Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:21

Ομιλία του εν αγίοις πατρός ημών Αστερίου επισκόπου Αμασείας, από το κατά Λουκάν ευαγγέλιο, για τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Όχι μόνο με αποφαντικά και δογματικά θεσπίσματα εκπαιδεύει τους ανθρώπους ο Θεός και Σωτήρας μας, ώστε να μισούν την κακία και να αγαπούν την αρετή, αλλά και με τα εναργή υποδείγματα παραδίδει σαφή τα μαθήματα της αγαθής πολιτείας, με έργα και με λόγια ταυτόχρονα προάγοντάς μας στην κατανόηση της αγαθής και φιλόθεης ζωής. Έτσι λοιπόν και τώρα, αφού μας έχει προείπει σε πολλά σημεία, τόσο μέσω προφητικών και ευαγγελικών στομάτων όσο και με τη δική του φωνή, να αποστρεφόμαστε τον υπερήφανο και αλαζονικό πλούτο και να αγαπούμε το φιλάνθρωπο φρόνημα και τη δίκαιη πενία, προκειμένου να καταστήσει πιο βέβαιη τη συμβουλή για το καλό, τεκμηριώνει τον λόγο με πρακτικά παραδείγματα. Περιγράφει, λοιπόν, στη διήγηση τον πλούσιο και τον φτωχό, υποδεικνύοντας του μεν την επιδεικτική απόλαυση, του δε τη θλιμμένη ζωή, καθώς και πού κατέληξε το τέλος του βίου αμφοτέρων, ώστε, παρατηρώντας την αλήθεια από τα έργα των άλλων, να γίνουμε συνετοί κριτές των δικών μας πράξεων.

Διότι εσένα μεν θα σε ακολουθήσει η αμαρτία ως πικρό εφόδιο, καθώς θα πορεύεσαι την αναγκαία πορεία, ενώ η απόλαυση των αποκτημάτων σου θα εγκαταλειφθεί σε ανθρώπους που δεν γνωρίζεις. Και τότε θα θαυμάσεις τον Δαβίδ που λέει: θησαυρίζει και δεν γνωρίζει για ποιον τα συγκεντρώνει. Θα αναγνωρίσεις δε και τον πλούσιο, το αντίθετο του Λαζάρου, για τον οποίο μόλις μας αναγνώστηκε η περικοπή από τα ευαγγέλια, όχι ως μύθο που πλάστηκε για να προκαλέσει κατάπληξη, αλλά ως ακριβή προτύπωση που παραδόθηκε για το μέλλον.

Ερώτηση 70. Τι συμβαίνει λοιπόν; Κανείς από όσους ταλαιπωρήθηκαν σε αυτόν τον βίο δεν εισέρχεται εκεί στη γέεννα, ούτε πάλι κανείς από όσους ευημέρησαν εδώ εισέρχεται εκεί στη βασιλεία των ουρανών; Απόκριση. Ναι. Διότι κάποιοι μεν από τους ανθρώπους αμάρτησαν βαριά και παιδεύτηκαν εδώ ελάχιστα, και υπόκεινται οπωσδήποτε στο να τιμωρηθούν εκεί, όπως διαπιστώνουμε στην περίπτωση των κατοίκων των Σοδόμων· άλλοι πάλι προσέφεραν στον Θεό πολλούς κόπους και γεύτηκαν εδώ μικρή ευημερία, και τους επιφυλάσσεται στο εξής η βασιλεία των ουρανών, όπως συμβαίνει με τον Αβραάμ, τον Νώε και τον Μελχισεδέκ. Άλλοι αμάρτησαν πολύ και δεν υπέστησαν κανένα κακό εδώ, όπως ο πλούσιος στην περίπτωση του Λαζάρου, και υπόκεινται εκεί στην πιο σκληρή κόλαση από όλες· άλλοι έζησαν για τον Θεό καθ' όλο τον χρόνο τους περιφερόμενοι με προβιές και κατσικίσια δέρματα, έχοντας απαρνηθεί κάθε επίγεια απόλαυση, οι οποίοι και αξιώνονται από τον Θεό μεγαλύτερες δωρεές από όλους· άλλοι δε αμάρτησαν απέναντι στον Θεό εν μέρει, και παιδεύτηκαν επάξια για όσα αμάρτησαν, και λυτρώθηκαν εκεί από την αιώνια κόλαση, όπως ο φτωχός Λάζαρος. Επομένως, μέσα από όσα ειπώθηκαν μάθαμε ότι κάποιοι από τους ανθρώπους κολάζονται και εκεί και εδώ· άλλοι μόνο εδώ· και άλλοι εδώ μεν καθόλου, εκεί όμως επώδυνα. Όπως ακριβώς συμβαίνει και το αντίθετο: ότι κάποιοι απολαμβάνουν και εδώ και εκεί· άλλοι εδώ μεν καθόλου, αλλά απολαμβάνουν εκεί.

Ας δώσουμε λοιπόν, αδελφοί, την ελευθερία στον πλούτο που επιθυμεί να ξεχειλίσει προς τους ενδεείς· ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που ακόμη και τώρα κείτονται μπροστά στα μάτια μας· ούτε να τους στερήσουμε τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που τους αρκούν για να χορτάσουν, ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρόκαρδο πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με αυτόν φλόγα της γέεννας.

Και αν μεν στρέψει το βλέμμα του στη γη επειδή ντρέπεται για τη συμφορά του, λέμε ότι είναι εργάτης της υποκρισίας· αν όμως μας κοιτάξει με παρρησία εξαιτίας του βαρύτατου κεντριού της πείνας, τον αποκαλούμε πάλι αναιδή και βίαιο. Και αν τύχει να καλύπτεται με γερά ενδύματα που του έδωσε κάποιος, τον αποδιώχνουμε ως άπληστο, και ορκιζόμαστε ότι προσποιείται τη φτώχεια· αν όμως σκεπάζεται με σάπια ράκη, τον διώχνουμε πάλι ως δυσώδη. Και ούτε το γεγονός ότι εκείνος αναμειγνύει το όνομα του Κτίστη στις ικεσίες του, ούτε ότι μας εξορκίζει συνεχώς να μην περιπέσουμε και εμείς σε τέτοια δεινά, δύναται να κάμψει την ανελέητη προαίρεσή μας. Εξαιτίας αυτών, φοβάμαι ένα πυρ της γέεννας βαρύτερο από εκείνο που υπέστη ο πλούσιος ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο. Για να μη συμβεί όμως αυτό, ας αποκτήσουμε το έλεος ασκώντας έλεος, ώστε να επιτύχουμε και τα αιώνια αγαθά εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος μαζί με τον άναρχο Πατέρα Του και το ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί, και εις τους αιώνας των αιώνων.

Ας σκεφτούμε λοιπόν, αγαπητοί, κάτι φιλάνθρωπο για τους εαυτούς μας, και το βάρος του πλούτου, εάν βέβαια θέλουμε πραγματικά να το μετατρέψουμε σε δικό μας όφελος, ας το διανείμουμε σε πολλούς, οι οποίοι θα το σηκώσουν με μεγάλη χαρά, και θα το κλείσουν μέσα στους κόλπους του Δεσπότου, στα άσυλα ταμεία, όπου ο σκόρος δεν καταστρέφει, ούτε οι ληστές διαρρηγνύουν ούτε κλέβουν. Ας δώσουμε την ελευθερία στον πλούτο να ξεχειλίσει προς εκείνους που έχουν ανάγκη. Ας μην προσπεράσουμε τους Λαζάρους που και τώρα ακόμη κείτονται μπροστά στα μάτια μας, ούτε να τους στερήσουμε με φθόνο τα ψίχουλα της τράπεζάς μας που αρκούν για να χορτάσουν· ούτε, μιμούμενοι εκείνον τον σκληρό πλούσιο, να καταλήξουμε στην ίδια με εκείνον φλόγα της γεέννης. Διότι με πολλά λόγια θα παρακαλέσουμε τότε τον Αβραάμ, και με πολλά τον καθένα από εκείνους που έζησαν ενάρετα· αλλά κανένα κέρδος δεν θα προκύψει για εμάς από τις κραυγές. Διότι, αδελφός δεν μπορεί να λυτρώσει, θα λυτρώσει άραγε άλλος άνθρωπος; Αλλά ο καθένας από αυτούς θα μας πει υψώνοντας τη φωνή: Μην αναζητάς φιλανθρωπία, την οποία εσύ ο ίδιος δεν έδειξες στους άλλους· ούτε να θέλεις να λάβεις τόσο μεγάλα αγαθά, εσύ που τσιγκουνεύτηκες τα ελάχιστα. Απόλαυσε αυτά που συγκέντρωσες κατά τη διάρκεια της ζωής σου. Χύσε δάκρυα τώρα, επειδή τότε, βλέποντας τον αδελφό σου να δακρύζει, δεν τον ελέησες.

Ανώνυμος είναι ο πλούσιος ενώπιον του Θεού, ως άσπλαχνος· διότι είπε κάπου μέσω της φωνής του Ψαλμωδού για εκείνους που δεν τον φοβούνται, ότι «Δεν θα μνημονεύσω τα ονόματά τους με τα χείλη μου.» Αντιθέτως, όπως είπα, ο φτωχός αναφέρεται ονομαστικά στη γλώσσα του Θεού. Αλλά ας δούμε την αλαζονεία του πλουσίου, η οποία δεν βασιζόταν σε κανένα από τα αναγκαία. Τι λέει λοιπόν γι' αυτόν ο Χριστός; «Και ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο», δηλαδή, φρόντιζε να ντύνεται καλά με πολυτελέστατα ενδύματα.— (A f. 220 b, E f. 255) Ο δε φτωχός ήταν ριγμένος δίπλα στην πύλη, δεσμευμένος από την αρρώστια και τη φτώχεια, και δεν αξιωνόταν καμίας προσοχής· στερημένος από συμπόνια και φροντίδα, αναζητούσε για να χορτάσει από το τραπέζι του πλουσίου τα υπολείμματα που έπεφταν και τα πιο άχρηστα αποφάγια· και βασανιζόταν επιπλέον από μια βαρύτατη ασθένεια· αλλά και «τα σκυλιά, λέει, έγλειφαν τις πληγές του», και μάλλον όχι για να τον βλάψουν, όπως είναι φυσικό, αλλά σαν να συμπάσχουν και να τον θεραπεύουν· διότι με τη δική τους γλώσσα καταπραΰνουν και τις δικές τους πληγές, αφαιρώντας σαν να λέμε αυτό που προκαλεί πόνο και αλείφοντάς το με στοργή. Ενώ ο πλούσιος, όντας σκληρότερος και από τα θηρία, αποδεικνυόταν ανάλγητος, άσπλαχνος και γεμάτος από κάθε απανθρωπιά. <Συνέβη δε να πεθάνει ο φτωχός, κ.τ.λ.> Πέθανε δε και ο πλούσιος, και ετάφη, κ.τ.λ.

Διότι έχει θαυμαστεί ο μακάριος Ιώβ λέγοντας για τον εαυτό του: «Οι αδύναμοι δεν στερήθηκαν ποτέ τη βοήθεια που είχαν ανάγκη· και τα μάτια της χήρας δεν τα άφησα να μαραζώσουν. Εάν έφαγα το ψωμί μου μόνος, και δεν έδωσα μερίδιο στο ορφανό. Εάν περιφρόνησα γυμνό που χανόταν, και δεν τον έντυσα. Εάν οι αδύναμοι δεν με ευλόγησαν, και από το μαλλί των αμνών μου δεν ζεστάθηκαν οι ώμοι τους. Εάν σήκωσα το χέρι μου εναντίον ορφανού, έχοντας την πεποίθηση ότι διαθέτω πολλή υποστήριξη. Τότε ας αποκοπεί ο ώμος μου από την κλείδα, και ο βραχίονάς μου ας συντριβεί από τον αγκώνα.» 5. Έχει κατακριθεί, εξάλλου, και υφίσταται αναπόφευκτη την κόλαση ο πλούσιος στα Ευαγγέλια, για τον οποίο λέει ο Σωτήρας: «Υπήρχε κάποιος πλούσιος άνθρωπος, ο οποίος ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο, διασκεδάζοντας λαμπρά. Ένας φτωχός όμως, ονόματι Λάζαρος, ήταν ριγμένος στην πύλη του γεμάτος πληγές, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου· αλλά έρχονταν και οι σκύλοι και έγλειφαν τις πληγές του. Συνέβη δε να πεθάνει ο φτωχός, και να μεταφερθεί από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. Πέθανε επίσης και ο πλούσιος και ετάφη.»

Αλλά υπήρχε βέβαια και ένα σμήνος κολάκων που κρέμονταν από τα χείλη του πλουσίου, οι οποίοι ορκίζονταν μεν ότι είναι το άριστο από όλα, αν τυχόν επέλεγε να θαυμάσει και το πιο παράλογο, και συμφωνούσαν αμέσως στις κατηγορίες, αν κατηγορούσε έστω και την ίδια την αρετή. Όσο για τη θεομίσητη και ολέθρια βδελυρότητα, εννοώ τα γλέντια και τα θορυβώδη χειροκροτήματα, τα επιτραπέζια τραγούδια και τους χορούς των αυλητρίδων, τι χρειάζεται καν να μιλάμε; Επειδή θεωρώ ότι πρέπει να αποσιωπώνται αυτά, τα οποία αν τα φέρει κανείς έστω και στη μνήμη του, δεν θα φύγει χωρίς να ζημιωθεί. Ο άλλος πάλι ήταν ένας τρισάθλιος φτωχός, χωρίς ρούχα, άστεγος, στερημένος από προστάτες, και χωρίς καθόλου σωματική υγεία, ο οποίος είχε επικεντρώσει όλο τον σκοπό της επιθυμίας του στην εξασφάλιση των απολύτως απαραίτητων, και που υπολόγιζε το μέγεθος της ευημερίας του σε ελάχιστα πράγματα. Διότι πίστευε ότι θα εκπληρωνόταν κάθε του ελπίδα και προσευχή, αν κατάφερνε να αποκτήσει λίγο ψωμί και μερικά κουρέλια. Ο λόγος της ευαγγελικής παραβολής περιγράφει ότι είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο ταλαιπωρίας, ώστε να κοιμάται μαζί με δυσώδεις σκύλους, και να έχει μόνο αυτούς για συντροφιά, και να τους δέχεται με ευχαρίστηση να τον περιποιούνται, όταν απλώνοντας πάνω του τη γλώσσα τους, προσέφεραν και στον Λάζαρο την ίδια θεραπεία των τραυμάτων που είχαν βρει και για τους εαυτούς τους μέσω των φυσικών νόμων.

Ας μην παρασυρθούμε από τις φαντασιώσεις και τις δόξες αυτού του κόσμου· διότι σε τίποτα δεν διαφέρουν από τη σκιά. Διότι πολλοί πλούσιοι, αφού κοιμήθηκαν, ξύπνησαν φτωχοί· και αυτός που σήμερα είναι άρχοντας, αύριο χάνει την εξουσία του· και ο σημερινός βασιλιάς, αύριο θα πεθάνει. Μακάριοι δε είναι όσοι υπομένουν για τον Κύριο και αποστρέφονται την απάτη αυτού του κόσμου· διότι αυτοί πραγματικά θα κληρονομήσουν τη μόνιμη δόξα. Επειδή εκείνος ο πλούσιος ντυνόταν με λινό και πορφύρα, και διασκέδαζε κάθε μέρα με λαμπρότητα. Και τον καλοτύχιζαν οι γιοι αυτού του κόσμου, αλλά όχι οι Άγγελοι του Θεού. Ο δε Λάζαρος, ο φτωχός, που ήταν γεμάτος πληγές, βρισκόταν πεταμένος στην πύλη του πλούσιου, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλούσιου· αλλά ακόμη και τα σκυλιά έρχονταν και έγλειφαν τις πληγές του. Ο Λάζαρος λοιπόν δεν επιθυμούσε κάτι από τον ίδιο τον πλούσιο, ούτε από τα εδέσματα του τραπεζιού του, ούτε καν από όσα έτρωγε ο πλούσιος· αλλά επιθυμούσε τα ευτελή, από τα οποία έτρωγαν και τα σκυλιά. Και όσο ο μεν πλούσιος θαυμαζόταν και εξυμνούνταν από τους ανθρώπους αυτού του κόσμου για τη δόξα του, τόσο ο φτωχός περιφρονούνταν και θεωρούνταν βδέλυγμα από αυτούς· αλλά οι Άγγελοι του Θεού θαύμαζαν την υπομονή του. Όταν δε έφτασε το τέλος και των δύο, συνέβη ο μεν φτωχός να μεταφερθεί από τους Αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ, ο δε πλούσιος να ριχτεί στην κόλαση.

Πάλι απέκοψε το «θα έρθουν από ανατολή και δύση και θα ανακλιθούν στη βασιλεία» και το «οι έσχατοι θα είναι πρώτοι» και το «προσήλθαν οι Φαρισαίοι λέγοντας, βγες έξω και φύγε, διότι ο Ηρώδης θέλει να σε σκοτώσει» και το «είπε: πηγαίνετε και πείτε σε αυτή την αλεπού» έως εκεί που είπε «δεν είναι δυνατόν να χαθεί προφήτης έξω από την Ιερουσαλήμ» και το «Ιερουσαλήμ, Ιερουσαλήμ, που σκοτώνεις τους προφήτες και λιθοβολείς τους απεσταλμένους» και το «πολλές φορές θέλησα να συγκεντρώσω τα τέκνα σου όπως η όρνιθα» και το «αφήνεται σε εσάς ο οίκος σας» και το «δεν πρόκειται να με δείτε, έως ότου πείτε: ευλογημένος». 〈μβ〉. Πάλι απέκοψε ολόκληρη την παραβολή των δύο υιών, αυτού που πήρε το μερίδιο των υπαρχόντων και το σπατάλησε ασώτως, και του άλλου. 〈μγ〉. «Ο νόμος και οι προφήτες έως τον Ιωάννη και καθένας βιάζεται να εισέλθει σε αυτήν». 〈μδ〉. Σχετικά με τον πλούσιο και τον φτωχό Λάζαρο, ότι μεταφέρθηκε από τους αγγέλους στον κόλπο του Αβραάμ. 〈με〉. «Τώρα δε αυτός παρηγορείται», ο ίδιος ο Λάζαρος. 〈μϛ〉. Είπε ο Αβραάμ: «Έχουν τον Μωυσή και τους προφήτες, ας ακούσουν αυτούς, επειδή ούτε αυτόν που ανασταίνεται από τους νεκρούς θα ακούσουν». 〈μζ〉. Απέκοψε το «να λέτε ότι είμαστε αχρείοι δούλοι· κάναμε αυτό που οφείλαμε να κάνουμε». 〈μη〉. Όταν συνάντησαν οι δέκα λεπροί.

Ότι δε η ψυχή είναι αθάνατη το δίδαξε ολοφάνερα ο Κύριος, μιλώντας και ο ίδιος προσωπικά και μέσω του Σολομώντα· ο ίδιος μεν, στην ιστορία του πλούσιου και του φτωχού Λαζάρου, δείχνοντας τον έναν να αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ μετά την απόθεση του σώματος, και τον άλλον να βρίσκεται σε βάσανα, παρουσιάζοντας τον Αβραάμ να συνομιλεί μαζί του· μέσω του Σολομώντα δε, στο βιβλίο που επιγράφεται Σοφία, όπου είναι γραμμένο: «Οι ψυχές των δικαίων βρίσκονται στο χέρι του Θεού, και δεν πρόκειται να τις αγγίξει βάσανο. Φάνηκε στα μάτια των άφρονων ότι πέθαναν, και θεωρήθηκε συμφορά η έξοδός τους και συντριβή η απομάκρυνσή τους από εμάς· αυτοί όμως βρίσκονται σε ειρήνη, και η ελπίδα τους είναι γεμάτη αθανασία». Επομένως, η ανάσταση αφορά το σώμα και όχι την ψυχή. Διότι κανείς δεν ανασταίνει αυτόν που στέκεται όρθιος, αλλά αυτόν που είναι πεσμένος, όπως ακριβώς δεν θεραπεύουν αυτόν που είναι υγιής, αλλά αυτόν που πάσχει.

ΙΒʹ. Οι σοφοί και οι φιλόσοφοι, και όσοι επιδεικνύετε σεμνότητα με τη γενειάδα και τον τρίβωνα, οι σοφιστές, οι γραμματιστές και οι κυνηγοί των δημόσιων χειροκροτημάτων, δεν γνωρίζω πώς θα μπορούσατε να ονομαστείτε σοφοί, εφόσον δεν κατέχετε τον πρώτο λόγο. Εσείς που μεριμνάτε για τον πλούτο, ακούστε εκείνον που λέει: «Εάν ο πλούτος ρέει, μην προσηλώνετε σε αυτόν την καρδιά σας»· να γνωρίζετε ότι εναποθέτετε το θάρρος σας σε αβέβαιο πράγμα. Ξεφόρτωσε κάτι από το πλοίο, για να ταξιδέψεις ελαφρύτερος. Ίσως έτσι αφαιρέσεις κάτι από τον εχθρό, στον οποίο πρόκειται να περιέλθουν τα αγαθά σου. Εσείς που ζείτε μέσα στην τρυφή, αφαιρέστε κάτι από την κοιλιά και δώστε το στο πνεύμα. Ο φτωχός βρίσκεται κοντά· βοήθησε την ασθένειά του· απόβαλε σε αυτόν κάτι από τα περιττά σου. Γιατί να ταλαιπωρείσαι εσύ από δυσπεψία, ενώ αυτός πεινά; Και εσύ να κραιπαλάς, ενώ αυτός υποφέρει από υδρωπικία; Και εσύ να επιβαρύνεις τον κορεσμό με κορεσμό, ενώ αυτός καταρρέει από την αρρώστια; Μην παραβλέψεις τον δικό σου Λάζαρο εδώ, για να μη σε καταστήσει τον πλούσιο της άλλης ζωής.

Τέτοια ανταπόδοση παρέχει στους ανθρώπους ο μέγας Θεός, ακριβώς σαν αυτήν που εμείς μετρούμε για τους ανθρώπους εδώ. Συμπαραστάσου στον θνητό, διότι το σώμα είναι κοινό σε όλους· ο Λάζαρος βρίσκεται μπροστά στην πύλη, δώσε του τα περισσευούμενα ψίχουλα. Και ο Χριστός συναριθμήθηκε με τους ανθρώπους, όταν διενεργούνταν η απογραφή του φόρου.

Διότι το σπίτι σου έχει καταστεί κοινό λιμάνι για όλους όσοι έχουν ανάγκη. Το δε τραπέζι σου είναι πιο τερπνό και από το άλσος του Αλκίνοου, γεμάτο από φίλους, γεμάτο από εδέσματα των πετεινών του ουρανού, των ζώων της γης και όσων κολυμπούν στα νερά. Εμείς όμως, μέρα με τη μέρα, περιπλανιόμαστε από εδώ κι από εκεί σε ξένες πόρτες, εξαντλημένοι, παγωμένοι και χωρίς ενδύματα, και δεν υπάρχει καμία θεραπεία για τη δυστυχία μας. Ούτε αντικρίζουμε το πρόσωπό σου, πατέρα, εδώ και πολύ καιρό, από τότε που οργίστηκες, παρόλο που το ποθούμε σφόδρα, αυτό που συχνά δείχνεις ακόμη και στους δούλους, έστω και αν είσαι θυμωμένος, γεγονός που προκαλεί πόνο. Αντιθέτως, καθόμαστε σε πρόχειρα τραπέζια, οι πανάθλιοι, αρπάζοντας, σαν άλλος Λάζαρος, ούτε καν λίγα ψίχουλα από το υπεροπτικό τραπέζι, μετέχοντας σε κοινό γεύμα με τους σκύλους.

Ας σε πείσει ο πλούσιος και ο Λάζαρος· ο μεν πρώτος τιμωρήθηκε μόνο και μόνο επειδή ζούσε μέσα στην τρυφή, ενώ ο άλλος βασανιζόταν και από την έλλειψη τροφής και από τις πληγές (διότι και εκείνος, όπως εσύ, απωθούσε τον Λάζαρο)· ο δε δεύτερος, επειδή τα υπέμεινε όλα, τιμάται. Το πέρας του λόγου. Δέξου δε τον λόγο αυτόν με τρόμο.

Εγώ όμως, υποφέροντας και καταπονημένος από παντοειδή βάσανα, κλίνω τα γόνατα ενώπιόν σου. Στείλε μου γρήγορα τον Λάζαρο, για να δροσίσει με το υγρό του δάχτυλο την ξηραμένη από τη φλόγα γλώσσα μου, και το χάσμα ας μην με εμποδίζει πλέον, ούτε ο Αβραάμ ας με απορρίπτει μακριά από τους μεγάλους κόλπους του, εμένα τον πλούσιο στα πάθη. Αλλά είθε να απλώσεις το κραταιό σου χέρι και να προσφέρεις θεραπεία στις θλίψεις μου, και να δείξεις σε εμένα τη δύναμη όλων των θαυμάτων και των σημείων σου, όπως ακριβώς και στο παρελθόν.

Εφόσον έχω έναν αγαθό Βασιλιά για τα δικά μου σφάλματα, ας μην γίνω εγώ ο ίδιος σκληρός απαιτητής απέναντι στους ομόδουλους οφειλέτες μου. Και ας περικόψω κρυφά ένα μέρος των χρεών με συνετή απόφαση, ώστε, όταν βρεθώ σε ανάγκη στο μέλλον, να βρω κάποια προστασία! Είθε να είμαι ο Λάζαρος εδώ, καθώς και στη μέλλουσα ζωή· ας είναι άλλος αλαζόνας εδώ, ενώ εκεί ατιμασμένος, υπομένοντας τις φλόγες αντί για τον κορεσμό.

Αν δεν υπάρχει ανάσταση, αλλά το τέλος του βίου είναι ο θάνατος, κατάργησέ μου τις κατηγορίες και τους ψόγους, δώσε ανεμπόδιστη την εξουσία στον δολοφόνο, άφησε τον μοιχό να επιβουλεύεται τους γάμους με θράσος, ας τρυφά εις βάρος των ξένων ο πλεονέκτης, κανείς ας μην ανακόπτει τον λοίδορο, ας ορκίζεται συνεχώς ψευδώς ο επίορκος, διότι ο θάνατος περιμένει και τον εύορκο, ας ψεύδεται άλλος όσο θέλει, διότι δεν υπάρχει κανένας καρπός της αλήθειας, κανείς ας μην ελεεί τον πένητα, διότι το έλεος είναι χωρίς αμοιβή. Αυτά τα φρονήματα προκαλούν σύγχυση χειρότερη από τον κατακλυσμό και αποβάλλουν κάθε σώφρονα λογική, ενώ παροξύνουν κάθε μανιακή και ληστρική σκέψη· διότι, αν δεν υπάρχει ανάσταση, δεν υπάρχει ούτε κρίση, και αν η κρίση έχει αναιρεθεί, αποβάλλεται μαζί της και ο φόβος του Θεού· και όπου ο φόβος δεν σωφρονίζει, εκεί χορεύει ο διάβολος μαζί με την αμαρτία. Και πολύ ταιριαστά για τέτοιου είδους ανθρώπους συνέγραψε ο Δαβίδ εκείνον τον ψαλμό: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός. Διαφθάρηκαν και έγιναν βδελυροί στα έργα τους». Αν δεν υπάρχει ανάσταση, είναι μύθος ο Λάζαρος και ο πλούσιος και το φρικώδες χάσμα και η ασυγκράτητη φλόγωση του πυρός και η φλεγόμενη γλώσσα και η ποθητή σταγόνα του νερού και το δάχτυλο του φτωχού. Διότι είναι ολοφάνερο ότι όλα αυτά απεικονίζουν τη μελλοντική κατάσταση της αναστάσεως· επειδή η γλώσσα και το δάχτυλο δεν νοούνται ως μέλη της ασώματης ψυχής, αλλά ως μέρη του σώματος.

Για τον λόγο αυτόν και ο μέγας Δαβίδ, αν και έβλεπε γύρω του το ύψιστο μέτρο της ανθρώπινης ευημερίας (εννοώ βεβαίως τη βασιλεία), γεμίζει με άφθονη πίκρα τη ζωή του στενάζοντας με θρήνους και πενθώντας για την παράταση της εν σαρκί παροικίας του· και λιώνοντας από την επιθυμία των ανώτερων αγαθών, λέει: «Αλίμονό μου, διότι η παροικία μου παρατάθηκε». Σε άλλο δε σημείο, ατενίζοντας προσηλωμένα το κάλλος των θείων σκηνωμάτων, λέει ότι εκλείπει από την επιθυμία, κρίνοντας ως προτιμότερο για τον εαυτό του το να ταχθεί στην τελευταία θέση εκεί, παρά να κατέχει τα πρωτεία στα παρόντα. Εάν δε κάποιος θα ήθελε να κατανοήσει με μεγαλύτερη ακρίβεια τη δύναμη αυτού του μακαριζόμενου πένθους, ας εξετάσει ο ίδιος τη διήγηση για τον Λάζαρο και τον πλούσιο, μέσω της οποίας η διδασκαλία αυτή μας αποσαφηνίζεται πιο ξεκάθαρα.

Εφόσον, λοιπόν, η ψυχή ελκύει και πάλι προς τον εαυτό της το συγγενικό και οικείο της στοιχείο, ποια δυσκολία, πες μου, μπορεί να εμποδίσει τη θεία δύναμη ως προς την επανένωση των οικείων στοιχείων, τα οποία σπεύδουν προς το οικείο τους μέρος με κάποια ανέκφραστη ελκτική δύναμη της φύσης; Διότι το ότι παραμένουν στην ψυχή, ακόμη και μετά τη διάλυση, κάποια σημάδια της σωματικής μας σύστασης, το αποδεικνύει ο διάλογος στον Άδη, όπου, ενώ τα σώματα είχαν παραδοθεί στον τάφο, παρέμεινε στις ψυχές κάποιο σωματικό γνώρισμα, μέσω του οποίου και ο Λάζαρος αναγνωριζόταν και ο πλούσιος δεν παρέμενε άγνωστος. Επομένως, δεν είναι καθόλου παράλογο να πιστεύουμε ότι ο διαχωρισμός των σωμάτων που ανασταίνονται γίνεται από την κοινή ύλη προς το ιδιαίτερο και ατομικό στοιχείο, και μάλιστα για εκείνον που εξετάζει τη φύση μας με μεγαλύτερη επιμέλεια.

Το ότι, επομένως, αυτή [η ψυχή] που βρίσκεται σε ολόκληρο το πλήρωμα των στοιχείων βρίσκεται και στο καθένα από αυτά, δεν είναι καθόλου παράλογο. Και έτσι, αν κάποιος αποβλέπει στα στοιχεία στα οποία ενυπάρχουν δυνάμει τα επιμέρους μέλη του σώματος, και υποθέσει ότι η Γραφή εννοεί πως γύρω από αυτήν υπάρχει και δάχτυλο και οφθαλμός και γλώσσα και όλα τα υπόλοιπα μετά τη διάλυση της σωματικής σύνθεσης, δεν θα απομακρυνθεί από το λογικό. Εάν, λοιπόν, τα επιμέρους στοιχεία απομακρύνουν τον νου από τη σωματική αντίληψη της διήγησης, είναι προφανώς λογικό να μην θεωρούμε και τον Άδη, που μνημονεύθηκε τώρα, ως κάποιον τόπο που ονομάζεται έτσι, αλλά ως κάποια αόρατη και ασώματη κατάσταση ζωής, στην οποία διδασκόμαστε από τη Γραφή ότι διαβιοί η ψυχή. Αλλά διδασκόμαστε και ένα άλλο δόγμα στη διήγηση για τον πλούσιο και τον φτωχό, το οποίο έχει μεγάλη συνάφεια με όσα έχουν εξεταστεί. Παρουσίασε εκείνον τον εμπαθή και φιλόσαρκο, όταν αντιλήφθηκε το αναπόφευκτο της δικής του συμφοράς, να μεριμνά για τους συγγενείς του που ζούσαν πάνω στη γη· και, ενώ ο Αβραάμ του είπε ότι η ζωή όσων ζουν με το σώμα δεν στερείται θείας πρόνοιας, αλλά έχουν απρόσκοπτα στη διάθεσή τους την καθοδήγηση του Νόμου και των προφητών, εκείνος να εξακολουθεί να ικετεύει τον δίκαιο, ώστε το κήρυγμα να τους γίνει πιο πειστικό εξαιτίας του παράδοξου γεγονότος, αν δηλαδή τους αναγγελλόταν από κάποιον που είχε επανέλθει στη ζωή από τους νεκρούς. Γ. Ποιο είναι, λοιπόν, είπα εγώ, το δόγμα σε αυτά; —Μ.

Επειδή, λέγει, η μεν ψυχή του Λαζάρου είναι απασχολημένη με τα παρόντα και δεν στρέφεται προς τίποτε από όσα έχει αφήσει πίσω, ενώ ο πλούσιος παραμένει και μετά τον θάνατό του προσκολλημένος στη σαρκική ζωή σαν με κάποιου είδους ιξό, την οποία δεν απέβαλε καθαρά ούτε όταν έπαψε να ζει, αλλά εξακολουθεί να έχει ως μέριμνά του τη σάρκα και το αίμα (διότι με το να ικετεύει να απαλλαγούν από τα δεινά όσοι συμμερίζονται τη συγγένειά του, είναι προφανές ότι δεν έχει ακόμη ελευθερωθεί από τη σαρκική προσκόλληση)· από αυτά λοιπόν τα αφηγήματα, λέγει, θεωρούμε ότι ο Κύριος δογματίζει το εξής: ότι πρέπει κατεξοχήν όσοι ζουν στη σάρκα, μέσω της ενάρετης ζωής, να χωρίζονται κατά κάποιον τρόπο και να αποδεσμεύονται από τη σχέση τους με αυτήν, ώστε μετά τον θάνατο να μην έχουμε πάλι ανάγκη από άλλον θάνατο, ο οποίος θα αποκαθάρει τα υπολείμματα της σαρκικής κόλλας. Αντιθέτως, σαν να έχουν διαρραγεί τα δεσμά γύρω από την ψυχή, να γίνει για εκείνην ελαφρύς και άνετος ο δρόμος προς το αγαθό, χωρίς καμία σωματική οδύνη να την αποτραβά προς τον εαυτό της.

Ενώ όλα αυτά λαμβάνουν χώρα στην οικία, παραμένουν στην πύλη αναρίθμητοι Λάζαροι, άλλοι με βαριά έλκη, άλλοι με βγαλμένο τον οφθαλμό, άλλοι στενάζοντας για τον ακρωτηριασμό των ποδιών τους, και μερικοί από αυτούς έρποντας εντελώς, έχοντας υποστεί τη στέρηση όλων των μελών τους. Και ενώ φωνάζουν, δεν εισακούονται· διότι τη φωνή τους σκεπάζει ο ήχος των αυλών, τα μέλη των φωνητικών ωδών και ο καγχασμός του άφθονου γέλιου. Αν, μάλιστα, ενοχλήσουν περισσότερο τις θύρες, ξεπετάγεται από κάπου ένας θρασύς θυρωρός ενός ανελέητου κυρίου και τους αποδιώχνει με ραβδιά, αποκαλώντας τους σκύλους και καταξεσκίζοντας με μαστίγια τα τραύματά τους. Απέρχονται, λοιπόν, οι φίλοι του Χριστού, το κεφάλαιο των εντολών, χωρίς να έχουν γευθεί ούτε λίγο άρτο, ούτε προσφάγιο, έχοντας αποκομίσει ως πρόσθετο κέρδος μόνο ύβρεις και πληγές· ενώ μέσα, στο εργαστήριο του μαμωνά, άλλοι μεν, σαν βυθιζόμενα πλοία, αποβάλλουν από το στόμα τους την τροφή, και άλλοι αποκοιμιούνται στο τραπέζι ενώ δίπλα τους στέκουν τα κύπελλα. Έτσι, διπλή αμαρτία επικρατεί σε αυτήν την απρεπή οικία: η μεν μία συνίσταται στον κορεσμό των μεθυσμένων, η δε άλλη στην πείνα των πτωχών που εκδιώχθηκαν.

Αν αυτά τα επιβλέπει ο Θεός, όπως βεβαίως και τα επιβλέπει, ποιο τέλος του βίου αναμένετε, εσείς οι μισόπτωχοι; Πείτε μου· ή μήπως δεν γνωρίζετε ότι εξαιτίας τέτοιων ανθρώπων το ιερό Ευαγγέλιο ανακράζει και μαρτυρεί όλα τα φρικώδη και φοβερά παραδείγματα; Έτσι, είναι καταγεγραμμένο ότι οδύρεται βαριά και στενάζει εκείνος που έζησε μέσα στον βύσσο και τώρα συνέχεται μέσα στην άβυσσο των δεινών· ενώ κάποιος άλλος πάλι, με όμοιο χαρακτήρα, καταδικάστηκε σε απροσδόκητο θάνατο, καθώς το βράδυ σχεδίαζε την πρωινή του απόλαυση και τελικά δεν πρόλαβε να αντικρίσει την ακτίνα της αυγής. Ας μην είμαστε θνητοί ως προς την πίστη και αθάνατοι ως προς την απόλαυση· διότι αυτήν την αντίληψη έχουμε εμείς που θέλουμε να τα προσφέρουμε όλα στην κολακεία της σάρκας, σαν να είμαστε οικοδεσπότες δίχως διαδόχους, σαν να είμαστε παντοτινοί κύριοι των επίγειων αγαθών, μεριμνώντας το θέρος για τη σπορά και προσδοκώντας κατά τη σπορά την ευφροσύνη του θέρους· φυτεύοντας το πλατάνι και ελπίζοντας στη σκιά του υψηλού δέντρου· φυτεύοντας τον σπόρο του φοίνικα και αναμένοντας τη γλυκύτητα των καρπών του. Και αυτά μάλιστα τα κάνουμε συχνά όταν πια έχουμε ασπρισμένα μαλλιά, όταν έχει ήδη επέλθει το φθινόπωρο της ηλικίας μας, όταν είναι εγγύς ο χειμώνας του θανάτου, και δεν απομένει πλέον στη ζωή μας ένας κύκλος ετών, παρά μόνο τρεις ή τέσσερις ημέρες.

Πρέπει λοιπόν, όπως είπα, ο καθένας από εσάς, αδελφοί, να κατορθώνει κάθε αρετή, εάν όμως υστερούμε σε κάποια από αυτές, να αναπληρώνουμε αυτό που λείπει προσφέροντας ελεημοσύνη από τα υπάρχοντά μας. Αυτός είναι ο δεύτερος πλους, και μάλιστα για εσάς που ζείτε μέσα στον κόσμο, μέσω του οποίου θα εξασφαλίσουμε τη σωτηρία των ψυχών σας. Εάν όμως αμελήσουμε και αυτό, υπάρχει μεγάλος φόβος μήπως μας βρει εκείνο το άσβεστο πυρ και η αιώνια στέρηση. Και για να το δείξει αυτό ο Κύριος, παρέθεσε την παραβολή που αναγιγνώσκεται σήμερα στην εκκλησία: «Υπήρχε κάποιος πλούσιος άνθρωπος, και ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο, ευφραινόμενος κάθε μέρα με λαμπρότητα». Όλη η φροντίδα του πλουσίου αφορούσε τον ιματισμό και τον καλλωπισμό και την πολυτέλεια των ενδυμάτων, καθώς και τα τραπέζια, τα ποτά και τις τρυφές. «Υπήρχε δε και κάποιος φτωχός ονόματι Λάζαρος, ο οποίος ήταν αφημένος στην πύλη του γεμάτος πληγές, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου· αλλά και οι σκύλοι έρχονταν και έγλειφαν τις πληγές του».

Βλέπετε την παντελή έλλειψη συμπόνιας του πλουσίου προς τον φτωχό Λάζαρο; Ο μεν παραχόρταινε καθημερινά, καθώς το τραπέζι του ήταν γεμάτο από παντοδαπά εδέσματα και πολυτελή καρυκεύματα, ο δε Λάζαρος επιθυμούσε να χορτάσει έστω και από τα πιο ευτελή, σαν να μην είχε χορτάσει ποτέ. Ο μεν λαμπροφορούσε ντυμένος με πορφύρα και βύσσο, καταχρώμενος την ευεξία του σώματός του για τον καλλωπισμό του, ο δε Λάζαρος διέθετε μόνο τα σκισμένα κουρέλια που φορούσε, τα οποία ήταν γεμάτα μολυσμό και δυσωδία, γεμάτος πληγές και στάζοντας πύον. Ο μεν καθόταν σε υπερυψωμένο κάθισμα περιστοιχισμένος από πλήθος υπηρετών, ο δε Λάζαρος κειτόταν ριγμένος στο έδαφος κοντά στην πύλη, χωρίς να έχει ούτε καν κάποιον για να του αποδιώχνει τα σκυλιά.

«Χάθηκε»: Του θανάτου προφανώς και του διαβόλου· διότι έγινε μέγας ήχος και θόρυβος όταν συντρίφθηκαν οι χάλκινες πύλες και οι σιδερένιοι μοχλοί και γκρεμίστηκαν τα αδαμάντινα τείχη. «Και ο Κύριος»: Ως ατελεύτητος και αδιάδοχος βασιλιάς. «Ετοίμασε»: Κατά τη συντέλεια προφανώς, όταν πρόκειται να κρίνει όλα τα έθνη. «Και αυτός θα κρίνει»: Διότι υπάρχει σε αυτόν δικαιοσύνη και ευθύτητα· διότι απροσωπόληπτα θα κρίνει τότε ο Θεός. «Και έγινε»: Καταφυγή και βοήθεια των δικαίων τότε ο Θεός γίνεται, εκείνων που έζησαν εδώ με υπομονή μέσα στην πενία και τη φτώχεια. Και αυτό το γνωρίσαμε από τον Λάζαρο και τον πλούσιο. «Και ας ελπίσουν»: Διότι για όσους έχουν γνωρίσει αληθινά το όνομα του Κυρίου, ο Θεός είναι αληθινά αψευδής ελπίδα και καταφυγή. «Ψάλατε στον Κύριο»: Δηλαδή, με ψαλμούς δοξάστε τον Θεό μέσα στην Εκκλησία· διότι σε αυτήν κατοικεί ο Θεός. «Αναγγείλατε»: Πείτε, λέει, στα έθνη τα έργα του και κηρύξτε σε αυτά τα θαυμάσιά του, ότι ήλθε αυτός που αναζητά το χαμένο και σώζει το πλανεμένο, ώστε να προτραπούν προς την κλήση της πίστεως. «Διότι εκζητώντας»: Διότι ο Θεός θα πάρει εκδίκηση από αυτούς που αιματοκύλισαν τα χέρια των εθνών στις ειδωλολατρικές θυσίες. «Δεν λησμόνησε»: Διότι δεν παραμέλησε όσους στερούνταν την πίστη, προφανώς τα έθνη, αλλά επιστρέφοντάς τους, τους έσωσε πλουτίζοντάς τους με τη χάρη. «Ελέησόν με»: Αυτά φωνάζει η Εκκλησία, διότι την ταπείνωσαν πολύ οι δαίμονες.

Ο Προκόπιος, προχωρώντας στο μέσο, απηύθυνε μια κοινή παραίνεση προς αυτούς που ήταν μεθυσμένοι: «Άνδρες, είστε αδελφοί. Γιατί αδικείτε ο ένας τον άλλον; Για ποιο λόγο αγνοείτε ότι αλληλοεξοντώνεστε με τα ξίφη σας; Και γιατί δεν γνωρίζετε ότι ο καθένας σας τοξεύεται από τα δικά του βέλη ή από τα βέλη του γείτονά του; Δώστε μου τα μάτια σας εσείς που είστε τυφλοί στην κρίση, ή μάλλον, εσείς που είστε χωλοί στη διάνοια, εμπιστευτείτε μου πρώτα τα πόδια σας. Γιατί συγκρίνετε το θείο με τα είδωλα και εξομοιώνετε τον Ποιητή των πάντων με τα κτήνη, και παραβάλλετε Εκείνον που εμφυσά ζωή στην κτίση με τα άψυχα, και κατατάσσετε τον φυτευτή της λογικής ανάμεσα στα άλογα ζώα; Γιατί, επίσης, εγκαταλείποντας την αρετή μεθάτε με τις ηδονές; Το χρυσάφι δεν είναι δικό μας, αλλά ανήκει στη γη που παραλάβαμε, και οφείλαμε να το καταπατούμε. Ο άργυρος είναι κτήμα του πηλού· και πώς θα μπορέσει ο πηλός να ευεργετήσει τη λογική ψυχή; Ο πλούτος των ενδυμάτων είναι τροφή για τους σκόρους και απάτη των οφθαλμών, που μάταια δημιουργεί ψευδαισθήσεις και παραπλανά τον άνθρωπο. Δεν ήταν ντυμένος με βύσσο ο πολυθρύλητος πλούσιος; Αλλά, τη βύσσο τη διαδέχθηκε το καμίνι και το χωνευτήρι των μελών και το φλεγόμενο τηγάνι της γλώσσας.»

Δόξα σε Εκείνον που μας σώζει με τα δεξιά και τα αριστερά και που μέσα σε όλα αυτά μας παρέχει αφορμή για την εύρεση της ζωής μας. Διότι, εκείνους που αδυνατούν από δική τους θέληση να κερδίσουν τη ζωή τους, μέσα από ακούσιες θλίψεις προάγει τις ψυχές τους στην αρετή. Επειδή και εκείνος ο φτωχός Λάζαρος δεν στερούνταν τα αγαθά αυτού του κόσμου από δική του θέληση, αλλά και το σώμα του ήταν γεμάτο πληγές. Δύο πικρά πάθη υπήρχαν σε αυτόν, καθένα από τα οποία ήταν χειρότερο από το άλλο, όμως στο τέλος τιμήθηκε στους κόλπους του Αβραάμ.

ΛΟΓΟΣ ΚΕ' ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΥΠΟΜΟΝΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΑΠΗ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΑΙ ΠΩΣ Η ΘΕΙΑ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΜΕΣΑ ΣΕ ΑΥΤΗΝ. Όσο περιφρονήσει ο άνθρωπος αυτόν τον κόσμο και επιδείξει σπουδή στον φόβο του Θεού, τόσο τον προσεγγίζει η θεία πρόνοια και αισθάνεται μυστικά τη βοήθειά της και του δίνονται καθαροί λογισμοί για να την κατανοήσει. Και αν κάποιος στερηθεί με τη θέλησή του τα κοσμικά αγαθά, ανάλογα με τη στέρησή του από αυτά, κατά τόσο τον ακολουθεί το έλεος του Θεού και τον στηρίζει η φιλανθρωπία του Θεού. Δόξα σε Εκείνον που μας σώζει με τα δεξιά και τα αριστερά και μέσα σε όλα αυτά παρέχει αφορμή για την εύρεση της ζωής μας. Διότι τις ψυχές εκείνων που αδυνατούν από δική τους θέληση να αποκτήσουν τη ζωή, τις οδηγεί προς την αρετή μέσα από ακούσιες θλίψεις. Διότι και εκείνος ο φτωχός Λάζαρος δεν στερούνταν τα αγαθά αυτού του κόσμου από δική του θέληση, αλλά και το σώμα του ήταν χτυπημένο από πληγές και είχε δύο πικρά πάθη, από τα οποία το καθένα ήταν χειρότερο από το άλλο, όμως τελικά τιμήθηκε στους κόλπους του Αβραάμ. Ο Θεός είναι κοντά στη θλιμμένη καρδιά εκείνου που Τον επικαλείται μέσα στη θλίψη.

Διότι, μόλις ανέβηκε στην πυρά, ο καπνός που υψώθηκε και κατέλαβε τον αέρα, έπνιξε όλους τους δαίμονες που πετούσαν σε αυτόν, έδιωξε τον διάβολο και καθάρισε την ίδια τη φύση του αέρα. Επειδή, δηλαδή, ο αέρας είχε μολυνθεί από τον καπνό των ειδώλων, υψωνόταν απέναντί του ένας άλλος καπνός, ο οποίος καθάριζε την κηλίδα που του είχε προκληθεί από εκείνα. Αλλά και η εικόνα της πηγής θα ταίριαζε σε εκείνη την πυρά. Διότι, όπως ακριβώς βγάζοντας κανείς το ένδυμά του μέσα σε μια πηγή καθαρίζει το σώμα του, έτσι και αυτή, μέσα σε εκείνη τη φλόγα, αποβάλλοντας τη σάρκα της πιο εύκολα από κάθε ένδυμα και λαμπρύνοντας την ψυχή της, έσπευδε προς τον Νυμφίο, με αγγέλους να τη συνοδεύουν κρατώντας λαμπάδες. Διότι, αν οι άγγελοι οδήγησαν εκείνον τον γεμάτο πληγές Λάζαρο στους κόλπους του Αβραάμ, πολύ περισσότερο αναχώρησαν συνοδεύοντας αυτήν ως τιμητική φρουρά, αφού την παρέλαβαν από το καμίνι σαν από κάποια ιερή παστάδα και νυμφικό θάλαμο, και την ανέβαζαν στον επουράνιο νυμφώνα. Και για ποιον λόγο ονόμασα βαφή εκείνη την πυρά; Διότι, όπως ακριβώς μέσα σε μια θαυμαστή βαφή, αφού έγινε βασιλική πορφύρα, στελνόταν προς τον επουράνιο Βασιλέα, και με πολλή παρρησία ανέβαινε στις ουράνιες αψίδες, ενώ ο ίδιος ο Χριστός κρατούσε με αόρατο χέρι την άγια κεφαλή της μάρτυρος, βαπτίζοντάς την στη φωτιά όπως ακριβώς στο νερό. Ώ, τι θαυμαστή πυρά!

Βʹ. Αλλά υπάρχουν μερικοί άνθρωποι γεμάτοι από τόση ανοησία, ώστε να θεωρούν ψευδείς τις θεόπνευστες Γραφές και να παρερμηνεύουν αλληγορικά τη δικαιοσύνη του Θεού. Διότι έχω ακούσει κάποιους φιλαμαρτήμονες, οι οποίοι κατέχονται από πολλή φιληδονία, να λέγουν τέτοια πράγματα, ότι δηλαδή ο Θεός τα απείλησε αυτά για να φοβίσει τους ανθρώπους· διότι, μη γένοιτο, δεν είναι δυνατόν να τιμωρήσει κάποιον, αφού είναι ελεήμων, και μάλιστα από εκείνους που τον έχουν επιγνώσει. Ακούστε, λοιπόν, εσείς οι άνθρωποι που έχετε χάσει τον νου σας, εσείς που πείθεστε στην υποβολή του μισόκαλου, ο οποίος χαίρεται με την απώλειά σας. Διότι, προκειμένου να μην φοβηθούμε και αλλάξουμε τη ζωή μας προς το ενάρετο, και αποφύγουμε τα βασανιστήρια της κολάσεως, γι' αυτόν τον λόγο μας οδήγησε σε αυτήν την αφοβία· ώστε, αμελώντας στην παρούσα ζωή, να ρίξουμε τους εαυτούς μας στον ίδιο τον πυθμένα του άδη. Πείτε μου, λοιπόν, εσείς που βγάζετε τον Θεό ψεύτη, εσείς που θεωρείτε τις άγιες Γραφές ως απλά και μόνο κενά λόγια, και όχι ως αλήθεια, τι νομίζετε, ω ανόητοι; Δεν κολάζεται εκείνος ο πλούσιος, ο οποίος περιφρόνησε τον Λάζαρο; Δεν αποβάλλονται από τον νυμφώνα οι μωρές παρθένες; Δεν αναχωρούν στο πυρ το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό; Δεν ρίπτεται στο πυρ, δεμένος χειροπόδαρα, εκείνος που φορούσε ρυπαρά ενδύματα; Δεν παραδίδεται στους βασανιστές εκείνος που απαίτησε τα εκατό δηνάρια;

Είδες ποιων αγαθών πρόξενος γίνεται η ασπλαχνία; Διότι δικός της καρπός είναι η μισαδελφία, δικό της γέννημα η φιλαργυρία, δική της θεραπεία το αμετάδοτο, η δική της πανήγυρη έχει γεμίσει θλίψη τον Θεό, η δική της αποθήκη είναι γεμάτη σκληρότητα, στη δική της αγορά όλα είναι άφθονα, αλλά υπάρχει έλλειψη και πείνα για το έλεος του Θεού, την ευσπλαχνία και τη φιλανθρωπία· δικοί της κάτοικοι είναι εκείνοι που βρίσκονται στα αριστερά, δικός της μαθητής είναι ο άσπλαχνος πλούσιος, ο οποίος κάποτε αποστρεφόταν με απέχθεια τον φτωχό Λάζαρο που κειτόταν στην πύλη του· δικές της φίλες και μαθήτριες είναι οι πέντε μωρές παρθένες, οι δικοί της πολίτες πωλούν και αγοράζουν κάθε τι χωρίς έλεος και αγάπη· γι' αυτό και θα ακούσουν το «Δεν σας γνωρίζω». Οι δικοί της κληρονόμοι θα ακούσουν το «Πορευθείτε μακριά από εμένα»· οι δικοί της έμποροι τα κατέχουν όλα χωρίς τη φιλανθρωπία του Θεού· όπως ακριβώς και οι προαναφερθείσες μωρές παρθένες τα είχαν κατορθώσει όλα: παρθενία, νηστεία, ψαλμωδία, αγρυπνία, εγκράτεια, χαμαικοιτία, ξηροφαγία, προσευχή, αλουσία, πολλούς κόπους και ιδρώτες, σιωπή· επιπλέον όμως από όλα αυτά, απέκτησαν ένα φοβερό και ολέθριο απόκτημα, τη μισόθεη ασπλαχνία, η οποία κατέστησε όλες τις προαναφερθείσες αρετές και τους ιδρώτες τους ανώφελους.

Αλλά, κάνοντας και πάλι μια μικρή ανασκόπηση, θα υπενθυμίσω στον καθένα συνοπτικά τα δέοντα. Εσείς, οι σκληροί πλούσιοι που ευφραίνεστε καθημερινά, θυμηθείτε εκείνον τον ανελεήμονα πλούσιο, στον οποίο η ασπλαχνία δεν του επιτρέπει να διαβεί και να δει εκείνο το χάσμα, το οποίο του έσκαψε η ίδια η ασπλαχνία του, και φρίξτε· όσοι καυχιέστε μόνο για την παρθενία σας και είστε γεμάτοι από σκληρότητα, μην ξεχνάτε τις μωρές παρθένες· όσοι κλείνετε τα σπλάχνα σας απέναντι σε αυτούς που έχουν ανάγκη, να αναλογίζεστε πάντοτε εκείνους που θα σταθούν στα αριστερά και με πολλή ντροπή θα έχουν σκυμμένο το κεφάλι τους, ακούγοντας εκείνη την οδυνηρή φωνή να λέει: «Πηγαίνετε μακριά μου, καταραμένοι, στο αιώνιο πυρ», και φρίξτε· όσοι αρπάζετε τα ξένα, ακούστε Εκείνον που μιλάει μέσω του στόματος των αγίων: «Εκείνος που άδικα απλώνει τα χέρια του δεν θα μείνει ατιμώρητος»· και πάλι: «Εγώ ο Κύριος μισώ την αρπαγή που προέρχεται από αδικία»· και αλλού: «Μην επιθυμείτε την αρπαγή». Όσοι καταθλίβετε ορφανά και χήρες, αναλογιστείτε ποιος είναι ο προστάτης και εκδικητής τους· διότι ο Θεός, όπως είπε ο Δαβίδ, είναι ο πατέρας των ορφανών και ο κριτής των χηρών. Και οι παρθένοι που υπερηφανεύεστε εις βάρος των εγγάμων, θυμηθείτε τον Χριστό που είπε μέσω του στόματος του Παύλου: «Τίμιος είναι ο γάμος, και η κοίτη αμίαντη».

Βρισκόταν δίπλα στην πύλη σου, τώρα όμως βρίσκεται στους κόλπους του Αβραάμ· εσύ αναπαυόσουν κάτω από μεγάλες στέγες, τώρα όμως βρίσκεσαι στο πυρ της γεέννης. εʹ. Ας τα ακούσουν αυτά οι πλούσιοι· ή μάλλον όχι οι πλούσιοι, αλλά οι ανελεήμονες. Διότι δεν τιμωρήθηκε επειδή ήταν πλούσιος, αλλά επειδή δεν έδειξε έλεος. Διότι είναι δυνατόν, εκείνος που πλουτεί και ελεεί, να αξιωθεί κάθε αγαθό.

Επομένως, όσο περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερο φτωχός γίνεται· διότι εκείνος που επιθυμεί περισσότερα, είναι περισσότερο φτωχός. Όταν, λοιπόν, έχει εκατό τάλαντα, δεν είναι πάρα πολύ φτωχός, διότι επιθυμεί χίλια. Όταν όμως λάβει χίλια, τότε γίνεται περισσότερο φτωχός· διότι λέει πως πλέον δεν έχει ανάγκη από χίλια, όπως προηγουμένως, αλλά από δέκα χιλιάδες. Εάν, όμως, ισχυρίζεσαι ότι το να επιθυμείς και να μην αποκτάς είναι ηδονή, μου φαίνεται ότι αγνοείς παντελώς τη φύση της ηδονής. Διότι, το ότι κάτι τέτοιο δεν είναι ηδονή, αλλά κόλαση, ας το εξετάσουμε μεταφέροντάς το πάλι σε κάποιο άλλο παράδειγμα. Όταν διψούμε, δεν νιώθουμε ευχαρίστηση πίνοντας για τον λόγο ότι καταπαύουμε τη δίψα μας, και γι' αυτό ακριβώς το να πίνουμε αποτελεί ηδονή, επειδή μας απαλλάσσει από ένα μεγάλο βάσανο, εννοώ την επιθυμία του να πιούμε; Αυτό είναι σε όλους προφανές. Εάν, επομένως, επρόκειτο να βρισκόμαστε συνεχώς σε μια τέτοια κατάσταση επιθυμίας, σε τίποτα δεν θα υπολειπόμασταν ως προς την κόλαση από τον πλούσιο στην ιστορία του Λαζάρου· επειδή και για εκείνον αυτό ακριβώς ήταν η κόλαση, το ότι, αν και επιθυμούσε σφοδρά μια μικρή σταγόνα, δεν υπήρχε κανείς να του την προσφέρει. Αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι παθαίνουν διαρκώς και οι φιλάργυροι, και ότι βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με εκείνον που παρακαλούσε να απολαύσει αυτή τη σταγόνα και δεν το κατόρθωνε· διότι η δική τους ψυχή καίγεται περισσότερο από τη δική του. Και πολύ σωστά είπε κάποιος ότι οι φιλάργυροι είναι σαν τους υδρωπικούς.

Βλέπεις ότι θα μπορέσουμε να θέσουμε όχι μόνο δύο αντί του μηδενός, αλλά και τρία, και πέντε, και δέκα, και είκοσι, και αμέτρητα αντί του μηδενός; Για να το μάθεις δε αυτό ακριβώς με ένα παράδειγμα, δες τον πλούσιο και τον Λάζαρο· ο μεν ένας απόλαυσε τα παρόντα, ο δε άλλος τα μελλοντικά. Σου φαίνεται, λοιπόν, ότι είναι απολύτως ισοδύναμα, το να κολάζεται κανείς σε όλο τον χρόνο, και το να πεινά για μια σύντομη ώρα; Το να ασθενεί κανείς σε φθαρτό σώμα, και το να κατακαίγεται σκληρά σε αθάνατο; Το να στεφανώνεται και να απολαμβάνει αθάνατη τρυφή μετά από εκείνη τη μικρή αρρώστια, και το να βασανίζεται ατελεύτητα μετά από τη σύντομη απόλαυση των εγκοσμίων; Και ποιος θα μπορούσε να τα υποστηρίξει αυτά; Διότι, τι θέλεις να εξετάσουμε; Την ποσότητα, την ποιότητα, τη δίκαιη τάξη του Θεού, την απόφαση για τον καθένα; Μέχρι πότε θα ξεστομίζετε λόγια σκαθαριών, τα οποία κυλιούνται συνεχώς μέσα στον βούρκο; Διότι αυτά δεν είναι γνωρίσματα λογικών ανθρώπων, το να θυσιάζουν δηλαδή μια τόσο πολύτιμη ψυχή για το τίποτα, ενώ θα έπρεπε με λίγο κόπο να κερδίσουν τους ουρανούς.

Διότι, εάν τιμωρούσε και θανάτωνε αμέσως μετά τη διάπραξη των αμαρτημάτων, πώς θα σωζόταν ο Παύλος, πώς δε ο Πέτρος, οι κορυφαίοι διδάσκαλοι της οικουμένης; Πώς θα καρπωνόταν ο Δαβίδ τη σωτηρία που προέκυψε από τη μετάνοια; Πώς οι Γαλάτες; Πώς και τόσοι άλλοι; Για τον λόγο αυτόν, ούτε απαιτεί από όλους τιμωρία εδώ, αλλά από μερικούς μόνο, ούτε από όλους εκεί, αλλά άλλον μεν τιμωρεί εδώ, άλλον δε εκεί, ώστε και τους πλέον αναίσθητους να αφυπνίσει μέσω εκείνων που τιμωρεί, και να τους κάνει να προσδοκούν τα μέλλοντα (τη μέλλουσα κρίση) μέσω εκείνων που δεν τιμωρεί. Ή μήπως δεν βλέπεις πολλούς να τιμωρούνται εδώ, όπως εκείνους που καταπλακώθηκαν από τον πύργο, όπως εκείνους των οποίων το αίμα ο Πιλάτος ανέμειξε με τις θυσίες τους, όπως όσους μεταξύ των Κορινθίων πέθαναν με πρόωρο θάνατο επειδή συμμετείχαν αναξίως στα μυστήρια, όπως τον Φαραώ, όπως όσους από τους Ιουδαίους κατασφάχτηκαν από τους βαρβάρους, και όπως πολλούς άλλους, και τότε και τώρα και στο διηνεκές; Υπάρχουν όμως και άλλοι, οι οποίοι αν και αμάρτησαν πολύ, απήλθαν από τη ζωή χωρίς να τιμωρηθούν εδώ· όπως ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, και όπως πολλοί άλλοι.

Αλλά ποια ανάγκη υπάρχει για συλλογισμούς, όταν πρέπει να στραφούμε στα ίδια τα πρόσωπα; Ο Λάζαρος ήταν φτωχός, και μάλιστα πάρα πολύ φτωχός· πλούσιος δε ήταν εκείνος που τον προσπερνούσε, ενώ αυτός κειτόταν στην πύλη. Ποιος, λοιπόν, εισήλθε στη βασιλεία και απολάμβανε τη μακαριότητα στους κόλπους του Αβραάμ; Και ποιος κατακαιγόταν, μην έχοντας στην εξουσία του ούτε μία σταγόνα;