Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΛΟΥΚΑΝ 16:21

Έπειτα, ο μεν Χριστός δεν απαξιώνει να τους καλεί στην τράπεζα μαζί με τον βασιλιά· διότι και οι δύο καλούνται από κοινού. Εσύ, όμως, ίσως απαξιώνεις ακόμη και να θεαθείς να δίνεις ελεημοσύνη στους φτωχούς ή και να συνομιλείς μαζί τους; Ω, τι αλαζονεία και υπεροψία! Πρόσεξε μήπως πάθουμε τα ίδια με εκείνον τον πλούσιο. Εκείνος απαξίωνε έστω και να αντικρίσει τον Λάζαρο, και δεν του παρείχε ούτε οροφή ούτε στέγη, αλλά τον άφηνε πεταμένο έξω, κοντά στην πύλη, και ούτε καν τον αξίωσε να του απευθύνει τον λόγο. Αλλά δες πώς, όταν περιήλθε σε ανάγκη και χρειάστηκε τη βοήθειά του, απέτυχε να την λάβει.

Ας φρίξουμε, λοιπόν, για αυτό το πράγμα, ας αποφύγουμε την αμαρτία. Αυτό έκανε άνω κάτω την οικουμένη, αυτό τα συνέχεε όλα, αυτό μας απομακρύνει από τη μακαριότατη δουλεία του Χριστού. Διότι λέει η Γραφή: δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά. Επειδή ο μαμωνάς δίνει εντελώς αντίθετες εντολές από τον Χριστό. Διότι ο μεν Χριστός λέει: «Να δίνεις σε αυτούς που έχουν ανάγκη»· ο δε μαμωνάς: «Να αρπάζεις από αυτούς που έχουν ανάγκη». Ο Χριστός λέει: «Να συγχωρείς και αυτούς που σε επιβουλεύονται και σε αδικούν»· αυτός αντίθετα: «Να στήνεις παγίδες εναντίον εκείνων που δεν αδικούν σε τίποτα». Ο Χριστός λέει: «Να είσαι φιλάνθρωπος και ήμερος»· αυτός αντίθετα: «Να είσαι ωμός και σκληρός, και να θεωρείς ότι τα δάκρυα των φτωχών δεν είναι τίποτα», ώστε να καταστήσει αυστηρό για εμάς τον Κριτή κατά την ημέρα εκείνη. Διότι τότε θα σταθούν μπροστά στα μάτια μας όλα όσα έχουμε πράξει, καθώς και εκείνοι που αδικήθηκαν και απογυμνώθηκαν από εμάς, αποκλείοντάς μας κάθε απολογία. Εάν δηλαδή ο Λάζαρος, αν και δεν αδικήθηκε σε τίποτα από τον πλούσιο, αλλά επειδή απλώς δεν απόλαυσε τα αγαθά εκείνου, στάθηκε τότε ως πικρός κατήγορος και δεν τον άφησε να βρει καμία συγγνώμη, ποια απολογία, πες μου, θα βρουν εκείνοι οι οποίοι, εκτός από το ότι δεν προσφέρουν ελεημοσύνη από τα δικά τους, αρπάζουν και τα ξένα και καταστρέφουν τα σπίτια των ορφανών; Εάν εκείνοι που δεν έθρεψαν τον Χριστό όταν πεινούσε επισώρευσαν τόσο πυρ στο κεφάλι τους, εκείνοι που αρπάζουν όσα δεν τους ανήκουν καθόλου, που μηχανεύονται αμέτρητες δικαστικές διαμάχες και ιδιοποιούνται αδίκως τις περιουσίες των πάντων, ποια παρηγοριά θα απολαύσουν;

Διότι δεν είναι ακόμη ο καιρός της κρίσεως, ώστε ο καθένας να λάβει αυτό που του αξίζει. Διότι τι ήταν πιο φαύλο από εκείνον τον πλούσιο, ο οποίος ούτε τα ψίχουλα δεν έδινε στον Λάζαρο; Αλλά παρόλα αυτά υπήρξε ο πιο άθλιος από όλους· διότι δεν απέκτησε εξουσία ούτε σε μία σταγόνα νερού, και μάλιστα ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, επειδή, αν και πλούσιος, υπήρξε σκληρός. Διότι, εάν υπάρχουν δύο πονηροί άνθρωποι, οι οποίοι δεν απόλαυσαν τα ίδια σε αυτή τη ζωή, αλλά ο μεν έζησε μέσα στον πλούτο, ο δε μέσα στην πενία, δεν θα τιμωρηθούν με τον ίδιο τρόπο εκεί, αλλά ο πιο εύπορος θα τιμωρηθεί βαρύτερα.

Διότι, τι έβλαψε τον Ιωσήφ η δουλεία; (διότι τίποτα δεν εμποδίζει να προβάλουμε πάλι ως παράδειγμα τον ίδιο άνδρα·) τι τον έβλαψαν τα δεσμά; τι οι αλυσίδες; τι η συκοφαντία; τι η επιβουλή; τι η παραμονή σε ξένη χώρα; Τι έβλαψε τον Ιώβ η απώλεια των βοδιών και των προβάτων, ο βίαιος και πρόωρος θάνατος των παιδιών του, η πληγή του σώματος, οι πηγές των σκουληκιών, η ανυπόφορη οδύνη, το να κάθεται πάνω στην κοπριά, η επιβουλή της γυναίκας του, οι ονειδισμοί των φίλων, οι λοιδορίες των υπηρετών; Τι έβλαψε τον Λάζαρο το να κείτεται στην πύλη και να τον γλείφουν οι γλώσσες των σκύλων, και η συνεχής πείνα, και η περιφρόνηση του πλουσίου, και τα τραύματα, και η αφόρητη ασθένεια, και η έλλειψη προστατών, και η περιφρόνηση από εκείνους που μπορούσαν να βοηθήσουν; Τι έβλαψε τον Παύλο η καταιγίδα εκείνων των φυλακίσεων, των βίαιων προσαγωγών, των θανάσιμων κινδύνων, των ναυαγίων και των λοιπών πειρασμών, που ούτε με λόγια δεν είναι δυνατόν να απαριθμηθούν; Αναλογιζόμενοι όλα αυτά, ας αποφεύγουμε την κακία και ας επιδιώκουμε την αρετή· και ας προσευχόμαστε μεν να μην εισέλθουμε σε πειρασμό· εάν όμως ποτέ πέσουμε σε αυτόν, ας μην αποθαρρυνόμαστε ούτε να δυσανασχετούμε· διότι αυτά αποτελούν όπλα αρετής για όσους τα αντιμετωπίζουν όπως πρέπει, και θα μπορέσουμε μέσα από όλα αυτά να ευδοκιμήσουμε εάν είμαστε πνευματικά νηφάλιοι, και να απολαύσουμε τα αιώνια αγαθά· τα οποία είθε όλοι μας να αξιωθούμε να επιτύχουμε εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Στον Λάζαρο και στον πλούσιο, ομιλία ΣΤ΄. Α΄. Μέγιστο διδασκαλείο είναι το στάδιο της Εκκλησίας, παιδευτήριο των πλουσίων, καταφύγιο των φτωχών. Εμπρός λοιπόν, αγαπητοί, εφόσον στεκόμαστε στο σκάμμα της διδασκαλίας, ακολουθώντας τα διδάγματα εκείνου που προηγήθηκε και παίρνοντας στα χέρια μας τα όσα μόλις ελέχθησαν, ας δροσίσουμε όλους σας με τις οφειλόμενες από εμάς σταγόνες του λόγου. Το ανάγνωσμά μας διηγούνταν τον τρόπο ζωής ενός πλουσίου και ενός φτωχού· του πλουσίου τον βίο βυθισμένο στην τρυφή, και του φτωχού τον βίο στιγματισμένο από τη φτώχεια. Υπήρχε κάποιος άνθρωπος πλούσιος, και ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο, διασκεδάζοντας καθημερινά με λαμπρότητα. Υπήρχε και κάποιος φτωχός με το όνομα Λάζαρος, ο οποίος είχε αφεθεί στην πύλη του πλουσίου γεμάτος πληγές, και επιθυμούσε να γευτεί από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου· και κανείς δεν του έδινε, αλλά έρχονταν ακόμη και τα σκυλιά και έγλειφαν τις πληγές του. Είναι αναγκαίο λοιπόν να διηγηθούμε, αγαπητοί, τις λεπτομέρειες, ώστε, όπως ακριβώς οι ναυτικοί από την πείρα εκείνων που έπλευσαν πριν από αυτούς, να αποφύγουμε και εμείς τους ύφαλους βράχους των ναυαγίων· ώστε οι μεν πλούσιοι, από την τιμωρία του πλουσίου που προηγήθηκε, να συνετίσουν τους εαυτούς τους, οι δε φτωχοί, βλέποντας τις δικές τους ελπίδες να προλάμπουν στο πρόσωπο του Λαζάρου, να διατρέξουν με προθυμία τον δρόμο της θλίψης. Υπήρχε κάποιος άνθρωπος πλούσιος. Κάποιος άνθρωπος.

Αλλά και επιθυμούσε, λέει, να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου, και κανείς δεν του έδινε. Ω, τι παράδοξος βίος! Ο μεν πλούσιος, καταρδευόμενος στο πολυφόρτωτο ρεύμα της τρυφής, μεθούσε, ο δε πένης, μην έχοντας καμία ικμάδα ευπορίας, μαραινόταν από τον καύσωνα της πενίας.

Γιατί, λοιπόν, δεν υπήρξε γι' αυτούς ευνοϊκός ο πλους του βίου τους στη μεταξύ τους συναναστροφή; Γιατί; Για να λάβει ο μεν φτωχός τους λαμπρούς στεφάνους της υπομονής, ο δε πλούσιος να μασήσει με τα ίδια του τα δόντια τις αγουρίδες της αποθηριωμένης του ψυχής. «Αλλά και οι σκύλοι», λέγει, «έρχονταν και έγλειφαν τις πληγές του». Πιο ευγενικοί στάθηκαν οι σκύλοι από τον πλούσιο, πιο αγαθοί από τη δική του απανθρωπιά. Ενώ εκείνος ποτέ δεν δρόσισε τον φτωχό ούτε με μία σταγόνα λάδι, οι σκύλοι, καταπραΰνοντας την αιχμηρότητα των δοντιών τους με στοργή, τον θεράπευαν με την απαλή τους γλώσσα, καθαρίζοντας κάθε ρυπαρότητα και κάθε πύον των τραυμάτων του· και τιθασεύοντας τις άγριες πληγές με τη λειότητα της γλώσσας τους, του αφαιρούσαν ήρεμα τους πόνους των τραυμάτων. Ο πλούσιος, όμως, ποτέ δεν χάρισε στον φτωχό ούτε ένα ιλαρό βλέμμα, ούτε καν έναν άκαρπο λόγο, δεν του έριξε ούτε ένα κουρέλι, ούτε ένα υπόλειμμα τροφής, ούτε έναν οβολό φαγωμένο από τη σκουριά, ούτε άρτο, ούτε ένα κομμάτι άρτου χαλασμένο από τη μούχλα, αλλά τα πάντα τα έριχνε στη δική του κοιλιά, σαν σε πανδοχείο, μέσα από το χωνί του φάρυγγά του.

Γι' αυτόν τον λόγο σου διαβάστηκαν αυτά, ώστε να μην βαδίσεις στα ίδια ίχνη του ανελέητου πλουσίου και πέσεις στην ίδια τιμωρία της γέεννας. Εσύ, όμως, ο φτωχός, μην ολιγωρείς, ούτε να αποκάμεις κλυδωνιζόμενος στην τρικυμία της φτώχειας. Να αποβλέπεις προς τον λαμπρότατο Λάζαρο· εκεί να έχεις προσηλωμένο το βλέμμα και τη νύχτα και την ημέρα, ώστε, κυβερνώντας τη ζωή σου με το πηδάλιο της υπομονής, να φτάσεις στο ίδιο λιμάνι της αναπαύσεως, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι η ιστορία του πλουσίου και του Λαζάρου και όσων συνέβησαν στον καθένα τους δεν καταδεικνύει τίποτε άλλο παρά αυτό. Μάλλον όμως, για να μην ασχοληθούμε με αυτό επιφανειακά, θα σας αναγνώσω την ίδια την παραβολή από την αρχή. Κάποιος άνθρωπος ήταν πλούσιος, και ντυνόταν με πορφύρα και βύσσο, ευφραινόμενος καθημερινά με λαμπρότητα· κάποιος φτωχός, ονόματι Λάζαρος, ήταν ριγμένος στην πύλη του γεμάτος πληγές, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου· αλλά και οι σκύλοι έρχονταν και έγλειφαν τις πληγές του. Για ποιον λόγο, λοιπόν, ο Δεσπότης μιλούσε με παραβολές, και γιατί κάποιες από τις παραβολές τις εξηγούσε, ενώ άλλες δεν τις εξηγούσε, και τι τέλος πάντων είναι η παραβολή και όλα τα παρόμοια, θα τα φυλάξουμε για άλλη ευκαιρία, ώστε να μην απομακρυνθούμε τώρα από το κατεπείγον ζήτημα· προς το παρόν, θα σας πούμε μόνο εκείνο: ποιος από τους ευαγγελιστές αναφέρει ότι ο Χριστός διηγήθηκε αυτήν την παραβολή. Ποιος λοιπόν είναι; Μόνο ο Λουκάς.

Γνωρίζετε βεβαίως τούτο, ότι και αν ακόμη είμαστε οι αγριότεροι όλων, με την ευημερία είναι φυσικό να γινόμαστε ημερότεροι και αγαθότεροι. Αλλά εκείνος ούτε από την ευημερία δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμενε αποθηριωμένος, και μάλιστα με τους τρόπους του επισκίασε την ωμότητα και την απανθρωπιά κάθε θηρίου. Κι όμως, αυτός μεν που ζούσε μέσα στην πονηρία και την απανθρωπιά απολάμβανε κάθε ευημερία, ο δε δίκαιος και εργάτης της αρετής βρισκόταν στα έσχατα δεινά. Διότι, το ότι ο Λάζαρος ήταν δίκαιος, πάλι και εδώ το απέδειξε το τέλος του, και πριν από το τέλος, αυτή η ίδια η υπομονή του στη φτώχεια. Άραγε δεν σας φαίνεται σαν να βλέπετε παρόντα τα ίδια τα γεγονότα; Γεμάτο ήταν το πλοίο του πλουσίου από εμπορεύματα, και έπλεε με ούριο άνεμο. Αλλά μην απορείτε· διότι όδευε ολοταχώς προς ναυάγιο, επειδή δεν θέλησε να διαθέσει το φορτίο του με ευλάβεια. Θέλεις να σου πω και μία άλλη κακία του;

Και πρόσεξε πώς δείχνει ότι καθεμία από τις δύο συμφορές είχε φτάσει στο αποκορύφωμά της. Διότι το ότι η φτώχεια του Λαζάρου ξεπέρασε τότε κάθε άλλη φτώχεια, το έδειξε λέγοντας ότι ούτε καν τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου δεν απολάμβανε· και το ότι η αρρώστια είχε φτάσει στο ίδιο μέτρο με τη φτώχεια, πέρα από το οποίο δεν γινόταν πλέον να επεκταθεί, και αυτό πάλι το φανέρωσε λέγοντας ότι τα σκυλιά έγλειφαν τις πληγές του. Τόσο πολύ είχε εξασθενήσει, ώστε να μην μπορεί ούτε τα σκυλιά να αποδιώξει, αλλά κειτόταν σαν έμψυχος νεκρός, βλέποντάς τα μεν να πλησιάζουν, χωρίς όμως να έχει τη δύναμη να τα αποκρούσει. Τόσο είχαν παραλύσει τα μέλη του, τόσο είχε καταφθαρεί από την αρρώστια, τόσο είχε εξαντληθεί από τη δοκιμασία. Είδες πώς στον ύψιστο βαθμό της υπερβολής και η φτώχεια και η αρρώστια πολιορκούσαν το σώμα του; Αν όμως το καθένα από αυτά από μόνο του είναι ανυπόφορο και φοβερό, όταν συμπλέκονται ταυτόχρονα, πώς να μην ήταν ένας αδάμαντας εκείνος που τα υπέμενε; Πολλοί πολλές φορές αρρωσταίνουν, αλλά δεν στερούνται την αναγκαία τροφή· άλλοι ζουν μέσα σε έσχατη φτώχεια, αλλά απολαμβάνουν την υγεία τους, και το ένα γίνεται παρηγοριά για το άλλο. Εδώ όμως και τα δύο αυτά είχαν συνδράμει ταυτόχρονα.

ιʹ. Επιπλέον, πέρα από αυτά, πρόσθετη οδύνη τού προκαλούσε το γεγονός ότι έβλεπε κάποιον άλλον να ευημερεί· όχι επειδή ήταν φθονερός και πονηρός, αλλά επειδή είναι στη φύση όλων μας να αντιλαμβανόμαστε με μεγαλύτερη ακρίβεια τις δικές μας συμφορές μέσα από την ευημερία των άλλων. Στην περίπτωση όμως του πλουσίου, υπήρχε και κάτι άλλο, ακόμη μεγαλύτερο, που μπορούσε να τον πληγώσει βαθιά. Διότι δεν αποκτούσε εντονότερη αίσθηση των δικών του δεινών μόνο συγκρίνοντας τη δική του δυστυχία με την ευημερία εκείνου, αλλά και αναλογιζόμενος ότι ο μεν ένας, που ζούσε με σκληρότητα και απανθρωπιά, προόδευε στα πάντα, ενώ αυτός, που ζούσε με αρετή και πραότητα, υπέφερε τα έσχατα δεινά· και εξαιτίας αυτού υπέμενε και πάλι απαρηγόρητη θλίψη. Διότι, εάν ο άνθρωπος εκείνος ήταν δίκαιος, εάν ήταν επιεικής, εάν ήταν αξιοθαύμαστος, εάν ήταν γεμάτος από κάθε αρετή, δεν θα τον λυπούσε. Τώρα όμως, επειδή ζούσε με την πονηρία και είχε φτάσει στο έσχατο σημείο της κακίας, επιδεικνύοντας τόση απανθρωπιά, τρέφοντας διαθέσεις χειρότερες και από εχθρού, προσπερνώντας τον αναιδέστατα και ανελέητα σαν να ήταν πέτρα, και παρόλα αυτά απολαμβάνοντας τόση ευπορία· αναλογίσου πόσο φυσικό ήταν να καταποντίζεται η ψυχή του φτωχού σαν από αλλεπάλληλα κύματα. Αναλογίσου σε τι κατάσταση ήταν φυσικό να βρίσκεται ο Λάζαρος, βλέποντας παρασίτους, κόλακες και υπηρέτες να ανεβαίνουν, να κατεβαίνουν, να βγαίνουν, να μπαίνουν, να τρέχουν πάνω κάτω, να θορυβούν, να μεθούν, να χοροπηδούν και να επιδεικνύουν κάθε άλλη ακολασία.

Διότι και εδώ τιμωρούνται με την προσδοκία της εκεί τιμωρίας, και με την κακή υποψία όλων, και με το ίδιο το να αμαρτάνουν και να διαφθείρουν την ίδια τους την ψυχή· και μετά την εκδημία τους από εδώ υπομένουν αφόρητες τιμωρίες. Αντιθέτως οι δίκαιοι, ακόμη κι αν υποφέρουν αμέτρητα δεινά εδώ, τρέφονται με αγαθές ελπίδες, έχοντας χαρά καθαρή, βέβαιη και ακλόνητη· και έπειτα από αυτά, θα τους διαδεχθούν αμέτρητα αγαθά, όπως ακριβώς συνέβη και στον Λάζαρο. Διότι μη μου πεις αυτό, ότι δηλαδή ήταν γεμάτος πληγές, αλλά εκείνο να αναλογιστείς, ότι μέσα του είχε ψυχή πολυτιμότερη από κάθε χρυσάφι· ή μάλλον, όχι μόνο την ψυχή, αλλά και το σώμα του· διότι αρετή του σώματος δεν είναι η πολυσαρκία και η ευεξία, αλλά το να υπομένει κανείς τόσα και τέτοια βάσανα. Επειδή δεν είναι αξιοβδέλυκτος κάποιος αν έχει τέτοια τραύματα στο σώμα· αλλά αν κάποιος, έχοντας αμέτρητες πληγές στην ψυχή, δεν δείχνει καμία απολύτως μέριμνα γι' αυτές· τέτοιος ήταν εκείνος ο πλούσιος, ο οποίος ήταν εσωτερικά ολόκληρος γεμάτος πληγές. Και όπως ακριβώς οι σκύλοι έγλειφαν τα τραύματα αυτού, έτσι και οι δαίμονες τα αμαρτήματα εκείνου· και όπως ακριβώς αυτός ζούσε σε λιμό τροφής, έτσι και εκείνος ζούσε σε λιμό κάθε αρετής.

Διότι αυτός δεν υπέμεινε μόνον έναν και δύο και τρεις, αλλά πάρα πολλούς άθλους αρετής· την πενία εννοώ, την αρρώστια, την έλλειψη προστατών, το να υπομένει όλα εκείνα τα κακά ενώ βρισκόταν δίπλα σε οικία που μπορούσε να τα εξαλείψει, και το να μην αξιώνεται κανέναν λόγο παρηγορίας· το να βλέπει εκείνον που τον περιφρονούσε να απολαμβάνει τόση τρυφή, και όχι απλώς να απολαμβάνει την τρυφή, αλλά και να ζει μέσα στην πονηρία και να μην υφίσταται κανένα δεινό· το να μην έχει να αντικρίσει κανέναν άλλον Λάζαρο, το να μην μπορεί να φιλοσοφήσει τίποτα περί αναστάσεως, το να αποκτά, μαζί με τα προαναφερθέντα κακά, και κακή υπόληψη στους πολλούς εξαιτίας εκείνων των συμφορών του· το να βλέπει όχι για δύο ή τρεις ημέρες, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του, τον εαυτό του να βρίσκεται σε αυτά τα δεινά και τον πλούσιο στα αντίθετα.

Επειδή, λοιπόν, με πολλή προθυμία δεχθήκατε εκείνους τους λόγους, ελάτε να σας αποδώσουμε και τα υπόλοιπα. Τον είδατε τότε στην πύλη του πλουσίου, τον βλέπετε σήμερα στους κόλπους του Αβραάμ· τον είδατε να τον γλείφουν οι σκύλοι, τον βλέπετε να δορυφορείται από τους αγγέλους· τον είδατε τότε στη φτώχεια, τον βλέπετε τώρα στην τρυφή· τον είδατε στην πείνα, τον βλέπετε σε πολλή αφθονία· τον είδατε να αγωνίζεται, τον βλέπετε να στεφανώνεται· είδατε τους πόνους του, βλέπετε τις αμοιβές του και εσείς οι πλούσιοι και εσείς οι φτωχοί· οι πλούσιοι αφενός, για να μη νομίζετε ότι ο πλούτος είναι κάτι σπουδαίο χωρίς την αρετή, και οι φτωχοί αφετέρου, για να μη νομίζετε ότι η φτώχεια είναι κάτι κακό· διότι και για τους δύο αυτός στέκεται διδάσκαλος. Επειδή, αν εκείνος, ενώ βρισκόταν στη φτώχεια δεν δυσανασχέτησε, ποια συγγνώμη θα έχουν εκείνοι που το πράττουν αυτό ενώ βρίσκονται στον πλούτο; Αν ενώ βρισκόταν στην πείνα και σε τόσα δεινά ευχαριστούσε τον Θεό, ποια απολογία θα έχουν όσοι ζουν με αφθονία και δεν θέλουν να φθάσουν στην ίδια αρετή; Και πάλι, οι φτωχοί που αγανακτούν και δυσφορούν εξαιτίας της φτώχειας, ποια συγγνώμη θα έχουν, όταν αυτός, ζώντας με πείνα, φτώχεια, εγκατάλειψη και συνεχή αρρώστια στην οικία κάποιου πλουσίου, περιφρονούμενος από όλους, και χωρίς να έχει τη δυνατότητα να δει κανέναν άλλον που να έχει πάθει τα ίδια με αυτόν, φαίνεται να φιλοσοφεί με αυτόν τον τρόπο;

Διότι, έπειτα από τόση περιποίηση, γυμνός και μόνος οδηγούνταν στον θάνατο, χωρίς να μπορεί να πάρει μαζί του τίποτε από εδώ από την τόση περιουσία του, αλλά οδηγούνταν έρημος και απροστάτευτος. Κανείς από αυτούς που τον υπηρετούσαν, κανείς από όσους θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν δεν ήταν παρών για να τον απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία, αλλά, αφού αποσπάστηκε από όλα εκείνα, παραδιδόταν μόνος του στο να υπομένει τις αφόρητες τιμωρίες. Πράγματι, «Κάθε σάρκα είναι σαν το χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε· το δε ρήμα του Κυρίου μένει στον αιώνα». Ήλθε ο θάνατος, και τα έσβησε όλα εκείνα· και αφού τον έπιασε σαν αιχμάλωτο, έτσι τον πήρε μαζί του, με σκυμμένο το κεφάλι, γεμάτο ντροπή, χωρίς καμία παρρησία, να τρέμει και να φοβάται, σαν να είχε απολαύσει όλη εκείνη την τρυφή μέσα σε όνειρα. Και στο εξής ο πλούσιος γινόταν ικέτης του φτωχού, και παρακαλούσε για το δικό του τραπέζι, εκείνου που κάποτε λιμοκτονούσε και βρισκόταν εκτεθειμένος στα στόματα των σκύλων. Και η κατάσταση αντιστράφηκε, και μάθαιναν πλέον όλοι ποιος ήταν πραγματικά ο πλούσιος και ποιος ήταν ο φτωχός, και ότι ο μεν Λάζαρος ήταν ο πλουσιότερος από όλους, ενώ αυτός ήταν ο φτωχότερος όλων.

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να ζει μεν μέσα στην πονηρία, χωρίς όμως να υφίσταται κανένα δεινό εδώ, μην τον μακαρίσεις, αλλά δάκρυσε και θρήνησε, διότι πρόκειται να υποστεί όλα τα δεινά εκεί· όπως ακριβώς συνέβη και με αυτόν τον πλούσιο. Πάλι, όταν δεις κάποιον να επιμελείται την αρετή και να υπομένει αμέτρητους πειρασμούς, μακάρισέ τον και ζήλωσέ τον, αναλογιζόμενος ότι όλα του τα αμαρτήματα εξαλείφονται εδώ, και ότι πολλοί μισθοί ετοιμάζονται εκεί για την υπομονή του· όπως ακριβώς συνέβη και στην περίπτωση αυτού του Λαζάρου.

Ομιλία τέταρτη για τον πλούσιο και τον Λάζαρο· και ότι η συνείδηση συνηθίζει να μας υπενθυμίζει παλαιά αμαρτήματα, καθώς και για τον Ιωσήφ. αʹ. Είναι ανάγκη σήμερα να παρουσιάσουμε το τέλος της παραβολής του Λαζάρου. Διότι εσείς μεν ίσως νομίζετε ότι το έργο μας έχει ολοκληρωθεί πλήρως· εγώ όμως δεν πρόκειται να εκμεταλλευθώ την άγνοιά σας για να σας εξαπατήσω, ούτε θα αποχωρήσω προτού λάβω και αναδείξω κάθε εναπομείναν νόημα· επειδή και ο γεωργός, αφού τρυγηθεί ολόκληρο το αμπέλι, δεν αποχωρεί, προτού κόψει και τις τελευταίες ρώγες.

Ε΄. Ήταν, λοιπόν, εκείνος ο πλούσιος που έτρεφε παράσιτους και κόλακες, μετατρέποντας την οικία του σε θέατρο, διαφθείροντας τον καθένα με τον οίνο, και διάγοντας τον βίο του μέσα σε πολλή ευημερία· υπήρχε δε και κάποιος άλλος, ο Λάζαρος, γεμάτος έλκη, ο οποίος καθόταν στον πυλώνα του πλουσίου και επιθυμούσε τα ψίχουλα.

Ανάτρεξε στην παραβολή· εάν σε ταράζει το ναυάγιο των λογισμών, κατάφυγε στο λιμάνι, λάβε παρηγοριά από τη διήγηση, αναλογίσου τον Λάζαρο που καταφρονείται, αναλογίσου τον πλούσιο που ευημερεί και απολαμβάνει την τρυφή, και τίποτα από όσα συμβαίνουν στον βίο ας μην σε θορυβεί. Διότι, εάν διαθέτεις ακριβή και ορθό λογισμό, δεν σε καταποντίζουν τα κύματα, δεν βυθίζεται το πλοίο, εφόσον με τη διάκριση των λογισμών ξεχωρίζεις τη φύση των πραγμάτων. Τι μου λες; «Το σώμα μου ταλαιπωρείται»; Ας μη βλάπτεται η διάνοιά σου. «Ο τάδε είναι πλούσιος και πονηρός»; Και τι σημαίνει αυτό; Η κακία δεν είναι κάτι το αισθητό. Μην εξετάζεις τον άνθρωπο από τα εξωτερικά του, αλλά από τα εσωτερικά.

Μην κρίνεις, λοιπόν, από τη φύση, αλλά από την προαίρεση, όχι από την εξωτερική εμφάνιση, αλλά από το φρόνημα· και όχι μόνο από το φρόνημα, αλλά να εξετάζεις με προσοχή και τον βίο του. Αν έχει φιλοπτωχία, είναι άνθρωπος· αν όμως αναλώνεται μόνο σε εμπορικές συναλλαγές, είναι άψυχη δρυς· αν από τον θυμό του είναι θηριώδης, είναι λιοντάρι· αν είναι άρπαγας, είναι λύκος· αν είναι ύπουλος, είναι οχιά. Και πες: Εγώ άνθρωπο ζητώ, γιατί μου έδειξες θηρίο αντί για άνθρωπο; Μάθε επιτέλους ποια είναι η αρετή του ανθρώπου, και μην ταράζεσαι. Ήταν, λοιπόν, ο Λάζαρος πεσμένος στον πυλώνα, γεμάτος πληγές, λιώνοντας από την πείνα· και τα σκυλιά έρχονταν και έγλειφαν τα τραύματά του· τα σκυλιά, πιο φιλάνθρωπα από τον άνθρωπο, έγλειφαν τα τραύματά του, και αφαιρούσαν και καθάριζαν τη σήψη. Και κειτόταν εκείνος σαν το χρυσάφι που παραμένει στο καμίνι και γίνεται πιο δοκιμασμένο· δεν είπε αυτό που λένε πολλοί από τους φτωχούς: «Αυτά είναι έργα της θείας πρόνοιας; Άραγε επιβλέπει ο Θεός τα ανθρώπινα; Εγώ ζω με δικαιοσύνη και βρίσκομαι στη φτώχεια, και αυτός ζει μέσα στην αδικία και πλουτίζει;»

ΣΤ΄. Γι' αυτό δεν επεκτείνω τον λόγο μου, για να μην προκαλέσω σύγχυση στον ακροατή με το πλήθος των λεγομένων· αλλά θέλω να παρουσιάσω τη θεατρική παράσταση μέσα από δύο προσωπεία. Δύο προσωπεία χρησιμοποίησα, χαράσσοντας για εσάς τον δρόμο μέσα από αυτά τα δύο, και παρέχοντας την αφορμή. Διεύρυνα τη διάνοιά σας με τη διήγηση του παρόντος βίου, ώστε ο καθένας να κατανοήσει πλήρως τη διαφορά των πραγμάτων. Δύο, λοιπόν, προσωπεία· ο ένας είχε το προσωπείο του πλουσίου, και ο άλλος του φτωχού· ο Λάζαρος το προσωπείο του φτωχού, και ο πλούσιος το προσωπείο του πλουσίου· διότι τα φαινόμενα είναι προσωπεία, και όχι η αλήθεια των πραγμάτων. Αναχώρησαν και οι δύο για εκεί, και ο πλούσιος και ο φτωχός· τον Λάζαρο τον παρέλαβαν οι άγγελοι· μετά τους σκύλους οι άγγελοι, μετά την πύλη του πλουσίου ο κόλπος του Αβραάμ, μετά την πείνα η αφθονία που δεν έχει τέλος, μετά τη θλίψη η ακατάλυτη άνεση· εκείνον όμως τον πλούσιο, μετά τον πλούτο τον βρήκε η φτώχεια, μετά την πλούσια τράπεζα η κόλαση και η τιμωρία, μετά την άνεση οι αβάσταχτες οδύνες.

Φέρτε στον νου σας εκείνον τον πλούσιο, που κάθε μέρα ντυνόταν με πορφύρα και βύσσινα, έκανε λαμπρά συμπόσια, έτρεφε παράσιτους και κόλακες, έπινε άφθονο άκρατο οίνο, παραδιδόταν καθημερινά στη γαστριμαργία, είχε παραδώσει τον εαυτό του στην υπερβολική τρυφή, είχε εισέλθει από την πλατιά πύλη και βρισκόταν διαρκώς μέσα σε ηδονές και κοσμική ευθυμία. Διότι όλα έρρεαν προς αυτόν σαν από πηγές: άφθονη περιποίηση, ανέκφραστη καλοπέραση, σωματική υγεία, τεράστια περιουσία, τιμή από το πλήθος, εγκώμια από τους κόλακες, και τίποτα δεν υπήρχε ως τότε που να του προκαλεί λύπη. Και το χειρότερο είναι ότι, ενώ περνούσε τις ημέρες του σε τέτοια κραιπάλη και αδηφαγία, όχι μόνο απολάμβανε σωματική υγεία και απόλυτη άνεση, αλλά και τον φτωχό Λάζαρο –που κειτόταν στην πύλη του γεμάτος πληγές, περικυκλωμένος από τα σκυλιά που τον έγλειφαν, και έλιωνε από την πείνα– τον προσπερνούσε ανελέητα, χωρίς να του δίνει ούτε τα ψίχουλα.

Αλλά κανείς από όσους ακούν αυτά ας μη διανοηθεί να τον μακαρίσει πριν από το τέλος, αλλά ας αναμείνει την κατάληξη των πραγμάτων, και τότε ας εκφέρει την κρίση του. Εάν λοιπόν εγκρίνετε, ας φέρουμε στο μέσο και εκείνον που εισήλθε διά της στενής πύλης και βάδισε την τεθλιμμένη οδό, και έτσι, αφού αντικρίσουμε το τέλος και των δύο, θα εκφέρουμε την πρέπουσα κρίση για τον καθένα. Και ποιον άλλον έχουμε τώρα να παρουσιάσουμε, παρά τον Λάζαρο, ο οποίος βρισκόταν κατάκοιτος στην πύλη του πλουσίου και πολιορκούνταν από εκείνα τα έλκη, και έβλεπε τις γλώσσες των σκύλων να αγγίζουν τα τραύματά του, και δεν είχε τη δύναμη ούτε καν να τους διώξει;

Και εκείνος μεν, μαζί με την τρυφή, απολάμβανε την υγεία του σώματος και την άφθονη περιουσία, και περνώντας τις ημέρες του μέσα στη λαιμαργία και τη μέθη αναλωνόταν· αυτός δε, μαζί με την πείνα, περιβεβλημένος από έσχατη φτώχεια, αδιάκοπη ασθένεια και ανυπόφορα έλκη, δεν διέθετε ούτε την αναγκαία τροφή, αλλά επιθυμούσε τα ψίχουλα από το τραπέζι του πλουσίου, και δεν αξιωνόταν ούτε καν αυτά.

γ'. Όταν, λοιπόν, τέτοια κακά αναμένουν τους αμαρτωλούς, ποιο θα ήταν το όφελος γι' αυτούς, ακόμη κι αν στο σπίτι τους, ακόμη κι αν πάνω στο ίδιο τους το κρεβάτι τερμάτιζαν τη ζωή τους; Όπως ακριβώς και στους δικαίους δεν θα προέκυπτε καμία απολύτως βλάβη από το να αποβάλουν την παρούσα ζωή με ξίφος και με σίδερο και με φωτιά, όταν πρόκειται να αποδημήσουν προς τα αθάνατα αγαθά. Αληθώς, ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός. Τέτοιος ήταν ο θάνατος εκείνου του πλουσίου που περιφρόνησε τον Λάζαρο, ο οποίος, αφού τερμάτισε τον βίο του στο σπίτι του και πάνω στο κρεβάτι του, με φυσικό θάνατο και με την παρουσία των οικείων του, όταν απήλθε στην άλλη ζωή κατακαιγόταν, μη μπορώντας να βρει εκεί ούτε την ελάχιστη παραμυθία από την ευημερία που είχε κατά τον παρόντα βίο. Αλλά δεν συνέβη το ίδιο με τον Λάζαρο· αντίθετα, κείμενος πάνω στο ίδιο το έδαφος, με παρόντες τους σκύλους που του έγλειφαν τις πληγές, αφού υπέστη βίαιο θάνατο (διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο οδυνηρό από την πείνα;), όταν απήλθε εκεί, απήλαυσε τα αιώνια αγαθά, εντρυφώντας στους κόλπους του Αβραάμ. Σε τι τον έβλαψε, λοιπόν, το γεγονός ότι πέθανε βιαίως; Και σε τι ωφέλησε τον πλούσιο το ότι δεν πέθανε βιαίως;

Ο Χριστός, λοιπόν, πρέπει να είναι για εμάς πιο φοβερός και από τη γέεννα, και πιο ποθητός και από τη βασιλεία των ουρανών. Και αν αρρωστήσουμε, είναι προτιμότερο να παραμείνουμε στις ασθένειες παρά, προκειμένου να απαλλαγούμε από την αρρώστια, να ξεπέσουμε στην ασέβεια. Διότι, ακόμη κι αν μας θεραπεύσει κάποιος μάγος, περισσότερο μας έβλαψε παρά μας ωφέλησε. Επειδή, αν και πολλές φορές ωφέλησε το σώμα, το οποίο ούτως ή άλλως λίγο αργότερα θα πεθάνει και πρόκειται να σαπίσει, έβλαψε ανεπανόρθωτα την αθάνατη ψυχή. Για εκείνον που δεν είναι πραγματικός ιατρός, είναι καλύτερο να μην έχει ούτε καν φάρμακα· διότι αυτός που δεν έχει, ούτε σώζει ούτε καταστρέφει, ενώ αυτός που έχει, προκαλεί την καταστροφή, επειδή δεν γνωρίζει πώς να τα χρησιμοποιήσει. Και αυτό επειδή η θεραπεία δεν βρίσκεται μόνο στη φύση των φαρμάκων, αλλά και στην επιστήμη εκείνου που τα χορηγεί. Δεν αρκεί, επομένως, να έχει κάποιος το όνομα του ιατρού για να είναι πραγματικά ιατρός. Έχεις ακούσει την ιστορία του Λαζάρου, πώς πάλεψε σε όλη του τη ζωή με την πείνα, την αρρώστια και την εγκατάλειψη, φτάνοντας στο σημείο να τελειώσει την ίδια του τη ζωή στην πύλη του πλουσίου, περιφρονημένος, λιμοκτονώντας, εκτεθειμένος ως βορά στα σκυλιά; Διότι το σώμα του ήταν τόσο εξαντλημένο και παραλυμένο, ώστε δεν μπορούσε ούτε καν να διώξει τα σκυλιά που τον πλησίαζαν και του έγλειφαν τις πληγές. Παρ' όλα αυτά, όμως, δεν αναζήτησε γητευτή, δεν φόρεσε μαγικά φυλαχτά, δεν κατέφυγε σε μαγγανείες, δεν κάλεσε αγύρτες κοντά του, ούτε έκανε οτιδήποτε άλλο από τα απαγορευμένα· αντίθετα, προτίμησε μάλλον να πεθάνει μέσα σε εκείνα τα δεινά, παρά να προδώσει έστω και ένα μικρό μέρος της ευσέβειάς του.

Δεν μεταφέρθηκε ο αθλητής και νικητής στους κόλπους του Αβραάμ; Σε τι ωφέλησε όμως ο πλούτος εκείνον που αναπαυόταν μέσα σε πορφύρα και βύσσο;

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εκείνος ο πλούσιος βασανιζόταν σκληρά, τιμωρούμενος όχι μόνο για τη σκληρότητα που επέδειξε απέναντι στον Λάζαρο, αλλά και για την ευημερία, αφού, μολονότι την απολάμβανε συνεχώς μέσα σε τόση απανθρωπιά, ούτε καν χάρη σε αυτήν δεν έγινε καλύτερος.

Και ο Λάζαρος εκείνος, αφού περιέπεσε σε φυσική ασθένεια —κάτι που βέβαια δεν το έπαθε για τον Θεό—, επειδή υπέφερε ολοκληρωτικά και καρτέρησε και υπέμεινε γενναία την απουσία ανθρώπων για να τον περιποιηθούν, τη θλίψη από τις πληγές, από την πείνα, από την περιφρόνηση και την ωμότητα του πλουσίου, γνωρίζεις πόσο μεγάλα στεφάνια απόλαυσε. Καίτοι δεν βρίσκουμε να αναφέρουμε κανένα δικό του κατόρθωμα· όχι ότι ελέησε φτωχούς, όχι ότι συμπαραστάθηκε σε αδικημένους, όχι ότι έπραξε κάποιο τέτοιο αγαθό, παρά μόνο την κατάκλισή του στην πύλη του πλουσίου, και την αρρώστια, και τις γλώσσες των σκύλων, και την περιφρόνηση του πλουσίου εναντίον του, τα οποία όλα συνιστούσαν ακραία κακοπάθεια. Αλλά παρόλα αυτά, μολονότι δεν έπραξε τίποτε το γενναίο, επειδή απλώς υπέμεινε γενναία τη θλίψη εξαιτίας αυτών των δεινών, αξιώθηκε του ίδιου τόπου ανάπαυσης με τον πατριάρχη που είχε κατορθώσει τόσα πολλά.

γʹ. Επειδή, λοιπόν, είναι απολύτως αναγκαίο, είτε εκεί είτε εδώ, να συντριβούμε για τα αμαρτήματά μας, είναι προτιμότερο αυτό να γίνει εδώ και όχι εκεί. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τα προφητικά και από τα ευαγγελικά λόγια. Διότι ο μεν προφήτης λέει: «Στον άδη ποιος θα εξομολογηθεί σε Σένα;», όχι επειδή δεν εξομολογούμαστε εκεί, αλλά επειδή το κάνουμε μάταια. Ο δε Χριστός και μέσω μιας παραβολής δίδαξε ακριβώς αυτό. Διότι υπήρχε, λέει, κάποιος φτωχός, ο Λάζαρος, ο οποίος ήταν γεμάτος πληγές από παντού και έπασχε από ανίατη ασθένεια· και κάποιος άλλος, πλούσιος, που δεν έδινε ούτε τα ψίχουλά του στον φτωχό. Και προς τι η ανάγκη να αναφέρουμε ολόκληρη την παραβολή; Διότι γνωρίζετε όλη την ιστορία, τη σκληρότητα του πλουσίου, πώς δεν προσέφερε τίποτα από το τραπέζι του στον φτωχό, τη φτώχεια εκείνου και την πείνα, με την οποία πάλευε διαρκώς. Αυτά όμως συνέβαιναν εδώ· όταν δε πέθανε ο καθένας τους, βλέπει τον φτωχό εκείνον στους κόλπους του Αβραάμ. Και τι λέει; «Πάτερ Αβραάμ, στείλε τον, για να στάξει με την άκρη του δακτύλου του στη γλώσσα μου, ώστε να ανακουφιστώ από την οδύνη».

βʹ. Δεν τα είπα αυτά κατηγορώντας γενικά τους πλουσίους, ούτε επαινώντας γενικά τους φτωχούς· διότι ούτε ο πλούτος είναι κακό, αλλά η κακή χρήση του πλούτου· ούτε η φτώχεια είναι καλό, αλλά η καλή χρήση της φτώχειας. Τιμωρούνταν εκείνος ο πλούσιος στην ιστορία του Λαζάρου, όχι επειδή ήταν πλούσιος, αλλά επειδή ήταν σκληρός και απάνθρωπος. Επαινείτο εκείνος ο φτωχός που βρισκόταν στους κόλπους του Αβραάμ, όχι επειδή ήταν φτωχός, αλλά επειδή υπέμεινε τη φτώχεια με ευχαριστία. Διότι από τα πράγματα (και προσέξτε με ακρίβεια αυτά τα λόγια· διότι θα μπορέσουν να σας ενσταλάξουν αρκετή φιλοσοφία, και να αποβάλουν κάθε διεφθαρμένο λογισμό, και να σας κάνουν να έχετε ορθή κρίση για τα όντα), από τα πράγματα λοιπόν, άλλα μεν είναι από τη φύση τους καλά, και άλλα το αντίθετο· και άλλα δεν είναι ούτε καλά ούτε κακά, αλλά κατέχουν μια μεσαία θέση. Καλό είναι η ευσέβεια από τη φύση της, κακό η ασέβεια· καλό η αρετή, κακό η πονηρία. Ο πλούτος όμως και η φτώχεια από μόνα τους δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο· αλλά ανάλογα με την προαίρεση εκείνων που τα χρησιμοποιούν, γίνονται είτε το ένα είτε το άλλο. Διότι, αν μεν χρησιμοποιήσεις τον πλούτο για φιλανθρωπία, το πράγμα έχει γίνει για σένα αφορμή καλού· αν όμως τον χρησιμοποιήσεις για αρπαγές και πλεονεξίες και ύβρη, έτρεψες τη χρήση του προς το αντίθετο. Αλλά δεν είναι υπαίτιος ο πλούτος, παρά εκείνος που χρησιμοποίησε τον πλούτο για ύβρη.

Και παρόλο που τον έβλεπε να καταπονείται καθημερινά από φοβερό λιμό και πικρότατη ασθένεια και από την πολιορκία τόσων πληγών και από την εγκατάλειψη, καθώς και από τα δεινά που πήγαζαν από αυτά, ούτε καν τον έφερνε ποτέ στον νου του· αλλά οι μεν παράσιτοι και οι κόλακες χόρταιναν μέχρι σκασμού ξεπερνώντας κάθε ανάγκη τους, ο δε πένης, και μάλιστα τόσο πένης, που βρισκόταν μέσα σε τόσα δεινά, δεν απολάμβανε ούτε τα ψίχουλα από το τραπέζι εκείνο, και αυτό παρότι τα επιθυμούσε σφοδρά. Και όμως, τίποτα από αυτά δεν τον έβλαψε, ούτε μία λέξη μικρή ή μεγάλη δεν εξέφερε, ούτε ξεστόμισε κανέναν βλάσφημο λόγο· αλλά όπως ακριβώς το χρυσάφι, όταν καθαρίζεται περισσότερο μέσα στη σφοδρότερη φωτιά, γίνεται λαμπρότερο, έτσι και αυτός, πιεζόμενος από αυτά τα παθήματα, στάθηκε υψηλότερα από όλα, και από τα πάθη και από τις ταραχές που γεννιούνται εξαιτίας αυτών σε πολλούς ανθρώπους.

Διότι σε τι τον έβλαψε η αρρώστια; Τι η εγκατάλειψη από εκείνους που θα τον φρόντιζαν; Τι η έφοδος των σκύλων; Τι η πονηρή γειτνίαση του πλουσίου; Σε τι έβλαψε αυτόν τον αθλητή η πολλή χλιδή, η υπερηφάνεια και η αλαζονεία εκείνου, ή μήπως τον έκανε πιο μαλθακό στους αγώνες υπέρ της αρετής; Τι κατέστρεψε το ψυχικό του σθένος; Σε απολύτως τίποτα, αλλά μάλλον τον ενδυνάμωσε περισσότερο και έγινε γι' αυτόν πρόξενος αναρίθμητων στεφάνων, προσθήκη βραβείων, πλεονασμός ανταπόδοσης και αφορμή για μεγαλύτερες αμοιβές, όλο εκείνο το πλήθος των συμφορών και η σκληρότητα του πλουσίου. Διότι δεν στεφανωνόταν, βεβαίως, μόνο για τη φτώχεια του, ούτε για την πείνα, ούτε για τις πληγές, ούτε για τις γλώσσες των σκύλων· αλλά επειδή, έχοντας έναν τέτοιο γείτονα, και ενώ τον έβλεπε αυτός καθημερινά και τον περιφρονούσε ακατάπαυστα, υπέμεινε γενναία αυτόν τον πειρασμό και με πολλή καρτερία, έναν πειρασμό που στη φτώχεια, την αρρώστια και την εγκατάλειψη, προσέθετε φλόγα όχι μικρή, αλλά εξαιρετικά σφοδρή.

Φέρε στον νου σου τον Λάζαρο και τον πλούσιο, πώς ο μεν είχε φτάσει στο έσχατο όριο της ευπορίας και της τρυφής, όντας ωμός, απηνής και απάνθρωπος, αγριότερος και από αυτά τα ίδια τα σκυλιά· εφόσον αυτά σπλαχνίζονταν τον πένητα και τον περιποιούνταν, μη διστάζοντας να αγγίξουν με τη γλώσσα τους τις πληγές σε όλο του το σώμα, ενώ εκείνος ούτε καν ψίχουλα δεν του έδινε. Αναλογίσου, λοιπόν, πώς αυτός μεν είχε φτάσει στο άκρο της ευπορίας, ενώ ο πένης εκείνος, ο πραγματικά πλούσιος, ο όντως εύπορος, είχε περιπέσει στο έσχατο σημείο της φτώχειας, στερούμενος και αυτήν την αναγκαία τροφή, παλεύοντας με την ασθένεια και τη διαρκή πείνα. Και ο ένας διέθετε λιγότερα από τα αναγκαία, ενώ ο άλλος δεν απολάμβανε τα αγαθά του ούτε καν με μέτρο.

Ζ΄. Υπήρχε δε κάποιος φτωχός ονόματι Λάζαρος, και ήταν ριγμένος στην πύλη του πλουσίου γεμάτος πληγές, και επιθυμούσε να χορτάσει από τα ψίχουλα που έπεφταν από το τραπέζι του πλουσίου, και κανείς δεν του έδινε. Διότι τον έβλεπε ο πλούσιος και απέστρεφε το πρόσωπό του, τον βδελυσσόταν, τον έφτυνε, τον προσπερνούσε, ή μάλλον τον παρέβλεπε εντελώς.

Δεν είπε ο άθλιος: «Αυτός είναι άνθρωπος όπως κι εγώ. Το ίδιο χέρι μάς δημιούργησε και τους δύο, είναι ομόφυλός μου και ομογενής». Δεν έκαμψε τον λογισμό του, δεν μαλάκωσε ώστε να δείξει ευσπλαχνία. Δεν ελέησε αυτόν που ήταν ριγμένος στην πύλη του σε τόσο μεγάλη ασθένεια. Διότι τα σκυλιά, όταν έρχονταν και τον έβλεπαν να κείτεται έτσι, με το πύον να τρέχει από τα μέλη του, επιδεικνύοντας πολλή ευσπλαχνία, τον πλησίαζαν και σκούπιζαν με τη γλώσσα τους, σαν να ήταν κάποιο σφουγγάρι, το πύον από τα μέλη του· γλείφοντας ολόγυρα τα έλκη, θεραπεύοντάς τα σαν άριστοι ιατροί, κρατώντας ανοιχτό το στόμα τους με μεγάλη προσοχή και σεβασμό, προσέχοντας με ακρίβεια μήπως τυχόν η βλαβερότητα των δοντιών τους τον αγγίξει και προκαλέσει την παραμικρή ζημιά στον δίκαιο. Ω, τι ωμότητα του πλουσίου! Τα σκυλιά εφάρμοζαν ιατρική τέχνη πάνω στον ασθενή· αυτά που δεν γνώριζαν τον Θεό, ούτε προσδοκούσαν ανάσταση, έσπευδαν για τη θεραπεία του φτωχού. Και ο πλούσιος, ο οποίος ανέμενε να παρασταθεί ενώπιον του φοβερού κριτηρίου, δεν ελέησε τον φτωχό.

Κοίταξέ μου και τον φτωχό Λάζαρο, ή καλύτερα αυτόν που είναι πιο εύπορος από τους πλουσίους, πώς και αυτός μέσω της υπομονής του αναπαύεται στους κόλπους του Αβραάμ. Διότι αυτός ο Λάζαρος καθόταν δίπλα στην πύλη του πλουσίου λιώνοντας από την πείνα· και εκείνος μεν ο πλούσιος γέμιζε καθημερινά την κοιλιά του με διάφορα εδέσματα, ενώ ο Λάζαρος δεν μπορούσε να χορτάσει την κοιλιά του ούτε με λίγο ψωμί. Ο ένας έτρεφε παρασίτους, ενώ ο άλλος γλειφόταν από τους σκύλους· ο ένας είχε κρατήρες οίνου στεφανωμένους, και ο άλλος καταπράυνε τις πληγές του· ο ένας είχε σπίτι με χρυσοποίκιλτη οροφή, λακεδαιμονικά μάρμαρα και χρυσές περικεφαλαίες, ενώ ο Λάζαρος δεν είχε ούτε καλύβα· ο ένας ντυνόταν με μεταξωτά και ενδύματα από τρίχωμα λαγού, και ο Λάζαρος δεν είχε ούτε ένα κουρέλι. Αλλά κοίταξέ μου το αποτέλεσμα της υπομονής. Πέθανε λοιπόν ο πλούσιος (διότι του πλουσίου ο θάνατος είναι όντως θάνατος· αφού ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός)· πέθανε όμως και ο Λάζαρος, ή καλύτερα μετατέθηκε. Ο ένας μεταφερόταν από τους αγγέλους, ο ένας γινόταν πολίτης του ουρανού, και εκείνος καίγονταν στη γέεννα· ο ένας απολάμβανε υπεραφθονία υδάτων, και εκείνος καίγονταν στη γέεννα επιθυμώντας μία σταγόνα· ο ένας αναπαυόταν στους κόλπους του Αβραάμ, και εκείνος κεντιόταν από το ακοίμητο σκουλήκι. Και δες, εάν θέλεις, την υπομονή του μακαρίου Λαζάρου.

Πού είναι η ασπλαχνία των πλουσίων; πού είναι η προσωποληψία των δικαστών; πού είναι η πολυφάνταστη ομορφιά της νεότητας; η νεότητα, η αναίσθητη, που τρέφει μακροχρόνιες ελπίδες για ζωή· η νεότητα, η ταραχώδης καρδιά, η γεμάτη μέριμνες ηδονή· η νεότητα, που σε πολλά και πολλές φορές σφάλλει, που με κακό τρόπο κολακεύει τη σάρκα· η νεότητα, που παρασύρεται με κολακείες στην απάτη, ο πηλός, η ταλαίπωρη, το χορτάρι που εύκολα μαραίνεται, το στάχυ που είναι έτοιμο να φθαρεί· η νεότητα, το όνειρο που εύκολα λησμονείται, η ανυπόστατη σκιά· η νεότητα, η άθεη χείρα, η άπονη καρδιά, το αγέρωχο βλέμμα, το λυχνάρι που είναι έτοιμο να σβήσει· η νεότητα, ο βρασμός του αίματος και η συνήθεια των μολυσμών· η νεότητα, το ατίθασο άλογο που είναι επιρρεπές σε κάθε εξολόθρευση. Όμως, αυτός που εδώ είναι υπερόπτης, εκεί είναι ελεεινός· αυτός που εδώ μεθά, εκεί παρακαλά για μια σταγόνα νερό· αυτός που εδώ είναι έτοιμος για χλευασμό, εκεί φλέγεται στη γλώσσα· αυτός που εδώ ντύνεται με μεταξωτά ενδύματα, εκεί παρίσταται γυμνός. Μη μου λες: «Δώσε μου το σήμερα και πάρε το αύριο»· διότι δεν εξετάζω ποιος είσαι εδώ, αλλά περιμένω να δω πού θα βρίσκεσαι εκεί. Μη μου λες: «Ο Θεός είναι φιλάνθρωπος, και αν αμαρτήσω, με συμπονά»· αλλά να βλέπεις και τούτο, ότι εδώ ελεεί, ενώ εκεί δικάζει· εδώ παραβλέπει, εκεί ερευνά· εδώ περιμένει την επιστροφή, εκεί παραδίδει στο πυρ. Πού είναι εκεί ο σοφός, αδελφοί; πού ο δυνάστης; πού η ταραχή; πού τα πολυτελή γεύματα; πού τα δείπνα;

Αλλά πάντως σε λυπεί, αδελφέ Κυριακέ, ότι εκείνοι που μας εξόρισαν εμφανίζονται δημόσια στην αγορά και τους ακολουθεί πλήθος σωματοφυλάκων. Αλλά και πάλι, θυμήσου τον πλούσιο και τον Λάζαρο. Ποιος από τους δύο θλίβηκε στον παρόντα αιώνα; Και ποιος απολάμβανε; Τι τον έβλαψε εκείνον η φτώχεια; Δεν μεταφέρθηκε στους κόλπους του Αβραάμ ως αθλητής και νικητής; Τι ωφέλησε όμως τον άλλον ο πλούτος, αυτόν που αναπαυόταν ντυμένος με πορφύρα και βύσσο; Πού είναι οι ραβδούχοι; Πού είναι οι σωματοφύλακες; Πού είναι τα άλογα με τα χρυσά χαλινάρια; Πού είναι οι παράσιτοι και το βασιλικό τραπέζι; Δεν οδηγήθηκε δεμένος σαν ληστής στο μνήμα, παίρνοντας την ψυχή του γυμνή από τον κόσμο; Και φωνάζει μάταια: Πάτερ Αβραάμ, στείλε τον Λάζαρο να βρέξει την άκρη του δακτύλου του και να δροσίσει τη γλώσσα μου, διότι βασανίζομαι φρικτά. Γιατί αποκαλείς πατέρα τον Αβραάμ, του οποίου τον βίο δεν μιμήθηκες; Εκείνος φιλοξενούσε κάθε άνθρωπο στο σπίτι του, ενώ εσύ δεν φρόντισες ούτε έναν φτωχό. Δεν είναι για να πενθεί κανείς και να κλαίει, που αυτός ο οποίος είχε τόσο μεγάλο πλούτο δεν στάθηκε άξιος ούτε για μία σταγόνα νερού; Διότι, επειδή δεν έδωσε ούτε ψίχουλα στον φτωχό, δεν λαμβάνει τώρα ούτε μια σταγόνα νερό. Τον χειμώνα δεν έσπειρε έλεος, ήλθε το θέρος και δεν θέρισε.