Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 14:11

Ο ασκητής, λοιπόν, σε καμία περίπτωση ας μην επιζητά τιμές, ούτε να προηγείται των υπολοίπων. Διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Εάν ο ασκητής υψώσει τον εαυτό του, θα έχει βαρύ και δυνατό Εκείνον που θα τον ταπεινώσει, ο οποίος δύναται να τον κατεβάσει μέχρι τον άδη. Εάν όμως ταπεινώσει τον εαυτό του, θα υψωθεί κατά τρόπο λαμπρό και μέγιστο, καθώς ο Θεός, σύμφωνα με τη δική Του δύναμη, υψώνει αυτόν που ταπεινώνεται. Περίμενε, λοιπόν, Εκείνον που υψώνει ορθά, ω ασκητή, και σε καμία περίπτωση μην ολιγοψυχείς απέναντι στα παρόντα. Διότι είσαι αθλητής και εργάτης του Χριστού, έχοντας συμφωνήσει να αγωνιστείς όλη την ημέρα και να υπομείνεις τον καύσωνα ολόκληρης της ημέρας.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡϟΗ΄. Τι είναι η ταπεινοφροσύνη και πώς θα την κατορθώσουμε; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Ταπεινοφροσύνη είναι το να θεωρεί κανείς όλους τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό του, σύμφωνα με τον ορισμό του Αποστόλου. Την κατορθώνει δε κανείς, πρώτον μεν, εάν θυμηθεί την εντολή του Κυρίου που είπε: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά» (πράγμα που σε πολλές περιπτώσεις και με πολλούς τρόπους και το έδειξε και το δίδαξε)· και εάν πιστέψει στην υπόσχεσή Του, ότι «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί»· έπειτα, εάν ομαλά και αδιάκοπα μελετά και ασκείται στα έργα της ταπεινοφροσύνης σε κάθε του δραστηριότητα. Διότι μόνο έτσι, με τη συνεχή άσκηση, θα μπορέσει να αποκτήσει τη σταθερή έξη της ταπεινοφροσύνης, όπως ακριβώς συνηθίζει να συμβαίνει και με τις τέχνες. Ο ίδιος δε τρόπος ισχύει για την κατόρθωση κάθε αρετής, σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.

Και όταν κάποτε επέπληξε τον Ιωσαφάτ για την πρόσφατη αμαρτία του, θυμήθηκε και τα κατορθώματά του, λέγοντας: «Όμως, βρέθηκαν σε σένα αγαθά στοιχεία». Έτσι, πολλές φορές η ταπεινοφροσύνη διασώζει εκείνον που έχει αμαρτήσει σε πολλά και μεγάλα. Μην δικαιώνεις, λοιπόν, τον εαυτό σου παραπάνω από κάποιον άλλον, μήπως και, αφού δικαιωθείς με τη δική σου κρίση, κατακριθείς από την κρίση του Θεού. Νομίζεις ότι κατορθώνεις κάτι αγαθό; Να ευχαριστείς τον Θεό και να μην υπερηφανεύεσαι εις βάρος του πλησίον. Διότι, σε τι ωφέλησες τον πλησίον, επειδή ομολόγησες την πίστη, ή υπέμεινες διωγμό για το όνομα του Κυρίου, ή εγκαρτέρησες στους κόπους της νηστείας; Το κέρδος δεν είναι κάποιου άλλου, αλλά δικό σου. Να φοβάσαι μήπως ομοιάσεις με την πτώση του διαβόλου, ο οποίος, επειδή υπερηφανεύτηκε εναντίον του ανθρώπου, έπεσε χαμηλότερα από τον άνθρωπο, και παραδόθηκε να καταπατείται από αυτόν που ο ίδιος είχε καταπατήσει. Γενικά, να θυμάσαι την αληθινή παροιμία: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη». Να έχεις πάντα πρόχειρο στον νου σου τον λόγο του Κυρίου: «Καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί».

Ποια λοιπόν είναι μεγαλύτερη απόδειξη ταπεινοφροσύνης από το να υποτάσσονται ο ένας στον άλλον οι προεστώτες της αδελφότητας; Διότι, ακόμη και αν είναι ίσοι στα πνευματικά χαρίσματα, είναι προτιμότερη η συνάθληση. Όπως ακριβώς λοιπόν μας υπέδειξε ο ίδιος ο Κύριος, αποστέλλοντας τους Αποστόλους ανά δύο· και ο ένας από αυτούς οπωσδήποτε θα επιλέξει με χαρά να υποταχθεί στον άλλον, ενθυμούμενος τον Κύριο που λέει ότι: «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί».

Διότι υπερηφανευόμενοι εναντίον των εθνών, θεωρώντας τα ακάθαρτα, έγιναν οι ίδιοι αληθινά ακάθαρτοι· τα δε έθνη έχουν καθαρθεί. Και η μεν δικαιοσύνη αυτών έγινε σαν ράκος αποκαθημένης, των δε εθνών η ανομία και η ασέβεια εξαλείφθηκαν διά της πίστεως. Πάντοτε να θυμάσαι την αληθινή παροιμία: Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους δε ταπεινούς δίδει χάρη. Να έχεις πρόχειρο τον λόγο του Κυρίου: Καθένας που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί· και εκείνος που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

Διότι η αποτροπή από την επιδίωξη τιμών απομακρύνει αποτελεσματικότερα από τη φιλοδοξία. Και με αυτό το μικρό παράδειγμα σχετικά με τα δείπνα, υποδεικνύοντας την ταπείνωση των φιλόδοξων και την ανύψωση των ταπεινών, προσθέτει κάτι μεγάλο στο μικρό, επιφέροντας τον καθολικό κανόνα ότι «Καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Αυτό εξαρτάται από τη θεία κρίση και δεν πραγματοποιείται πάντοτε σύμφωνα με τη συνήθεια των ανθρώπων. Επειδή πολλοί που επιδίωξαν τιμή, πέτυχαν αυτή την ευτελή τιμή· και άλλοι που ταπείνωσαν τον εαυτό τους, έμειναν χωρίς τιμές. <Όταν κάνεις γεύμα ή δείπνο, μην προσκαλείς τους φίλους σου κ.λπ.> (A f. 200 b, B f. 139, D f. 56 b) Αλλά αυτό είναι το παράγγελμα σχετικά με την ταπεινοφροσύνη· εισάγει όμως και ένα ωραίο δίδαγμα προς αυτούς που προσκαλούν σε δείπνο, παρουσιάζοντας μεγάλο τον σκοπό της φιλοξενίας προς τους ανθρώπους, και τον καρπό αξιόλογο, αν και αυτός είναι μακρινός και δεν έχει άμεση την ανταπόδοση, πράγμα που κάνουν οι μικρόψυχοι: προσκαλούν φίλους, αδελφούς, συγγενείς, γείτονες, ώστε προσκαλούμενοι αμέσως και αυτοί σε ανταπόδοση, να τη λάβουν· αντί αυτού, ο Κύριος εισήγαγε κάτι πολύ πιο ωραίο και μεγαλοπρεπές, το να προσκαλεί κανείς αυτούς που έχουν ανάγκη, το να δείχνει φιλανθρωπία προς τους ασθενείς και τους αναπήρους, από τους οποίους δεν υπάρχει ανταπόδοση, αλλά ο Θεός είναι αυτός που ανταποδίδει την αμοιβή της φιλανθρωπίας στη μέλλουσα ζωή.

Εάν έλθει σε εσένα το πνεύμα της ακηδίας, μην εγκαταλείψεις το οίκημά σου, αλλά με υπομονή αντιστάσου σε αυτήν. Ας μη σε πείσει ο λογισμός λέγοντας: μετακινήσου από τόπο σε τόπο. Διότι, εάν συγκατατεθείς σε αυτόν τον λογισμό, δεν θα επιδείξεις ποτέ καρτερία. Είναι γεγραμμένο: «Με ποιον τρόπο θα διορθώσει ο νεότερος την οδό του; Με το να φυλάξει τους λόγους σου». Σε αυτό σώζεται προπαντός εκείνος που συναναστρέφεται με αδελφούς. Οφείλει δε να αποκτήσει τον φόβο του Κυρίου και την ύψιστη σωφροσύνη, από τα οποία γεννιούνται η αγάπη, η χαρά, η ειρήνη, η υπακοή και η μακροθυμία, η εγκράτεια, η υπομονή, και όσα αρμόζουν στους Χριστιανούς. Ώστε να γίνει ταχύς στο να ακούει, βραδύς στο να μιλά, βραδύς στην οργή. Διότι η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού. Ας είναι επίσης σαν να μη βλέπει, όταν βλέπει τα μη συμφέροντα, και σαν να μην ακούει, όταν ακούει τα μη πρέποντα, ώστε να καταστήσει τον εαυτό του κατώτερο και από τους εσχάτους και να βρει ανάπαυση. Διότι εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, ενώ εκείνος που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί. Εάν αρχίσει να προστάζει και να μην κοπιάζει μαζί με τους άλλους ανάλογα με τις δυνάμεις του, θα συναντήσει δυσκολίες στο τέλος. Διότι δεν φυσά πάντοτε ο ίδιος άνεμος, αλλά υπάρχουν μεταβολές των ανέμων. Γι' αυτό πρέπει να συνηθίζουμε τον εαυτό μας στην εργασία, διότι δεν γνωρίζουμε τι θα γεννήσει η αυριανή ημέρα. Ας έχει δε πάντοτε προ οφθαλμών εκείνον που είπε: Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε. Διότι με όποια κρίση κρίνετε, θα κριθείτε, και με όποιο μέτρο μετράτε, θα σας αντιμετρηθεί.

Εάν κατοικούν δύο αρχάριοι μαζί με έναν γέροντα, ποιος από τους δύο είναι μεγαλύτερος ενώπιον του Κυρίου; Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του απέναντι στον αδελφό του με φόβο Θεού. Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Αυτός που έχει κοντά του δύο αρχαρίους χρειάζεται πολλή νήψη, μήπως βρει ευκαιρία ο αντίδικος και κατεργαστεί κάτι από τα δικά του μέσα σε αυτούς.

Διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Τα δε λόγια μας μεταξύ μας ας μην αναφέρονται σε κοσμικά πράγματα, αλλά στην ωφέλεια της ψυχής, στην αμοιβαία πνευματική οικοδομή, στα πνευματικά κατορθώματα και σε κάθε αγαθό έργο, όπως είναι γραμμένο: «για να μεταδώσουν χάρη σε εκείνους που ακούνε». Και «μην λυπείτε το Άγιο Πνεύμα του Θεού, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως». Διότι σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, εάν είσαι ακόμη υποδουλωμένος στο γήινο φρόνημα, το πράγμα αποβαίνει μάταιο. Διότι κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους. Απόρριψε λοιπόν, αγαπητέ, τον ζυγό του Εχθρού και όλη την υπερηφάνειά του, και υπόταξε τον αυχένα σου υπό τον ζυγό του γλυκού Δεσπότη, του Κυρίου και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού. Διότι Αυτός έχει πει: όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του, θα υψωθεί.

Εάν κάποιος, ως δυνατός και υγιής, υπερηφανεύεται έναντι των ασθενεστέρων και εκείνων που βρίσκονται σε ταπεινή κατάσταση, είναι καταραμένος από τον Θεό και θα ακούσει από αυτόν: «κάθε ένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί». Εκείνος όμως που βοηθά και συμπάσχει θα ακούσει από τον Κύριο: «εφόσον το κάνατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το κάνατε σε εμένα». Εάν κάποιος ταράζει τους αδελφούς, διαβάλλοντας τον έναν στον άλλον, αυτός είναι μισητός στους Αγγέλους και στους ανθρώπους. Εκείνος όμως που καταπραΰνει όσους οργίζονται και λυπούνται, αυτός θα ονομαστεί υιός Θεού. Εάν κάποιος παραβλέπει τη νηστεία και εκτελεί τα θελήματα και τις επιθυμίες της σάρκας, βρίσκεται εκτός της καθαρότητας και της αγνείας. Εκείνος όμως που καταπονεί τον εαυτό του με τη νηστεία είναι εργάτης κάθε καθαρότητας, σωφροσύνης και αγνείας. Εάν κάποιος τέρπεται με την πολυφαγία και τα εδέσματα, αυτός υποδουλώνεται ολοφάνερα στο πνεύμα της γαστριμαργίας. Εκείνος όμως που παραδίδει τον εαυτό του στην εγκράτεια και τον συγκρατεί, θα κυριαρχήσει εύκολα επί των παθών και των λογισμών. Εάν κάποιος ευχαριστείται με τις συναναστροφές των γυναικών και επιδεικνύεται προς αυτές, υποδουλώνεται σε πονηρά πάθη, πολεμούμενος από τη συνείδησή του. Εκείνος όμως που τις αποστρέφεται και απομακρύνει τον εαυτό του από τέτοιου είδους συνήθεια, βρίσκεται εκτός πολέμου, ειρηνεύοντας με τη συνείδησή του.

Και πάλι ο Κύριος λέγει: «Αυτό που είναι υψηλό στους ανθρώπους, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· και, «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Και η Σοφία λέγει: «Ακάθαρτος είναι ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλοκάρδιος». Και αν συλλέξετε παρόμοια χωρία από τις Γραφές, θα βρείτε πάρα πολλά να έχουν ειπωθεί εναντίον των κρυφών παθών της ατιμίας στην ψυχή. Διότι το Άγιο Πνεύμα, επειδή γνωρίζει ότι τα κρυφά πάθη της αμαρτίας ενυπάρχουν βιαιότερα στην ψυχή, διδάσκοντάς μας με ποιον τρόπο είναι δυνατόν να γίνει η απαλλαγή από αυτά μέσω του Δαβίδ, λέγει: «Από τα κρυφά μου αμαρτήματα καθάρισέ με, και από τα ξένα προφύλαξε τον δούλο σου»· ώστε με πολλή δέηση και πίστη, και με τέλεια και αγαθή ορμή προς τον Θεό, να μπορέσουμε να υπερισχύσουμε των κρυφών παθών της ατιμίας μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς φροντίζουμε να προφυλάσσουμε τον εξωτερικό άνθρωπο, που είναι το σώμα, από τα φανερά αμαρτήματα, ως ναό του Θεού, καθώς είπε ο Απόστολος μιλώντας για το σώμα, «όποιος φθείρει τον ναό του Θεού, αυτόν θα φθείρει ο Θεός», έτσι πρέπει να φροντίζουμε και να αγωνιζόμαστε να προφυλάσσουμε τον εσωτερικό άνθρωπο, που είναι η ψυχή, από κάθε πονηρό λογισμό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «Με κάθε προφύλαξη φύλαγε την καρδιά σου· διότι από αυτήν πηγάζει η ζωή».

Οφείλουν, λοιπόν, να συνυπάρχουν μεταξύ τους με απλότητα και ακεραιότητα, με ομόνοια, ειρήνη και αγνότητα καρδιάς. Κανείς ας μην υπερηφανεύεται έναντι του άλλου, θεωρώντας τον εαυτό του ανώτερο ή σπουδαιότερο έστω και από τον πιο ασήμαντο, αλλά, αντίθετα, ας θεωρεί τον εαυτό του κατώτερο από όλους τους ανθρώπους, ως μαθητής του Χριστού, καθώς ο ίδιος ο Κύριος είπε: όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.

Σκυθρωπή είναι η εγκράτεια, κατηφής η ταπεινοφροσύνη, θρήνος το να υφίσταται κανείς ζημία, αφορμή πένθους το να μην έχει κανείς τα ίδια με τους ισχυρούς· αλλά εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και εκείνος που αγωνίζεται μέσα στην πενία θα στεφανωθεί, και εκείνος που είναι γεμάτος πληγές και από κάθε άποψη παρουσιάζει βίο άξιο θρήνου, θα αναπαυθεί στον κόλπο του πατριάρχη, στον οποίο είθε να βρεθούμε και εμείς, με το έλεος του Ιησού Χριστού που μας σώζει, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Έτσι, λοιπόν, και ο μέγας Πατέρας μας, επειδή από ευλάβεια έκρινε τον εαυτό του ανάξιο επαίνων, θα αποδειχθεί κατ' ακολουθίαν άξιος. Επειδή, λοιπόν, ο δικός μας νόμος της Εκκλησίας γνωρίζει να στεφανώνει τους ζηλωτές της αρετής για την εφαρμογή των ποικίλων μορφών της· και μάλιστα όσους από αυτούς ανυψώθηκαν πνευματικά χάρη στο μέτρο του ταπεινού τους φρονήματος, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου που αναφέρεται περίπου ως εξής στα Ευαγγέλια: «Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί»· παραμένουν παντελώς απαλλαγμένοι από κάθε ψόγο, χλευασμό, αλλά και από αυτήν ακόμη την κατάκριση, εκείνοι που καταγράφουν τις αρετές του παρόντος θεοφόρου Πατέρα και ανεγείρουν ενώπιόν μας τον βίο του σαν άλλη έμψυχη και ζωντανή στήλη.

Εκείνοι μεν που είναι ταπεινοί στην ψυχή ως προς όσα επιδιώκονται σε τούτον τον κόσμο, εκείνοι δε που είναι υψηλοί στη διάνοια ως προς τις αιώνιες και απόρρητες ελπίδες, επειδή δεν γνωρίζουν με ποιον τρόπο να παρακαλέσουν, ούτε έχει την ικανότητα η ανθρώπινη φύση να επιδείξει κάποια τιμή που να φθάνει τη μεγαλοπρέπεια της θείας δόξας, μετέφεραν την καθιερωμένη μεταξύ των ανθρώπων εκδήλωση σεβασμού προς τιμήν του θείου. Και αυτό είναι η προσκύνηση: η αίτηση, που γίνεται με ικεσία και ταπεινότητα, κάποιου από τα επιθυμητά. Γι' αυτό και ο Δανιήλ κάμπτει τα γόνατα στον Κύριο, ζητώντας τη φιλανθρωπία Του για τον αιχμάλωτο λαό. Ακόμη και Εκείνος, ο οποίος βάσταξε τις ασθένειές μας και μεσιτεύει υπέρ ημών διά του ανθρώπου τον οποίο ανέλαβε, εξιστορείται από το Ευαγγέλιο ότι έπεφτε με το πρόσωπο στο έδαφος κατά την ώρα της προσευχής, και με αυτό το σχήμα προσευχόταν, νομοθετώντας, νομίζω, για την ανθρώπινη ζωή το να μην αυθαδιάζει κανείς κατά την ώρα της αίτησης, αλλά με κάθε τρόπο να προσαρμόζεται στη στάση εκείνου που ζητεί το έλεος, επειδή ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερηφάνους, στους δε ταπεινούς δίδει χάρη, και «όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί». Εάν, λοιπόν, η προσκύνηση είναι σαν μια ικεσία, η οποία προβάλλεται για να συνηγορήσει υπέρ του σκοπού της αίτησης, και η αίτηση απευθύνεται προς τον κύριο της διανομής των δωρεών, ποιο είναι το νόημα αυτής της καινής νομοθεσίας;

Αυτός λοιπόν, ω άνθρωποι, ο σοφότατος και θείος άνδρας, ο μέγας Ιωάννης, ήταν Αντιοχέας στην καταγωγή, γιος κάποιου από τους επιφανείς και πλούσιους, με το όνομα Σεκούνδος, και μητέρας της Ανθούσας, η οποία ήταν ιδιαίτερα αξιότιμη και συνετή. Μετά από λίγο, ο αξιότιμος έλαβε το βάπτισμα από τον Μελέτιο, τον επίσκοπο Αντιοχείας. Και καθώς προόδευε στην ηλικία, παραδόθηκε στη μάθηση των θείων γραμμάτων. Επειδή λοιπόν ο νέος διέθετε εξαιρετική φύση, σε ελάχιστο χρόνο ξεπέρασε αυτούς που μάθαιναν επί πολύ καιρό και ζούσε με πολλή ταπεινοφροσύνη, χωρίς να θέλγεται καθόλου από τις φαντασιώσεις του κόσμου, και μάλλον ονειδιζόταν από όλους για το πώς επέλεξε αυτόν τον τρόπο ζωής. Ο δε σκεπτικός και θείος αυτός νέος απαντούσε με αυτά τα λόγια: «Δεν ακούσατε τον προφήτη που λέει ότι 'Καλό είναι για εμένα που με ταπείνωσες, για να μάθω τα προστάγματά σου'; Και πάλι ο Κύριος είπε: 'Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.' Καλό είναι λοιπόν για εμένα να ταπεινωθώ εδώ για λίγο και εν καιρώ να υψωθώ παρά τω Θεώ.» Μπροστά σε αυτά, λοιπόν, κανείς δεν μπορούσε να σταθεί ενώπιόν του ή να πει κάτι. Σε ολόκληρη δε εκείνη την πόλη έγινε ξακουστή η σύνεση του Ιωάννη, ώστε να θαυμάζουν τι είδους σοφία έχει θησαυριστεί σε ένα τέτοιο παιδί.

Είθε να έχω την ευλογία σας σε όλα, εάν βέβαια είμαι άξιος. Διότι, αν και είμαι δεμένος με αλυσίδες, δεν συγκρίνομαι με κανέναν από εσάς που είστε ελεύθεροι. Γνωρίζω ότι δεν υπερηφανεύεστε, διότι έχετε μέσα σας τον Ιησού. Και κυρίως, όταν σας επαινώ, γνωρίζω ότι ντρέπεστε, όπως είναι γραμμένο: «Ο δίκαιος είναι κατήγορος του εαυτού του», και: «Πες εσύ πρώτος τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς», και: «Όταν κάνετε όλα όσα σας έχουν διαταχθεί, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι», διότι «αυτό που στους ανθρώπους θεωρείται υψηλό, είναι βδέλυγμα ενώπιον του Θεού»· διότι λέει: «Ο Θεός, σπλαγχνίσου με τον αμαρτωλό». Για τον λόγο αυτόν, οι μεγάλοι εκείνοι, ο Αβραάμ και ο Ιώβ, ονόμαζαν τους εαυτούς τους χώμα και στάχτη ενώπιον του Θεού. Και ο Δαβίδ: «Ποιος είμαι εγώ ενώπιόν σου, Κύριε, που με δόξασες μέχρις αυτού του σημείου;» Και ο Μωυσής, ο πιο πράος από όλους τους ανθρώπους, λέει προς τον Θεό: «Είμαι αδύναμος στη φωνή και βραδύγλωσσος». Να έχετε λοιπόν και εσείς ταπεινό φρόνημα, για να υψωθείτε· διότι όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί, και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί.

ΤΞΒ΄. Προς τον Λεωνίδα. Περί της ευλογίας του πατριάρχη Ιακώβ στα παιδιά. Η ευλογία του πατριάρχη, την οποία με ευχές έδωσε στους γιους του Ιωσήφ, δεν εκπληρώθηκε μόνο σε εκείνους, αλλά έγινε και τύπος σπουδαιότερων πραγμάτων. Διότι η εναλλαγή των χεριών προδήλωνε τον σωτήριο σταυρό· και η προσαγωγή του μικρότερου υπεδείκνυε τον νέο λαό, σχεδόν βοώντας μέσω του σχήματος: Όταν ο σταυρός φανερωθεί για ευλογία, ο μικρότερος λαός θα μεγαλυνθεί, [και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί.]

«Η περιουσία του πλούσιου άνδρα είναι ισχυρή πόλη.» [Κώδ. φ. 56 β.] Αυτό που λέει έχει την εξής έννοια: Δεν αρκεί ο πλούτος από μόνος του για να σώσει εκείνον που τον κατέχει, αλλά απαιτείται πόλη ισχυρή και ένδοξη· διότι και η δόξα παρέχει ασφάλεια. Ή με άλλη έννοια: Η περιουσία των δικαίων και όλος ο θησαυρός τους είναι η άνω Ιερουσαλήμ· διότι εκεί αποθησαυρίζουν τα τωρινά τους έργα. «Πριν από τη συντριβή υψώνεται η καρδιά του άνδρα.» Βλέπεις πώς η δόξα (η έπαρση) είναι κάτι το επαχθές, ενώ η συντριβή κάτι το καλό; Όπως ακριβώς, λέει, την υπερηφάνεια την ακολουθεί η συντριβή, έτσι και την ταπείνωση την ακολουθεί η δόξα· διότι δεν είναι δυνατόν να πέσει εκείνος που δεν διακατέχεται από υψηλοφροσύνη· επειδή καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί. «Τον θυμό του άνδρα τον πραΰνει ένας φρόνιμος υπηρέτης· τον ολιγόψυχο, όμως, άνδρα ποιος θα τον υποφέρει;» Αυτό το λέει επειδή η ολιγοψυχία είναι χειρότερη από τον θυμό. Διότι τον πρώτο (εκείνον που θυμώνει) μπορεί να τον καθησυχάσει ακόμη και ένας υπηρέτης, ο οποίος δεν έχει την παρρησία της εξουσίας· τον δεύτερο, όμως, όχι. Ή, όπως ο Κύριος χαρακτηρίζεται ως πάρδαλη σε αδιέξοδο απέναντι σε όσους αμαρτάνουν, και ως λίθος σκανδάλου απέναντι σε όσους απιστούν, έτσι είναι και ο ολιγόψυχος απέναντι σε όσους σφάλλουν.

Ε'. Αλλά, για να μην εκτείνουμε τη διδασκαλία σε μεγάλο μήκος, ας σταματήσουμε τον λόγο μας μέχρι εδώ και ας φυλάξουμε τα υπόλοιπα για την επόμενη φορά, αφού σας παρακαλέσουμε το εξής: να μιμηθείτε τον πατριάρχη και να μην επιθυμείτε ποτέ τα πρωτεία, αλλά να πείθεστε στον μακάριο Παύλο που λέει: «Στην απόδοση τιμής να δίνετε προτεραιότητα ο ένας στον άλλον, θεωρώντας τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό σας», και να φροντίζετε σε όλα να ταπεινώνεστε. Διότι αυτό σημαίνει να έχει κανείς τα πρωτεία, όπως ακριβώς λέει και ο Χριστός: «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του, θα υψωθεί». Τι λοιπόν θα μπορούσε να είναι ισάξιο με αυτό, όταν, παραχωρώντας σε άλλους τα πρωτεία, εμείς οι ίδιοι απολαμβάνουμε μεγαλύτερη τιμή, και με το να δίνουμε προτεραιότητα σε άλλους, ανυψώνουμε τον εαυτό μας στην ανώτατη τιμή; Αυτό λοιπόν, σας παρακαλώ, ας επιδιώκουμε, ώστε να μιμηθούμε την ταπεινοφροσύνη του πατριάρχη, και εμείς, που ζούμε στην εποχή της χάριτος, ας βαδίζουμε στα ίχνη εκείνου, ο οποίος πριν ακόμη δοθεί ο Νόμος επέδειξε τέτοια φιλοσοφία.

Εάν όμως βρισκόμαστε σε πνευματική εγρήγορση, δεν θα θεωρήσουμε ότι κάποιοι είναι κατώτεροί μας, αλλά ότι όλοι οι άνθρωποι μας ξεπερνούν. Και αυτό το λέω όχι για εμάς που είμαστε καταβυθισμένοι σε αμέτρητα αμαρτήματα, αλλά, ακόμη κι αν κάποιος έχει συνείδηση ότι έχει πετύχει αμέτρητα κατορθώματα, εάν δεν λογαριάζει μέσα του ότι είναι ο έσχατος όλων, κανένα απολύτως όφελος δεν θα έχει από τα τόσα κατορθώματά του. Διότι αυτό ακριβώς είναι η ταπεινοφροσύνη: το να συστέλλει, να ταπεινώνει και να μετριάζει κανείς τον εαυτό του, όταν έχει αφορμές για να υπερηφανεύεται. Διότι τότε θα ανυψωθεί στο αληθινό ύψος, σύμφωνα με την υπόσχεση του Κυρίου που λέει ότι «Εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Ας φροντίσουμε λοιπόν όλοι, σας παρακαλώ, να επιτύχουμε το ύψος που προέρχεται από την ταπεινοφροσύνη, ώστε να απολαύσουμε από τον Δεσπότη την ίδια εύνοια με τον δίκαιο, και να αξιωθούμε εκείνα τα άρρητα αγαθά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, το κράτος και η τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Αν όμως, αφού κατεβείς από το άλογο, συνεχίσεις την πορεία σου με ταπεινοφροσύνη, θα καθίσεις ψηλότερα και θα περιβάλεις τον εαυτό σου με μεγαλύτερη τιμή, χωρίς να έχεις καμία ανάγκη από υπηρέτη για τον σκοπό αυτό. Διότι, όταν γίνεις μετριόφρων και βαδίζεις στη γη, θα καθίσεις στο άρμα της ταπεινοφροσύνης, το οποίο σε ανυψώνει μέχρι τους ουρανούς και έχει φτερωτά άλογα· αν όμως εκπέσεις από αυτό και μεταβείς στην αλαζονεία, δεν θα βρίσκεσαι σε καθόλου καλύτερη μοίρα από τα ερπετά που σέρνονται στο χώμα, αλλά σε πολύ πιο άθλια και αξιοθρήνητη. Διότι εκείνα μεν τα αναγκάζει να σέρνονται κατ' αυτόν τον τρόπο η σωματική τους αναπηρία, εσένα όμως η νόσος της αλαζονείας. Επειδή ακριβώς: «Όποιος υψώνει τον εαυτόν του», λέει, «θα ταπεινωθεί». Για να μην ταπεινωθούμε, λοιπόν, αλλά να υψωθούμε, ας ανέλθουμε σε εκείνο το ύψος.

Το ότι η υπερηφάνεια προέρχεται από το να αγνοεί κανείς τον Κύριο, ας μου το μαρτυρήσει η Γραφή που λέει: «Αρχή της υπερηφάνειας είναι το να αγνοεί κανείς τον Κύριο· διότι η καρδιά του απομακρύνθηκε από Εκείνον που τον δημιούργησε». Δεν ήταν τέτοιος ο Δαβίδ· αντιθέτως, επειδή γνώριζε ότι «ο Θεός δεν θα περιφρονήσει την συντετριμμένη και ταπεινωμένη καρδιά», ταπείνωσε τον εαυτό του, για να υψωθεί· διότι «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Τόσο μεγάλο αγαθό είναι η ταπεινοφροσύνη, ώστε ο ίδιος ο Κύριός μας ταπείνωσε τον εαυτό του και, επιθυμώντας να μας οδηγήσει στην ομοιότητα της δικής του ταπεινοφροσύνης, λέει: «Μάθετε από εμένα, διότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά».

ε'. Είναι καλό λοιπόν, αγαπητοί, να αποβάλουμε την υπερηφάνεια και να αναλάβουμε την ταπεινοφροσύνη, για να μην ακούσουμε: «Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», αλλά να ακούσουμε: «Όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Να αρκεστούμε δε στη σύμμετρη αυτάρκεια, και να μην παρεκκλίνουμε από τη δικαιοσύνη εξαιτίας της απληστίας της καρδιάς, για να μην ακούσουμε: «Εξαιτίας του πλήθους της αδικίας σου αποκαλύφθηκαν τα οπίσθιά σου, ώστε να παραδειγματιστούν οι φτέρνες σου». Ας αποφύγουμε λοιπόν και τον τρόπο ζωής των υπερηφάνων και των άπληστων στην καρδιά, ώστε, λόγω της συνήθειας της συναναστροφής μαζί τους, να μη γίνουμε μιμητές της κακίας τους. Ας ασκούμαστε λοιπόν στο να πράττουμε και να λέμε: «Με άνθρωπο που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα». Και αυτά λέγονται ως εκ προσώπου του δικαίου· πάλι δε, το Άγιο Πνεύμα, δίνοντας την απάντηση ως εκ προσώπου του Θεού, λέει: «Τα μάτια μου είναι στραμμένα προς τους πιστούς της γης, ώστε να συγκαθίσουν μαζί μου». Διότι αληθώς τα μάτια του Θεού βρίσκονται πάνω στους πιστούς, προσέχοντάς τους, ώστε να μη βρεθούν εκτός της αλήθειας. Εάν δε επιθυμείς να μάθεις πόσο αληθινό είναι αυτό που έχει ειπωθεί, αναλογίσου τους μακάριους αποστόλους, και δες ότι αυτοί ήταν πιστοί της γης, με αποτέλεσμα μέσω της δικής τους πίστης ολόκληρη η οικουμένη να γεμίσει από το κήρυγμα της σωτηρίας. «Διότι σε ολόκληρη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους, και στα πέρατα της οικουμένης τα λόγια τους».

«Γιατί; Για να φανερωθεί πρώτα σε εμένα η άμετρη ευσπλαχνία του, το τι είδους στοργή τρέφει προς τους ανθρώπους.» Είδες μέγεθος αποκαλύψεων; Είδες άμετρη ταπεινοφροσύνη; Έτσι και ο Αβραάμ, όταν είδε τον Κύριο και έγινε συνομιλητής του, όταν ο Θεός Λόγος τον κατέστησε ακόμη και κριτή για την παρανομία των Σοδομιτών, τότε έλεγε ο Αβραάμ: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη». Γιατί; Επειδή καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί. Γι' αυτό και οι τρεις παίδες, όταν ακριβώς δοξάστηκαν μέσα στο καμίνι, όταν χαλιναγώγησαν τη φωτιά, όταν στο μέσο της φωτιάς απολάμβαναν μια πνοή δροσιάς που φυσούσε, όταν μετέτρεψαν το κέντρο του καμινιού σε παράδεισο διά της προσευχής τους, όταν συγκαταριθμούσαν ως τέταρτο μέσα στο καμίνι τον Υιό και Λόγο του Θεού, τον Χριστό, τον αληθινό Θεό μας, και είχαν το καμίνι για ουρανό, όπως ακριβώς μαρτύρησε ο Ναβουχοδονόσορ λέγοντας: «Δεν ρίξαμε τρεις άνδρες στο καμίνι; Και ιδού, εγώ βλέπω τέσσερις, και η όψη του τέταρτου είναι όμοια με Υιό Θεού.» Τότε ακριβώς ταπείνωναν τους εαυτούς τους λέγοντας: «Διότι με αλήθεια και δίκαιη κρίση τα έπραξες όλα αυτά εξαιτίας των αμαρτιών μας»· κατέστησαν τους εαυτούς τους υπόλογους λέγοντας: «Διότι αμαρτήσαμε και ανομήσαμε με το να αποστατήσουμε από εσένα, και σφάλαμε στα πάντα». Είδες την ανύψωση της ταπεινοφροσύνης; Πόσο πολύ ανύψωσε εκείνους που μετέχουν σε αυτήν;

Όταν επιχειρήσουμε να κάνουμε ορισμένα επιτηδεύματα προς χάριν της κενοδοξίας, ας θυμηθούμε το δικό μας πένθος, και ας σκεφτούμε αμέσως την έμφοβη παράστασή μας κατά την ιδιωτική μας προσευχή, και οπωσδήποτε θα ντροπιάσουμε την αναιδή κενοδοξία, εάν βέβαια φροντίζουμε για αληθινή προσευχή. Ειδάλλως, ας φέρουμε γρήγορα στο νου μας την έξοδό μας από αυτή τη ζωή. Εάν όμως ούτε αυτό κάνουμε, ας φοβηθούμε τουλάχιστον την αισχύνη που ακολουθεί την κενοδοξία. Διότι όποιος υψώνει τον εαυτό του οπωσδήποτε θα ταπεινωθεί, και εδώ, ακόμη και πριν από τον μέλλοντα αιώνα. Όταν αυτοί που μας επαινούν, ή μάλλον που μας πλανούν, αρχίσουν να μας επαινούν, ας θυμηθούμε γρήγορα στο μυαλό μας το πλήθος των ανομιών μας, και θα βρούμε τους εαυτούς μας ανάξιους αυτών που λέγονται ή πράττονται. Υπάρχουν βεβαίως και κενόδοξοι, οι οποίοι πρόκειται να εισακουστούν από τον Θεό σε κάποια αιτήματά τους, των οποίων τις ευχές και τις δεήσεις ο Κύριος συνηθίζει να εκπληρώνει προκαταβολικά, για να μην αυξήσουν την έπαρσή τους επειδή έλαβαν αυτό που ζήτησαν μέσω της προσευχής. Οι πιο απλοϊκοί άνθρωποι δεν συνηθίζουν καθόλου να πέφτουν σε αυτό το δηλητήριο. Διότι η κενοδοξία είναι αποβολή της απλότητας και υποκριτική διαγωγή. Ένα σκουλήκι, πολλές φορές, όταν μεγαλώσει και βγάλει φτερά, υψώνεται στα ύψη. Έτσι και η κενοδοξία, όταν ολοκληρωθεί, γεννά την υπερηφάνεια, την αρχηγό και το αποκορύφωμα όλων των κακών.

Ας κάνουμε, λοιπόν, την αρχή από αυτά ως θεμελιώδη στοιχεία που αρμόζουν σε όσους έχουν ακόμη ανάγκη από γάλα, επικαλούμενοι ως βοηθό τον Χριστό, τον ενυπόστατο Λόγο του Θεού, «από τον οποίο δίνεται κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα». Ο σκοπός, εξάλλου, για τους αναγνώστες θα είναι να προσορμιστεί ο νους τους στο μακάριο τέλος· και αυτό είναι το να αναχθούν, μέσω των αισθήσεων, προς εκείνον που υπερβαίνει κάθε αίσθηση και κατάληψη, ο οποίος είναι ο αίτιος, ο ποιητής και ο δημιουργός των πάντων. «Διότι από την καλλονή των οικείων κτισμάτων αναλογικά αντικρίζεται ο γενεσιουργός», και «τα αόρατα αυτού από την κτίση του κόσμου καθορώνται, καθώς κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων». Επιδιώκοντας λοιπόν τη γνώση με ακενόδοξο και ταπεινό φρόνημα, θα επιτύχουμε το ποθούμενο· «διότι δεν μπορείτε να πιστεύετε σε εμένα», είπε ο Χριστός, η αλήθεια, «λαμβάνοντας δόξα από τους ανθρώπους», και «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί».

Αλλά δεν έχω συλλάβει ακόμη με ακρίβεια την εικόνα. Μου φαίνεται ότι μοιάζεις με στουπί που έχει καεί. Διότι και εκείνο, ενώ φαίνεται να φουσκώνει μετά την πίεση και να ορθώνεται, αν υποστεί ένα μικρό άγγιγμα του χεριού, καταρρέει ολόκληρο και εμφανίζεται πιο ευτελές και από την ίδια τη στάχτη. Και όπως οι φυσαλίδες που υψώνονται εύκολα σπάζουν, έτσι και εκείνοι που φουσκώνουν από κενοδοξία εύκολα χάνονται. Μια φυσαλίδα που υψώθηκε, μόλις σπάσει, γρήγορα θα εξαφανιστεί. Έτσι και η μνήμη του υπερήφανου χάνεται ταχύτερα. Από υπερηφάνεια νοσεί εκείνος που αποχωρίζει τον εαυτό του από τον Θεό και αποδίδει τα λόγια και τα κατορθώματά του στη δική του δύναμη. Και όπως αυτός που πατάει πάνω σε ιστό αράχνης πέφτει μέσα και κατακρημνίζεται ξαφνικά, έτσι πέφτεις και εσύ, έχοντας εμπιστοσύνη στη δική σου δύναμη. Το σκουλήκι και το μυρμήγκι, όταν βγάλουν φτερά και υψωθούν, γίνονται αμέσως τροφή για τα πτηνά. Και ο αλαζόνας και ο αυθάδης, όταν επαρθούν από έπαρση, γίνονται παρανάλωμα των δαιμόνων. Η υπερηφάνεια γκρέμισε αρχάγγελο από τον ουρανό. Και η ψυχή του υπερήφανου, αφού επαρθεί υπερβολικά, από εκεί κατακρημνίζεται ελεεινά στο βάραθρο της απώλειας, και μακάρι να μην συνέβαινε αυτό. Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, και ποιος λοιπόν θα μπορέσει να τους βοηθήσει; Κάθε υψηλοκάρδιος είναι ακάθαρτος ενώπιον του Θεού, και ποιος άραγε θα μπορέσει να τον καθαρίσει; Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, αποφάνθηκε ο Χριστός, και ποιος θα θελήσει να ανορθώσει έναν τέτοιο άνθρωπο; Για ποια πράγματα λοιπόν υπερηφανεύεσαι; Είσαι ισχυρός; Και γι' αυτό υπερηφανεύεσαι;

Αυτό, λέγει, το γνωρίζω, ότι είναι μέγας και παντοδύναμος, το πόσο όμως δεν το γνωρίζω, και ότι τα άστρα και τις τρίχες της κεφαλής μας αυτός εύκολα τα αριθμεί, ενώ η σύνεσή του είναι αναρίθμητη για τους αγγέλους και τους ανθρώπους. «Ο Κύριος αναλαμβάνει τους πράους», δηλαδή τους ανυψώνει, «ταπεινώνει δε τους αμαρτωλούς έως τη γη»· διότι, λέγει, «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», πόσο μάλλον το βάρος της αμαρτίας θα ταπεινώσει αυτόν που την εργάζεται; «Κάνετε την αρχή προς τον Κύριο με δοξολογία, και ψάλατε σε αυτόν τον Θεό μας με κιθάρα»· διότι με αυτά τα όργανα συνήθιζαν τότε να υμνούν τον Θεό, «Σε αυτόν που περιβάλλει τον ουρανό με νεφέλες» και τα υπόλοιπα δημιουργήματα των χειρών του, και ο οποίος τρέφει όχι μόνο τα μεγαλύτερα «κτήνη», αλλά και τους μικρότατους «νεοσσούς των κοράκων», λέγει, «αυτούς που τον επικαλούνται». Όχι επειδή έχουν ικετευτική επίγνωση, αλλά επειδή οι κόρακες, που μισούν τα μικρά τους, απομακρύνονται μετά τη γέννηση, και οι νεοσσοί, πιεζόμενοι από την πείνα, ωσάν να τον επικαλούνται, κράζουν με ανοιχτά τα ράμφη και τεντώνουν τους λαιμούς τους προς τα πάνω, και κατά κάποια πρόνοια του Θεού κάποια ζωύφια που φέρονται μέσω του αέρα εισδύουν αυτομάτως στα στόματα των πεινασμένων νεοσσών των κοράκων. «Ούτε στη δύναμη του ίππου, ούτε στις κνήμες του ανδρός» βρίσκεται η νίκη.

Καλή και πάρα πολύ καλή είναι επίσης η κατά Θεόν υπομονή, ως ανόρθωση της πεσμένης ψυχής. Διότι μέσω αυτής αναδείχθηκαν χοροί μαρτύρων και οσίων εστεμμένοι από τον Θεό. Επειδή, έχοντας ακούσει ότι «με την υπομονή σας θα κερδίσετε τις ψυχές σας», την εγκολπώθηκαν. Καλή είναι επίσης και η μακάρια ταπείνωση, επειδή «καθένας που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί» και επειδή ο ταπεινός αναδεικνύεται μαθητής του Χριστού. «Μάθετε», λέει, «από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας». Ιδού, τις μητέρες όλων των αρετών, εννοώ την υπακοή, την εγκράτεια, την υπομονή και την ταπείνωση, σας τις περιγράψαμε συνοπτικά, αδελφοί, γνωρίζοντας ότι δεν ωφελούν μόνο τα πολλά λόγια, αλλά και τα λίγα ωφελούν όσους αναζητούν την ωφέλεια. Διότι εκείνος που δεν ωφελείται με τα λίγα λόγια, ούτε και με τα πολλά πρόκειται να ωφεληθεί σε τίποτα. Είναι επίσης καλό να συλλογιζόμαστε συχνά και να λέμε προς τον Θεό: «Κύριε, σώσε με ένεκα του ελέους Σου». Διότι εάν εμείς συχνά μνημονεύουμε τον Θεό, συχνά και Αυτός θα μας μνημονεύει και θα καθαρίζει τον νου από τις ακάθαρτες σκέψεις.

Μεγάλο λοιπόν και πάρα πολύ μεγάλο πράγμα είναι η ταπεινοφροσύνη, διότι αποτελεί δώρο του Χριστού· «Μάθετε», λέει, «από εμένα ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας», και όσο μεγάλος είσαι, τόσο να ταπεινώνεις τον εαυτό σου και θα βρεις χάρη ενώπιον του Κυρίου, διότι «ακάθαρτος είναι για τον Κύριο κάθε υψηλοκάρδιος», και το υπερήφανο φρόνημα κάθε ανθρώπου είναι «βδέλυγμα για τον Κύριο», και «καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», ενώ καθένας «που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Μεγάλο ύψος στ' αλήθεια είναι το ταπεινό φρόνημα, το οποίο εάν είχε τηρήσει πριν πέσει εκείνος που έπεσε και πριν πεθάνει εκείνος που πέθανε, δεν θα είχε πέσει ο μεν, ούτε θα είχε πεθάνει ο δε, δεν θα είχε γίνει ο μεν δαίμονας από άγγελος, ο δε θνητός από αθάνατος, αλλά θα παρέμενε μέχρι τώρα και για πάντα ο καθένας από αυτούς στον δικό του χώρο, στη δόξα, στην τάξη και στη στάση του, αμετάβλητος και χωρίς να υποστεί πτώση.

Εάν όμως κάποιος τολμήσει να πράξει κάτι τέτοιο, επιδεικνύοντας τυραννικό θράσος, αυτός ας υποβιβαστεί από τον δικό του βαθμό και ας γίνει ο τελευταίος όλων στο τάγμα όπου ανήκει στην Εκκλησία του, καθώς ο Κύριός μας προτρέπει να μην επιδιώκουμε τις πρωτοκαθεδρίες, σύμφωνα με τη διδασκαλία που καταγράφεται από τον άγιο ευαγγελιστή Λουκά, η οποία προέρχεται από τον ίδιο τον Κύριο και Θεό μας. Διότι έλεγε προς τους προσκεκλημένους την εξής παραβολή: «Όταν προσκληθείς από κάποιον σε γάμους, μην καθίσεις στην πρώτη θέση, μήπως τυχόν έχει προσκληθεί από αυτόν κάποιος πιο τιμώμενος από εσένα, και έρθει αυτός που κάλεσε και εσένα και εκείνον, και σου πει: Δώσε τη θέση σου σε αυτόν· και τότε αρχίσεις με ντροπή να καταλαμβάνεις την τελευταία θέση. Αλλά όταν προσκληθείς, πήγαινε να καθίσεις στην τελευταία θέση, ώστε, όταν έρθει αυτός που σε κάλεσε, να σου πει: Φίλε, πήγαινε ψηλότερα. Τότε θα δοξαστείς ενώπιον εκείνων που παρακάθονται μαζί σου στο τραπέζι· διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Το ίδιο δε θα τηρηθεί και για τα υπόλοιπα ιερά τάγματα, επειδή γνωρίζουμε ότι τα πνευματικά πράγματα είναι ανώτερα από τα κοσμικά αξιώματα.

«Άνθρωπε, όταν κληθείς από κάποιον σε γάμο, μην καθίσεις στην πρώτη θέση, μήπως έχει προσκληθεί άλλος ανώτερός σου, και έλθει εκείνος που προσκάλεσε και εσένα και εκείνον, και σου πει: Δώσε τη θέση σου για να καθίσει αυτός, και τότε θα κατέβεις με ντροπή στην κατώτερη θέση. Αλλά όταν κληθείς, πήγαινε και κάθισε στην κατώτερη θέση, ώστε όταν έλθει εκείνος που σε προσκάλεσε, να σου πει: Φίλε μου, ανέβα στην ανώτερη θέση, και κάθισε· και τότε θα λάβεις δόξα ενώπιον όλων όσων κάθονται στην τράπεζα· διότι όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Όχι μόνο δε οι Διάκονοι δεν πρέπει να προτιμώνται από τους Πρεσβυτέρους και να κάθονται πρώτοι, αλλά ούτε και τα υπόλοιπα κατώτερα τάγματα των Ιερωμένων και των Κληρικών πρέπει να παίρνουν την πρώτη θέση έναντι των ανώτερων ταγμάτων, ούτε δηλαδή οι Υποδιάκονοι έναντι των Διακόνων, ούτε οι Αναγνώστες έναντι των Υποδιακόνων, επειδή, αν στα κοσμικά και εξωτερικά αξιώματα οι κατώτεροι κατά το αξίωμα δεν κάθονται πρώτοι, ούτε προτιμώνται από τους ανωτέρους και από όσους έχουν μεγαλύτερο αξίωμα, πόσο μάλλον πρέπει να τηρείται αυτό στα πνευματικά και κατά τη Θεία χάρη του Πνεύματος δωρούμενα αξιώματα, τα οποία είναι ανώτερα και υψηλότερα από τα κοσμικά; Διάβασε και τον ιη' της Α'.

Διότι, όπως ακριβώς η θάλασσα, παρότι εκβάλλουν σε αυτήν όλοι οι ποταμοί, δεν γεμίζει, έτσι και η ψυχή που αξιώθηκε να εισέλθει στην ειρήνη της θεότητας του Πνεύματος, όσα χαρίσματα επουράνιων δωρεών και αν της δοθούν, δεν χορταίνει, και όσο λαμβάνει, επιζητεί περισσότερα, και όσο χορταίνει, πάλι επιθυμεί, και όσο γεμίζει, αισθάνεται ότι υπολείπεται, και καθίσταται σαν μια άβυσσος αχόρταγη από την πολλή επιθυμία του Πνεύματος και το ουράνιο φίλτρο της ακόρεστης αγάπης του Χριστού. Πάνω στη γη περπατά με σάρκα, ενώ με το φρόνημα διαμένει στους ουρανούς μαζί με τον Κύριο. Να τύχουν δε αυτών των αγαθών αξιώνονται και να λάβουν στην ψυχή τους την αύξηση τέτοιας προκοπής, όσοι παραδίδουν τον εαυτό τους στο ταπεινό φρόνημα και δεν αποδέχονται μέσα τους λογισμό έπαρσης και οιήσεως, αλλά θεωρούν τον εαυτό τους ανάξιο και ενώπιον του Θεού και των ανθρώπων, και αγωνίζονται πάντοτε σαν να κάνουν μόλις τώρα την αρχή, και έτσι, εξουθενώνοντας και ταπεινώνοντας τον εαυτό τους, αξιώνονται να επιτύχουν εκείνα τα πνευματικά αγαθά, όπως λέει ο Κύριος: «όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί και όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί». Διότι, εκείνοι που έγιναν μέτοχοι κάποιας μικρής χάριτος και παραδόθηκαν στην έπαρση και την οίηση, επειδή νόμισαν ότι είναι κάτι, λυπούν τη χάρη του Πνεύματος και στερούνται ακόμη και το αγαθό που έχουν, εξαιτίας της αφροσύνης της νηπιότητάς τους.

Διότι η ταπείνωσή σου θα σε υψώσει, και το να είσαι ο τελευταίος όλων θα σε καταστήσει πρώτο, επειδή είναι γεγραμμένο: «Καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, ενώ εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Αφού λοιπόν σηκωθείς μαζί με όλη την αδελφότητα και αποδώσετε ευχαριστία στον Θεό και λάβεις την απόλυση από τον ιερέα, να πηγαίνεις γρήγορα και σιωπηλός στο κελί σου, και αφού κλείσεις τη θύρα, να πιάσεις το βιβλίο. Και αφού διαβάσεις λίγο, αν μεν είναι ημέρες του καλοκαιριού, πλάγιασε πάνω στην ψάθα σου και κοιμήσου ελάχιστα —διότι απέχοντας από τον κορεσμό και τρώγοντας από λιτή τράπεζα με άρτο και μετρημένο νερό και λαχανικά ή όσπρια, θα κοιμηθείς λιγότερο και θα ξυπνήσεις γρηγορότερα—, αν όμως είναι ημέρες του χειμώνα, μετά τη σύντομη ανάγνωση πιάσε το εργόχειρό σου και αφοσιώσου σε αυτό μέχρις ότου το ξύλινο σήμαντρο σημάνει την υμνωδία του εσπερινού.

Έλεγε δε προς τους προσκεκλημένους μια παραβολή, παρατηρώντας πώς εξέλεγαν τις πρώτες θέσεις, λέγοντάς τους: «Όταν προσκληθείς από κάποιον σε γάμο, μην καθίσεις στην πρώτη θέση, μήπως τυχόν έχει προσκληθεί από αυτόν κάποιος πιο επίσημος από εσένα, και έλθει εκείνος που κάλεσε και εσένα και αυτόν, και σου πει: Δώσε σε τούτον τη θέση σου, και τότε θα αρχίσεις με ντροπή να καταλαμβάνεις την τελευταία θέση. Αλλ' όταν προσκληθείς, πήγαινε και κάθισε στην τελευταία θέση, ώστε όταν έλθει αυτός που σε κάλεσε, να σου πει: Φίλε, ανέβα ψηλότερα. Τότε θα έχεις δόξα ενώπιον των συνδαιτυμόνων σου, διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί, και εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Βλέπεις τι λογής είναι τα δείπνα του Χριστού, ότι αποβλέπουν στην ωφέλεια των ψυχών και δεν καταλήγουν στον χορτασμό της κοιλιάς;

Διότι πόσης ντροπής είναι γεμάτο το να αναζητήσεις τη θέση που δεν σου αρμόζει, και έπειτα, όταν έρθει κάποιος πιο αξιότιμος, αυτός που σε κάλεσε να σου πει: «Δώσε σε αυτόν τη θέση», και αυτό να συμβεί πολλές φορές, και εσύ μεν να υποβιβάζεσαι, ενώ εκείνοι να καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις; Αντιθέτως, πόσου επαίνου είναι άξιο, όταν αυτός που είναι άξιος για την πρώτη θέση, έχοντας καθίσει χαμηλότερα εξ αρχής, βρεθεί στη συνέχεια να προεδρεύει, καθώς όλοι του παραχωρούν τα πρωτεία; Μήπως σου φαίνεται μικρή μια τέτοια παραίνεση του Κυρίου, η οποία υποδεικνύει τη μεγαλύτερη από τις αρετές, την ταπείνωση, και την εγκαθιδρύει στις ψυχές των ακροατών, και οδηγεί στην ευσχημοσύνη εκείνον που την ακούει; Αυτό ακριβώς είπε αργότερα και ο μαθητής του Χριστού Παύλος: «Όλα, λέει, ας γίνονται με ευσχημοσύνη και με τάξη». Πώς, λοιπόν, θα γίνει αυτό; Ας μην αναζητά κανείς το δικό του συμφέρον, αλλά ο καθένας το συμφέρον του άλλου. Βλέπεις τον μαθητή να λέει τα ίδια με τον δάσκαλο; Και το «Καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», πώς θα το κατανοήσουμε; Διότι πολλοί σε αυτόν τον βίο, υψώνοντας τον εαυτό τους, απολαμβάνουν τιμές. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, είναι η ταπείνωση: όταν κάποιος απολαμβάνει περισσότερη τιμή στον κόσμο· διότι τότε είναι άθλιος και ταπεινωμένος ενώπιον του Θεού. Έπειτα, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν τιμάται μέχρι τέλους, ούτε από όλους, αλλά όσο τιμάται από κάποιους, κάποιοι άλλοι τον διασύρουν, ή ακόμα και οι ίδιοι που τον τιμούν. Είναι αληθινή, επομένως, η απόφαση της αλήθειας.

Ή δεν ακούσατε αυτό που έχει γραφτεί, ότι βδέλυγμα ενώπιον του Κυρίου είναι ο υψηλόφρων άνθρωπος; Διότι καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί. Λεηλατηθήκατε λοιπόν από τον διάβολο χάνοντας κάθε αρετή σας εν αγνοία σας. Διότι μητέρα και πρώτη γεννήτρια όλων των κακών είναι η υπερηφάνεια. Διότι δεν φύγατε εγκαταλείποντας τον Θεόδωρο, αλλά, αποφεύγοντας τον λόγο του Θεού, εκπέσατε από το Άγιο Πνεύμα, εσείς που είστε αληθινά άθλιοι και άξιοι κάθε οίκτου. Πώς δεν κατανοήσατε ότι ο σατανάς ήταν αυτός που το ενήργησε αυτό μέσα σας, εξαιτίας του οποίου αποκοπήκατε από τον Θεό; Ω, τι μεγάλο θαύμα. Ο Θεός ταπείνωσε τον εαυτό Του γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου για εμάς, και εμείς, που είμαστε από τη φύση μας ταπεινοί, υπερηφανευόμαστε. Ανατράπηκε από εμάς η τάξη. Ο πανύψηλος και απολύτως μέγιστος σαγήνευσε τον κόσμο κοντά Του μέσω της ταπεινότητας, ενώ μπορούσε και με ένα μόνο βλέμμα να καταφλέξει τα πάντα. Εμείς όμως, που δεν είμαστε τίποτα, υπερηφανευόμαστε, αγνοώντας ότι με το να φρονούμε έτσι μάλλον καταβυθίζουμε τους εαυτούς μας στα κατώτατα της γης. Δεν με είδατε να στέκομαι και να ακροώμαι τη διδασκαλία του;

Όχι μόνο εγώ, αλλά και οι άγιοι αυτό φοβήθηκαν. Πρώτος δε ο Μωυσής, όταν στελλόταν από τον Θεό για τον λαό, αρνιόταν από ταπεινοφροσύνη, μέχρι που οργίστηκε μαζί του ο Θεός για τον λόγο αυτό, και τότε ανέλαβε τη διακονία. Και εμείς λοιπόν, αδελφοί, ακούγοντας το γεγραμμένο ότι «Καθένας που υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί», ας προφυλάξουμε τους εαυτούς μας. Δεν είναι έργο όλων το να κυβερνούν ψυχές, παρά μόνο του τέλειου ανθρώπου. Διότι υπάρχει για το θέμα αυτό η εξής παραβολή: Ο άψητος πλίνθος, όταν τοποθετηθεί σε θεμέλιο κοντά σε ποτάμι, δεν αντέχει ούτε μία ημέρα, ενώ ο ψημένος παραμένει σταθερός όπως ο λίθος. Έτσι και ο άνθρωπος που έχει σαρκικό φρόνημα και δεν έχει πυρωθεί σύμφωνα με το παράδειγμα του Ιωσήφ με τον λόγο του Θεού, διαλύεται όταν αναλάβει εξουσία· διότι είναι πολλοί οι πειρασμοί για τέτοιους ανθρώπους όταν βρίσκονται εν μέσω των ανθρώπων. Είναι λοιπόν καλό για κάποιον, εφόσον γνωρίσει τα δικά του μέτρα, να αποθέσει το βάρος της εξουσίας μετά την εγκατάστασή του σε αυτήν, για να μην κινδυνεύσει περισσότερο· ενώ όσοι είναι εδραίοι στην πίστη παραμένουν αμετακίνητοι. Ακόμη και για αυτόν τον αγιότατο Ιωσήφ μπορεί να πει κανείς ότι ήταν νέος και όχι ακόμη τέλειος στα πάντα· αλλά πόσο δοκιμάστηκε, και μάλιστα σε μια χώρα όπου δεν μπορούσε κανείς να δει τότε ούτε ίχνος θεοσέβειας. Γι' αυτό και ο Θεός των πατέρων του, Αβραάμ και Ισαάκ και Ιακώβ, ο οποίος ήταν μαζί του, τον λύτρωσε από κάθε θλίψη και τον προετοίμασε ώστε να αναδειχθεί δόκιμος στην εξουσία· και τώρα βρίσκεται μαζί με τους πατέρες στη βασιλεία των ουρανών.