχθηρή και υλώδη έξη και διάθεση, διαβαίνει στις ανθρώπινες ψυχές μέσω των αποστόλων και των διαδόχων τους.

Έχει δε και ο ναός αυτός το εσώτερο του καταπετάσματος, όπου εισήλθε ως πρόδρομος για εμάς ο Ιησούς, και κατοικεί μέσα μας, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Ή μήπως δεν επιγινώσκετε ότι ο Χριστός κατοικεί μέσα σας, εκτός πια αν είστε αδόκιμοι;». Αυτό είναι ο πιο εσωτερικός, απόκρυφος και καθαρός χώρος της καρδιάς, ο οποίος αν δεν ανοιχθεί μέσω της καθολικής και νοερής ελπίδας προς τον Θεό, δεν είναι δυνατόν να επιγνώσουμε με βεβαιότητα αυτόν που ενοικεί, ούτε να γνωρίζουμε αν έγιναν δεκτές οι λογικές μας θυσίες ή όχι. Διότι, όπως αρχικά στον Ισραήλ το πυρ κατανάλωνε τα υπολείμματα των θυσιών, έτσι συμβαίνει και εδώ: διότι, όταν ανοιχθεί η πιστή καρδιά μέσω της προαναφερθείσας ελπίδας, ο επουράνιος αρχιερέας δέχεται τους πρωτότοκους λογισμούς του νου και τους καταναλώνει με το θείο πυρ, για το οποίο είπε: «Πυρ ήλθα να βάλω στον κόσμο, και πόσο θα ήθελα να είχε ήδη ανάψει». Πρωτότοκους δε λογισμούς ονομάσαμε αυτούς που δεν δημιουργούνται από δεύτερη σκέψη της καρδιάς, αλλά από την πρώτη προσβολή και ανάδυση προσφέρονται αμέσως στον Χριστό. Διότι αυτούς που του προσφέρονται έπειτα από πολλούς συλλογισμούς, η θεία Γραφή τους ονόμασε χωλούς και τυφλούς και τερατώδεις, και γι' αυτόν τον λόγο δεν γίνονται δεκτοί από τον Δεσπότη Θεό.

Οι δε «σπινθήρες» ήταν αίνιγμα των πύρινων γλωσσών. «Και σαν χαλκός που αστράφτει»· διότι όχι σαν ήλιος ούτε σαν φέγγος· διότι εκείνοι δεν ήταν το φως, αλλά μόνο μάρτυρες του φωτός. «Και χέρι ανθρώπου υπήρχε κάτω από τις φτερούγες του». Διότι το κήρυγμα του ευαγγελίου δεν επικράτησε με σοφία ούτε με φρόνηση ούτε με άλλη ανθρώπινη επινόηση ή δύναμη, αλλά, ενώ υπήρχε σε αυτούς ανθρώπινη δύναμη επειδή ήταν άνθρωποι, δεν συνεργούσε καθόλου στο έργο, αλλά και καλυπτόταν από τη θεία δύναμη· αφενός εξαιτίας της υπερβάλλουσας υπεροχής της, όπως ακριβώς λέμε ότι το μέγιστο φως αποκρύπτει το ελάχιστο, αφετέρου επειδή μπροστά στα έργα της θείας δύναμης περνούσαν απαρατήρητοι, πολλές φορές, όντας άνθρωποι. «Και οι φτερούγες τους ενώνονταν η μία με την άλλη». Διότι ένα ήταν το δόγμα που κήρυτταν όλοι. «Και δεν γύριζαν προς τα πίσω καθώς βάδιζαν». Διότι πάντοτε ακολουθούσαν την ίδια πορεία, χωρίς να μεταβάλλονται από τις δυσχέρειες που προέκυπταν, ούτε έδειχναν τα νώτα στους εχθρούς. Το έργο δε των αποστόλων ήταν να ανάψουν τη φωτιά, την οποία ο Κύριος ήλθε «να βάλει πάνω στη γη». Και για τον λόγο αυτό φαινόταν «ανάμεσα στα όντα κάτι σαν θέαμα ανθρώπων από φωτιά που καίγονταν και σαν όψη λαμπάδων που καίγονταν και συστρέφονταν».

Το έργο των αποστόλων ήταν να ανάβουν τη φωτιά, «την οποία ήρθε ο Κύριος να βάλει στη γη». Και για τον λόγο αυτό «ανάμεσα στα ζωντανά όντα φαινόταν σαν θέαμα από αναμμένα κάρβουνα φωτιάς». Επειδή όμως εκείνη η φωτιά δεν ήταν φθαρτική ούτε αφανιστική, αλλά έδινε ζωή και φως, «φαίνονταν λαμπάδες να συστρέφονται και η λάμψη της φωτιάς άστραφτε, και από τη φωτιά έβγαινε κάτι σαν αστραπή, και τα ζωντανά όντα έτρεχαν και επέστρεφαν με την όψη του βεζέκ», που σημαίνει της αστραπής, εξαιτίας της τεράστιας ταχύτητας.

Αλλά, ω θαυμαστή ευδαιμονία των ανθρώπων, ω τεχνίτη της σοφίας του Θεού και θησαυρέ των θείων ερώτων, ω εσύ που από την αγάπη σου για τον Χριστό δεν θεωρείς ούτε τη βασιλεία των ουρανών πιο προσφιλή, ω τρόπαιο της ευσέβειας και εικόνα των χαρίτων του Θεού, ω εσύ που μετέχεις τόσο πολύ στην παρθενία ώστε να μην επιτρέπεις ούτε στους αγγέλους να υπερέχουν από εσένα, ω απόδειξη της φύσης και καύχημα του γένους και ολοκλήρωση όλων των αγαθών, ω εσύ που απέκτησες τόσο μεγάλο έρωτα για τα τραύματα υπέρ του Χριστού και για τον θάνατο, ώστε να δυσανασχετείς όσο αυτά καθυστερούν. Ω κοινωνέ του Χριστού στα τραύματα, στον θάνατο και στη δόξα, ω εσύ που πείθεις τους πάντες να καταφρονούν τα σώματα, ατενίζοντας εσένα, ω εσύ που δέχτηκες ολόκληρο μέσα στην ψυχή σου το πυρ το οποίο ο Χριστός ήρθε να ρίξει στη γη, ω εσύ που, ακόμη κι αν τα μελλοντικά αγαθά δεν επρόκειτο να υπάρξουν, δεν θα αγωνιζόσουν καθόλου λιγότερο υπέρ του Χριστού και της αγάπης Του, αφού αγάπησες τον Χριστό έστω κι αν δεν είχαν υποσχεθεί τα έπαθλα, ω εσύ που δεν παραχώρησες τα πρωτεία ούτε στον Παύλο, ο οποίος είχε τόσο παράφορο έρωτα για τον Χριστό, τον πιο ένθερμο από όλη τη χορεία του Χριστού.

Και όπως η Θάλλουσα ανέφερε ότι υπάρχει αγνεία και των οφθαλμών και των αυτιών και της γλώσσας και των υπόλοιπων αισθητηρίων στη σειρά, έτσι λοιπόν και εδώ, αυτή που διαφύλαξε απαραβίαστη την πίστη από τις πέντε διόδους της αρετής, της όρασης, της γεύσης, της όσφρησης, της αφής και της ακοής, ονομάζεται πέντε παρθένες, επειδή παρέδωσε αγνές στον Χριστό τις πέντε παραστάσεις των αισθήσεων, εκπέμποντας ολόλαμπρα από καθεμία από αυτές την οσιότητα σαν λαμπάδα. Διότι η σάρκα μας είναι πραγματικά η πεντάφωτη λαμπάδα, την οποία η ψυχή, βαστάζοντάς την σαν πυρσό, παρουσιάζεται στον Νυμφίο Χριστό, φανερώνοντας κατά την ημέρα της αναστάσεως τη λαμπρή πίστη να αναπηδά μέσα από όλες τις αισθήσεις, καθώς ο Ίδιος δίδαξε λέγοντας: «Πυρ ήρθα να βάλω επί της γης, και πόσο θα ήθελα να είχε ήδη ανάψει», ονομάζοντας γη τα σκηνώματά (σώματά) μας, στα οποία επιθυμούσε να ανάψει γρήγορα η ταχεία και διάπυρη ενέργεια της διδασκαλίας Του (διότι το έλαιο πρέπει να παραλληλιστεί με τη δικαιοσύνη και τη σοφία). Ως καθυστέρηση δε, εννοεί το διάστημα πριν από την Παρουσία του Χριστού, ως νύσταγμα και κοίμηση της παρθένου, την έξοδο από τη ζωή, ως μεσονύκτιο τη βασιλεία του Αντιχρίστου, κατά την οποία ο εξολοθρευτής Άγγελος διέρχεται από τις οικίες, και ως κραυγή που λέει: «Ιδού ο νυμφίος· έρχεσθε εις απάντησιν», τη φωνή και τη σάλπιγγα από τους ουρανούς, οπότε όλοι, όταν αναστηθούν τα σώματά τους, θα μεταφερθούν πάνω σε νεφέλες, αρπαζόμενοι για τη συνάντηση με τον Κύριο.

Μιμήσου την ως τέκνο, μιμήσου την χωρίς να αποβλέπεις σε τίποτε άλλο, παρά μόνο σε Εκείνον που είπε: «ήλθα να βάλω φωτιά στη γη, και πόσο θα ήθελα να είχε ήδη ανάψει». Διότι αυτή είναι η πύρωση του Πνεύματος που αναζωπυρώνει τις καρδιές. Επειδή το άυλο και θείο πυρ συνηθίζει αφενός να φωτίζει τις ψυχές και να τις δοκιμάζει όπως τον καθαρό χρυσό στο καμίνι, και αφετέρου να καταναλώνει την κακία σαν αγκάθια και άχυρα. Διότι «ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον», που δίνει «εκδίκηση μέσα σε φλόγα πυρός σε όσους δεν τον γνωρίζουν και σε όσους δεν υπακούουν στο Ευαγγέλιό του». Αυτό το πυρ ενήργησε στους Αποστόλους, όταν μιλούσαν με πύρινες γλώσσες. Αυτό το πυρ, που περιέλαμψε τον Παύλο μέσω της φωνής, φώτισε μεν τη διάνοιά του, αλλά σκοτείνιασε την αίσθηση της όρασής του· διότι δεν είδε τη δύναμη εκείνου του φωτός όντας δίχως σάρκα. Αυτό το πυρ εμφανίστηκε στον Μωυσή στη βάτο. Αυτό το πυρ, με μορφή άρματος, άρπαξε τον Ηλία από τη γη. Την ενέργεια αυτού του πυρός αποζητώντας ο μακάριος Δαβίδ έλεγε: «Δοκίμασέ με, Κύριε, και πείρασέ με, πύρωσε τους νεφρούς μου και την καρδιά μου». Αυτό το πυρ θέρμανε την καρδιά του Κλεόπα και των συνοδών του, όταν τους μιλούσε ο Σωτήρας μετά την Ανάσταση, εξού και οι άγγελοι και τα λειτουργικά πνεύματα μετέχουν στη λαμπρότητα αυτού του πυρός, σύμφωνα με το γραμμένο: «αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα και τους λειτουργούς του πυρ φλέγον».

Διότι λέγει ο Απόστολος: Ενώ αρχίσατε με το πνεύμα, τώρα καταλήγετε με τη σάρκα; Διότι για τη φύση δεν υφίσταται νόμος, αλλά για την αυτεξούσια προαίρεση, η οποία δύναται να στραφεί προς το αγαθό και το κακό. Γι' αυτό λέγει ο Κύριος: Πυρ ήλθα να βάλω επί της γης, και πόσο θα ήθελα να είχε ήδη ανάψει. Θέλει ο Κύριος να ανάψει το ουράνιο πυρ στις καρδιές των ανθρώπων, και άλλοι μεν θέλουν, άλλοι δε δεν θέλουν. Ομοίως πάλι λέγει: Πόσες φορές ηθέλησα να σας επισυνάξω, όπως η όρνιθα τα δικά της νοσσία, και δεν θελήσατε; Βλέπεις ότι ο Κύριος θέλει, αλλά από την άλλη πλευρά οι άνθρωποι δεν θέλουν να προσεγγίσουν τον Κύριο και να βρουν έλεος.

Και όπως ο κεραμέας, πυρακτώνοντας το αγγείο πάνω σε αναμμένα κάρβουνα, κάνει τη μορφή να αναδύεται ζωντανή, έτσι ακριβώς και ο Λόγος της αλήθειας λέει στο πλάσμα του: «Ήρθα να βάλω φωτιά στη γη, και τι άλλο θέλω αν έχει ήδη ανάψει;». Καθώς λοιπόν η ψυχή, μαζί με το σώμα, πυρακτώνεται από τον Λόγο, καταναλίσκεται η αμαρτία· διότι η ψυχή, όταν δεχθεί τον Λόγο, καλλιεργείται από τον Λόγο. Η ψυχή όμως που βρίσκεται σε ακηδία, φρουρείται από την απιστία και αναβάλλει από μέρα σε μέρα και δεν δέχεται τον Λόγο, έχοντας απομακρυνθεί από αυτόν, ώστε εξαιτίας της ακηδίας να μην ακούει ούτε τη φωνή του Θεού. Η ψυχή αναπτερώνει τον εαυτό της με φαντασιώσεις και αναπαύεται σε όνειρα, μη κατανοώντας τον εσωτερικό πόλεμο, καθώς βρίσκεται σε ονειρική έπαρση και έχει περιέλθει σε οίηση. Η δε οίηση είναι κάλυμμα της ψυχής, και έτσι δεν μπορεί να γνωρίσει τον εαυτό της. Ω, τι φιλανθρωπία του μεγάλου Δεσπότη, «ο οποίος θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι», και με πολλούς τρόπους κεντρίζει την ψυχή, για να αφυπνιστεί.

Επειδή, λοιπόν, η αντίπαλη δύναμη είναι προτρεπτική και όχι αναγκαστική, έτσι και η θεία χάρη είναι προτρεπτική εξαιτίας του αυτεξουσίου και της ευμετάβλητης φύσεως. Επομένως, εάν ο άνθρωπος πράξει το κακό προτρεπόμενος από τον σατανά, δεν κρίνεται αντί για αυτόν ο σατανάς, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος τιμωρείται και κολάζεται, επειδή με το δικό του θέλημα έγινε υπήκοος της κακίας. Ομοίως, εάν ο άνθρωπος κλίνει προς το αγαθό και τον συνοδεύει η χάρη του Θεού, η χάρη δεν αποδίδει το αγαθό στον εαυτό της, αλλά το αποδίδει στον άνθρωπο και τον δοξάζει, επειδή ο ίδιος ο άνθρωπος έγινε αίτιος του αγαθού για τον εαυτό του. Διότι αυτός είναι ευμετάβλητης φύσεως, και η χάρη, όταν έρχεται προς αυτόν, δεν δεσμεύει το θέλημά του με αναγκαστική δύναμη. Ούτε τον καθιστά, με τη θέλησή του ή παρά τη θέλησή του, αμετάτρεπτα αγαθό, αλλά παραχωρεί στο αυτεξούσιο, αν και η θεία δύναμη συμπαρίσταται, για να αποδειχθεί το θέλημα του ανθρώπου, εάν τιμά τη χάρη ή δεν την τιμά, εάν συμφωνεί ή δεν συμφωνεί. Διότι πολλοί την τίμησαν και συμφώνησαν μαζί της, ενώ άλλοι παρεκτράπηκαν. Τι λέγει ο απόστολος; «Αφού αρχίσατε με το Πνεύμα, τώρα καταλήγετε με τη σάρκα;» Διότι για τη φύση των ανθρώπων «νόμος δεν υπάρχει», εφόσον η αυτεξούσια προαίρεση δύναται να στραφεί και προς το αγαθό και προς το κακό. Τι λέγει ο Κύριος; «Ήρθα να βάλω φωτιά στη γη, και τι άλλο θέλω, αν κιόλας άναψε;»

Επομένως, όταν πιστεύουμε με όλη μας την ψυχή και μετανοούμε θερμά, συλλαμβάνουμε, όπως έχει ειπωθεί, τον Λόγο του Θεού στις καρδιές μας, όπως η Παρθένος, διατηρώντας δηλαδή τις ίδιες μας τις ψυχές παρθένες και αγνές. Και όπως ακριβώς εκείνη, επειδή ήταν πανάμωμη, δεν την κατέκαψε το πυρ της θεότητας, έτσι δεν κατακαίει ούτε εμάς, εφόσον έχουμε τις καρδιές μας αγνές και καθαρές, αλλά γίνεται μέσα μας ουράνια δροσιά και πηγή ύδατος και ρεύμα αθάνατης ζωής. Ότι δε και εμείς δεχόμαστε με τον ίδιο τρόπο το αβάσταχτο πυρ της θεότητας, άκουσε τον Κύριο που λέει: «Πυρ ήρθα να βάλω πάνω στη γη.» Ποιο άλλο, αν όχι το ομοούσιο Πνεύμα της θεότητάς Του, μαζί με το οποίο εισέρχεται και συνθεωρείται μαζί με τον Πατέρα και ο Ίδιος, και εγκαθίσταται μέσα μας; Επειδή όμως ο Λόγος του Θεού σαρκώθηκε άπαξ από την Παρθένο και γεννήθηκε σωματικά από αυτήν με τρόπο άρρητο και υπέρλογο, και δεν είναι δυνατόν να σαρκωθεί ή να γεννηθεί ξανά σωματικά από τον καθένα από εμάς, τι κάνει;

Ότι, όταν το θείο πυρ του πνεύματος αγγίξει τις ψυχές που έχουν καθαριστεί μέσω των δακρύων και της μετάνοιας, τις καταλαμβάνει και τις καθαρίζει περισσότερο, φωτίζοντας τα μέρη τους που είχαν σκοτιστεί από την αμαρτία, και θεραπεύοντας τα τραύματά τους τα φέρνει σε τέλεια επούλωση, ώστε να λάμπουν με το θείο κάλλος. Το θείο είναι όντως πυρ, το οποίο, όπως είπε ο Δεσπότης, ήλθε για να βάλει (σε ποια γη, πες μου;) βεβαίως στους ανθρώπους που έχουν γήινο φρόνημα, το οποίο επιθυμούσε και επιθυμεί να ανάψει σε όλους. Άκουσε και γνώρισε, τέκνο μου, το βάθος των θείων μυστηρίων. Αυτό λοιπόν το θείο πυρ, τι λογής νομίζεις ότι είναι; Άραγε το υπολαμβάνεις ως ορατό ή κτιστό ή αντιληπτό; Ασφαλώς όχι. Διότι έχεις ήδη μυηθεί σε αυτό και γνωρίζεις βεβαίως ότι είναι ασύλληπτο, άκτιστο, οπωσδήποτε αόρατο, άναρχο και άυλο, παντελώς αναλλοίωτο, ωσαύτως απερίγραπτο, άσβεστο, αθάνατο, απολύτως ακατάληπτο, έξω από όλα τα κτίσματα, τα ένυλα και τα άυλα, τα ορατά και τα αόρατα, τα ασώματα και τα ένσαρκα, τα επίγεια και τα επουράνια. Βρίσκεται έξω από όλα αυτά κατά τη φύση, κατά την ουσία, και βεβαίως κατά την εξουσία. Αυτό λοιπόν σε ποια ύλη θα ριφθεί, πες μου;

Το δε σιτάρι, δηλαδή οι άγιοι, συγκεντρώνονται από τους θεριστές αγγέλους στις ουράνιες αποθήκες. Παρομοίως, λοιπόν, και οι πονηροί λογισμοί που είχε ο Παύλος όταν καταδίωκε, κατακάηκαν από το πυρ του Χριστού, το οποίο ήρθε να βάλει πάνω στη γη, ενώ το σιτάρι, δηλαδή οι αγαθοί λογισμοί, συγκεντρώθηκαν στις αποθήκες της Εκκλησίας. «Άλλη παραβολή παρέθεσε σε αυτούς, λέγοντας:

Αλλά ρωτούν κάποιοι: Ας υποθέσουμε ότι σωστά τιμωρείται αυτός που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, αυτός όμως που δεν το γνώρισε, γιατί τιμωρείται; Διότι, ενώ μπορούσε να μάθει και αυτός, όμως δεν το θέλησε, αλλά από ραθυμία έγινε ο ίδιος αίτιος του εαυτού του στο να μην μάθει, ώστε γι' αυτό είναι άξιος τιμωρίας, επειδή με τη θέλησή του δεν έμαθε. Ας φρίξουμε, αδελφοί. Διότι, αν αυτός που δεν γνώρισε καθόλου είναι άξιος χτυπημάτων, ποια δικαιολογία θα απαλλάξει αυτούς που αμαρτάνουν εν γνώσει τους, και μάλιστα αν είναι και διδάσκαλοι; Διότι η δική τους καταδίκη είναι βαρύτερη. «Φωτιά ήρθα να βάλω στη γη, και τι άλλο θέλω, αν έχει κιόλας ανάψει; Έχω δε βάπτισμα με το οποίο πρέπει να βαπτιστώ, και πώς συνέχεται η ψυχή μου μέχρι να τελειώσει;» Ως φωτιά εννοείται και το κήρυγμα, διότι ο λόγος είναι φωτιά που κατατρώγει κάθε υλικό και ρυπαρό νόημα, και εξαφανίζει τα είδωλα από οποιαδήποτε ύλη κι αν είναι φτιαγμένα. Εννοείται επίσης και ο ζήλος για το καλό που ανάβει στον καθένα μας· και ίσως, επειδή και αυτός δημιουργείται μέσω του λόγου του Θεού, δεν διαφέρει από το προηγούμενο. Με αυτήν ακριβώς τη φωτιά θέλει ο Κύριος να ανάβουν οι καρδιές μας. Διότι πρέπει εμείς να έχουμε φλογερό ζήλο για το καλό. Διότι το «τι θέλω», είναι αντί του «πόσο θέλω, να είχε κιόλας ανάψει;».

Αλλά και φωτιά ήρθα να ρίξω, και καύσωνα να κάνω· διότι είμαι ο νότος, πνεύμα θερμό, και αντίθετος στην ψυχρότητα του βορρά· επειδή και εμφανίστηκα από τη Βηθλεέμ, η οποία βρίσκεται προς τον νότο. Αφού τα είπε αυτά, τους διδάσκει πλέον και για την αξιέπαινη ειρήνη· διότι, αφού έδειξε την αξιέπαινη διάσταση (τον χωρισμό), δείχνει και την άμεμπτη ειρήνη· και λέει ότι, όταν ο αντίδικός σου σε σέρνει στο δικαστήριο, στον δρόμο βιάσου, αγωνίσου· διότι το «δος εργασίαν» (κάνε προσπάθεια), αυτό δηλώνει· το να επινοήσεις κάθε τρόπο ώστε να απαλλαγείς από αυτόν· και με άλλον τρόπο, το «δος εργασίαν» νοείται αντί του «ακόμη κι αν δεν έχεις τίποτα, δανείσου, και δώσε εργασία, δηλαδή τόκο, προκειμένου να απαλλαγείς από αυτόν, μήπως και σε σύρει στον κριτή, και ο κριτής σε παραδώσει στον πράκτορα, δηλαδή στον εισπράκτορα, και εκείνος σε βάλει στη φυλακή, έως ότου αποδώσεις και το τελευταίο λεπτό». Αυτά δε τα λέει ο Κύριος, εκφοβίζοντας μέσω αυτών τους πιο χονδροειδείς στη σκέψη και οδηγώντας τους προς την ειρήνευση· διότι γνωρίζοντας ότι τους πιο γήινους τους συγκρατεί ο φόβος της ζημίας και των τιμωριών, γι' αυτό τα λέει αυτά. Όμως, αυτά νοούνται και για τον διάβολο· διότι αυτός είναι ο αντίδικός μας· ενώ λοιπόν βρισκόμαστε στον δρόμο, δηλαδή σε αυτόν εδώ τον βίο, ας σπεύσουμε εργαζόμενοι την αρετή, να απαλλαγούμε από αυτόν, και να μην έχουμε τίποτα κοινό μαζί του, μήπως και στη μέλλουσα κρίση μάς παραδώσει στον κριτή.